Қазақ тілі ережелері

ҚАЗАҚ ТІЛІ

электрондық кестелер мен сызбалар

Қазақ тілі. Электрондық кестелер мен сызбалар. 5-11-сыныптарға арналған /
құраст.: Б.Қ.Қапасова. – Астана: «Арман-ПВ», 2012

ISBN 978-601-220-351-6

© «Арман-ПВ» баспасы, 2012

Барлық құқық пен кез келген түрдегі тарату тек баспаға тиесілі. Өнімді заңсыз түрде пайдалану мен көбейтуге тиым салынады. •мазмұны

• Қазақ тіл білімі • Есімдіктің түрленуі
• Дыбыстардың жіктелуі • Етістік
• Үндестік заңы • Етістік райлары
• Буын. Буын түрлері • Eсімше
• Сөздердің тасымалдануы • Көсемше
• Синоним. Омоним. Антоним • Етістік шақтары
• Cөздердің қолданылу өрісіне қарай топтары • Етіс
• Сөзжасам. Морфология • Үстеу
• Сөзжасам тәсілдері • Шылау
• Тәуелдік жалғау. Жіктік жалғау • Одағай
• Қазақ тіліндегі сөздердің жіктелу топтары • Еліктеу сөздер
• Септік жалғау • Синтаксис
• Зат есім • Сөз және сөз тіркесі
• Жалқы есімдер • Сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері
• Сын есім • Синтаксистік қатынастар
• Сын есім түрлері • Жай сөйлемнің түрлері
• Сын есімнің шырайы • Құрмалас сөйлем
• Сан есім • Сөйлем мүшелері
• Сан есім түрлері • Стиль
• Есімдік. Есімдіктің мағыналық түрлері

•артқа •алға

Қазақ тіл білімі

•артқа •алға •мазмұны

Дыбыстардың жіктелуі

•артқа •алға •мазмұны

Үндестік заңы

•артқа •алға Ескерту. Қатар келген екі дыбыстың бір-біріне әсер
етіп, ықпал жасауы тоғыспалы ықпал деп аталады.

тоғыспалы ықпал

Көрші дыбыстардың ілгерінді-кейінді бір-біріне әсері

Он қой – оңғой, дос-жаран – дошшаран,
күн кешті – күңгешті
•мазмұны

Буын. Буын түрлері

•артқа •алға •мазмұны

Сөздердің тасымалдануы

й, у, ң дыбыстары бар сөздерде бұл дыбыстар келесі буынның басында жа­ Да-уыс, са-уат, да-йындық, құ-
зыл­ ады йын, қо-ңыз т.б.

•артқа •алға •мазмұны

синоним. омоним. антоним.

•артқа •алға •мазмұны

Cөздердің қолданылу өрісіне қарай топтары

•артқа •алға •мазмұны

Сөзжасам. морфология

•артқа •алға •мазмұны

Сөзжасам тәсілдері

•артқа •алға •мазмұны

•артқа •алға •мазмұны

Қазақ тіліндегі сөздердің жіктелу топтары

•артқа •алға •мазмұны

Септік жалғау

•артқа •алға •мазмұны

Зат есім

•артқа •алға •мазмұны

Жалқы есімдер

•артқа •алға •мазмұны

Сын есім

Сөйлемдегі қызметі: •мазмұны
• анықтауыш: Биік таулар алыстан мұнартып көрінеді.
• бастауыш: Ұялшақ сыбағасынан құр қалады (мәтел).
• баяндауыш: Әлсіз адам сүріншек (мақал).
• толықтауыш: Білімдіден шыққан сөз

Талаптыға болсын кез (Абай).
• пысықтауыш: Айша кітаптарын таза ұстайды

•артқа •алға

Сын есім түрлері

•артқа •алға •мазмұны

Сын есімнің шырайы

•артқа •алға •мазмұны

Сан есім

Сөйлемдегі қызметі: •мазмұны
• бастауыш: Бірінші орнынан тұрды.
• баяндауыш: Жасы – 25–26-ларда.
• анықтауыш: Үстелде екі кітап жатыр.
• толықтауыш: Екіншіні ескі танысына айырбастамады.
•  пысықтауыш: Балалар екі-екіден бөлінді

•артқа •алға

Сан есім түрлері

•артқа •алға •мазмұны

Есімдік. Есімдіктің мағыналық түрлері

•артқа •алға •мазмұны

Есімдіктің түрленуі
қайсыдан

•артқа •алға •мазмұны

Етістік

Сөйлемдегі қызметі:
• баяндауыш: Назым кітапты көп оқиды.
• бастауыш: Оқығаны әңгімелер екен.
• анықтауыш: Оқушылардың әңгіме жазатын тақырыптары да дайын екен.
• толықтауыш: Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар (мақал).
• пысықтауыш: Әңгімені немерелері қызығып тыңдады

•артқа •алға •мазмұны

Етістік райлары

•артқа •алға •мазмұны

Eсімше

• -ған, -ген, -қан, -кен: бұрынғы өткен шақ жасалады
• -атын, -етін, -итын, -итін: ауыспалы өткен шақ, ауыспалы келер шақ жасалады
• -ар, -ер, -р: болжалды келер шақ жасалады
• -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек: мақсатты келер шақ жасалады
• -с: болжалды келер шақтың болымсыз түрі жасалады

• Баратындар (кімдер?)
толық жиналды.

• Әндеткен (қай? немесе
қандай?) балалар үйдің
қасынан өтті

• Айтпағымыз (неміз?)
осы еді.

• Кеше ауылдан жолдастары келген. •мазмұны
• Апасы бәріне кітап оқытатын, сурет салғызатын
• Ертең қалаға жүрмек

•артқа •алға

Көсемше

•артқа •алға •мазмұны

Етістік шақтары

•артқа •алға •мазмұны

Етіс

• -ғыз, -гіз, -қыз, -кіз; •мазмұны
• -дыр, -дір, -тыр, -тір,

-ыр, -ір;
• -т

•артқа •алға

Үстеу

Сөйлемдегі қызметі: • бастауыш: Бүгін – менің туған күнім.
• пысықтауыш: Жоғары-төмен үйрек-қаз, • анықтауыш: Кездесуге ең таңдаулы оқушылар қатысты.
Ұшып тұрса сымпылдап (Абай). • баяндауыш: Өзін-өзі танытатын күн де – ертең
• толықтауыш: Кешегіні айттың ба?

•артқа •алға •мазмұны

Шылау

•артқа •алға •мазмұны

Одағай

•артқа •алға •мазмұны

Еліктеу сөздер

•артқа •алға •мазмұны

Синтаксис

Хабарлы сөйлемнің соңына • ыңғайлас • мезгіл бағыныңқылы бағыныңқы,
нүкте қойылады: Кеше атам • себеп-салдар • себеп бағыныңқылы бағыныңқы, басыңқы,
кел­ген. • қарсылықты • қарсылықты бағ­ ы­
• түсіндірмелі басыңқы
Сұраулы сөйлемнің соңын­ а • кезектес ныңқылы Ән айтылып, би
сұрау белгісі қойылады: Сен • талғаулы • шартты биленіп, қонақтар
қашан келдің? жайғасқан еді, сол
бағыныңқылы кезде үй иесі сөз алды.
Лепті сөйлемнің соңына леп • амал (қимыл-сын)
белгісі қойылады: Халықтар бағыныңқы,
дос­тығы жасасын! бағыныңқылы басыңқы, басыңқы
• мақсат
Бұйрықты сөйлемнен соң
үтір немесе леп белгісі қо­ бағыныңқылы
йыла­ды:  Былай  тұрыңдар!
Сен қол­т­ ы­ғынан демеші. •мазмұны

Марат, меніңше, өзін тым көтеріп жіберді

•артқа •алға

Сөз және сөз тіркесі

•артқа •алға Құрамындағы бірінші сөз бағыныңқы, екінші сөз басыңқы болады

•мазмұны

Сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері

•артқа •алға •мазмұны

Синтаксистік қатынастар

•артқа •алға •мазмұны

Жай сөйлемнің түрлері

•артқа •алға •мазмұны

Құрмалас сөйлем

Ыңғайлас • Жай сөйлемдер бір-бірімен мезгілдес, ыңғайлас, бағыттас.
салалас сөйлем іс-әрек­ ет­терді көрсетеді

• Жалғаулықты және жалғаулықсыз болады
• Да, де, және, әрі жалғаулықтарымен байланысады

Себеп-салдар
салалас сөйлем

Амал
(қимыл-сын)
бағыныңқылы
сабақтас сөйлем

Салаластың құрамындағы жай сөйлемдер арасына, негізінен, үтір қойылады: Сабақтастың құрамындағы жай сөйлемдер арасына, негізінен, үтір
Не өзім келермін, не інімді жіберермін. қойылады: Ұлы сапардан келген соң, апамыз той қамына кірісті.

Және, әрі жалғаулықтары арқылы байланысқанда, жай сөйлемдер арасына •мазмұны
үтір қойылмайды: Бүгін баруым керек еді әрі дайын көлік те бар.

Әрі жалғаулығы қайталанып келсе, жай сөйлемдер арасына үтір қойылады:
Әрі сол ауылдың баласы, әрі аудан көлемінде беделі де бар.

•артқа •алға

Сөйлем мүшелері

•артқа •алға •мазмұны

Стиль түрлері Стиль Қолданылуы
Ерекшеліктері
Ауызекі сөйлеуде
Ауызекі сөйлеу • Бетпе-бет сөйлеу арқылы жүзеге асады
стилі • Диалог түрінде болады Көркем әдебиетте
• Сөйлем құрылысы тұрақты бола бермейді
• Бет, қол қозғалыстары да белгілі мәнде жұмсалады Құжатттарда

Көркем әдебиет • Сөздер, грамматикалық тұлғалар таңдалынып Газет-журналдар,
стилі алы­нады қоғамдық

• Көркемдегіш құралдар қолданылады әдебиеттерде
• Сөйлем құрылымы да өзгеруі мүмкін
Ғылыми шығармалар,
Ресми іс • Сөздер өз мағынасында болады техникалық
қағаздары стилі • Сөйлем құрылымы тұрақты әдебиеттер
• Қалыптасқан тілдік үлгі, қалып сақталады
• Өз саласында қолданылатын арнайы терминдері бар •мазмұны

Публицистикалық • Сөйлем құрылымы өзгеруі мүмкін
стиль • Тыңдаушыға, оқушыға бірден әсер ететін сөздер таң­

далынып алынады
• Сөздер ауыспалы мағынада да қолданылады

Ғылыми стиль • Сөздер мен сөз тіркестері тура мағынада айтылады
• Ой дәл, нақты түсіндіруді қажет етеді
• Ғылымның әр саласынан терминдер қолданылады

•артқа •алға