พระสุตตันตปิฎกเล่ม ๑๗

พระไตรปฎก

ฉบับ สงั เขปวัณณนา

พระไตรปฎก เลม ที่ ๒๕

สถาบนั พระไตรปฎ กศกึ ษา
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลยั

พระไตรปฎก

ฉบบั สงั เขปวัณณนา

ขุทอทพทุกรานะนสกิ ตุาอยตติ ันิวขตุตทุ ตปทกฎ กะกปสาเลตุฐมะตทนธี่ิบร๑รา๗มตบท

สถาบนั พระไตรปฎ กศกึ ษา
มหาวทิ ยาลยั มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

พระไตรปฎก

ฉบบั สงั เขปวัณณนา

จัดทาํ โดย : ทีมสารสนเทศ สถาบันพระไตรปฎ กศึกษา
เผยแพร : เมษายน ๒๕๖๕
ลิขสิทธิ์ : สถาบนั พระไตรปฎกศกึ ษา
พระไตรปฎ กภาษาไทย
ฉบบั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย
ISPN : 974-575-369-6

ขอ มลู เฉพาะ

พระสตุ ตันตปฎ ก เลม ๑๗ : ขทุ ทกนกิ าย ขทุ ทกปาฐะ
ธรรมบท อทุ าน อติ วิ ตุ ตกะ สตุ ตนบิ าต

จาํ นวนหนา : ๗๘๔ หนา
ปท พ่ี มิ พ : พ.ศ. ๒๕๓๙
พมิ พท ่ี : โรงพิมพม หาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลัย

ขุททอติกปวิ ุตาขตฐทุ ะกทะธกรสนรุติกมตาบยนทิบอาตุทาน

ขทุ ทกนกิ าย(๑) แบง เปน ๕ คมั ภรี  ไดแ ก
๑. ขทุ ทกปาฐะ รวมบทสวดยอ ยๆ มี ๙ บท
๒. ธรรมบท บทธรรมภาษติ มี ๔๒๓ คาถา
๓. อทุ าน พระสูตรแสดงคาถาพุทธอุทาน ๘๐ เรอื่ ง
๔. อติ วิ ุตตกะ พระสตู รทเี่ ช่ือมความเขาคาถาดว ยคําวา

“อิติ วุจฺจติ” รวม ๑๑๒ สตู ร
๕. สตุ ตนิบาต ชุมนุมพระสูตรท่เี ปนคาถาลวนหรือมีรอยแกว

เฉพาะสวนทเี่ ปน ความนาํ รวม ๗๐ สูตร

อรรถกถา

ปรมัตถโชติกา, ธัมมปทอัฏฐกถา, ปรมตั ถทีปนี

ฎกี า

ธัมมปทมหาฎีกา

1

ขุทอทพุทกรานะนกิ สาอุตยิตตวิขันุตุทตตทปกกฎ ะปกสาเุตฐละตม นธ๑บิร๗รามตบท

พระสตุ ตันตปฎ ก ขทุ ทกนกิ าย เปน ช่อื นกิ ายหนงึ่ ของพระ
สตุ ตนั ตปฎ ก และนับเปนนกิ ายท่ี ๕ ในจํานวน ๕ นิกาย คอื (๑)
ทีฆนิกาย (๒) มัชฌิมนิกาย (๓) สังยุตตนิกาย (๔) อังคุตตร
นกิ าย (๕) ขุททกนกิ าย

คําวา “ขทุ ทกนิกาย” หมายถงึ หมวดพระธรรมขนั ธห รอื
พระสตู รเลก็ นอ ยหรอื ยอย ๆ คอื หมวดพระธรรมหรอื พระสูตร
ใดทม่ี จี าํ นวนเลก็ นอ ย ไมอ ยใู นกฎเกณฑท จ่ี ะจดั เขา ในทฆี นกิ าย
มชั ฌมิ นกิ าย สงั ยตุ ตนกิ าย และองั คตุ ตรนกิ ายได ทา นจดั หมวด
พระธรรมหรือพระสูตรนั้นเขาไวเปนหมวดหรือหมูหนึ่งตาง
หาก เรียกวา ขุททกนิกาย แบงเปน คมั ภีรได ๑๕ คมั ภรี  คอื

๑. ขทุ ทกปาฐะ รวมบทสวดยอ ยๆ เชน มงคลสูตร รตน
สตู ร กรณียเมตตสูตร

๒. ธรรมบท บทแหงธรรม หรือบทรอยธรรมภาษิต มี
๔๒๓ คาถา

2

๓. อทุ าน พระสตู รแสดงคาถาพทุ ธอทุ าน มคี วามนาํ เปน
รอ ยแกว ๘๐ เรอื่ ง

๔. อิติวุตตกะ พระสูตรที่ไมข ้นึ ตนดว ย “เอวมฺเม สุตํ” แต
เชือ่ มความเขาสูค าถาดวยคําวา “อติ ิ วุจฺจต”ิ รวม ๑๑๒ สูตร

๕. สตุ ตนบิ าต ชมุ นุมพระสตู รชดุ พเิ ศษ ซง่ึ เปน คาถาลว น
หรอื มีรอยแกวเฉพาะสวนทีเ่ ปนความนาํ รวม ๗๐ สตู ร

๖. วินานวัตถุ เร่ืองผูเกิดในสวรรคอยูวิมาน เลาการ
ทาํ ความดขี องตนในอดตี ทีท่ าํ ใหไดไปเกิดเชน นั้น ๘๕ เร่ือง

๗. เปตวัตถุ เรื่องเปรตเลากรรมชั่วในอดีตของตน ๔๑
เรอื่ ง

๘. เถรคาถา คาถาของพระอรหันตเถระ ๒๖๔ รูป
๙. เถรีคาถา คาถาของพระอรหนั ตเถรี ๗๓ รูป
๑๐. ชาดก รวมบทรอยกรองคือคาถาแสดงคติธรรมท่ี
พระพุทธเจาตรัสเมื่อครั้นเปนพระโพธิสัตวในอดีตชาติและ
มีคาถาภาษติ ของผอู ่นื ปนอยูบา ง
๑๑. นิทเทศ ประกอบดว ยมหานิทเทสและจูฬนิทเทส
ภาษติ ของพระสารีบตุ รอธิบายขยายความพระสูตร ๓๒ สูตร
๑๒. ปฏสิ มั ภทิ ามรรค ภาษติ ของพระสารบี ตุ รอธบิ ายขอ

3

ธรรมท่ีลึกซึ้งตางๆ เชน เรื่อง ญาณ ทิฏฐิ อานาปาน อินทรีย
วิโมกข เปน ตน อยางพิสดาร เปน ทางแหงปญ ญาแตกฉาน

๑๓. อปทาน คําอางอิง เปน ประวัติสวนตวั ท่แี ตล ะทา น
เลา ไว แบง ออกเปน อดีตประวตั ิของพระพุทธเจา ของพระเถระ
อรหนั ตสาวก ของพระเถรอี รหนั ตสาวกิ า สว นทเ่ี ปน ประวตั กิ าร
ทาํ ความดขี องพระปจ เจกพทุ ธเจานัน้ มคี าํ อธิบายวา เปน พุทธ
ภาษติ ตรัสเลาใหพ ระอานนทฟง

๑๔. พุทธวังส คัมภีรวงศข องพระพุทธเจา หลกั การใหญ
เปน การแสดงประวตั ขิ องพระพทุ ธเจาในอดีต ๒๔ องค รวมทง้ั
ของพระโคตมพทุ ธเจา ดว ยจงึ เปน ๒๕ องค นอกจากนนั้ มเี ร่อื ง
เบด็ เตลด็ แทรกเลก็ นอย

๑๕. จรยิ าปฎ ก วา ดวยคัมภีรแสดงจรยิ า คือการบําเพ็ญ
บารมตี า ง ๆ ของพระพุทธเจา ซ่งึ แบง หลักใหญออกเปนทาน
(การให) ศีล (การรักษากายวาจาใหเ รยี บรอย) และเนกขัมมะ
(การออกบวช )

4

พขรอทุ ะติ ทสวิ กตุ ตุ ปตตาันกฐตะะปแธฎลรกะรสมขุตบทุ ตททนกอิบนทุ ากิ าตานย

ขุททกนกิ าย แบง เปน ๕ คัมภีร คือ ขทุ ทกปาฐะ ธรรมบท
อทุ าน อิติวตุ ตกะ และสุตตนบิ าต มสี าระสาํ คัญดังตอ ไปน้ี
๑. ขุททกปาฐะ

ขุททกปาฐะ หมายถึง บทสวดยอ ยๆ หรือบทสวดสั้นๆ
แตละบทลวนเปน ธรรมที่เปนเบ้อื งตนแหงการเขาถึงธรรมช้ัน
สงู ข้ึนไป หรือเปน ธรรมท่ีเปนไปเพอ่ื ความเจริญโดยสว นเดียว
มี ๙ บท ดังนี้

๑. สรณคมน ๒. ทสสิกขาบท

๓. ทวตั ตงิ สาการ ๔. สามเณรปญหา

๕. มงคลสตู ร ๖. รตนสตู ร

๗. ติโรกุฑฑสตู ร ๘. นิธิกัณฑสูตร

๙. เมตตสตู ร

5

๒. ธรรมบท

ธรรมบท แปลวา บทแหงธรรม บทธรรมภาษิตส้ันๆ ท่ี
พระผมู ีพระภาคตรสั ไวต า งเวลา ตา งสถานท่ี และตา งบคุ คล มี
ท้ังหมด ๔๒๓ บท การนับเปน บทกําหนดนับตามจาํ นวนพระ
คาถา คือ พระคาถา ๑ คาถา หรือพระคาถา ๑ คาถากบั อีกกึ่ง
พระคาถา นบั เปน ๑ บท

ในธรรมบทเหลาน้ี ทานรวบรวมไวเปน ๒๖ วรรค มี
ทงั้ หมด ๓๐๕ เรื่อง มีรายละเอียดตอ ไปน้ี

๑. ยมกวรรค มี ๑๔ เรื่อง ๒๐ คาถา

๒. อัปปมาทวรรค มี ๙ เร่อื ง ๑๒ คาถา

๓. จิตตวรรค มี ๙ เร่อื ง ๑๑ คาถา

๔. ปปุ ผวรรค มี ๑๒ เรือ่ ง ๑๖ คาถา

๕. พาลวรรค มี ๑๕ เรอ่ื ง ๑๖ คาถา

๖. ปณ ฑติ วรรค มี ๑๑ เรื่อง ๑๖ คาถา

๗. อรหนั ตวรรค มี ๑๐ เรือ่ ง ๑๔ คาถา

๘. สหสั สวรรค มี ๑๔ เรื่อง ๑๐ คาถา

๙. ปาปวรรค มี ๑๒ เร่อื ง ๑๖ คาถา

6

๑๐. ทัณฑวรรค มี ๑๑ เรือ่ ง ๑๗ คาถา

๑๑. ชราวรรค มี ๙ เรอ่ื ง ๑๑ คาาถา

๑๒. อตั ตวรรค มี ๑๐ เรอ่ื ง ๑๐ คาถา

๑๓. โลกวรรค มี ๑๑ เร่อื ง ๑๒ คาถา

๑๔. พุทธวรรค มี ๙ เร่ือง ๑๘ คาถา

๑๕. สขุ วรรค มี ๘ เรือ่ ง ๑๒ คาถา

๑๖. ปยวรรค มี ๙ เรือ่ ง ๑๒ คาถา

๑๗. โกธวรรค มี ๘ เรื่อง ๑๔ คาถา

๑๘. มลวรรค มี ๑๒ เรอ่ื ง ๒๑ คาถา

๑๙. ธมั มัฏฐวรรค มี ๑๐ เรอ่ื ง ๑๗ คาถา

๒๐. มคั ควรรค มี ๑๒ เร่ือง ๑๗ คาถา

๒๑. ปกิณณกวรรค มี ๙ เรื่อง ๑๖ คาถา

๒๒. นิรยวรรค มี ๙ เรื่อง ๑๔ คาถา

๒๓. นาควรรค มี ๘ เรื่อง ๑๔ คาถา

๒๔. ตณั หาวรรค มี ๑๒ เรื่อง ๒๖ คาถา

๒๕. ภกิ ขุวรรค มี ๑๒ เร่อื ง ๒๓ คาถา

7

๒๖. พราหมณวรรค มี ๔๐ เรอื่ ง ๔๒ คาถา

๓. อทุ าน

อุทาน ตามนัยโดยทั่วไป หมายถึงคําพดู ที่เปลงออกมา
ทางวจที วารดวยกาํ ลงั ปต ิโสมนัส เพราะไมส ามารถจะยับย้งั ไว
ภายในหทัยได ดุจนํ้าทเี่ ต็มสระจนลนไหลออกจากสระฉะนั้น
แตในท่ีนี้หมายถึงระเบียบพระดํารัสท่ีพระผูมีพระภาคทรง
เปลงออกมาดวยกําลังโสมนัสสญาณ เรยี กวา พทุ ธอุทาน เปน
พระดํารัสประเภทคาถากม็ ี เปนประเภทเวยยากรณะก็มี

หวั ขอ วา ดว ยอทุ านนเี้ ปน เนอื้ หาสาระทป่ี รากฏในพระสตุ
ตันตปฎก ขทุ ทกนิกาย นับเปนองคท่ี ๕ ในนวังคสัตถุศาสน
เปน พระธรรมขนั ธป ระเภทเลก็ นอ ย ในพระธรรมขนั ธ ๘๔,๐๐๐
พระธรรมขันธ

เน้ือหาสาระของอุทานนี้ จัดเปน วรรคได ๘ วรรค มี ๘๐
สูตร คือวรรคละ ๑๐ สูตร มีอทุ านคาถารวม ๙๕ คาถา

๑. โพธิวรรค หมวดวา ดวยเหตกุ ารณแ รกตรสั รู
๒. มจุ จลินทวรรค หมวดวา ดว ยพญานาคมจุ ลนิ ท
๓. นันทวรรค หมวดวาดว ยพระนนั ทเถระ

8

๔. เมฆยิ วรรค หมวดวา ดวยพระเมฆิยเถระ
๕. โสณเถรวรรค หมวดวา ดวยพระโสณเถระ
๖. ชจั จันธวรรค หมวดวา ดว ยผูบอดโดยกาํ เนิด
๗. จฬู วรรค หมวดวาดว ยเรอ่ื งเลก็ นอ ย
๘. ปาฏลิคามิยวรรค หมวดวา ดวยปาฏลคิ าม

๔. อติ วิ ตุ ตกะ

อติ วิ ุตตกะ หมายถึง หมวดพระสูตรท่ีมคี ําขึ้นตน ดวยคํา
วา “วุตฺตํ เหตํ ภควตา” แปลวา “แทจ ริงพระสตู รนพ้ี ระผมู ีพระ
ภาคตรัสไวแ ลว” เปนคํากลาวอางองิ ท่ีทา นพระอานันทเถระ
กลาวไวในคราวสังคายนาคร้ังที่ ๑ เปนนิทานวจนะ แตมิได
ปรารภบุคคล สถานที่ เวลา หรือเหตุการณอ ่นื ใดของเร่อื ง

เนื้อหาสาระมีเอกลักษณเหมอื นกนั ทุกสูตร กลา วคือ มี
พระพทุ ธดาํ รสั ประเภทเวยยากรณะเปน ความนาํ เขา สพู ระพทุ ธ
ดํารัสประเภทคาถา โดยมีคํานิคมวจนะ คอื “เอตมตถฺ ํ ภควา
อโวจ” แปลวา “พระผมู ีพระภาคไดต รสั เนื้อความดังกลา วมานี้
แลว” และคําอา งองิ คอื “ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจต”ิ แปลวา “ในพระ
สูตรนนั้ จงึ ตรัสคาถาประพนั ธดังนวี้ า ” ท้งั ๒ คาํ นี้ เปน คาํ เชือ่ ม

9

ความระหวางเวยยกรณะกับคาถา คําทายของคําเช่อื มความ
คือ “อิติ วุจฺจติ” นี้เองเปนที่มาของหมวดพระสูตรท่ีมีชื่อวา
อติ วิ ุตตกะ

อิติวตุ ตกะ มพี ระสูตรทัง้ หมด ๑๑๒ สูตร จัดเปน นิบาตได
๔ นิบาต คอื

๑. เอกกนิบาต หมายถึงหมวดพระสูตรท่ีมีหัวขอธรรม
พระสูตรละจํานวน ๑ ประการ มีพระสูตร ๒๗ สูตร จัดแบง เปน
วรรคได ๓ วรรค คือ (๑) ปฐมวรรค (๒) ทตุ ิยวรรค (๓) ตตยิ
วรรค

๒. ทกุ นบิ าต หมายถงึ หมวดพระสตู รทม่ี หี วั ขอ ธรรมพระ
สตู รละจาํ นวน ๒ ประการ มพี ระสตู ร ๒๒ สตู ร จดั แบง เปน วรรค
ได ๒ วรรค คอื (๑) ปฐมวรรค (๒) ทุติยวรรค

๓. ติกนบิ าต หมายถงึ หมวดพระสตู รทม่ี หี วั ขอ ธรรมพระ
สตู รละจาํ นวน ๓ ประการ มพี ระสตู ร ๕๐ สตู ร จดั แบง เปนวรรค
ได ๕ วรรค คือ (๑) ปฐมวรรค (๒) ทตุ ิยวรรค (๓) ตติยวรรค
(๔) จตุตถวรรค (๕) ปญ จมวรรค

๔. จตกุ กนบิ าต หมายถึงหมวดพระสูตรทมี่ ีหัวขอธรรม
พระสูตรละ ๔ ประการ มพี ระสูตร ๑๓ สูตร ไมจดั เปน วรรค

10

๕. สตุ ตนิบาต

สุตตนิบาต คือ หมวดพระสูตรที่มีเนื้อหาสาระเปน
ประเภทรอ ยกรองลว น (คาถา) บางสูตรแมจะมีเน้อื หาสาระท่ี
เปน ประเภทรอยแกว (เวยยากรณะ) แตก ม็ เี นอื้ หาสาระทเี่ ปน
ประเภทรอยกรองผสมอยใู นสตู รเดียวกันดว ย เรยี กวา เคยยะ

เน้ือหาสาระขุททกนิกาย สุตตนิบาตจัดเปนวรรคได ๕
วรรค มีทงั้ หมด ๗๐ สตู ร มีคาถา ๑,๑๕๖ คาถา

๑. อุรควรรค หมวดวา ดว ยการกําจัดกิเลสดุจงลู อกคราบ
มีพระสูตร ๑๒ สูตร มีพระคาถา ๒๒๓ คาถา

๒. จูฬวรรค หมวดวาดวยเร่ืองเล็กนอย มีพระสูตร ๑๔
สูตร มพี ระคาถา ๑๘๔ คาถา

๓. มหาวรรค หมวดวา ดวยเร่อื งใหญ มพี ระสูตร ๑๒ สูตร
มพี ระคาถา ๓๖๕ คาถา

๔. อัฏฐกวรรค หมวดวา ดว ยการไมติดอยูใ นกาม มีพระ
สูตร ๑๖ สูตร มีพระคาถา ๒๑๐ คาถา

๕. ปารายนวรรค หมวดวาดวยธรรมเปนเหตุใหถ งึ ฝง มี
พระสูตร ๑๖ สตู ร มีพระคาถา ๑๗๔ คาถา

11

พระสตุ ตนั ตปฎก เลม ท่ี ๑๗
ขทุ ทกนิกาย ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน

อิตวิ ตุ ตกะ สุตตนบิ าต
จบ