เปรียบเทียบเถรวาทกับมหายาน

๑๒๙

๒) สอปุ าทเิ สสนริ วาณ คือนิรวาณมบี างสิง่ เหลอื อยู่ หมายถงึ การตรสั รู้ทบี่ รรลุได้
โดยผ้ปู ฏิบตั ธิ รรมในชีวิตปัจจบุ นั ในภาวะนีธ้ รรมกายจะถูกปลกุ ขน้ึ แต่ผู้บรรลุยงั อยู่ภายใตก้ ารเกดิ
และการตายจึงไม่ใช่การหลุดพ้นอยา่ งสมบูรณ์ เพราะยังมีบางสิ่งเหลืออยู่ทาให้ต้องประสบกับความ
ทกุ ข์

๓) อนปุ าทิเสสนิรวาณ คอื นริ วาณทไ่ี ม่มอี ะไรเหลืออยู่อกี ทกุ สิง่ หวนไปสู่จุด
ด้งั เดมิ นริ วาณนี้บรรลุได้เมื่อธรรมกายถูกปลดปล่อยจากความทุกข์ กิเลสและอวิชชา

๔) อสถานนริ วาณ คือ นริ วาณไรส้ ถานที่ เปน็ การเปดิ เผยตัวเองแห่งพทุ ธภาวะ
หรอื ธรรมกาย ครอบคลุมทุกอยา่ ง ผ้บู รรลนุ ิรวาณนยี้ อ่ มหลดุ พน้ จากการเวยี นว่ายตายเกิดอยา่ ง
สน้ิ เชงิ ไมย่ ดึ ติดกับกระท่ังนิรวาณเอง อยเู่ หนือสังสารวฏั

๗.๓.๓ แนวทางปฏบิ ัติเพ่อื เขา้ ถงึ นริ วาณ
พระพุทธศาสนามหายานถือว่าผู้ท่ีจะเข้าถึงสภาวะนิรวาณได้ต้องเป็นพระโพธิสัตว์แล้วและ
พัฒนาจากพระโพธิสัตว์ไปสู่ความเป็นพระพุทธเจ้า อาจมองได้ว่าเป็นปรัชญาขิงพุทธศาสนามหายาน
อย่างหน่ึงท่ีสะท้อนถึงกระบวนการพัฒนาปุถุชนบุคคลไปสู่อริยบุคคล เน่ืองจากการท่ีเสนอว่าพระ
โพธิสัตว์ต้องพัฒนาไปสู่ความเป็นพระพุทธเจ้าคือการเป็นผู้มีความรู้แจ้งอย่างล้นป่ียม๑๙๐ อีกท้ังยัง
สามารถนาสรรพสัตว์ให้ขา้ มพ้นวฏั สงสารได้ทุกรูปนาม ตามคติของฝ่ายมหายานท่ีมงุ่ สู่พุทธภูมิเพ่ือขน
สัตว์ให้พ้นทุกข์จนหมดสิ้น คติดังกล่าวจึงเป็นข้อแตกต่างจากฝ่ายเถรวาทด้ังเดิม ในหัวข้อที่ว่าด้วย
แนวทางปฏิบัติเพ่ือเข้าสู่นิรวาณมีประเด็นที่ควรศึกษาทาความเข้าใจ คือ คติเก่ียวกับเรื่องจิตเดิมแท้
(จิตตมาตระ)

ในคัมภีร์ลังกาวตารสูตรของฝ่ายมหายานถือว่า นิพพานเป็นความว่าง บริสุทธ์ิไม่มีมลทิน
เป็นภาวะที่มีอยู่จริง จะเข้าถึงภาวะน้ีได้ด้วยปัญญาญาณสูงสุดเท่านั้น อันเป็นความรู้ท่ีถูกต้อง เป็น
ความรู้อันสมบูรณ์ เป็นความจริงสูงสุดหรือปรมัตถสัจจะคือการรูว้ ่าสรรพสิ่งมีที่มาจากจติ เดิมแท้เปน็
พฤติภาพของจิตเดิมแท้ เพราะมนัสไปกระทบอาลยวิชญาณหรือตถาคตครรภ์ ซึ่งก็คือจิตเดิมแท้
นั่นเอง อาลยะมีภาวะบริสุทธ์ิ เป็นท่ีเก็บวาสนาหรือความจา ซึ่งเป็นการสั่งสมการกระทาทุกอย่าง
ท้ังทางกายและใจ ทง้ั ความดีและความช่ัวทีเ่ กบ็ ไวใ้ นรูปของเมลด็ พชื ทเี่ รยี กวา่ พีชะ

ประพฤติวิญญาณหรือมโนวิญญาณเป็นตัวการแห่งจิตนาการต่างๆ เข้าไปร่วมกับมนัสและ
ร่วมกับ วิชญาณ ๕ สร้างโลกทั้งมวลข้ึนมาให้เป็นปรากฏการณ์ต่างๆ อยู่ตลอดเวลากิจกรรมที่
เกิดขึ้นเหล่าน้ีจะถูกเก็บไว้ในพีชะ รักษาไว้ในสถานท่ีเก็บคืออาลยวิชญาณนั่นเอง การเก็บไว้และ

๑๙๐ ชนนิ ทร์ ผอ่ งสวัสด.ิ์ พทุ ธปรชั ญาการศกึ ษาในพุทธศาสนามหายาน. (วารสารมนษุ ยศาสตรส์ าร. ปที ี่
๑๖ ฉบับที่ ๑. มกราคม-มิถุนายน ๒๕๕๘), หนา้ ๑๑๗.

๑๓๐

ปล่อยออกมาจะดารงอยชู่ ั่วตลอดกาลจนกว่าจติ จะรู้แจ้งในตนหลุดพน้ เรยี กว่าเข้าส่นู ิรวาณ แตเ่ พราะ
พลงั แห่งปญั ญาญาณอันสูงสดุ ทม่ี องโลกอย่าง ตถตา ว่ามนั คงมีอยู่ของมนั อย่างน้นั เอง ทาใหร้ ู้ซงึ่ ถึง
ความว่างเปล่าไม่มีแก่นสารใหย้ ึดถือ เพราะรู้ว่าโลกเป็นดุจมายาหรือภาพลวงตา เป็นดุจความฝันดัง
ภาพสะท้อนในกระจกเปน็ เป็นรูปขึน้ มาเพราะความคิดผดิ ยึดตดิ ของตนเอง เมือ่ ถอนความยึดมั่นถือ
มั่นได้แล้วมองโลกอย่างรู้เท่าทันความเป็นจริงก็จะทาให้เกิดการเปลี่ยนแปลงฉับพลันที่อาลยวิชญาณ
กิเลสตา่ ง ๆ ท่ีมใี นวาสนาก็จะถูกถอนออกไปเกิดความรู้อย่างแท้จริงขน้ึ ภายในตนเอง ซง่ึ กค็ ือนิรวาณ
จึงอาจกล่าวได้ว่าภาวะท่ีพ้นจากอัตตาและกิเลสท้ังปวง นิรวาณเป็นภาวะที่มีอยู่จริงเป็นอารมณ์ของ
มรรคจิตและผลจิต เม่ือบุคคลรู้เจ้งในสภาวะที่บดบังว่าสิ่งต่างๆเป็นเท็จ ไม่มีแก่นสารและความรู้ใน
สภาวะที่หลงผิดเปน็ ตัวตน ว่าเที่ยง เรียกว่าสภาวะท่ีสาคัญผดิ ในสง่ิ ต่างๆ ว่าใช่จริงเป็นเท็จไม่มีแกน่
สารและความร้ใู นปรตนั ตรลักษณะตามความเปน็ จรงิ ดว้ ยยถาภตู ญาณทรรศนะในไตรลักษณน์ ริ วาณก็
จะปรากฏทันท๑ี ๙๑

พระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานเน้นเร่ืองการใชป้ ัญญาเพื่อการร้แู จ้งสจั ธรรมยงิ่ กวา่ เร่ืองของศลี
และสมาธิ แต่พระโพธิสัตว์ของฝ่ายมหายานก็ต้องปฏิบัติตามประณิธานและภูมิธรรมท่ีตั้งไว้เพ่ือ
ดาเนินไปสู่ความเป็นพทุ ธะโดยถอื นโยบายช่วยเหลอื สรรพสตั ว์ให้หมดทุกข์และเข้าถึงนริ วาณ อยา่ งไร
ก็ตามพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานทุกนิกายมีคติหรือจุดมุ่งหมายคือโพธิสัตวภูมิอันจักเป็นเหตุให้
บังเกิดในพทุ ธภูมิ ฉะนนั้ บุคคลจะบรรลพุ ทุ ธภูมิได้กต็ ้องผ่านการบาเพญ็ จรยิ ธรรมแหง่ พระโพธิสัตว์มา
ก่อน เพราะฉะน้ันจึงอาจกล่าวได้วา่ ภมู แิ ห่งพระโพธิสัตวน์ เ้ี ปน็ เหตแุ ละมีพทุ ธภมู ิเปน็ ผล

๗.๔ เปรยี บเทยี บนิพพานในทัศนะของพระพทุ ธศาสนาฝ่ายเถรวาทกับมหายาน

เปรียบเทยี บประเด็นท่ีคล้ายคลึงกนั

เถรวาท มหายาน

๔. นิพพาน คือสภาวะทีเ่ ป็นการดบั อวชิ ชา ๔. นิรวาณ คือการรแู้ จ้งสภาวะทแ่ี ท้งจรงิ ของ

ตัณหา อุปาทาน อนั เปน็ บ่อเกิดของความทุกข์ จิต เป็นผลมาจากการแยกจิตออกจากโลก

เปน็ สภาวะหลดุ พ้นจากความทุกข์ท้ังปวงอย่าง ภายนอก เปน็ อิสระจากความคิดที่เปน็ ทวภิ าวะ

สิ้นเชงิ สภาวะนพิ พานจึงเป็นสภาวะที่จติ ไม่มี ระหว่างผรู้ ้แู ละสิง่ ท่ีถูกรเู้ ปน็ ส่ิงท่อี ยู่เหนือ

อวิชชา ตณั หา อปุ าทานอีกตอ่ ไป รปู แบบของความรทู้ ุกอย่าง เป็นการรู้แจง้ สิ่งที่

เป็นความจริงสูงสุดทีเ่ ปิดเผยแกจ่ ิตท่ีอย่ภู ายใน

สดุ ของแต่ละบุคคล

๑๙๑ จนั ทรชั นันท์ สงิ หทัต.การศกึ ษาเปรยี บเทียบทรรศนะเร่อื งนิพพานในวสิ ุทธิมรรคและลังกาวตารสตู ร.
๒๕๓๗. หน้า ๑๔๒.

๑๓๑

๕. นิพพาน คือการรแู้ จง้ หลักอรสิ ัจ ๔ ๕. นริ วาณ คือการถอดถอนอาลยะวชิ ญานะ
ปฏจิ สมปุ บาท และสามญั ลกั ษณะของสรรพส่ิง จากการเปลี่ยนแปลงอกี ตอ่ ไป เปน็ การกลับเข้า
ท่มี อี ยู่ในโลกเพราะสรรพส่งิ ในโลกสามารถ ไปสู่สภาวะดง้ั เดมิ ของอาลยะวชิ ญาน นัน่ คือ
อธบิ ายได้ดว้ ยหลกั การเหล่าน้ี ความบริสุทธ์ิ

๖. การเขา้ ใจแจม่ แจ้งแหง่ หลักอนตั ตาธรรม ๖. นริ วาณ คือคือการรแู้ จง้ ตนเองของอาลยะวิ

ความไม่มีอย่จู รงิ ของสตั ว์ บคุ คล ตวั ตน เรา ชญานะ ทเ่ี ป็นอสิ ระจากกระบวนการคดิ และ

เขา หรือความไม่มีอยจู่ รงิ ของอตั ตาว่าเท่ียง การทาใหเ้ หน็ แตกตา่ งกัน เป็นจติ ทวี่ ่างเปล่า

ปราศจากภาวะท่ีมแี ละไม่มี

๗. นิพพานมิใชก่ ารค้นพบส่ิงทเี่ ป็นสากล มิใช่ ๗. นริ วาณ ไมใ่ ชก่ ารดบั สูญหรือความตาย

การคน้ พบบางส่งิ ที่มีอยู่แลว้ เพราะไม่มีสิง่ ใดที่ ไม่ใชส่ งิ่ ท่เี ปน็ การละทง้ิ หรอื สิ่งทีถ่ ูกบรรลุ ไมใ่ ช่

เปน็ สากลทเี่ ป็นแก่นแท้ของสรรพส่ิง เพราะ สิง่ ที่มคี วามหมายและไม่มคี วามหมาย

สรรพส่ิงในโลกประกอบด้วยความไมเ่ ทีย่ งแท้

เปน็ ทุกข์ และเปน็ อนัตตา

๘. นิพพานเป็นการขจัดอวิชชาท่เี ป็นบ่อเกดิ ของ ๘. นิรวาณ คือ สภาวะทอี่ าลยะวิชญานะหยดุ

ความทุกข์ได้อยา่ สิ้นเชิง อันบคุ คลผบู้ รรลุ การเปลีย่ นแปลงอีกต่อไป โดยการรูแ้ จ้งตนเอง

นิพพานสามารถกาจดั สิ้งทป่ี ดิ ก้นั ขดั ขวางความ

ไมร่ คู้ ือการกาจัดกิเลสอนั เปน็ บ่อเกดิ แห่งความ

ทกุ ข์ทง้ั ปวงน่ันเอง

๙. นิพพาน คือการผ่านจากโลกยิ ธาตไุ ปสโู่ ลก ๙. นิรวณ คอื การเห็นรูปแบบด้ังเดมิ ของความ

กตุ ตรธาตุ ซึง่ เปน็ สภาวะท่ีท่ีอยูเ่ หนอื โลกธาตุ บริสุทธ์ิ ดว้ ยการขจดั ความเข้าใจผิดเกี่ยวกบั

ท้งั ๓ เป็นอสิ ระจากกเิ ลสเครื่องเศรา้ หมองทกุ สรรพส่ิง จึงไม่ใชก่ ารรับรสู้ ง่ิ สมบูรณ์แตห่ ากเปน็

อย่าง จติ นนั่ เองเป็นสง่ิ สมบูรณ์

๑๐. นพิ พานมใิ ชก่ ารค้นพบจิตที่เป็นส่งิ สมั บรู ณ์ ๑๐. นริ วาณ คอื สภาวะแหง่ ความว่างเปลา่

และสิ่งปรากฏที่มีฐานะเปน็ รูปสาแดงของจิต (ศูนยฺ ตา) จงึ ไม่ใชส่ ิง่ ท่ีถกู บรรลุ ไมใ่ ชส่ ิ่งทถี่ กู ละ

สัมบรู ณ์น้ัน ตามคติของมหายาน ทิง้ แตเ่ ปน็ การรู้แจ้งความเป็นจรงิ ที่ปราศจาก

ทวภิ าวะของสิ่งสมบรู ณ์

เปรียบเทยี บประเดน็ ท่แี ตกต่างกัน

เถรวาท มหายาน

๑. พระอรหันตเ์ ม่ือดับขันธ์นิพพานแล้วไม่มี ๑. พระอรหนั ต์เม่ือดบั ขนั ธ์นิพพานแล้ว แตย่ งั มี

อะไรเหลอื อยู่อีก อยู่อย่างผู้บริสทุ ธ์ิพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพทุ ธ

เจ้าและพระอรหนั ตส์ าวกมีอยู่อยา่ งผ้บู รสิ ทุ ธ์ิ

ทง้ั ส้นิ (วิศิน อนิ ทสระ. ๒๕๔๑. หน้า ๒๙)

๑๓๒

๒. นพิ พานมใิ ชส่ ถานทีห่ รอื ภพใดๆ โดยอา้ ง ๒. ต้องการให้กาลังใจแกผ่ ปู้ ฏิบัตธิ รรมเพ่ือละ

พหรมชาลสูตร (ที.สี. เลม่ ๙) วา่ “เมือ่ ตถาคตยัง กเิ ลสและเพื่อความหลุดพ้น เม่ือละกิเลสไดแ้ ล้ว

มชี ีวติ อยู่ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ยอ่ ม ก็จะมีความสขุ อยา่ งแทจ้ ริงเป็นนจิ นริ นั ดร์อยใู่ น

สามารถเหน็ ตถาคตได้ แต่เมื่อตถาคตนพิ พาน ภพหนึ่งท่ีเรยี กว่า พุทธเกษตรไม่ต้องเวียนวา่ ย

แล้วเทวดาและมนุษยจ์ ะไมส่ ามารถเห็นตถาคต ตายเกิด (วศิ ิน อินทสระ. ๒๕๔๑. หน้า ๒๙)

ไดเ้ ลย”(พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบบั มหาจฬุ า

ลงกรณราชวิทยาลัย ทฆี นิกาย สีลขันธวรรค

เลม่ ที่ ๙ ข้อท่ี ๑๔๗ :๔๖)

๓. เนน้ การพงึ ตนเอง บุคคลจะหลุดพ้นได้ ๓. มองว่าชาวโลกมีธุระยิง่ เกินไป ไมม่ เี วลาทจ่ี ะ

เพราะความเพียรพยายามดว้ ยตนเอง สาวก ขวนขวายเพื่อความหลุดพ้น หรือเพ่ือ

ทงั้ หลายผ้มู ่งุ บรรลุธรรมจึงต้องขวนขวายช่วย ความสาเร็จของตนได้จึงต้องพึง่ ผอู้ ่ืน และพระ

ตวั เองอย่างเตม็ ท่ี จะพึ่งใครมิได้ มหากรณุ าของพระพุทธเจา้ น้ันสามารถช่วยให้

สตั ว์อน่ื หลดุ พ้นได้ด้วย (วิศิน อินทสระ.

๒๕๔๑. หน้า ๒๖)

๔. นิพพานมิใช่จิตเดิมแท้ แต่เป็นความดับกเิ ลส ๔. นริ วาณกบั จิตเดิมแทห้ รืออาลยวิชญาณเปน็

และดับทุกข์ไดอ้ ย่างสน้ิ เชิง สงั สารวฏั กับ ส่ิงเดยี วกัน ความเกดิ กับความตาย สังสารวฏั

นพิ พานจึงแยกออกจากกนั กบั นิรวาณแบง่ แยกออกจากกันไมไ่ ด้ นริ วาณ

ไมใ่ ชส่ ิง่ ท่ีอยู่นอกปรากฏการณข์ องจิต

๑๓๓

คาถามทา้ ยบท
๑. จงอธบิ ายอธิบายเปรียบเทียบความหมายของนิพพานในทศั นะของพระพุทธศาสนา
ฝา่ ยเถรวาทกับมหายาน ว่ามีความคล้ายคลึงหรือแตกตา่ งกันอย่างไร
๒. จงอธบิ ายเปรยี บเทียบลกั ษณะสภาวะของนพิ พานในทัศนะของพระพุทธศาสนาฝา่ ย
เถรวาทกับมหายาน ว่ามีความคลา้ ยคลงึ หรือแตกตา่ งกันอยา่ งไร
๓. จงอธิบายเปรียบเทียบประเภทของนิพพานในทัศนะของพระพทุ ธศาสนาฝา่ ยเถรวาท
กบั มหายาน วา่ มีความคล้ายคลึงหรือแตกตา่ งกนั อยา่ งไร
๔. จงอธบิ ายเปรยี บเทยี บอธบิ ายแนวทางปฏิบตั เิ พื่อเข้าถงึ นิพพานในทัศนะของ
พระพทุ ธศาสนาฝ่ายเถรวาทกับมหายาน ว่ามคี วามคลา้ ยคลงึ หรอื แตกต่างกนั อย่างไร
๕. จงอธบิ ายเปรียบเทยี บอธิบายเปรียบเทยี บนิพพานในทัศนะของพระพทุ ธศาสนาฝ่าย
เถรวาทกบั มหายาน ว่ามีความคล้ายคลึงหรือแตกต่างกนั อยา่ งไร



เอกสารอา้ งอิง
จันทรัชนันท์ สิงหทัต.การศึกษาเปรียบเทียบทรรศนะเรื่องนิพพานในวิสุทธิมรรคและลังกาวตาร

สูตร.วิทยานิพนธ์หลักสูตรปริญญาศิลปศาสตรบัณฑิต บัณฑิตวิทยาลัย หมาวิทยาลัย
ศิลปากร.๒๕๓๗.

ชนินทร์ ผ่องสวัสดิ์. พุทธปรัชญาการศกึ ษาในพุทธศาสนามหายาน, วารสารมนุษยศาสตร์สาร. ปีท่ี
๑๖ ฉบบั ที่ ๑. มกราคม-มิถุนายน ๒๕๕๘.

ประยงค์ แสนบรุ าณ. พระพุทธศาสนามหายาน. กรุงเทพฯ: โอ.เอส. พร้ินตึง้ เฮา้ ส.์ ๒๕๔๘.

พระมหาพุทธรักษ์ ปราบนอก. การศึกษาวิเคราะห์คมั ภีร์มหายานสูตรลังการ. วิทยานิพนธ์ปริญญา
ศลิ ปศาสตรดษุ ฎบี ัณฑติ บณั ฑติ วิทยาลยั มหาวทิ ยาลยั ศลิ ปากร. ๒๕๔๗.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต).พจนานุกรมพุทธศาสตร์ฉบับประมวลศัพท์.พิมพ์ครั้งที่ ๑๗.
กรุงเทพฯ : พระพทุ ธศาสนาของธรรมสภา. ๒๕๕๔.

พทุ ธธรรมฉบับปรับปรุงขยายความ. พิมพค์ รัง้ ท่ี ๑๕. กรงุ เทพฯ : สหธรรม.ิ ๒๕๕๒.

พระมหานรินทร์ ฐานุตฺตโร (วรสุข). การศึกษาวิเคราะห์นิพพานในพระพุทธศาสนาเถรวาท.
วทิ ยานพิ นธป์ ริญญาพทุ ธศาสตรมหาบณั ฑิต บณั ฑิตวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลัย
ในพระบรมราชปู ถัมภ์. ๒๕๓๕.

พระสงฆ์จ้ีกงอธิบาย, อมร ทองสุก, แปลและเรียบเรียง. วัชรปรัชญาปารมิตสูตร. พิมพ์ครั้งท่ี ๒.
ปทุมธานี: ชุณหวัตร. ๒๕๕๐.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
กรงุ เทพฯ : โรงพมิ พม์ หาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั . ๒๕๓๙.

วิโรจ นาคชาตรี. พทุ ธปรชั ญาเถรวาท. กรงุ เทพฯ : มหาวิทยาลยั รามคาแหง. ๒๕๕๐

วัชระ งามจิตรเจริญ. พทุ ธศาสนาเถรวาท. พมิ พ์ครัง้ ท่ี ๒. กรงุ เทพฯ : โฟร์-วนั พรน้ิ ท์ติง้ . ๒๕๕๒.

สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสภมหาเถร). คัมภีร์วิสุทธมิ รรค พระพุทธโฆสเถร รจนา. พิมพ์ครั้ง
ที่ ๖. Taiwan: The Corporate Body of Buddha Educational Foundation. ๒๕๔๘.

สมุ าลี มหาณรงค์ชัย. พทุ ธศาสนามหายาน. พิมพค์ ร้ังท่ี ๒. กรงุ เทพฯ: ๒๕๕๐

เสถียร โพธินันทะ. ชมุ นมุ พระสูตรมหายาน. กรุงเทพฯ: โพธ์ิสามต้นการพมิ พ์. ๒๕๑๖.

เสถียร พันธรังส.ี พทุ ธประวัติมหายาน. พมิ พค์ รั้งที่ ๕. กรงุ เทพฯ:ศยาม. ๒๕๔๒.

วศิน อินทสระ. พทุ ธปรัชญามหายาน. พิมพ์คร้ังที่ ๔, กรุงเทพฯ: มหาวทิ ยาลยั รามคาแหง. ๒๕๔๑.



หนงั สอื อา้ งอิง

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราช
วทิ ยาลยั . กรงุ เทพฯ : โรงพมิ พ์มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั . ๒๕๓๙.

จันทรัชนันท์ สิงหทัต.การศึกษาเปรียบเทียบทรรศนะเรื่องนิพพานในวิสุทธิมรรคและลังกาวตาร
สูตร.วิทยานิพนธ์หลักสูตรปริญญาศิลปศาสตรบัณฑิต บัณฑิตวิทยาลัย หมาวิทยาลัย
ศลิ ปากร.๒๕๓๗.

ชนินทร์ ผ่องสวัสดิ์. พุทธปรัชญาการศกึ ษาในพุทธศาสนามหายาน, วารสารมนุษยศาสตร์สาร. ปีที่
๑๖ ฉบับที่ ๑. มกราคม-มิถนุ ายน ๒๕๕๘.

บญุ มี แท่นแก้ว. พระพทุ ธศาสนาในเอเชีย (เน้นดา้ นอารยธรรม). กรงุ เทพฯ: โอเดยี้ นสโตร.์ ๒๕๔๘.
ประพจน์ อัศววิรุฬหการ. การศึกษาเชิงวิเคราะห์เรื่องพระโพธิสัตว์ในคัมภีร์เถรวาทและคัมภีร์

มหายาน. วิทยานิพนธ์ปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต ภาควิชาภาษาตะวันออกบัณฑิต
วทิ ยาลยั จฬุ าลงกรณ์มหาวทิ ยาลยั , ๒๕๒๓.หนา้ ๓๗.
ประยงค์ แสนบุราณ. พระพุทธศาสนามหายาน. กรุงเทพฯ: โอ.เอส. พริ้นต้งึ เฮา้ ส.์ ๒๕๔๘.
ผุดพรรณ ศุภพันธ์. การศึกษาเปรียบเทียบความคิดเก่ียวกับพระพุทธเจ้าในพุทธปรัชญาเถรวาท
กบั พทุ ธปรัชญามหายาน. วทิ ยานิพรธ์หลกั สูตรปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑติ ภาควชิ า
ปรชั ญา บณั ฑติ วทิ ยาลยั จุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย. ๒๕๒๙.
พระครปู รยิ ัติคณานรุ กั ษ์ (พงษส์ ันติ์ ศรีสมงาม). การศกึ ษาเปรยี บเทียบบารมใี นพระพุทธศาสนาเถร
วาทและมหายาน. วิทยานพิ นธ์ปริญญาพุทธศาสตรมหาบณั ฑติ สาขาวชิ าพระพทุ ธศาสนา
บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณณาชวิทยาลยั . ๒๕๕๒.
พระครูสังฆรักษ์จิตรกร สนฺตจิตฺโต (พลเย่ียม). การศึกษาเปรียบเทียบแนวคิดเร่ืองสุญญตาของ
นาคารชุนกับพุทธทาสภิกขุ. วิทยานิพนธ์ พุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชา
พระพุทธศาสนา บณั ฑิตวทิ ยาลยั มหาวิทยาลยั มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั . ๒๕๕๔.

พระเทพมนุ ี (วิลาศ ญาณวโร). ศาสตร์วา่ ด้วยการเป็นพระพุทธเจา้ , กรงุ เทพมหานคร : สารมวลชน,
๒๕๓๔

พระบญุ เทียน พุทธฺ วโร (ปญั ญาแก้ว). การศกึ ษาวิเคราะห์เรอ่ื งพระโพธิสัตวใ์ นอนภุ ูมิภาคลุ่มแม่น้า
โขง. วิยานิพนธ์พุทธศาสนตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา มหาวิยาลยั มหา
จฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั . ๒๕๕๔.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต).พจนานุกรมพุทธศาสตรฉ์ บับประมวลศพั ท.์ พิมพ์คร้ังท่ี ๑๗.
กรุงเทพฯ : พระพุทธศาสนาของธรรมสภา.๒๕๕๔
. พทุ ธธรรม. พมิ พค์ รั้งที่ ๑๕, กรุงเทพฯ: สหธรรมกิ . ๒๕๕๒.

พระมหาโกเมนทร์ ชินวงศ.์ การเปรียบเทยี บความคิดเรือ่ งอนตั ตาและสุญญตาในพุทธปรชั ญาเถร
วาทกับในปรชั ญาของนาคารชุน. วิทยานพิ นธ์หลักสตู รอักษรศาสตรมหาบัณฑิต ภาควิชา
ปรัชญา บณั ฑิตวทิ ยาลัย จฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย. ๒๕๓๙. หน้า

พระมหานรินทร์ ฐานุตฺตโร (วรสุข). การศึกษาวิเคราะห์นิพพานในพระพุทธศาสนาเถรวาท.

วิทยานิพนธป์ รญิ ญาพทุ ธศาสตรมหาบัณฑติ บัณฑิตวิทยาลัย มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย
ในพระบรมราชูปถมั ภ.์ ๒๕๓๕.

พระมหามิตร ฐติ ปญญโฺ ญ. เอกสารประกอบการสอนรายวชิ าพระพุทธศาสนามหายาน.
มหาวิทยาลยั มหาจุฬาลงกรณณาชวทิ ยาลัย วทิ ยาเขตขอนแก่น. ขอนแกน่ : ขอนแกน่ การ
พมิ พ์. ๒๕๕๖.หน้า ๑๐

พระมหาพุทธรักษ์ ปราบนอก. การศึกษาวิเคราะห์คมั ภีร์มหายานสูตรลังการ. วิทยานิพนธ์ปริญญา

ศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาสันสกฤต บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร.

๒๕๔๗.

พระมหาไสว โชติโก (ทานา). การศึกษาวิเคราะห์ธรรมกายในพระพุทธศาสนา. (วิทยานิพนธ์
ปรญิ ญาพทุ ธศาสตรมหาบณั ฑิต สาขาวชิ าพระพุทธศาสนา บณั ฑิตวิทยาลยั มหาวทิ ยาลยั
มหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลยั . ๒๕๔๒). หน้า ๒.

พระมหาวิชาญ กาเนิดกลับ. การศึกษาเชิงวิเคราะห์คัมภีร์โพธิจรรยาวตาร, วิทยานิพนธ์หลักสูตร
ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาสนสกฤต บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร.
๒๕๔๙.

พระมหาสมยศ อาภายุตฺโต (เสนานุช). การศึกษาวิเคราะห์แนวความคิดเร่ืองพระอวโรกิเตศวร
โพธิสัตว์ (กวนอิม) ในพระพุทธศาสนามหายาน. วิทยานิพนธ์หลักสูตรปริญญาพุทธ
ศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลง
กรณณาชวิทยาลยั . ๒๕๔๖.

พระมหาสทุ ัศน์ จนฺทโสภโณ (ดิษฐ์สุนนท์). การศกึ ษาคาสอนเรื่องไตรลกั ษณใ์ นพระพุทธศาสนาเถร
วาท. วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรบณั ฑิต สาขาวชิ าพระพุทธศาสนา บณั ฑติ วิทยาลัย
มหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย. ๒๕๔๙.

พระราชธรรมนิเทศ (ระแบบ ฐิตญาโณ). ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา.พิมพ์คร้ังท่ี ๓ กรุงเทพฯ:
มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๖.

พระสงฆจ์ ก้ี งอรรถธบิ าย, อมร ทองสุก แปลและเรยี บเรียง. วัชรปรัชญาปารมติ าสูตร. (พมิ พ์ครง้ั ที่
๓ กรุงเทพฯ: ๒๕๕๓), หนา้ ๒๑๓.

พระศรีคัมภีรญาณ (สมจินต์ วันจันทร์). พุทธปรัชญา. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราช

วิทยาลัย. ๒๕๔๖.

พุทธทาสภกิ ขุ. คูม่ อื มนุษย์ฉบับสมบูรณ์. พมิ พ์คร้ังท่ี ๓. กรงุ เทพมหานคร : โรงพมิ พ์สุขภาพใจ.
๒๕๔๑.

พระอุดรคณาธิการ (ชวนิ ทร์ สระคา). ประวตั ศิ าสตรพ์ ทุ ธศาสนาในอินเดีย. พระนคร: โรงพิมพ์การ
ศาสนา. ๑๕๐๗. หน้า ๒๗๑.

วศนิ อินทสระ. ตรรกศาสตร์พุทธศาสนา. พมิ พค์ รั้งที่ ๒ กรงุ เทพฯ: เมด็ ทราย. ๒๕๔๘.
. พทุ ธปรชั ญามหายาน. พิมพค์ รง้ั ที่ ๔, กรุงเทพฯ: มหาวทิ ยาลยั รามคาแหง. ๒๕๔๑.

วิโรจ นาคชาตร.ี พทุ ธปรชั ญาเถรวาท. กรงุ เทพฯ : มหาวิทยาลยั รามคาแหง. ๒๕๕๐
วัชระ งามจติ รเจรญิ . พทุ ธศาสนาเถรวาท. พมิ พค์ ร้งั ท่ี ๒. กรงุ เทพฯ : โฟร์-วัน พริน้ ทต์ ้ิง. ๒๕๕๒.

สมเดจ็ พระพุฒาจารย์ (อาจ อาสภมหาเถร). คมั ภรี ์วสิ ุทธมิ รรค พระพทุ ธโฆสเถร รจนา. พิมพค์ ร้ัง
ที่ ๖. Taiwan: The Corporate Body of Buddha Educational Foundation. ๒๕๔๘.

สุชพี ปญุ ญานภุ าพ. ประวัตศิ าสตรศ์ าสนา. โรงพมิ พ์มหามกฏุ ราชวทิ ยาลยั . ๒๕๔๐

สุภลักษณ์ วิรักษา. การศึกษาเปรียบเทียบปฏิจจสมุปบาทในพระพุทธศาสนาเถรวาทกับทฤษฎี
สัมพันธภาพพิเศษของแอลเบริร์ต ไอน์สไตน์. วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรมหาบัณฑิต
สาขาวิชาพระพุทธศาสนา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
๒๕๔๗.

สมุ าลี มหาณรงคช์ ัย. พุทธศาสนามหายาน. พิมพ์คร้ังที่ ๒, กรุงเทพฯ: ศยาม.๒๕๕๐
สุรยี ์ มีผลกจิ และวเิ ชียร มผี ลกจิ . พระพุทธกิจ ๔๕ พรรษา. พมิ พ์ครง้ั ท่ี ๘, กรุงเทพฯ: คอมฟอร์ม

จากดั . ๒๕๕๔.
เสถียร พันธรังสี. พุทธประวัติมหายาน (พุทธประวัติฉบับพบใหม่). พิมพ์ครั้งที่ ๖. กรุงเทพฯ:

ศยาม ๒๕๕๐.

. พุทธประวตั มิ หายาน. พิมพค์ ร้ังท่ี ๕. กรงุ เทพฯ:ศยาม. ๒๕๔๒.

. พุทธประวัติมหายาน. พิมพ์ครง้ั ท่ี ๕. กรงุ เทพฯ:ศยาม. ๒๕๔๒.
. พทุ ธศาสนามหายาน. ธนบุรี : โรงพมิ พ์ประยรู วงศ.์ ๒๔๑๒.
เสถียร โพธนิ นั ทะ. ชมุ นมุ พระสูตรมหายาน.กรุงเทพฯ: โพธ์สิ ามต้นการพมิ พ์. ๒๕๑๖.
. ปรัชญามหายาน. พมิ พ์ครงั้ ที่ ๔, กรุงเทพฯ : มหามกุฏราชวทิ ยาลัย. ๒๕๔๑.

. ปรัชญามหายาน. พิมพค์ รง้ั ท่ี ๖, กรงุ เทพฯ : มหามกฏุ ราชวทิ ยาลยั , ๒๕๕๕.
สาเนยี ง เล่ือมใส. มหาวัสตอุ วทาน เลม่ ๒. กรุงเทพฯ: มลู นิธสิ ันสกฤตศกึ ษาในพระราชปู ถัมภ์

สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ าฯ สยามบรมราชกุมาร.ี ๒๕๕๗.
อภชิ ยั โพธิป์ ระสิทธิ์ศาสต์. พระพุทธศาสนามหายาน. กรงุ เทพฯ: จุฬาลงกรณม์ หาวิทยาลัย. ๒๕๕๑.
ประตูส่ธู รรมแหลง่ ข้อมลู และความรเู้ รอื่ งพระพทุ ธศาสนา. ออนไลน์ http://www.dharma-
gateway.com/dhamma/dhamma-32-01.htm (วนั ท่ี ๑๕ กันยายน ๒๕๖๑)

สชุ ีพ ปญุ ญานภุ าพ. ความรพู้ ้ืนฐานเกย่ี วกับพระพุทธศาสนา. ออนไลน์.
(http://www.crs.mahidol.ac.th/thai/theravade01.htm). ๑๙ ก.ย. ๒๕๖๑.