Spicial Senses

Spicial Senses

นางสาว เพชรัตน์ลาภา ถึงเสียบญวน
654991039

ระบบรับความรู้สึกพิเศษ (Special senses)

ระบบรับความรู้สึกเป็นระบบที่ร่างกายสร้างขึ้นมา เพื่อทำ

หน้าที่ในการตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่มากระตุ้นร่างกาย ในรูป

แบบต่างๆ ได้แก่ การกระตุ้นผ่านการสัมผัส การได้ยินเสียง

และ การกระตุ้นทางเคมี เช่น การได้รับรส อาหาร และการ
ได้กลิ่น รวมถึง การกระตุ้นด้วย การเปลี่ยนแปลง อุณหภูมิ

เช่น ความเย็นและความร้อน หรือการกระตุ้นด้วยแม่เหล็ก
ไฟฟ้าที่ทำให้เกิดการมองเห็นภาพ เป็นต้น การตอบสนอง

ต่อ สิ่งเร้าที่มา กระตุ้น ด้วยวิธีการ ต่างๆ จะมี ผลให้สัตว์

สามารถปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อม และมีชีวิตอยู่รอดได้

โดยตัวกระตุ้นจะกระตุ้นตัวรับความรู้สึก ( sensory

receptor) ในอวัยวะรับความรู้สึก หรืออวัยวะรับสัมผัส

(sensory organ) ที่เป็นส่วนหนึ่งของเอ๊กซอนของปลาย

ประสาทรับความรู้สึกของระบบประสาทส่วนปลาย จึง ทำ ให้มี
การสร้างกระแสประสาท ส่งต่อ เข้า มาใน ระบบประสาท ส่วน

กลาง ให้แปลผลการรับความรู้สึกนั้นๆ เพื่อ การตอบสนอง

ต่อสิ่ง ที่มากระตุ้น โดย ระบบ การรับความรู้สึกในร่างกาย

สามารถแบ่งออกเป็น 2 ระบบใหญ่ๆ คือ ระบบ รับความรู้สึก
ทั่วๆไป (general sensory system ) และ ระบบ รับความ

รู้สึกพิเศษ (special sensory system )

1.ตัวรับความรู้สึก (receptor)
อวัยวะรับความรู้สึกประกอบด้วยตัวรับความรู้สึก (sensoryreceptor) ซึ่งจะ
เป็นส่วนของปลายของเส้นประสาทรับความรู้สึกที่เปลี่ยนแปลงรูปร่างไป

เพื่อทำหน้าที่พิเศษ หลังจากที่ได้รับการกระตุ้นจากสิ่งเร้าจะส่งกระแส

ประสาทไปที่สมอง เพื่อให้สมองแปลความและส่งกระแสประสาทผ่านเส้น

ประสาทสั่งการมาที่อวัยวะเพื่อให้เกิดการตอบสนองต่อสิ่งเร้า
ตัวรับความรู้สึกในร่างกายที่ใช้เป็นตัวเชื่อมต่อระหว่างร่างกายกับภายนอก

สามารถแบ่งออกได้ 2 แบบคือ แบ่งตามตำแหน่งในร่างกาย และแบ่งตาม

สิ่งที่มากระตุ้น

2. ระบบการรับความรู้สึกในร่างกาย (sensory system)
มี 2 ระบบใหญ่ๆ คือ ระบบรับความรู้สึกทั่วๆไป (general sensory system) และ

ระบบรับความรู้สึกพิเศษ (special sensory system)
2.1 ระบบรับความรู้สึกทั่วๆไป (general sensory system)คือ การรับความรู้สึกทั่วๆ
ไปของร่างกายทั้งภายใน และภายนอก การรับความรู้สึกทั่วๆไปภายนอกร่างกาย

ได้แก่ การรับความรู้สึกจากการสัมผัส (touch) การรับความรู้สึกเกี่ยวกับความเจ็บ

ป่วย (pain) การรับความรู้สึกเกี่ยวกับอุณหภูมิ (temperature) การรับความรู้สึกจาก
กล้ามเนื้อและข้อต่อ (proprioception) และ การรับความรู้สึกของอวัยวะภายใน

(visceral organ) ตัวรับความรู้สึก(receptor) ของระบบรับความรู้สึกทั่วไปได้ทั้ง

ภายในและภายนอกร่างกาย เมื่อได้รับความรู้สึกจากสิ่งกระตุ้น ตัวรับความรู้สึกจะส่ง

ข้อมูลผ่านกระแสประสาทของเส้นประสาทอัตโนมัติ และเส้นประสาทในระบบ

ประสาทส่วนปลาย เพื่อส่งต่อไปยังระบบประสาทส่วนกลางให้สั่งการต่อไป โดยความ
รู้สึกที่ร่างกายรับรู้ได้ในลักษณะนี้ เรียกว่าความรู้สึกทั่วๆไปได้แก่
1) การรับความรู้สึกโดยการสัมผัส (touch)
การสัมผัสที่ผิวของร่างกายไม่ว่าจะเป็นการสัมผัสปกติ การกด หรือ การบีบ บริเวณ

ผิวหนังจะมีตัวรับความรู้สึกจำเพาะที่ต่างกัน ซึ่งจะรับรู้การสัมผัสที่ผิวหนังในลักษณะ

ต่างๆ เช่น การรับรู้ถึงการสัมผัสกับแสงแดด การกด การบีบ การนวด การสั่นสะเทือน
2) การรับความรู้สึกเกี่ยวกับความเจ็บปวด (pain)
ในร่างกายของสัตว์เลี้ยงสามารถพบตัวรับความรู้สึกเกี่ยวกับความเจ็บป่วย (pain

receptor) ได้ทั่วไปทั้งภายในและที่บริเวณผิวหนัง ตัวรับความรู้สึกเจ็บป่วยประกอบ

ด้วยปลายประสาทอิสระ (free nerve ending) ที่ตอบสนองต่อการกระตุ้นที่รุนแรง

เ3พื)่อกกาารรรัปบ้อคงวกาันมอรูั้นสึกตเรกีา่ยยวใกหั้บแเกป่รล่ีา่ยงกนาแยปโลดงยอุณกาหรตภูมอิบ(tสemนอpงeดr้วaยtuรrะeบบreปcรeะpสtาoทr)
เป็นระบบที่คอยเตือนระบบการควบคุมอุณหภูมิของร่างกาย โดยตัวรับอุณหภูมิ

(temperature receptor) ที่อยู่ตามส่วนต่างๆของร่างกาย จะรับรู้ถึงการ

เปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ และส่งกระแสประสาทไปที่สมองส่วนไฮโปธาลามัส เพื่อให้มี

กลไกในการแก้ไขปัญหาอุณหภูมิของร่างกายที่เปลี่ยนแปลงไป
4) การรับความรู้สึกจากกล้ามเนื้อและข้อต่อ (proprioceptor)
เป็นการรับความรู้สึกของการเคลื่อนไหวและตำแหน่งของร่างกาย ที่มีความสำคัญ

เกี่ยวกับการทรงตัวของสัตว์ และการเคลื่อนไหวของร่างกายอย่างมั่นคง ขณะที่สัตว์

มีปฏิกิริยาตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อม ตัวรับความรู้สึกของกล้ามเนื้อและข้อต่อ เช่น

ตัวรับแรงดึงจากการยืด (stretch receptor) ต่างๆ ที่มีตำแหน่งอยู่ในกล้ามเนื้อลาย

เอ็นยึดกล้ามเนื้อ (tendon) เอ็นยึดข้อต่อ(ligament) และเยื่อหุ้มข้อต่อ (joint

capsules) ตัวรับความรู้สึกจะเก็บข้อมูลเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวของขา

5) การรับความรู้สึกของอวัยวะภายใน (visceral sensation)
เป็นการรับรู้ความรู้สึกที่เกิดขึ้นภายในร่างกาย มีตำแหน่งที่อยู่ที่ไม่แน่นอน
ประกอบด้วยการรับรู้ความรู้สึกหิว และการรับความรู้สึกกระหายน้ำ (sensation of
hunger and thirst) ผลจากการรับรู้ความรู้สึกอาจทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง
พฤติกรรมของสัตว์ เพื่อจัดการให้การเก็บรักษาอาหารและน้ำในร่างกายอยู่ใน
สภาวะที่สมดุล สำหรับการรับความรู้สึกของอวัยวะภายในทีมีลักษณะเป็นท่อกลวง
เช่น กระเพาะอาหาร ลำไส้ และกระเพาะปัสสาวะ

2 .2 ระบบ รับความรู้สึกพิเศษ ( s pecial sensory system) ความรู้สึกพิเศษ

ได้แก่ การมองเห็นภาพ การได้รับกลิ่น การได้รับรสชา ติ อาหาร การได้ยินเสียง

และการรับรู้สมดุลของร่างกาย ส่วนใหญ่อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการรับความรู้สึก

พิเศษของร่างกายจะพบได้ที่บริเวณส่วนหัวของสัตว์ และมักพบบ่อยครั้งว่าหน้าที่

โครงสร้างและตำแหน่งของอวัยวะรับความรู้สึกพิเศษจะมีส่วนเกี่ยวข้องกับอาการ

เจ็บป่วยและความเจ็บป่วยที่เกิดขึ้นในร่างกาย ความรู้สึกที่ร่างกายรับรู้ได้ใน

ลักษณะนี้ เรียกว่า ความรู้สึกพิเศษ โดย ทั่วไป อวัยวะที่เกี่ยวข้อง กับระบบความ

รู้สึกชนิดพิเศษจะพบ อยู่ที่ส่วนหัวของสัตว์ เช่น ตา จมูก หู และ ลิ้นเป็นต้น

1) ตา (eyes) คือ อวัยวะรับสัมผัสพิเศษที่สำคัญเกี่ยวข้องกับการมองเห็นภาพ มี
โครงสร้างประกอบด้วยลูกตา (eyeball) เส้นประสาทตา (optic nerve) และ
โครงสร้างที่เกี่ยวข้องกับการมองเห็น ได้แก่ หนังตา (eyelids) ขนตา เยื่อคอนจัง
ทิเวอิ(conjunctivae) ระบบน้ำตา (lacrimal apparatus) และกล้ามเนื้อลูกตา
(muscle of the eyeball or ocular muscle) เป็นต้น ลูกตามีรูปร่างค่อนข้างกลม
มีตำแหน่งอยู่ในเบ้าตา หรือ กระบอกตา (orbit)สามารถกลอกไปมาได้เนื่องจากมี
กล้ามเนื้อยึดลูกตาอยู่ ด้านหน้าของลูกตาเป็นส่วนที่เปิดสู่ภายนอก ส่วนที่เหลือ
ทั้งหมดของลูกตาจะถูกปกคลุมด้วยกระบอกตา
2) โครงสร้างที่เกี่ยวข้องกับการมองเห็น ประกอบด้วยโครงสร้างที่สำคัญ
2 ส่วน คือ เนื้อเยื่อลูกตา (ผนังลูกตา) และส่วนประกอบภายในลูกตา

2.การรับรส (taste)
ลิ้นเป็นอวัยวะที่ร่างกายใช้ในการรับรส โดยมีตัวรับความรู้สึก (receptor) สำหรับการรับรสกระจายอยู่ทั่วไปในตุ่มรับรส

(taste bud) ตัวรับความรู้สึกนี้เป็นส่วนที่รับความรู้สึกประเภทสารเคมี (chemoreceptor) ตุ่มรับรสจะพบมากที่สุดบนผิว
ด้านบนของลิ้น นอกจากนี้ยังพบได้ที่บนเพดานปากอ่อน ลำคอ และในเนื้อเยื่อเกี่ยวพันที่ยกนูนสูงมาจากลิ้น หรือ พาพิล่าร์
(papillae)
ตุ่มรับรส มีรูปร่างเป็นรูปไข่อยู่ที่ชั้นเยื่อบุผิว ประกอบด้วยเซลล์ 2 ชนิด คือ
เซลล์รับรส (gustatory cell or taste cell) เป็นเซลล์ที่มีลักษณะแหลมหัวแหลมท้ายอยู่ด้านในของต่อมรับรส และ

วางตัวตั้งฉากกับเยื่อบุผิว เซลล์รับรสเป็นเซลล์ที่มีขนเส้นเล็กๆ (gustatory hair) ทำหน้าที่รับรส บริเวณตุ่มรับรสจะมีรู

เปิดที่ผิวของลิ้น (taste pore) โดยส่วนของขนของเซลล์รับรสจะยื่นโผล่เข้าไปในรูของต่อมรับรส ส่วนล่างของตุ่มรับรสมี
เส้นประสาทนำกระแสประสาทไปยังสมองที่ทำหน้าที่ควบคุมการรับรส คือ เส้นประสาทสมองคู่ที่ 7 (cranial nerve VII)

รับรสชาติจากบริเวณปลายลิ้นและข้างลิ้น แต่เส้นประสาทสมองคู่ที่ 9 (cranial nerve IX) จะทำหน้าที่รับรสบริเวณโคน

ลิ้นและเซลล์ค้ำจุน (supporting cell)
เซลล์ค้ำจุน (supporting cell) เป็นเซลล์เยื่อบุผิวที่เปลี่ยนแปลงไปทำหน้าที่เป็นเซลล์พิเศษหุ้มเป็นปลอกอยู่ด้านนอก
โดยทั่วไปลิ้นของสัตว์จะมีการรับรสได้ 4 แบบ คือ รสหวาน รสเปรี้ยว รสเค็ม และรสขม ตำแหน่งของการรับรสจะอยู่บน

ลิ้นส่วนต่างๆ ในสัตว์แต่ละชนิดจะมีการรับรสที่แตกต่างกันออกไป

3.การรับกลิ่น (smell)
จมูก (nose) จัดเป็นอวัยวะรับสัมผัสที่สามารถรับความรู้สึกประเภทสารเคมี (chemoreceptor) หรือรับสัมผัส

กลิ่นได้ โดยทั่วไปในสัตว์จะมีการพัฒนาด้านการรับความรู้สึกในการรับกลิ่นดีกว่าในมนุษย์ ตัวรับความรู้สึก

ในการได้กลิ่นจะพบได้ในเนื้อเยื่อบุผิวภายในช่องจมูกทางด้านบน ค่อนไปทางส่วนท้ายของจมูกทั้ง 2 ข้าง

เรียกว่าออลแฟคทอรี่เมมแบรน (olfactory membrane) ซึ่งประกอบด้วยเซลล์ 2 ชนิด คือ
เซลล์รับกลิ่น (olfactory cell or hair cell) เป็นเซลล์ที่มีขน ที่ส่วนของขนจะมีความไวต่อการกระตุ้น ตัว

ของเซลล์ประสาทเป็นพวกเซลล์ประสาทสองขั้ว (bipolar neuron) จะแทรกอยู่ระหว่างเซลล์ค้ำจุน

(supporting cell) ปลายล่างของเซลล์จะเปิดออกทางช่องจมูก ส่วนนี้จะมีขนซึ่งเป็นส่วนของเด็นไดรน์อยู่

จำนวน 6-8 เส้น เรียกว่า ออลแฟคทอรี่แฮร์ (olfactory hair) ส่วนของออลแฟคทอรี่แฮร์เมื่อได้รับการกระ

ตุ้นจากสารเคมี เช่นเมื่อได้กลิ่นอาหารจากอากาศที่หายใจเข้าไป จะส่งกระแสประสาทไปตามเอ๊กซอนของ

เซลล์ประสาท แล้วส่งกระแสประสาทไปที่เส้นประสาทสมองคู่ที่ 1 (olfactory nerve) เพื่อส่งเข้าสู่สมองอีกที

หนึ่งเซลล์ค้ำจุน (supporting cell) เป็นเซลล์เยื่อบุผิวรูปแท่ง (columnar epithelial cell) พบได้ที่ช่องจมูก

ทำหน้าที่หลั่งน้ำเมือก (mucus) เพื่อเคลือบเยื่อบุผิวช่องจมูกให้ชุ่มชื้นอยู่ตลอดเวลา เยื่อเมือกอาจพบจาก

เซลล์ที่แทรกอยู่ที่เยื่อบุผิวด้านในจมูก(bowman’s cells) และต่อม (olfactory glands)

4 การได้ยินเสียงและการทรงตัว (hearing and balance)
หู (ears) เป็นอวัยวะที่มีองค์ประกอบพิเศษที่เกี่ยวข้องกับการได้ยินเสียง และการ

ทรงตัวของร่างกาย โดยมีตัวรับความรู้สึกเกี่ยวกับการได้ยินเสียง (phonoreceptor)

และตัวรับความรู้สึกเกี่ยวกับการทรงตัวของร่างกาย (statoreceptor) อยู่ภายในหูชั้น

ใน(internal ears) การรับความรู้สึกเกี่ยวกับการได้ยินเสียงเป็นการรับความรู้สึกที่เกิด

ขึ้น จากการสั่นสะเทือนของโมเลกุลของอากาศหรือคลื่นเสียงที่ผ่านทางหูชั้นนอก และ

หูชั้นกลาง เข้าไปที่หูชั้นใน จากนั้นคลื่นเสียงจะถูกเปลี่ยนให้เป็นกระแสประสาท เพื่อ

ส่งตรงไปยังสมอง ให้สมองแปรผลว่าเสียงที่ได้ยินเป็นเสียงอะไร และทำการตอบสนอง

ได้ถูกต้อง
หูมีหน้าที่ 2 ประการ คือ
- เกี่ยวข้องกับการได้ยินเสียง (phonoreceptor)
- เกี่ยวข้องกับการทรงตัว หรือการสมดุลของร่างกาย(statoreceptor)

5.การทรงตัว (equilibrium)
การทรงตัวเป็นหน้าที่อย่างหนึ่งของหูชั้นใน โดยมีตัวรับ

ความรู้สึก คือ เวสทิบูล (vestibule) และ เซมิเซอร์คิวล่าร์

คาแนล(semicircular canal) ซึ่งเป็นการรับความรู้สึกใน

เชิงกลที่ช่วยในการรักษาสมดุลของการเคลื่อนที่ของ

ร่างกาย และตำแหน่งของศีรษะ