1.เครื่องมือทางภูมิศาสตร์

SAMUTSAKHONBURANA SCHOOL

เครื่องมือทางภูมศิ าสตร์
และเวลาโลก

เคร่ืองมือทางภูมศิ าสตร์ คือ

- อุปกรณ์ทชี่ ่วยให้รู้ตาแหน่งทตี่ ้งั ขอบเขต และ
ความสัมพนั ธ์ของข้อมูลได้อย่างถูกต้อง รวดเร็ว
และทนั สมยั อยู่เสมอ
- สามารถจดั เกบ็ หรือเรียกใช้ได้อย่างเป็ นระบบ

เคร่ืองมือทางภูมศิ าสตร์

แบ่งตามลกั ษณะการใช้งาน :

ประเภทเครื่องมือ ประเภทจดั เกบ็ และเรียกใช้ ประเภทให้ข้อมูล

แผนที่ (map)

 เป็ นสิ่งท่สี ร้างขนึ้ เพ่ือ
เสนอข้อมูลเกยี่ วกบั รูปลกั ษณะและทีต่ ้งั ของสิ่งต่างๆ ท่ปี รากฏ
อยู่บนผวิ โลก
 โดยการย่อส่วนลงในวสั ดุพืน้ ทแ่ี บนราบหรือแผ่นกระดาษ
และใช้สัญลกั ษณ์แทนสิ่งต่าง ๆ ทมี่ ีอยู่จริงบนพืน้ ผวิ โลก

แผนทที่ น่ี ิยมใช้กนั โดยทว่ั ไป
แบ่งเป็ น 2 ประเภท คือ

แผนทอี่ ้างองิ แผนทเี่ ฉพาะเร่ือง

ประเภทของแผนที่

1) แผนทอี่ ้างองิ แสดงรายละเอยี ดทั่วไป
ของผวิ โลก เช่น แผนทภ่ี ูมปิ ระเทศแสดง
ข้อมูลรายละเอยี ดเกยี่ วกบั ลกั ษณะภูมิ
ประเทศ เช่น ภูเขา ทร่ี าบสูง แม่นา้ ทะเล
เป็ นต้น

ประเภทของแผนท่ี

2) แผนที่เฉพาะเรื่อง แสดงข้อมูล
เฉพาะตามวตั ถุประสงค์ เช่น แผนท่ี
แสดงปริมาณฝน แผนทแ่ี สดงความ
หนาแน่นของประชากร แผนที่
ท่องเท่ยี ว แผนท่ีทางหลวง เป็ นต้น

องคป์ ระกอบของแผนที่ ขอบระวำงแผนที่
ทิศ
ชื่อแผนที่

เสน้ โครงแผนที่

คำอธิบำย ละติจูด
สญั ลกั ษณ์ ลองจิจูด

มำตรำส่วน

สัญลกั ษณ์ (symbol)

สัญลกั ษณ์ (symbol) และคาอธิบายสัญลกั ษณ์ (legend) คือ
สิ่งที่กำหนดข้ึนในแผนท่ี เพื่อใชแ้ ทนส่ิงต่ำง ๆ ท่ีปรารำกนในพ้ืนท่ีจริง

สัญลกั ษณ์ แบ่งเป็ น 3 ประเภท

สัญลกั ษณ์ทเ่ี ป็ นจุด สัญลกั ษณ์ทเ่ี ป็ นเส้น สัญลกั ษณ์ทเี่ ป็ นพืน้ ที่

(point symbol) (line symbol) (area symbol)

มาตราส่วน (map scale)

มาตราส่วนแบบเศษส่วน มาตราส่วนคาพูด เช่น
1 เซนติเมตร ต่อ 0.5 กิโลเมตร
คือ มำตรำส่วนท่ีแสดงดว้ ยตวั เลข
อตั รำส่วน เช่น 1:50,000

มาตราส่วนเส้น หรือ มาตราส่วนรูปแท่ง คือ มำตรำส่วนที่แสดงดว้ ย
เส้น หรือ รูปแท่ง ท่ีมีเลขกำกบั ไว้ เพื่อใชแ้ ทนระยะทำงจริงบนพ้ืนผวิ โลก

พกิ ดั ทางภูมศิ าสตร์ (geographic coordinate)

เป็ นค่าพกิ ดั ของจุดทเี่ กดิ จากการลากเส้นเมริเดยี นกบั เส้น
ขนานละตจิ ูดมาตดั กนั ได้ค่า ลองจจิ ูด และ ละตจิ ูด

พกิ ดั ทางภูมศิ าสตร์ (geographic coordinate)

ละตจิ ูด 30° N ละตจิ ูด 45° N
ลองจจิ ูด 150° W ลองจจิ ูด 90° E

ละตจิ ูด 15° S
ลองจิจูด 15° W ละตจิ ูด 60° S

ลองจจิ ูด 60° E

ลองจิจูด (longitude)

ลองจจิ ูดเป็ นเพยี งจุดใดจุดหน่ึงที่
อยู่บนเส้นเมริเดยี นมีค่าขนาด
ระยะทางเชิงมุมเป็ น องศา ลปิ ดา
และฟิ ลปิ ดาของทศิ ตะวนั ออก
หรือทศิ ตะวนั ตก ของขอบเส้น
ศูนย์สูตร จนถงึ 180 องศา

ละตจิ ูด (latitude)

ละตจิ ูดเป็ นเพยี งจุดใดจุดหนึ่งท่ี
อยู่บนเส้นขนานมคี ่าขนาด
ระยะทางเชิงมุมเป็ น องศา ลปิ ดา
และฟิ ลปิ ดาของทศิ เหนือหรือทศิ
ใต้ตามขอบเส้นเมริเดยี นแรก
(0 องศา) จนถึง 90 องศา

เสน้ ขนานละตจิ ดู เส้นเมรเิ ดียน
เส้นศนู ยส์ ูตร

เส้นเมริเดียนและเส้นขนานละตจิ ูด

- เป็ นเส้นสมมตทิ ี่กาหนดขนึ้ เพ่ือศึกษาพืน้ ท่ีต่าง ๆ ของโลก
- เส้นเมริเดยี น ใช้แบ่งเขตเวลาและกาหนดวนั ที่
- เส้นขนานละตจิ ูด ใช้ในการศึกษาตาแหน่งการรับแสงอาทติ ย์

ต้งั ฉากในแต่ละวนั จนครบรอบปี ตามฤดูต่าง ๆ นามาซึ่งการ
กาหนดเขตอากาศของโลก

เส้นเมริเดยี นและเส้นขนานละตจิ ูด

รูปถ่ายทางอากาศและภาพจากดาวเทยี ม
(aerial photograph and satellite image)

- เป็ นข้อมูลระยะไกล ซ่ึงมีการถ่ายรูปหรือบนั ทกึ เป็ น
ข้อมูลดจิ ทิ ลั

- รูปถ่ายทางอากาศ ถ่ายรูปหรือบันทกึ ข้อมูลพืน้ ท่ีจาก
อากาศยาน

- ภาพจากดาวเทยี ม บันทกึ ข้อมูลจากดาวเทยี ม

ลกั ษณะสาคญั ของรูปถ่ายทางอากาศ

- เกดิ จากการนากล้องหรือระบบ
บันทกึ ข้อมูลขนึ้ ไปตดิ ต้งั อยู่บน
อากาศยาน
- เช่น เคร่ืองบิน บอลลูน โดรน บนิ
ไปเหนือภูมิประเทศบริเวณทที่ า
การถ่ายรูป กจ็ ะได้รูปถ่ายของ
พืน้ ผวิ โลกตามความเป็ นจริง

ตวั อย่าง รูปถ่ายทางอากาศ

ตวั อย่าง รูปถ่ายทางอากาศ

ลกั ษณะสาคญั ของภาพจากดาวเทยี ม

- ดาวเทยี มแต่ละประเภทมจี ุดประสงค์ในการใช้ข้อมูลทแี่ ตกต่างกนั
- เป็ นข้อมูลทมี่ คี วามทนั สมยั ครอบคลุมพืน้ ทบ่ี ริเวณกว้าง และมี

ความละเอยี ดของจุดภาพหลายระดบั
- ใช้ในการตดิ ตามสถานการณ์ การเปลย่ี นแปลงทีเ่ กดิ ขนึ้ อย่าง

รวดเร็ว เช่น การก่อตวั ของพายุ ภูเขาไฟประทุ

 ดาวเทยี มดวงแรกของโลก มชี ื่อว่า สปุตนิก
เป็ นดาวเทียมของสหภาพโซเวียต (รัสเซีย)

ทาหน้าทตี่ รวจสอบการแผ่รังสีของช้ันบรรยากาศ

ตวั อย่าง ภาพจากดาวเทียม จงั หวดั นครราชสีมา

ตวั อย่าง ภาพจากดาวเทยี ม การก่อตวั ของพายุ

เพมิ่ เตมิ เคร่ืองมือทางภูมศิ าสตร์

 ลูกโลก (globe)
- เป็ นหุ่นจาลองของโลกทมี่ รี ูปร่างและลกั ษณะ
สัณฐานเป็ นทรงกลม แสดงตาแหน่งและการ
กระจายของพืน้ ทป่ี ระเทศ ทวปี ทะเล และมหาสมุทรต่าง ๆ
- ลูกโลกหมุนจากทศิ ตะวนั ตกไปทางทศิ ตะวนั ออก ส่งผลให้
ปรากฏการณ์รับแสงอาทติ ย์แรกจะอยู่ทางด้านตะวนั ออกของ
ดนิ แดนต่าง ๆ

เพมิ่ เตมิ เครื่องมือทางภูมศิ าสตร์

การใช้ลูกโลก
ใช้เพื่อศึกษาทศิ ทางการหมุนและการโคจรของโลก ทต่ี ้งั
ของทวปี และประเทศต่างๆ รวมท้งั การศึกษาเส้นเมริเดยี น
เส้นละตจิ ูด เป็ นต้น

เพม่ิ เตมิ เคร่ืองมือทางภูมศิ าสตร์

องค์ประกอบของลูกโลก
 เส้นศูนย์สูตร คือ เส้นโค้งวงกลมใหญ่ทแี่ บ่งโลกออกเป็ น 2 ซีก คือ

ซีกโลกเหนือกบั ซีกโลกใต้
 เส้นเมริเดยี นหรือเส้นแวง (ลองจจิ ูด) คือ เส้นสมมตทิ ี่ลากจากข้วั

โลกเหนือไปจดข้วั โลกใต้ โดยเส้นเมริเดยี นเส้นแรกมีค่ามุมเท่ากบั
0 องศา ใช้สาหรับกาหนดเวลามาตรฐานทวั่ โลก ต้งั อยู่ทเ่ี มืองกรีนิช
ประเทศสหราชอาณาจกั ร
 เส้นขนานหรือเส้นรุ้ง (ละตจิ ูด) คือ เส้นสมมตทิ ล่ี ากจากทิศ
ตะวนั ตกไปทศิ ตะวนั ออก โดยทุกเส้นจะขนานกบั เส้นศูนย์สูตร

เพมิ่ เตมิ เครื่องมือทางภูมศิ าสตร์

 เขม็ ทศิ (compass)
- เครื่องมือทใี่ ช้ในการหาทิศของตาแหน่ง
พืน้ ท่ี อาศัยแรงดงึ ดูดของแม่เหลก็ ข้วั โลก
โดยมีหน่วยวดั เป็ นองศา
- ใช้ประโยชน์ในการเดนิ ทาง เช่น
การเดนิ เรือในทะเล การเดนิ ทางในป่ า
- การใช้เขม็ ทศิ ต้องมแี ผนทป่ี ระกอบ
และหาทศิ เหนือก่อนทุกคร้ัง

เพม่ิ เตมิ เคร่ืองมือทางภูมศิ าสตร์

 ระบบกาหนดตาแหน่งบนพืน้ ผวิ โลก หรือ GPS
- อาศัยการคานวณจากสัญญาณท่สี ่งมาจากดาวเทียมท่ีโคจร

อยู่รอบโลก และส่งข้อมูลมายงั เครื่องรับสัญญาณบน
พืน้ ผวิ โลก
- ปัจจุบนั มกี ารนา GPS มาใช้ในการระบุตาแหน่งของ
ยานพาหนะต่าง ๆ และใช้ในอุปกรณ์สมาร์ทโฟน

เพม่ิ เตมิ เครื่องมือทางภูมศิ าสตร์อ่ืน ๆ

เทอร์โมมเิ ตอร์ เว็บไซด์

เคร่ืองวดั ฝน

วนั และเวลาของโลก

ความสาคญั ของการแบ่งเวลา

เนื่องจากโลกมสี ัณฐานเป็ นทรงกลม ทาให้แต่ละพืน้ ที่
เกดิ กลางวนั และกลางคืน ไม่ตรงกนั จงึ จาเป็ นต้องมี
การกาหนด “เวลาปานกลางกรีนิช” หรือ “เวลาสากล”
เพื่อใช้กาหนดเวลามาตรฐานของแต่ละประเทศ ส่งผล
ให้สะดวกต่อการตดิ ต่อสัมพนั ธ์กนั ระหว่างประเทศใน
ทุก ๆ ด้าน

วนั และเวลาของโลก

เวลามาตรฐาน คือ เวลาตาม
นาฬิกาทีใ่ ช้อ้างองิ เป็ นสากล
ทั่วโลก เป็ นเวลาท่ี
เทียบเคยี งเวลามาตรฐาน
เมืองกรีนิช ประเทศ
สหราชอาณาจกั ร

การเกดิ ของเวลาบนพืน้ ผวิ โลก

ลองจิจูดทอ่ี ยู่ตรงข้าม โลกหมุนรอบตวั เองและหมุนรอบ
คือเวลาเทย่ี งคืน ดวงอาทิตย์ตลอดเวลา

บริเวณเส้นเมริเดยี นทางตะวนั ตก บริเวณเส้นเมริเดยี นทางตะวนั ออก
จะเป็ นเวลาก่อนเทยี่ ง จะเป็ นเวลาหลงั เทยี่ ง

พืน้ ผวิ โลกได้รับแสงอาทิตย์ เม่ือพระอาทติ ย์อยู่เหนือ
ไม่พร้อมกนั ทาให้เกดิ เวลา เส้นเมริเดยี นใด

เช้า เทยี่ ง เยน็ ต่างกนั บริเวณน้ันจะเป็ นเวลาเทยี่ ง

การโคจรของโลกรอบดวงอาทติ ย์

ส่งผลให้ตาแหน่งการรับแสงบนผวิ โลกแตกต่างกนั และเกดิ ฤดูของพืน้ ที่ต่าง ๆ

เพราะโลกหมุน โลกหมุนรอบตวั เอง 1 รอบ 360 องศา
แบบทวนเขม็ นาฬิกา ใช้เวลา 24 ช่ัวโมง

ลองจจิ ูดทางด้าน เวลา 1 ชั่วโมง
ตะวนั ออกจงึ ได้รับ ดวงอาทติ ย์จะเคล่ือนไป
แสงอาทติ ย์ก่อน
15 องศาลองจจิ ูด
เวลาจงึ เร็วกว่า
ทางด้านตะวนั ตก

เส้นเมริเดยี นกบั เวลา

เส้นเมริเดยี น เป็ นเส้นสมมติทล่ี ากจากข้วั โลกเหนือไปข้ัวโลกใต้
ซ่ึงมีท้งั หมด 360 เส้น แต่ละเส้นห่างกนั เส้นละ 1 องศา

การกาหนดเขตภาคเวลา

- จะกาหนดตามระยะห่างของเส้นช่วงละ 15 องศา
- โดยกาหนด ตามเส้นเมริเดยี น ท้งั ด้านทิศตะวนั ออกและทศิ

ตะวนั ตก
- ซ่ึงทั่วโลกมีเขตภาคเวลาท้งั หมด 24 เขตภาคเวลา แต่ละเส้น

เวลาต่างกนั 1 ช่ัวโมง
- กาหนดให้เส้นเมริเดยี นแรก ( 0 องศา ) เป็ นเวลามาตรฐาน

กรีนิช

การกาหนดเขตภาคเวลา

- เส้นเวลามาตรฐาน (เมรเิ ดียนมาตรฐาน) คอื เมรเิ ดียนเส้นท่ี
0,15,30,45,60,75,90,105,120,135,150,165,180 ทัง้
เมริเดียนตะวันออกและเมรเิ ดียนตะวันตก
- เสน้ เมริเดียนตะวนั ออก เวลาจะเร็วกวา่ ทก่ี รีนิช องศาละ
4 นาที ในทางตรงขา้ ม เสน้ เมรเิ ดยี นตะวันตก เวลาจะชา้ กว่าที่
กรีนชิ องศาละ 4 นาที

15 องศา x 4 นาที = 60 นาที

เวลามาตรฐานกรีนิช
(Greenwich Mean Time : GMT) เส้นเมริเดยี นแรกลากผ่านท่ี

ตาบลกรีนิช กรุงลอนดอน
ประเทศสหราชอาณาจกั ร

กาหนดให้เขตเวลามาตรฐาน
ของโลกยดึ ตามเส้นเมริเดยี นแรก
เป็ นเวลาสากล

พืน้ ที่ทางทศิ ตะวนั ตกของเส้นนี้ พืน้ ที่ทางทศิ ตะวนั ออกของเส้นนี้
มเี วลา ช้ากว่า 1 ชม. ต่อ 15 เส้นเมริเดยี น มเี วลา เร็วกว่า 1 ชม. ต่อ 15 เส้นเมริเดยี น

เส้นวนั ท่ี (Date Line)

เส้นวนั ที่ คือ เส้นสมมุตทิ แี่ บ่งโลกออกเป็ น 2 ซีก 180°

โดยลากทบั เส้นเมริเดียนของลองจิจูดที่ 180° 90°
ตะวนั ออก
ถ้าท่เี ส้นเมริเดยี นแรกทตี่ าบลกรีนิช
เป็ นเวลาเทย่ี งตรงของวนั อาทติ ย์ 90°
ลองจจิ ูดท่ี 90° ตะวนั ตก จะ ตะวนั ตก
เป็ นเวลา 06.00 น.

0°

เส้นวนั ที่  นักเรียนรู้ไหมว่า...
เพราะเหตใุ ดเส้นวันที่
เส้นเมริเดยี นที่ 180 องศา คือ จึงมีลกั ษณะคดเคย้ี วไปมา
เส้นแบ่งวนั ทางทศิ ตะวนั ออก
เพื่อหลกี เลยี่ งไม่ให้ลากผ่านแผ่นดิน
และทศิ ตะวนั ตก เพราะต้องการให้ดนิ แดนทอี่ ยู่ใน
มเี วลาแตกต่างกนั 1 วนั บริเวณเดยี วกนั มเี วลาอยู่
ในวันเดยี วกนั
เม่ือนักเรียนออกเดนิ ทางจาก
กรุงเทพฯ วนั พธุ เม่ือถึงนิวยอร์ก ซีกโลกตะวนั ออกของเส้นวนั ที่สากล
จะต้องลดลง 1 วนั เป็ นวนั องั คาร

ซีกโลกตะวนั ตกของเส้นวนั ท่ีสากล
41


การกาหนดเวลามาตรฐาน

 ในต่างประเทศ บางประเทศ
มขี นาดใหญ่ ครอบคลมุ พนื้ ท่ี
หลายเขตเวลา จงึ มีเวลาทอ้ งถ่นิ
ท่แี ตกตา่ งกันในประเทศเดียวกัน
เช่น สหรฐั อเมรกิ า แบ่งออกเป็น
5 เขตเวลา และรัสเซยี 11 เขตฯ

 ในประเทศไทย ใชเ้ วลาตาม
แนวเมรเิ ดียนกลางท่ี 105 องศาตะวนั ออก

แผนทแี่ สดงเวลามาตรฐานของโลก