การสังเกต

เอกสารประกอบการเรยี นการสอน
วชิ า ทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์

เรื่อง
ทกั ษะการสงั เกต

โดย
ครศู ริ ิอร คล้ายสกุล
ครชู านาญการพเิ ศษ
โรงเรียนเขาทะลพุ ทิ ยาคม

ทกั ษะการสงั เกต

การสงั เกต ( Observing ) หมายถึง การใช้ประสาทสมั ผัสอยา่ งใดอย่างหนงึ่ หรือประสาทสัมผัสท้ัง
5 เข้าไปสารวจวตั ถุ หรอื ปรากฏการณต์ า่ ง ๆ ในธรรมชาติหรือจากการทดลอง โดยไม่ใส่ความคิดเห็นของผู้
สังเกตลงไปด้วย ประสาทสมั ผสั ทง้ั 5 คอื ตา หู จมกู ลิน้ และผิวกาย การสังเกตบางครั้งอาจใช้เคร่ืองมือ
ช่วย เช่น กล้องจลุ ทรรศน์ หรอื แวน่ ขยาย เปน็ ตน้ เพ่ือใหก้ ารสังเกตได้รายละเอียดและชดั เจนย่ิงขนึ้

ข้อมูลท่ีได้จากการสังเกต แบ่งได้ 3 ประเภท คือ ข้อมูลเชิงคุณภาพ ข้อมูลเชิงปริมาณและข้อมูล
การเปล่ียนแปลง

1. ขอ้ มูลเชิงคุณภาพ เปน็ ข้อมลู ท่ตี ้องการบอกรูปร่าง ลักษณะสิ่งท่ีสังเกต และสมบัติประจาตัวของ
สิ่งต่าง ๆ โดยไมต่ ้องบอกปรมิ าณ ดังนัน้ ลักษณะหรอื สมบตั ิทสี่ ังเกต ได้แก่

1.1 การดู เชน่ วัตถุมรี ูปร่าง กลม สามเหลย่ี ม ส่ีเหล่ยี ม สีแดง สีดา
1.2 การฟงั เช่น เสยี งขลยุ่ เสียงกลอง
1.3 การดม เช่น กลน่ิ หอม กลน่ิ เหมน็ กลนิ่ ฉุน
1.4 การชมิ เช่น อาหารมีรสหวาน รสเค็ม รสเปรย้ี ว รสขม
1.5 กายสัมผสั เช่น วัตถผุ ิวเรยี บ ขรุขระ แข็ง นมิ่ หยาบ ผวิ ลน่ื
2. ข้อมูลเชิงปริมาณ เป็นการสังเกตท่ีทาให้เราได้รายละเอียดเพ่ิมข้ึนโดยอาศัยส่ิงอ้างอิงมาเกี่ยวข้อง
ด้วย ส่ิงอ้างอิงอาจเป็นหน่วยมาตรฐานเอสไอ ( SI ) เช่น เมตร กิโลเมตร กรัม กิโลกรัม หรือหน่วย
มาตรฐานใด ๆ เช่น เซนตเิ มตร องศาเซลเซยี ส มิลลิเมตร ข้อมูลเชิงปริมาณ ได้แก่
2.1 หอ้ งนี้มีความยาวประมาณ 5 เมตร
2.2 มะละกอลูกน้ีหนักประมาณ 1 กิโลกรัม
2.3 น้ามีอุณหภมู ปิ ระมาณ 30 องศาเซลเซียส
2.4 หนงั สือเลม่ น้ียาวประมาณ 25 เซนตเิ มตร กว้างประมาณ 13 เซนติเมตร หนาประมาณ
2 เซนติเมตร
การสังเกตเชงิ ปริมาณสามารถสอื่ ความหมายท่สี ังเกตได้แม่นยา น่าเชือ่ ถอื และใกลเ้ คยี งกวา่ การสงั เกต
เชงิ คุณภาพ เชน่
กระเปา๋ ใบนห้ี นักมาก ( การสังเกตเชงิ คุณภาพ )
กระเปา๋ ใบนี้หนกั ประมาณ 8 กโิ ลกรัม ( การสงั เกตเชิงปริมาณ )
3. ข้อมูลเก่ียวกับการเปลี่ยนแปลง เป็นข้อมูลที่ได้จากผลการเปล่ียนแปลงของวัตถุเม่ือกระทาด้วย
วิธีการต่าง ๆ เช่น การให้ความร้อน การบีบ การนาไปแช่น้า เป็นต้น เช่น เมื่อนาเทียนไขไปให้ความร้อน
เทียนจะละลาย

ข้อควรคานึงในการสงั เกต
เพ่ือให้ได้ขอ้ มูลทเ่ี ป็นจริงและแน่นอนถกู ต้อง และครอบคลุมรายละเอียดทุกด้าน ผู้สังเกตต้องคานึงถึง

สิ่งต่อไปน้ี
1. ใช้ประสาทสัมผัสหลาย ๆ อย่างในการสังเกต ไม่ควรสังเกตโดยใช้ตาเพียงอย่างเดียว ควรจะฟัง

ดม ชิม และจบั ต้องดว้ ย เพอื่ ใหไ้ ด้ข้อมลู ที่ละเอยี ดและครอบคลุมทุกดา้ น

2. ควรสงั เกตให้ไดข้ ้อมูลเชงิ ปริมาณทุกครงั้ ( ถา้ เปน็ ไปได้ ) ซง่ึ จะทาให้ได้ข้อมูลทช่ี ัดเจนและ
สื่อความหมายได้ดีขนึ้

3. การสังเกตควรสงั เกตการเปล่ียนแปลงสมบัตขิ องสิง่ ทีเ่ ราสงั เกตท่มี อี ิทธพิ ลต่อสง่ิ อ่ืน ๆ ดว้ ย
4. การสังเกตทกุ คร้งั ตอ้ งไม่ใสค่ วามคิดเหน็ ของผสู้ ังเกตลงไป

ประโยชนข์ องการสังเกต
1. ช่วยในการรวบรวมข้อมลู ต่าง ๆ
2. ชว่ ยให้เป็นคนละเอียดรอบคอบ
3. ชว่ ยฝึกหัดใหเ้ ป็นคนรจู้ ักรวบรวมข่าวสารใหม่ ๆ อยากรอู้ ยากเหน็ สนใจในธรรมชาติ

พฤตกิ รรมทแ่ี สดงว่าเกดิ ทกั ษะการสงั เกต จะตอ้ งมีความสามารถดงั ต่อไปนี้
1. ช้ีบง่ และบรรยายสมบตั ิของวัตถโุ ดยการใช้ประสาทสมั ผัสอยา่ งใดอยา่ งหน่งึ หรอื หลายอยา่ ง
2. บรรยายสมบตั เิ ชงิ ปริมาณของวตั ถุไดโ้ ดยการกะประมาณ
3. บรรยายการเปลย่ี นแปลงของส่ิงที่สังเกตได้

ใบงานท่ี 1

ทกั ษะการสงั เกต

ชือ่ .................................................................... ชั้น.................เลขท่.ี ..............กลมุ่ ท.ี่ ........................
คาชแ้ี จง จงโยงเสน้ จบั คู่ขอ้ ความและประสาทสมั ผสั ทใี่ ชใ้ นการสังเกตให้ถูกต้อง

๐. นมแกว้ น้ีมีรสหวาน ตา
๑. วนั น้ีคุณแม่ทาอาหารจืดมาก หู
๒. มะมว่ งผลน้ีหวาน จมูก
๓. ดอกไมช้ ่อน้ีมีกลิ่นหอม ลิ้น
๔. นกกาลงั บินบนทอ้ งฟ้ า สมั ผสั
๕. ผา้ ห่มผนื น้ีเน้ือหยาบ
๖. เด็กนอ้ ยคนน้ีผวิ เนียนมาก
๗. ฉนั ไดย้ นิ เสียงเพลงดงั มาจากวทิ ยุ
๘. เสียงนกร้อง ดงั มาเป็นระยะ
๙. น้าหอมที่เธอใส่เป็นกล่ินกุหลาบ
๑๐. ทอ้ งฟ้ ามีกอ้ นเมฆและดวงอาทิตย์

ใบงานท่ี 2
ทกั ษะการสังเกต

ช่อื ....................................................................... ช้นั ..................................เลขท่ี................................
คาชี้แจง ให้นักเรียนเขียนเครื่องหมาย หนา้ ข้อความทเ่ี ป็นการบันทึกการสงั เกตข้อมูลเชงิ คณุ ภาพและใส่
เครอ่ื งหมาย ลงในช่องทไ่ี ม่ใช่การสังเกตข้อมูลเชิงคณุ ภาพ

ตวั อยา่ ง ๐.ในกระเป๋ ามีผา้ เชด็ หนา้ สีชมพู
๑. น้ามนั เบาลอยน้าได้
๒. ของเหลวในแกว้ น้ามีรสหวาน
๓. ผา้ ผืนน้ีสีสวยมาก

๔. มีดินสอในกระเป๋ า 3 เล่ม

๕. มะม่วงผลน้ีมีรสหวาน

๖. สมปองสูง 167 เซนติเมตร

๗. กระเป๋ าใบน้นั สีส้ม

๘. หอ้ งนอนกวา้ งมาก

๙. มีลกู บอลในตะกร้า 3 ลกู

๑๐. กระดาษแผน่ น้ีมีผวิ เรียบ

ใบงานที่ 3
ทกั ษะการสงั เกต

ชือ่ ....................................................................... ชั้น..................................เลขที่................................
คาช้ีแจง จงดูภาพทก่ี าหนดให้แลว้ ตอบคาถาม

มีภาพวงกลมจานวน วง

มีภาพผลไม้ จานวน ผล

มีภาพตุ๊กตา จานวน ตวั

ภาพผลไมม้ ีจานวน ภาพตุ๊กตา

แบบทดสอบ
ทักษะการสังเกต

คาช้ีแจง จงเลอื กคาตอบถูกต้องทส่ี ุดเพียงข้อเดียว

1. ข้อใดคือความหมายของคาว่า ทกั ษะการสังเกต
1. การใช้สายตาสังเกตส่ิงรอบตัว
2. การใชป้ ระสาทสัมผสั ทงั้ 5 ในการสงั เกตส่งิ ตา่ งๆ
3. การใชป้ ระสาทสัมผสั ทางตาและหูในการดูและฟัง
4. การพิจารณาส่ิงแวดลอ้ มภายนอกด้วยตาและการสัมผัส

2. ขอ้ ใดไม่ใช่การใชท้ ักษะการสงั เกต
ก. เส้อื ตัวนสี้ ดี า
ข. ผา้ ห่มผืนนีน้ มุ่ มาก
ค. ขนมถ้วยนม้ี รี สหวาน
ง. อาหารจานน้รี สชาตอิ ร่อย

3. “เมอ่ื นาน้าใสห่ มอ้ แลว้ นาไปตม้ สงั เกตเหน็ วา่ มีไอนา้ พงุ่ ขน้ึ จากหม้อ”
จากข้อความเป็นการใชป้ ระสาทสมั ผัสสว่ นใด

ก. ตา
ข. หู
ค. จมกู
ง. กาย
4. เราทราบวา่ "อาหารมรี สชาตเิ คม็ หรอื เปร้ียว" เพราะใช้ประสาทสัมผัสในขอ้ ใด
ก. ตา
ข. จมูก
ค. ล้นิ
ง. ปาก
5. เมอ่ื นาน้ามันพืชและนา้ ยาล้างจานท่ีมสี เี หลืองเหมอื นกนั ใสจ่ านวางใกล้ ๆ กัน เราจะทราบได้วา่ จาน
ไหนเปน็ นา้ มันพืช จานไหนเป็นนา้ ยาล้างจาน ตอ้ งใช้ประสาทสมั ผัสใด โดยท่ีไมต่ ้องชมิ
ก. ตา
ข. หู
ค. จมูก
ง. กาย

6. "นา้ ชาถ้วยน้รี ้อนมาก" จากข้อความแสดงว่าผู้สงั เกตได้ใช้ประสาทสมั ผสั สว่ นใดในการสงั เกต
ก. ลิ้น
ข. กาย
ค. จมูก
ง. ตา

7. แก้วใบหนง่ึ ใสน่ า้ ตาล ใบหนึ่งใส่เกลือ เราจะทราบว่าแกว้ ใบใดเป็นน้าตาล แกว้ ใบใดเป็นเกลือ ดว้ ย
วธิ ีใด
ก. ชิม

ข. สัมผัส
ค. ดมกลิน่
ง. มองด้วยตา
8. ผทู้ ี่มีทกั ษะในการสงั เกตต้องมีความสามารถในด้านต่อไปนีย้ กเว้นข้อใด
ก. การบรรยายสมบตั ิของวตั ถุ
ข. การบรรยายการเปล่ียนแปลงของวัตถุ
ค. การใช้ประสาทสัมผสั อย่างใดอย่างหนงึ่ และหลายอยา่ งรวมกัน
ง. การใชป้ ระสาทสัมผสั ทุกสว่ นแลว้ ลงความคิดเห็นไปดว้ ย
9. ขอ้ มลู ท่ีได้จากการสังเกต สามารถแบง่ ไดต้ ามขอ้ ใด
ก. ข้อมูลเชิงปรมิ าณ
ข. ขอ้ มูลเชงิ คุณภาพ
ค. ข้อมลู เก่ียวกบั การเปลีย่ นแปลง
ง. ถกู ทุกข้อ
10. หลกั การสาคัญของการสงั เกต คือข้อใด
ก. ตอ้ งพจิ ารณาอยา่ งละเอยี ด
ข. ต้องใชป้ ระสาทสัมผสั ทุกสว่ น
ค. ไมใ่ สค่ วามคิดเหน็ ของผ้สู งั เกตลงไป

ง. ตอ้ งเข้าสมั ผสั โดยตรงกบั ส่ิงทเ่ี ราสังเกต