การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ

หลักสูตรท้องถิ่น












เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ






ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงชุมชน


Sufficiency Economy Community Learning Centre (SECLC)


หมู่ที่ 1 ต าบลกง อ าเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย


































การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยต าบลกง

ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอ าเภอกงไกรลาศ

ส านักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยจังหวัดสุโขทัย

ค ำน ำ


ั
การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอธยาศัยต าบลกง ได้ด าเนินการจัดท าหลักสูตรท้องถิ่น เรื่อง
ื่
การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ เพอใช้ในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ด้านการเกษตรของศูนย์เรียนรู้ เศรษฐกิจ
ี

พอเพยง ชุมชน Sufficiency Economy Community Learning Centre (SECLC) หมู่ที่ 1 ต าบลกง อาเภอ
กงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย โดยมีวัตถุประสงค์ในการพฒนาผู้เรียนให้มีความรู้ตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจ
ั
พอเพียง และสามารถน าความรู้ไปปรับใช้ในวิถีชีวิตที่เหมาะสมกับตนเองและครอบครัวได้อย่างดียิ่ง

หวังเป็นอย่างยิ่งว่าหลักสูตรท้องถิ่นเล่มนี้ จะเป็นประโยชน์ในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ ของศูนย์เรียนรู้
เศรษฐกิจพอเพยงชุมชน ด้านการศึกษา และหากมีข้อเสนอแนะประการใด ในเอกสารหลักสูตรท้องถิ่นเล่มนี้
ี
การศึกษานอกระบบและการศกษาตามอัธยาศัยต าบลกงจะน าไปพัฒนาต่อไป
ึ


กศน.ต าบลกง

ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอ าเภอกงไกรลาศ
9 มิถุนายน 2563

สารบัญ


หน้า


ค าน า
สารบัญ
ค าแนะน าการใช้หลักสูตรท้องถิ่น 1

โครงสร้างหลักสูตรท้องถิ่น 2
- สาระส าคัญ 2
- ผลการเรียนรู้ที่คาดหวัง 2

- ขอบข่ายเนื้อหา 2

- กิจกรรมการเรียนรู้ 2
- โครงสร้างเนื้อหาหลักสูตร 3

- การจัดประสบการณ์การเรียนรู้ 3

- การวัดและประเมินผล 3
- เนื้อหาหลักสูตร 6

เรื่องที่ 1 ความรู้เบื้องต้นในการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ
เรื่องที่ 2 การเตรียมสถานที่ และวิธีการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ

เรื่องที่ 3 ช่องทางการจัดจ าหน่าย/การตลาด

บรรณานุกรม
ภาคผนวก
คณะผู้จัดท า

1


ค ำแนะน ำกำรใช้หลักสูตรท้องถิ่น


หลักสูตรท้องถิ่น เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ ของศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพยงชุมชน หมู่ที่ 1
ี
ั
ต าบลกง อาเภอกงไกรลาส จังหวัดสุโขทัย เป็นหลักสูตรที่สอดคล้องกบการด าเนินชีวิตจริงและมุ่งเน้น การเรียนรู้

อย่างบูรณาการ ไม่แยกส่วนของกระบวนการเรียนรู้ โดยผู้เรียนเป็นผู้ร่วมกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเอง และ

เกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer) จะเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ ให้ค าแนะน าให้ค าปรึกษา และช่วยเหลืออานวย

ั
ความสะดวกในการเรียนรู้ให้แก่ผู้เรียน อนจะน าไปสู่การ คิดเป็น ท าเป็น และสามารถน าไปปรับใช้ในวิถี
ชีวิตประจ าวันตามหลักปรัชญาของ “เศรษฐกิจพอเพียง” รายละเอียดดังนี้

1. หลักสูตรท้องถิ่น เรื่อง กำรเลี้ยงปลำดุกในบ่อดินธรรมชำติ ประกอบด้วย
เรื่องที่ 1 ความรู้เบื้องต้นในการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ
เรื่องที่ 2 การเตรียมสถานที่ และวิธีการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ

เรื่องที่ 3 ช่องทางการจัดจ าหน่าย/การตลาด

2. ระยะเวลำในกำรศึกษำ จ ำนวน 6 ชั่วโมง
3. วิธีกำรศึกษำ
ื่
3.1 ท าแบบทดสอบก่อนเรียน – หลังเรียน เพอตรวจสอบความรู้ ความเข้าใจในหลักสูตร
ท้องถิ่น เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ นี้เพียงใด

3.2 ผู้เรียนเป็นผู้ร่วมกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเอง และเกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer)
จะเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ ให้ค าแนะน าให้ค าปรึกษา และช่วยเหลืออ านวยความสะดวกในการเรียนรู้ให้แก่ผู้เรียน

3.3 นอกจากศึกษาจากหลักสูตรท้องถิ่นแล้วผู้เรียนควรหาความรู้เพมเติมจากแหล่งการเรียนรู้
ิ่
อื่น ๆ โดยแหล่งเรียนรู้ที่มีอยู่ในอ าเภอ หรือห้องสมุดประชาชน และทางเว็บไซต์ต่าง ๆ

2


โครงสร้ำงหลักสูตรท้องถิ่น


สำระส ำคัญ
การจัดกิจกรรมการเรียนรู้ เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ เป็นการจัดกิจกรรมที่เปิดโอกาสให้
ผู้เรียนได้บูรณาการทักษะต่าง ๆ ไปพร้อมกับการสร้างสถานการณ์ในการเรียนรู้ โดยมี เกษตรกรต้นแบบ (Master

Trainer) เป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ โดยให้ผู้เรียนได้ฝึกปฏิบัติด้วยตนเองจนส าเร็จ และสามารถน าความรู้ที่ได้ไปปรับ

ใช้ในวิถีชีวิตที่เหมาะสมกับตนเองและครอบครัวได้ ตามหลักปรัชญาของ “เศรษฐกิจพอเพียง”


ผลกำรเรียนรู้ที่คำดหวัง
1. เพื่อให้ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจเบื้องต้นในการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ
2. เพื่อให้ผู้เรียนสามารถเตรียมสถานที่ และรู้ถึงวิธีการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ

3. เพื่อให้ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการจัดจ าหน่าย/การตลาด


ขอบข่ำยเนื้อหำ
เรื่องที่ 1 ความรู้เบื้องต้นในการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ

1.1 การเตรียมพันธุ์ปลาดุก
1.2 การเลี้ยงและดูแลปลาดุก

1.3 การก าจัดโรคที่อาจเกิดขึ้นกับปลาดุก

เรื่องที่ 2 การเตรียมสถานที่ และวิธีการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ
- วิธีเตรียมบ่อดินในการเลี้ยงปลาดุก

เรื่องที่ 3 ช่องทางการจัดจ าหน่าย/การตลาด


กิจกรรมกำรเรียนรู้
ผู้เรียนเป็นผู้ร่วมกระบวนการเรียนรู้ด้วยตนเอง และเกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer) จะเป็นผู้

ั
ถ่ายทอดความรู้ ให้ค าแนะน าให้ค าปรึกษา และช่วยเหลืออานวยความสะดวกในการเรียนรู้ให้แก่ผู้เรียน อนจะ

น าไปสู่การคิดเป็น ท าเป็น และสามารถน าไปปรับใช้ในวิถีชีวิตประจ าวันตามหลักปรัชญาของ “เศรษฐกิจ
พอเพียง”

3


โครงสร้ำงเนื้อหำหลักสูตร
ผู้เรียนมีความรู้ ความเข้าใจ เบื้องต้นในการเลี้ยงปลาดุก การเตรียมพนธุ์ปลาดุก การเลี้ยงการดูแลปลาดุก
ั
การระวังโรคที่เกิดกับปลาดุก การเตรียมสถานที่ และวิธีการเลี้ยงปลาดุก และช่องทางการจัดจ าหน่าย/การตลาด


จ ำนวน
ที่ เรื่อง ตัวชี้วัด เนื้อหำ
ชั่วโมง
1. ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจ ความรู้เบื้องต้นในการเลี้ยงปลาดุก 1 ชั่วโมง
1 ความรู้เบื้องต้นใน
การเลี้ยงปลาดุก เบื้องต้นในการเลี้ยงปลาดุก 1.1 การเตรียมพันธุ์ปลาดุก

1.2 การเลี้ยงและดูแลปลาดุก

1.3 การก าจัดแมลงหรือศัตรูที่ส าคัญ
ของปลาดุก

2 การเตรียมบ่อ หรือ ผู้เรียนสามารถการเตรียม การเตรียมสถานที่ และวิธีการเลี้ยงปลาดุก 4 ชั่วโมง

กระชังเลี้ยงปลาดุก สถานที่ และวิธีการเลี้ยง - วิธีเตรียมบ่อดินธรรมชาติในการเลี้ยง
ปลาดุกได้ ปลาดุก



3 ช่องทางการจัด ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจ ช่องทางการจัดจ าหน่าย/การตลาด “การ 1 ชั่วโมง
จ าหน่าย/การตลาด เกี่ยวกับการจัดจ าหน่าย/ เลี้ยงปลาดุก”

การตลาด


กำรจัดประสบกำรณ์กำรเรียนรู้
ควรจัดในลักษณะของการบูรณาการทักษะต่าง ๆ ไปพร้อมกับการสร้างสถานการณ์ในการเรียนรู้ เพอ
ื่
ฝึกให้ผู้เรียนได้ศึกษาคุณธรรมเพอพฒนาสังคมไทยและมีเจตคติที่ดีต่อการเรียนรู้ด้วยตนเองที่ท าให้การเรียนรู้ด้วย
ั
ื่
ตนเองประสบความส าเร็จ และน าความรู้ไปใช้ในวิถีชีวิตให้เหมาะสมกับตนเอง และชุมชน สังคม หลักปรัชญาของ

“เศรษฐกิจพอเพียง”


กำรวัดและประเมินผล
ใช้การประเมินจากการท าแบบทดสอบ สังเกตจากการปฏิบัติ และสภาพจริงของผู้เรียนที่แสดงออก

4


แบบทดสอบก่อนเรียน – หลังเรียน
ค าชี้แจง โปรดท าเครื่องหมาย X หน้าค าตอบที่ถูกต้อง

1. ปลาดุกเป็นสัตว์ที่มีกี่เพศ
ก. ปลาดุก เป็นสัตว์ที่มีเพศเดียว

ข. ปลาดุก เป็นสัตว์ที่มีสองเพศ

ค. ปลาดุก เป็นสัตว์ที่มีเพศผู้และเพศเมียแยกกัน
ง. ปลาดุก เป็นสัตว์ที่มีเพศผู้และเพศเมียในตัวเดียวกัน

ื
2. โรคที่เกิดกับปลาดุกคอโรคใด
ก.โรคท้องโต
ข. โรคเชื้อรา

ค. โรคเหงือกรา

ง. โรคครีบรา
3. ปลาที่มีความหมายทางเศรษฐกิจหมายถึง

ก. นิยมน ามาท าอาหาร ปล่อยสะเดาะเคราะห์ เชื่อว่าจะหมดทุกข์หมดโศกตามชื่อ
ุ
ข. ปล่อยสะเดาะเคราะห์ เชื่อว่าจะหมดทกข์หมดโศกตามชื่อ
ค. น ามาแกง และท าลวกจิ้ม
ง. ท าอาหารอย่างเดียว

4. น้ าชนิดใดที่ไม่นิยมใช้ในการเลี้ยงปลาดุก

ก. การใหอาหาร ควรใหไรแดงสดเปนหลัก 10-15 วัน หลังจากนั้นอาจให อาหารผงส าเร็จรูปเสริมบ้าง ็ได
จะชวยใหลูกปลาเติบโตดี

ข. มูลสัตว์ต่างๆ

ค. วัชพืชต่างๆ
ง. เศษอาหาร

5. ปลาดุกที่น ามาเลี้ยงควรมีขนาดใด

ก.ปลาขนาด 3-4 เซ็นติเมตร
ข. ปลาขนาด 8 เซ็นติเมตร

ค. ปลาขนาด 10เซ็นติเมตรขึ้นไป
ง. ไม่จ ากัดขนาด

่
6. การปล่อยลูกปลาควรปล่อยในอัตราเทาใดจึงจะเหมาะสม
ก. 20000- 40000 ตัว
ข. 10,000 – 30,000 ตัว

ค. ไม่เกิน 10,000 ตัว
ง. ไม่เกิน 30,000 ตัว

5


7. ลักษณะอาการติดเชื้อแบคทีเรียของปลามักจะแสดงอาการแบบใดออกมาให้เห็น

ก. ผิวหนังเป็นแผล
ข. ตัวเล็ก

ค. เปลี่ยนสี

ง. กินอาหารเก่งแต่ไม่โต
8. ปัญหาที่ท าให้เกิดโรคของปลาดุกมักเกิดจากอะไร

ุ
ก. อาหารไม่มีคณภาพ
ข.คนเลี้ยงไม่ดูแล

ค. อาการจากคุณภาพน้ าในบ่อไม่ดี

ง. การประมงไม่ให้ความรู้
9. ช่วงเวลาการเลี้ยงปลาดุก ระยะเวลาที่จับขายได้ตรงกับข้อใด

ก .3-4 เดือน
ข. 5-6 เดือน

ค. 7-8 เดือน

ง. แล้วแต่ความเหมาะสม
10. นักศึกษาสามารถน าหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงมาใช้ในการเรียนและประกอบอาชีพการเลี้ยงปลาดุก

ได้อย่างไร

ก. ความขยัน ความอดทน
ข. การแบ่งปัน

ค. การท าเศรษฐกิจครบวงจร ปลูกพืช เลี้ยงสัตว์
ง. คนในสังคมไม่ต้องการความช่วยเหลือจากใคร






เฉลย แบบทดสอบก่อนเรียน – หลังเรียน


1. ง 2. ก 3. ก 4. ข 5. ก 6. ข 7. ก 8. ค 9. ข 10. ค

6


เนื้อหำหลักสูตร
เรื่องที่ 1 ควำมรู้เบื้องต้นในกำรเลี้ยงปลำดุก

ปลาดุกไม่ได้นิยมแต่ท าอาหารอย่างเดียว
ื่
ส าหรับใครที่อยากเลี้ยงไว้เพอไปจ าหน่ายให้คนที่เขาชอบเป็น
อาชีพด้วย เลี้ยงไม่ยากแถมสร้างรายได้เป็นกอบเป็นก าเลย
ทีเดียว ปลาดุกเป็นสัตวน้ าที่เลี้ยงง่าย และทนต่อสภาพน้ าเสีย

ได้ดีจึงน่าจะเป็นสัตว์น้ าที่ควรได้รับความสนใจ ประกอบกับ

ข้อมูลต่างๆ ทางด้านการเลี้ยงปลาดุกในบ่อดิน และยังสร้าง
ความปลอดภัย ให้การบริโภคโดย ปลอดภัยจากสารพษตกค้าง
ิ
ได้อีกทางหนึ่ง
1.1 กำรเตรียมพันธุ์ปลาดุก โดยทั่วไปให้เตรียมบ่อดิน 1 - 2 กิโลกรัม อาจรวบรวมจากแหล่งน้ าธรรมชาติ

และในบ่อเลี้ยงสัตว์น้ าทั่วไป แต่ควรเลือกตัวที่มีขนาดใหญ่ ไซส์เดียวกับที่น ามาบริโภคได้ แล้วน าหอยขมที่รวบรวม

ั
ื่
ได้ล้างท าความสะอาด และขังหอยทิ้งไว้ 1 วัน เพอให้หอยคายตะกอนออกมา ขณะเดียวกันก็คดเลือกหอยขมที่ยัง
มีชีวิตอยู่ โดยสังเกตได้จากการน าหอยขมไปแช่น้ าทิ้งไว้ ถ้าหอยขมคว่ าตัวติดกับภาชนะแสดงว่าหอยขมยังมีชีวิต
อยู่

1.2 กำรเลี้ยงและดูแลหอยขม การเลี้ยงและดูแลหอยขม โดยปกติหอยขมจะดูดกินอาหารจากตะไคร้น้ า
ที่จับตามกิ่งไม้หรือทางมะพร้าวที่เราใส่ลงไปในบ่อ และหอยขมจะดูดกินซากเน่าเปื่อยของใบไม้ ปริมาณในการใส่

ควรใส่ให้เหมาะสมไม่ใส่มากจนเกินไปน้ าจะเน่าเร็ว การเปลี่ยนน้ าและล้างบ่อก็ใช้การดูดน้ าออกทางสายยางและ

ื่
ปล่อยน้ าเข้าเพอล้างซากที่เน่าในน้ า เปลี่ยนประมาณเดือนละ 1-2 ครั้ง หรือให้สังเกตุดูว่าน้ าเน่าและส่งกลิ่นก็
สามารถเปลี่ยนได้เหมือนกัน

หอยขม เป็นหอยน้ าจืดมีให้เห็นทั่วไปทุกภาค เขาจะอยู่ตามแหล่งแม่น้ าล าคลองทุ่งนาคือหอยขมชอบอยู่

ตามแหล่งน้ าที่นิ่งน้ าไม่ลึกมากไม่เกิน 1-2 เมตร และเขาชอบอยู่มากถ้าตรงไหนมีโคลนตมหรือมีเศษไม้ ไม้ทับ
ทมกันเยอะๆ หอยขมจะชอบขึ้นมาหาอาหารกินตอนกลางคืนเขาจะมาเกาะกลุ่มกันดูดตะไคร้น้ าตาม ริมตะลิ่ง

หรือกิ่งไม้ ถ้ามีแดดร้อนเขาก็จะเคลื่อนตัวลงไปอยู่ใต้โคลนดินหรือใต้ซากใบไม้รากพืชที่อยู่ใต้น้ า
หอยขม เป็นหอยที่มีเพศทั้งผู้และเพศเมียในตัวเดียวกัน จึงสามารถผสมพนธุ์ได้ด้วยตัวเองหรืออาจะมี
ั
ั
ผสมพนธุ์ข้ามตัวก็มี หอยขมเลี้ยงง่ายขยายพันธุ์เร็วเลี้ยงไม่นานก็ออกลูกและสามารถน ามาขายหรือรับประทานได้
แล้ว จึงมีหลายพนที่ที่นิยมเลี้ยงหอยขมกัน เลี้ยงหอยขมก็จะมีทั้งเลี้ยงแบบในบ่อน้ าใหญ่ที่เคยเลี้ยงปลาก็สามารถ
ื้
เลี้ยงได้ หรือในบ่อปูน บ่อกลมปูนได้

อำหำร เมื่อปล่อยลูกปลาวันแรกไม่ต้องให้อาหารจะ
เริ่มให้อาหารวันถัดไป อาหารที่ให้เป็นอาหารลูกปลาวัย

ออน พรมน้ า แล้วนวดจนเหนียวปั้นเป็นก้อนแล้วเสียบกับไม้
่
ปักไว้รอบบ่อปริมาณที่ให้ต้องให้ปลากินหมด ภายในเวลา 30-
60 นาที โดยให้อาหารประมาณ 1 สัปดาห์ หลังจากนั้นอาจจะ

ให้อาหารปลาดุกเล็กพเศษแช่น้ าให้นิ้มแล้วปั่นรวมกับอาหาร
ิ

7


ิ
่
ลูกปลาวัยออนให้ปลากิน เมื่อปลาโตพอกินอาหารเม็ดได้ก็เริ่มให้อาหารปลาดุกเล็กพเศษอย่างเดียวหว่านให้กิน
กระจายทั่วบ่อ ปริมาณที่ให้กะหมดภายใน 30 นาที ให้กินจนลูกปลาอายุ 1 เดือน ให้อาหารปลาดุกเล็กโดยให้ใน
แต่ละมื้อควรให้ปลากินหมดภายใน 30 นาที

1.3โรคที่เกิดขึ้นในการเลี้ยงปลาดุก ในกรณีที่มีการป้องกันอย่างดีแล้วแต่ปลาก็ยังป่วยเป็นโรค ซึ่งมักจะ

แสดงอาการให้เห็น โดยแบ่งอาการของโรคเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ ดังนี้
1. การติดเชื้อจากแบคทีเรีย จะมีการตกเลือด มีแผลตามล าตัวและครีบ ครีบกร่อน ตาขุ่น หนวดหงิก กก

ิ
หูบวม ท้องบวมมีน้ าในช่องท้องกินอาหารน้อยลงหรือไม่กนอาหาร ลอยตัว
2. อาการจากปรสิตเข้าเกาะตัวปลา จะมีเมือกมาก มีแผลตามล าตัว ตกเลือด ครีบเปื่อย จุดสีขาวตาม

ล าตัว สีตามล าตัวซีดหรือเข้มผิดปกติเหงือกซีดว่ายน้ าทุรนทุราย ควงสว่านหรือไม่ตรงทิศทาง

3. อาการจากอาหารมีคุณภาพไม่เหมาะสม คือ ขาดวิตามินบีกระโหลกร้าว บริเวณใต้คางจะมีการตก
เลือด ตัวคด กินอาหารน้อยลง ถ้าขาดวิตามินบีปลาจะว่ายน้ าตัวเกรงและชักกระตุก

4. อาการจากคุณภาพน้ าในบ่อไม่ดี ปลาจะว่ายน้ าขึ้นลงเร็กกว่าปกติลอยหัวครีบกร่อนเปื่อย หนวดหงิก
เหงือกซีดและบวม ล าตัวซีด ไม่กินอาหาร ท้องบวม มีแผลตามตัว

อนึ่ง ในการรักษาโรคปลาควรจะได้พิจารณาให้รอบครอบก่อนการตัดสินใจเลือกใช้ยาหรือสารเคมี

สาเหตุของโรค ระยะรักษา ค่าใช้จ่ายในการรักษา



















ปลาดุกมีเห็บระฆังเกาะ จะมีเมือกสีขาวขุ่นคลุมตัวอยู่ ปลาดุกที่มีพยาธิเกาะเป็นจ านวนมาก อาจเกิดครีบกร่อนได้










ลูกปลามีรอยด่างขาวตามล าตัว เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย ลูกปลาท้องบวมน้ า เกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรียและมีการตกเลือด

8


เรื่องที่ 2 กำรเตรียมสถำนที่ และวิธีกำรเลี้ยงปลำดุก
ปัจจัยที่ควรน ามาพิจารณาในการเลือกสถานที่สร้างบ่อเลี้ยงปลา มีดังนี้

1. สถานที่ไม่เป็นที่ลุ่มหรือที่ดอนเกินไป สามารถจัดระบบน้ าระบายน้ าเข้า-ออกได้ดี
2. สภาพดินควรเป็นดินเหนียวสามารถท าเป็นคันบ่อเก็บกักน้ าได้ดี

3. สภาพน้ าต้องเป็นน้ าสะอาดปราศจากสารพิษของโลหะหนักหรือยาฆ่าแมลง หรือของเสียจากโรงงาน

อุตสาหกรรม
4. ทางคมนาคมสะดวก

กำรเตรียมบ่อเลี้ยงปลำ


มีวิธีกำรเตรียมบ่อดังนี้
1. บ่อใหม ่
ื่
- ใส่ปูนขาวเพอปรับสภาพดินในอัตรา 60 - 100 กิโลกรัม/ไร่
โดยให้ทั่วพื้นบ่อ

- ใส่ปุ๋ยคอกอัตรา 200 กิโลกรัม/ไร่ โดยโรยให้ทั่วบ่อ
- เติมน้ าให้ได้ระดับ 40-50 เซนติเมตร ทิ้งไว้ 3-5 วัน จนน้ าเริ่มเป็นสีเขียวระวังอย่าให้เกิดแมลง

หรือศัตรูปลา


2. บ่อเก่ำ

- ท าความสะอาดบ่อลอกเลนให้มากที่สุด

- ใส่ปูนขาวอัตรา 60-100 กิโลกรัม/ไร่
- ตากบ่อให้แห้ง ประมาณ 7-15 วัน

ิ่
- น าปุ๋ยคอกใส่ถุงแขวนไว้ตามมุมบ่อประมาณ 60-100 กิโลกรัม/ไร่ เพื่อเพมอาหารธรรมชาติ
- เติมน้ า 40-50 เซนติเมตร ทิ้งไว้ 3-5 วัน จนน้ าเป็นสีเขียว ก่อนปล่อยปลาควรตรวจวัดความเป็นกรด -

ด่างของน้ าอกครั้ง ถ้าไม่ถึง 7.5-8.5 ควรน้ าปูนขาวละลายน้ าสาดให้ทั่วบ่อเพื่อปรับความเป็นกรด-ด่าง ให้ได้ 7.5 -
ี
8.5


กำรเตรียมพันธ์ปลำ
การเลือกซื้อลูกปลาควรพิจารณาปัจจัยต่าง ๆ ดังนี้

1. แหล่งพันธุ์หรือบ่อเพาะฟัก ควรดูจาก

- ความน่าเชื่อถือและไว้วางใจได้ในเรื่องคุณภาพ
- มีการคัดเลือกพ่อแม่พันธุ์ เพื่อให้ได้พันธุ์ที่มีคุณภาพ

- มีความช านาญในการขนส่งลูกปลา

9


2. ลักษณะภายนอกของลูกปลาต้องปกติสมบูรณ์ ซึ่งสังเกตจาก

- การว่ายน้ าต้องปราดเปรียว ไม่ว่ายควงสว่าน หรือลอยตัวตั้งฉากพื้นบ่อ
- ล าตัวสมบูรณ์ หนวด หาง ครีบ ไม่กร่อน ไม่มีบาดแผล ไม่มีจุดหรือปุยขาวเกาะ

- ขนาดลูกปลาต้องเสมอกัน


กำรปล่อยลูกปลำลงบ่อเลี้ยง

เมื่อขนส่งลูกปลามาถึงบ่อที่เตรียมไว้ควรแช่ถุงปลาไว้ในบ่อประมาณ 10-15 นาที เพื่อปรับอุณหภูมิ
ระหว่างน้ าในถุงกับน้ าในบ่อเพื่อป้องกันลูกปลาช็อค ก่อนปล่อยลูกปลาควรมีการท าร่มเงาไว้ในบ่อให้ลูกปลาได้ใช้

เป็นที่อยู่อาศัย


อัตรำกำรปล่อย
เกษตรกรรายใหม่ ควรปล่อยลูกปลาขนาดปลานิ้ว จะท าให้อัตราการรอดสูง อัตราการปล่อย ปลา

ขนาด 2-3 เซนติเมตร ปล่อย 80,000-100,000 ตัว/ไร่ ก่อนปล่อยควรสุ่มนับจ านวนเพื่อตรวจสอบให้รู้จ านวนจริง


เรื่องที่ 3 ช่องทำงกำรจัดจ ำหน่ำย/กำรตลำด

เมื่อท ากำรเลี้ยงปลำดุกไปแล้วประมาณ 5 เดือน ก็ถึงเวลาจับปลาขาย ปลาตามท้องตลาดจะเรียกชื่อ
แตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับขนาด ส่วนมากจะนิยมเรียกตามขนาดอยู่ 3 ประเภท คือ ปลาขนาด 3-5 ตัวต่อกิโลกรัมจะ

เรียกกันว่าปลำย่ำง (เป็นขนาดปลาที่ลูกค้าต้องการมากที่สุด) ปลาขนาด 2 ตัวต่อกิโลกรัม จะเรียกว่าปลำโบ้ แต่

่
ไม่เป็นที่นิยมมากเทาไร เพราะมีขนาดใหญ่เกินความต้องการ และขนาดครึ่งกิโลกรัมขึ้นไปจะเรียกปลาหั่น ซึ่งราคา
ี
ปลาไม่มผู้ใดก าหนดจะเป็นไปตามกลไกตลาด ขึ้นอยู่กับมีผลผลิตในตลาดมากหรือน้อย ถ้าปลาในตลาดมีมากราคา
ก็จะต่ า แต่ถ้าปลาในตลาดมีน้อยราคาก็จะสูง และที่ส าคัญที่สุดคือความต้องการของผู้บริโภค ว่ามีมากหรือน้อย
ี
ิ่
เพยงใดด้วย แต่ปัจจุบันมีผู้นิยมบริโภคปลาดุกเพมขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งลู่ทางของตลำดปลำดุกน่าจะยังคงสดใสส าหรับ
เกษตรกรชาวไทย

รำคำปลำดุกที่ส่งขำย


- ปลาดุกเลี้ยงเบอร์ใหญ่ 54.00 บาท
- ปลาดุกเลี้ยงเบอร์เล็ก 52.50 บาท

บรรณานุกรม

เลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ ใช้พื้นที่น้อย https://www.sentangsedtee.com/farming-

trendy/article_91687 (06/06/2563)

https://www.nationtv.tv/main/content/378549386/ (06/06/2563)

ภาคผนวก





องค์ความรู้ด้านการเกษตร เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ ของเกษตรกรต้นแบบ Master Trainer

ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงชุมชน Sufficiency Economy Community Learning Centre (SECLC)
หมู่ที่ 1 ต าบลกง อ าเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย

กศน.ต าบลกง : ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอ าเภอกงไกรลาศ


จ านวนชั่วโมง
จุดประสงค์การเรียน เนื้อหา วิธีการให้ความรู้ สื่อการเรียนรู้ การวัดผลและประเมินผล
ทฤษฎี ปฏิบัติ

1. เพื่อให้ผู้เรียนมีความรู้ ความรู้เบื้องต้นในการเลี้ยงปลา - การบรรยาย 1. แผ่นพับ สังเกตพฤติกรรมการเรียนรู้จาก 1 -
ความเข้าใจเบื้องต้นในการ ดุก - ศึกษาจากสภาพจริง 2. คลิปวีดีโอ สภาพจริง

เลี้ยงปลาดุก 1.1 การเตรียมพันธุ์ปลาดุก 3. พื้นที่ปฏิบัติจริง

1.2 การเลี้ยงและดูแลปลาดุก
1.3 การก าจัดโรคที่ส าคัญของ

ปลาดุก

2. เพื่อให้ผู้เรียนสามารถ การเตรียมสถานที่ และวิธีการ - การบรรยาย 1. แผ่นพับ สังเกตพฤติกรรมการเรียนรู้จาก - 4
เตรียมสถานที่ และรู้ถึง เลี้ยงปลาดุก - สาธิต 2. คลิปวีดีโอ สภาพจริง

วิธีการเลี้ยงปลาดุก - วิธีเตรียมบ่อดินในการเลี้ยง - การฝึกปฏิบัติ 3. พื้นที่ปฏิบัติจริง
ปลาดุก

3. เพอให้ผู้เรียนมีความรู้ ช่องทางการจัดจ าหน่าย/ - การบรรยาย - พื้นที่ปฏิบัติจริง จากการระดมความคิด 1
ื่
ความเข้าใจเกี่ยวกับการจัด การตลาด การตอบค าถาม
จ าหน่าย/การตลาด

รูปแบบ ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงชุมชน Sufficiency Economy Community Learning Centre (SECLC)

หมู่ที่ 1 ต าบลกง อ าเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ

กศน.ต าบลกง : ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอ าเภอกงไกรลาศ



ผู้ถ่ายทอด

อาคารสถานที่ พื้นที่ปฏิบัติงาน สื่อการเรียนร ู้ วัสดุอุปกรณ ์ (Master Trainer) หมายเหตุ
“เกษตรกรต้นแบบ”

งบป
ระมาณ
-

ศูนย์เรียนรู้ตามหลักปรัชญา 1. สถานทเพื่อฝึกปฏิบัติ 1. แผ่นพับ วัสดุส าหรับท าการเกษตร นายประมาณ ชะอุ้ม
ี่
ของเศรษฐกิจพอเพียง จ านวน 1ไร่ 2. ชุดนิทรรศการ - วงบ่อ สนับสนุนจากภาคี
- พื้นที่ส าหรับฟังการบรรยาย 2. สระน้ า 3. พื้นที่ปฏิบัติจริง - ท่อประปา เครือข่าย
รองรับผู้เข้าอบรมได้ประมาณ 4. คลิปวีดีโอ - สายยาง

40 - 50 คน

- ชุดนิทรรศการ

แผนที่ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงชุมชน Sufficiency Economy Community Learning Centre (SECLC)

หมู่ที่ 1 ต าบลกง อ าเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ
กศน.ต าบลกง : ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอ าเภอกงไกรลาศ











ไปต าบลหนองตูม อาคารอเนกประสงค์ ม9 ต.กง












ตลาดเทศบาล




ศูนย์เศรษฐกิจพอเพียง หมู่ที่ 1 ต.กง







ไปสุโขทัย






สุโขทัยพรเจริญรีสอร์ทแอนด์สปาร์
กศน.อ าเภอกงไกรลาศ



วิเคราะห ์
ไปพิษณุโลก

ที่ว่าการอ าเภอกงไกรลาศ

ความสอดคล้องกับหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง (2 เงื่อนไข 3 หลักการ 4 มิติ)
เรื่อง การเลี้ยงปลาดุกในบ่อดินธรรมชาติ

ความรู้ คุณธรรม
เราต้องใช้ความรู้ในการเตรียมงานอะไรบ้าง เพื่อให้มีความรอบร ู้ เราคิดว่าบุคคลที่เกี่ยวข้องจ าเป็นต้องมีคุณธรรมใดบ้างที่จะท าให้
และรอบคอบ ในการท างานให้ประสบผลส าเร็จ การด าเนินงานประสบความส าเร็จ
- ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับการเลี้ยงปลาดุก - การค านึงความปลอดภัยต่อสุขภาพผู้บริโภค
- การเตรียมพื้นที่ในการท าบ่อดินเพื่อเลี้ยงปลาดุก - ความขยัน
- การให้อาหารในการเลี้ยงปลาดุก - ความประหยัด/อดออม

- การท าบัญชีครัวเรือน - มีความยุติธรรม
- ช่องทางจ าหน่าย/ตลาด
พอประมาณ มีเหตุผล มีภูมิคุ้มกันในตัวที่ด ี

เราค านึงถึงความเหมาะสม/ ความ เรามุ่งหวังที่จะให้เกิดผลอะไร - กับใคร - เราวางแผนด้วยความรอบคอบอย่างไรบ้าง
สอดคล้อง ความพอดีกับอะไรบ้าง เช่น อย่างไร และคาดว่าจะเกิดผลอย่างไร เช่น ค านึงถึงความเสี่ยงที่จะเกิดขึ้นระหว่าง
ศักยภาพและความพร้อม / ความเหมาะสม เพราะเหตใดจึงจะเกิดผลเช่นนั้น การด าเนินงานหรือไม่ และเตรียมการป้องกัน
ุ
สอดคล้องกับกาลเวลา สถานที่ ชุมชน บริบท - เพื่อบริโภคภายในครัวเรือน ปัญหาอย่างไร / มีแผนส ารองส าหรับการ
ทรัพยากรที่ใช้ ผู้ที่เกี่ยวข้อง - การใช้วัสดุที่มีอยู่.เช่นน าผัก ใช้เลี้ยงปลา ด าเนินกิจกรรมอย่างไรบ้างเพื่อให้ประสบ
- ใช้พื้นที่ของตนเองเพื่อท าการเลี้ยงปลาดุก ความส าเร็จ

- มีความปลอดภัยด้านสุขภาพ ปลอดภัยในการ
บริโภค
- มีการออม สะสมตามความเหมาะสม
-การท าบัญชีรายรับ-รายจ่าย
วิเคราะห์ผลลัพธ์ที่จะเกิดขึ้นจากการท ากิจกรรมนี้ ว่าจะส่งผลให้ชีวิตของตนเองและบุคคลที่เกี่ยวข้อง/หน่วยงาน/ชุมชน เกิดความสมดุลและ

พร้อมรับการเปลี่ยนแปลงใน 4 มิติด้านใด และอย่างไร
ด้านวัตถุ / เศรษฐกิจ : เป็นสิ่งที่จับต้องได้โดยมนุษย์สร้างขึ้น ด้านสังคม : ความเป็นสากล เป็นความสัมพันธ์ของคนกับคนใน

- มีการศึกษา/วางแผนให้รอบครอบ ปัจจุบัน / การศึกษา / สาธารณสุข
- ประหยัด - มีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อกัน
- ลดรายจ่าย/เพิ่มรายได้ - การสร้างรายได้ให้กับครอบครัว/ชุมชน
- การบริหารจัดการภายในครัวเรือน เหลือจากบริโภคไปจ าหน่าย - เป็นแหล่งแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในชุมชน

- การใช้วัสดุที่มีอยู่ในท้องถิ่น

สมดุลและพร้อมรับการ

เปลี่ยนแปลงใน 4 มิติ

ด้านวัฒนธรรม : เชื่อมโยงจากอดีตสู่ปัจจุบัน ด้านสิ่งแวดล้อม : เป็นสิ่งที่จับต้องได้
และส่งผลหรือมีความส าคัญต่ออนาคตที่มีคุณค่า โดยเกิดจากธรรมชาติ ดิน น้ า ป่า อากาศ รวมเรื่องขยะเพราะมี
ต่อการสืบสานอนุรักษ์ / เอกลักษณ์เฉพาะพื้นท ี่ ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม
- เรียนรู้การเลี้ยงปลาดุกจากภูมิปัญญาท้องถิ่น - การรู้จักจัดการน้ าในบ่อเลี้ยงปลาให้สะอาด ไม่มีกลิ่นเหม็น

- การใช้วัสดุที่มีอยู่ในท้องถิ่นหรือวัสดุเหลือใช้ เช่น การท าอาหารปลา
จากข้าวโพด หรือกากถั่ว

คณะผู้จัดท ำ




ที่ปรึกษำ


1. นายประกอบ โพธิ์ราม ผู้อ านวยการ ส านักงาน กศน. จังหวัดสุโขทัย
2. นายพงค์แสนชัย อิสระไพจิตร์ ผู้อ านวยการ กศน. อ าเภอกงไกรลาศ

3. ดร.ศรีโสภา มีเจริญ ผู้ทรงคุณวุฒิภาคประชาสังคม




ผู้เรียบเรียง

1. นายสุนทร พวงขจร ครู กศน.ต าบลกง

2. นายประมาณ ชะอุ้ม เกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer)
3. นางอรุณรัตน์ ใจเกลี้ยง ผู้ช่วยเกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer)

4. นางสาวรุ่งนภา ไชยบุรินทร์ ผู้ช่วยเกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer)

5. นายโจลิตร ชูชื่น ผู้ช่วยเกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer)
6. นางนิสา ทองสุข ผู้ช่วยเกษตรกรต้นแบบ (Master Trainer)

การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยต าบลกง

ั
ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศยอ าเภอกงไกรลาศ
ส านักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยจังหวัดสุโขทัย
เอกสารทางวิชาการเลขที่ 01/2563