Ranger PT3 2022 Sains

PT3 KC117042 PELANGI







Revisi Cepat Tingkatan Ranger
Revisi Cepat



1.2.3 KSSM
Halaman
Berwarna! PT3
Revisi Cepat
• Bahasa Melayu Revisi Cepat

Nota Padat • English


Galeri i-THINK • Matematik Revisi Cepat PT3
• Mathematics
Kertas Model PT3
✔ Sains

Jawapan • Science Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.


Kuiz • Sejarah
KOD QR Sains
• Geografi

Dapatkan • Reka Bentuk dan Teknologi Sains
versi
eBook! • Pendidikan Islam


Tingkatan


www.PelangiBooks.com
www.PelangiBooks.com 1.2.3 KSSM
• Kedai Buku Online • Perpustakaan Online •
• Kedai Buku Online • Perpustakaan Online •
W.M: RM18.95 / E.M: RM18.95 Nor Mazliana Abdul Hashim
KC117042
Chong Chee Sian
ISBN: 978-967-2457-13-8
PELANGI Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. (89120-H) Harlina Hayati Salaton
PELANGI Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. (89120-H) Nor Azlina Mohd Arif




02.indd 1 30/03/2022 9:33 AM

Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.




Revisi Cepat
Revisi Cepat PT3




Tingkatan


1.2.3 KSSM






Sains






Nor Mazliana Abdul Hashim
Chong Chee Sian
Harlina Hayati Salaton
Nor Azlina Mohd Arif


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 2022
Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula,
disimpan untuk pengeluaran, atau ditukarkan dalam apa-apa bentuk atau dengan alat apa
jua pun, sama ada dengan cara elektronik, sawat, gambar, rakaman atau sebagainya, tanpa
kebenaran daripada Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. terlebih dahulu.

ISBN: 978-967-2457-13-8
eISBN: 978-967-0007-63-2 (eBook)
Cetakan Pertama 2022

Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. (89120-H)
Lot 8, Jalan P10/10, Kawasan Perusahaan Bangi,
Bandar Baru Bangi, 43650 Bangi, Selangor Darul Ehsan, Malaysia.
Tel: 03-8922 3993 Faks: 03-8926 1223 / 8920 2366 E-mel: [email protected]
PELANGI Pertanyaan: [email protected]
Dicetak di Malaysia oleh The Commercial Press Sdn. Bhd.
Lot 8, Jalan P10/10, Kawasan Perusahaan Bangi, Bandar Baru Bangi, 43650 Bangi, Selangor Darul Ehsan, Malaysia.
Sila layari https://plus.pelangibooks.com/errata untuk mendapatkan pengemaskinian bagi buku ini (sekiranya ada).






T_pages.indd 1 28/03/2022 1:38 PM

Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
4.5 Faktor yang Mempengaruhi
Tingkatan 1 Perkembangan Fetus dan Bayi 49
4.6 Kemandulan dan Pencegahan
51
BAB Pengenalan kepada 4.7 Kehamilan 52
Pembiakan Tumbuhan
1 Penyiasatan Saintifik 1
BAB
1.1 Sains adalah Sebahagian 5 Jirim 59
daripada Kehidupan Harian 2
1.2 Makmal Sains Anda 4 5.1 Jirim dalam Alam 60
1.3 Kuantiti Fizik dan Unitnya 7 5.2 Tiga Keadaan Jirim 62
1.4 Penggunaan Alat Pengukur,
Kejituan, Kepersisan, Kepekaan
dan Ralat 9 BAB 6 Jadual Berkala 68
1.5 Ketumpatan 15
1.6 Langkah-langkah dalam
Penyiasatan Saintifik 18 6.1 Pengelasan Unsur 69
1.7 Sikap Saintifik dan Nilai Murni 6.2 Campuran 73
dalam Menjalankan Penyiasatan 6.3 Sebatian 76
Saintifik 19
BAB 7 Udara 80
BAB
2 Sel sebagai Unit Asas
Hidupan 20 7.1 Komposisi Udara 81
7.2 Pembakaran 85
2.1 Sel – Struktur, Fungsi dan 7.3 Pencemaran Udara 87
Organisasi 21
2.2 Respirasi Sel dan Fotosintesis 29 BAB
8 Cahaya dan Optik 89
BAB Koordinasi dan Gerak
3 Balas 33 8.1 Penggunaan Cermin 90
8.2 Sifat Cahaya 92
3.1 Homeostasis dalam Benda 8.3 Pantulan Cahaya 93
Hidup 34 8.4 Pembiasan Cahaya 94
8.5 Penyebaran Cahaya 96
BAB Pembiakan 38 8.6 Penyerakan Cahaya 97
4 8.7 Penambahan dan Penolakan
Cahaya 99
4.1 Pembiakan Seks dan Aseks 39
4.2 Sistem Pembiakan Manusia 42 BAB 9 Bumi 103
4.3 Kitar Haid 45
4.4 Persenyawaan dan Kehamilan 47
9.1 Sistem dan Struktur Bumi 104


ii





00 Kandungan.indd 2 01/04/2022 9:03 AM

9.2 Bahan Bumi 108 4.2 Pertahanan Badan 148
9.3 Proses Utama Bumi 109
9.4 Fenomena Geobencana 111 BAB
9.5 Usia Bumi 115 5 Air dan Larutan 151
9.6 Sumber Bumi dan Geologi
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Gunaan 117 5.1 Sifat Fizik Air 152
5.2 Larutan dan Kadar
Tingkatan 2 5.3 Keterlarutan 155
Pembersihan dan Pembekalan
Air 158
BAB Biodiversiti 120
1 BAB 6 Asid dan Alkali 161

1.1 Kepelbagaian Organisma 121
1.2 Pengelasan Organisma 122 6.1 Sifat Asid dan Alkali 162
6.2 Peneutralan 165
BAB
2 Ekosistem 126 BAB
7 Keelektrikan dan
2.1 Aliran Tenaga dalam Kemagnetan 167
Ekosistem 127 7.1 Keelektrikan 168
2.2 Kitaran Nutrien dalam 7.2 Pengaliran Arus Elektrik
Ekosistem 128 dalam Litar Bersiri dan Litar
2.3 Saling Bersandaran dan Selari 174
Interaksi antara Organisma 7.3 Kemagnetan 176
dan antara Organisma dengan
Persekitaran 129 BAB
2.4 Peranan Manusia dalam 8 Daya dan Gerakan 180
Mengekalkan Keseimbangan
Alam 133 8.1 Daya 181

8.2 Kesan Daya 183
BAB
3 Nutrisi 134
BAB 9 Haba 193
3.1 Kelas Makanan 135
3.2 Kepentingan Gizi Seimbang 137 9.1 Hubung Kait Suhu dengan
3.3 Sistem Pencernaan Manusia 139 Haba 194
3.4 Proses Penyerapan dan 9.2 Pengaliran Haba dan
Pengangkutan Hasil Pencernaan Keseimbangan Haba 195
serta Penyahtinjaan 141
9.3 Prinsip Pengembangan dan
Pengecutan Jirim 198
BAB 4 Kesihatan Manusia 144 9.4 Hubung Kait Jenis Permukaan
Objek dengan Penyerapan dan
Pembebasan Haba 201
4.1 Penyakit Berjangkit dan Penyakit
Tidak Berjangkit 145



iii





00 Kandungan.indd 3 01/04/2022 9:03 AM

BAB BAB
10 Gelombang Bunyi 203 2 Respirasi 242

10.1 Ciri-ciri Gelombang Bunyi 204 2.1 Sistem Respirasi 243
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
10.2 Kenyaringan dan Kelangsingan 2.2 Pergerakan dan Pertukaran Gas
Bunyi 206 di dalam Badan Manusia 246
10.3 Fenomena dan Aplikasi Pantulan 2.3 Kesihatan Sistem Respirasi
Gelombang Bunyi 208 Manusia 248
2.4 Adaptasi dalam Sistem
BAB Respirasi 250
11 Bintang dan Galaksi dalam 2.5 Pertukaran Gas dalam
Alam Semesta 210 Tumbuhan 252
11.1 Bintang dan Galaksi dalam Alam BAB
Semesta 211 3 Pengangkutan 255

BAB 3.1 Sistem Pengangkutan dalam
12 Sistem Suria 214 Organisma 256
3.2 Sistem Peredaran Manusia 256
12.1 Sistem Suria 215 3.3 Darah Manusia 261
3.4 Pengangkutan dalam Tumbuhan
BAB 13 Meteoroid, Asteroid, 264

Komet 222 3.5 Sistem Peredaran Darah dalam
Haiwan dan Sistem Pengangkutan
dalam Tumbuhan 268
13.1 Jasad Lain dalam Sistem Suria,
iaitu Meteoroid, Asteroid dan BAB
Komet 223 4 Kereaktifan Logam 269

Tingkatan 3 4.1 Kepelbagaian Mineral 270
4.2 Siri Kereaktifan Logam 271
4.3 Pengekstrakan Logam daripada
BAB Rangsangan Dan Gerak Bijihnya 275
1 Balas 226
BAB
1.1 Sistem Saraf Manusia 227 5 Termokimia 277
1.2 Rangsangan dan Gerak Balas
dalam Manusia 228 5.1 Tindak balas Endotermik dan
1.3 Rangsangan dan Gerak Balas Eksotermik 278
dalam Tumbuhan 237
1.4 Kepentingan Gerak Balas BAB
terhadap Rangsangan dalam 6 Elektrik dan Kemagnetan
Haiwan Lain 240 280


6.1 Penjanaan Tenaga Elektrik 281
6.2 Transformer 286



iv





00 Kandungan.indd 4 01/04/2022 9:03 AM

6.3 Penghantaran dan Pengagihan
Tenaga Elektrik 288 BAB 9 Cuaca Angkasa Lepas 317
6.4 Pengiraan Kos Penggunaan
Elektrik 294
9.1 Aktiviti Matahari yang Memberi
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
BAB 7 Tenaga dan Kuasa 298 9.2 Kesan kepada Bumi 318
Cuaca Angkasa
321

7.1 Kerja, Tenaga dan Kuasa 299 BAB 10 Penerokaan Angkasa Lepas
7.2 Tenaga Keupayaan dan Tenaga
Kinetik 301 323
7.3 Prinsip Keabadian Tenaga 303
10.1 Perkembangan dalam
Astronomi
BAB 8 Keradioaktifan 306 10.2 Perkembangan dan Teknologi 324
dalam Penerokaan Angkasa
8.1 Sejarah Penemuan Lepas 325
Keradioaktifan 307
8.2 Atom dan Nukleus 311
8.3 Sinaran Mengion dan Sinaran Kertas Model PT3 330
Tidak Mengion 312
8.4 Kegunaan Sinaran Radioaktif 316 Jawapan 343







































v





00 Kandungan.indd 5 01/04/2022 9:03 AM

Bab PENGENALAN KEPADA Tingkatan 1
1 PENYIASATAN SAINTIFIK




Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Kaedah Saintifik




1

Bidang dan Kerjaya Dalam Sains
Doktor

Biologi Ahli mikrobiologi
Ahli botani
Jurutera

Fizik Ahli fizik
Sains
– Disiplin ilmu Guru
yang melibatkan Ahli farmasi
pemerhatian
dan penyiasatan Kimia Ahli kimia
saintifik terhadap Ahli forensik
semua benda atau Ahli kaji cuaca
fenomena semula Meteorologi
jadi. Pegawai penyelidik
Ahli geologi
Geologi Ahli minerologi
Ahli geosains
Ahli astronomi
Astronomi
Angkasawan

Langkah-langkah dalam Penyiasatan Saintif k



Mengenal pasti masalah Membuat hipotesis Merancang eksperimen


Menjalankan Mengumpul Menganalisis dan
eksperimen data mentafsir data


Membuat kesimpulan Menulis laporan


PB 1






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 1 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik


1.1 Sains adalah Sebahagian daripada
Kehidupan Harian
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Apakah Sains?
1. Sains ialah disiplin ilmu yang melibatkan pemerhatian dan penyiasatan saintifik
terhadap semua benda atau fenomena semula jadi.
2. Fenomena semula jadi bermaksud peristiwa atau kejadian yang berlaku secara
semula jadi di alam ini.




1


Tumbesaran manusia Ribut taufan / tornado Percambahan biji benih Pasang surut air laut
Rajah 1.1 Contoh fenomena semula jadi

Kepentingan Sains dalam Kehidupan Harian
1. Pengetahuan dalam bidang sains membolehkan manusia memahami dan menyelesaikan
masalah berkaitan fenomena semula jadi yang berlaku.
2. Jadual 1.1 menerangkan tentang kepentingan sains terhadap manusia berserta contoh.
Jadual 1.1 Kepentingan sains dan contoh
Kepentingan Contoh

(a) Memahami diri sendiri, alam Kajian dalam bidang biologi dan kimia
sekitar serta mengagumi membantu kita memahami ciri-ciri benda hidup.
ciptaan Tuhan

(b) Menjadikan kehidupan lebih Rekaan dan penemuan baharu dapat menghasilkan
selesa dan mudah alatan elektrik yang memudahkan kerja harian
kita.
(c) Mereka cipta mesin-mesin dan Mesin automatik dan komputer membantu
menghasilkan pelbagai produk menyelesaikan kerja rutin dengan pantas.
(d) Komunikasi menjadi lebih senang Sistem telekomunikasi dua hala melalui telefon dan
dan cepat internet merapatkan hubungan antara manusia.


Bidang Sains dan Kerjaya
1. Sains boleh dibahagikan kepada beberapa bidang.
2. Jadual 1.2 menunjukkan penerangan tentang beberapa bidang sains serta kerjaya
yang boleh diceburi.



2 3






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 2 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Jadual 1.2 Bidang sains dan kerjaya
Bidang sains Kajian Kerjaya
Biologi Kajian tentang benda-benda • Doktor / Jururawat
hidup • Ahli mikrobiologi
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
• Ahli botani
• Ahli bioteknologi
• Guru / Pensyarah
Fizik Kajian tentang ciri-ciri jirim dan • Jurutera
tenaga • Ahli fizik 1
• Juruterbang

Kimia Kajian tentang tindak balas • Ahli farmasi
bahan kimia • Ahli forensik
• Guru / Pensyarah

Meteorologi Kajian tentang iklim dan cuaca • Ahli meteorologi
• Pegawai penyelidik

Geologi Kajian tentang tanah dan galian • Ahli geologi
• Ahli minerologi


Astronomi Kajian tentang bintang dan • Ahli astronomi
planet dalam alam semesta • Angkasawan



Inovasi Teknologi
1. Teknologi didefinisikan sebagai aplikasi daripada pengetahuan saintifik yang dapat
memberikan manfaat kepada kita.
2. Berikut merupakan contoh perkembangan teknologi yang membantu menyelesaikan
pelbagai masalah dalam kehidupan harian.










Penciptaan kereta api, kapal laut Internet dan komputer menjadikan
dan kapal terbang membolehkan kita proses pembelajaran lebih kondusif
bergerak atau mengangkut barang dan berkesan.
dengan lebih cepat dan selesa.







2 3






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 3 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

1.2 Makmal Sains Anda


Radas dan Fungsinya
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
1. Makmal sains di sekolah dilengkapi dengan bahan dan radas yang mencukupi untuk
murid-murid melakukan eksperimen bersama guru mereka.
2. Radas merupakan alatan khas yang digunakan dalam eksperimen.
3. Berikut menunjukkan senarai radas yang biasa digunakan di dalam makmal dan
fungsinya.
1. Mengisi / Menyukat bahan kimia
Tabung uji Bikar Tabung didih Kelalang kon



1
Mengisi kuantiti Mengisi bahan kimia Mengisi bahan kimia Mengisi cecair kimia
cecair yang sedikit dalam kuantiti yang yang sedikit untuk
lebih banyak dipanaskan
Mangkuk penyejat Silinder penyukat Buret Pipet







Mengisi cecair Mengisi dan Menyukat isi padu Menyukat isi padu
atau larutan untuk menyukat isi padu cecair sehingga tertentu cecair dengan
penyejatan cecair ketepatan 0.1 cm 3 tepat (contohnya
15.0 cm atau 30.0 cm )
3
3
2. Memindahkan / Memisahkan bahan kimia
Penitis Spatula Corong turas



Memindahkan kuantiti cecair Memindahkan kuantiti bahan Digunakan bersama kertas
yang sedikit pepejal yang sedikit turas untuk memisahkan
pepejal tidak larut daripada
cecair
3. Memanaskan bahan
Mangkuk pijar Penunu Bunsen Kelalang dasar bulat








Memanaskan bahan pepejal Menghasilkan nyalaan api Mengisi bahan kimia dan
di atas api untuk pemanasan cecair untuk pemanasan

4 5






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 4 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
4. Memegang radas
Tungku kaki tiga dan kasa Kaki retort Pemegang tabung uji
dawai

Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.



Menyokong radas yang Memegang atau mengekalkan Memegang tabung uji
sedang dipanaskan kedudukan radas secara 1
menegak

Simbol Bahan Berbahaya di dalam Makmal
1. Setiap bahan kimia diletakkan di dalam botol atau bekas bertutup yang ditampal
dengan label dan simbol amaran tentang bahaya bahan tersebut.
2. Berikut menunjukkan beberapa simbol amaran dengan maksud serta contoh bahan
berbahaya.
Maksud: Mengakis Maksud: Mudah terbakar







Menyebabkan kerosakan pada mata atau Mudah mencetuskan kebakaran
kulit jika tersentuh Contoh bahan: Alkohol, petrol, kerosin
Contoh bahan: Asid dan alkali pekat
Maksud: Merengsa Maksud: Toksik atau beracun






Menyebabkan kegatalan pada kulit, mata Menyebabkan maut jika masuk ke dalam
atau sistem pernafasan badan
Contoh bahan: Ammonia, klorin, kloroform Contoh bahan: Merkuri, benzena, bromin,
plumbum
Maksud: Mudah meletup Maksud: Radioaktif








Menghasilkan letupan jika dicampurkan Membebaskan radiasi yang menyebabkan
dengan bahan tertentu kanser
Contoh bahan: Gas hidrogen, natrium, kalium Contoh bahan: Uranium, radium, plutonium



4 5






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 5 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Peraturan dan Langkah Keselamatan di dalam Makmal
1. Langkah-langkah keselamatan di dalam makmal perlu dipraktikkan oleh semua murid
bagi mengelakkan berlakunya sebarang kemalangan.
2. Berikut adalah beberapa peraturan di dalam makmal:
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.


• Dilarang masuk ke dalam makmal tanpa kebenaran guru
• Dilarang membawa keluar bahan atau radas dari makmal
• Mulakan eksperimen dengan kebenaran guru
• Pakai kot makmal, sarung tangan dan kasut yang sesuai
semasa menjalankan eksperimen
• Cuci radas dan buang bahan kimia berlebihan dengan kaedah
1
yang betul
• Simpan semula radas dan bahan di tempat yang betul
selepas menjalankan eksperimen
• Pastikan kebersihan di dalam makmal dijaga sepanjang masa
• Laporkan sebarang kemalangan dan kerosakan peralatan
kepada guru dengan segera


3. Berikut adalah tindakan yang dilarang di dalam makmal:


• Mendekatkan peralatan elektrik dengan sumber air
• Mendekatkan bahan yang mudah terbakar dengan sumber api
• Menghidu atau merasa bahan kimia secara terus tanpa
kebenaran guru
• Menghalakan tabung uji yang sedang dipanaskan ke arah
diri sendiri atau rakan
• Bermain-main, berlari atau menyorok di dalam makmal
• Makan dan minum di dalam makmal




Kuiz
Kuiz
Kuiz
Kuiz
Bahan kimia toksik
atau beracun biasanya
dilupuskan melalui singki
makmal. Betul atau Salah?


6 7






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 6 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

1.3 Kuantiti Fizik dan Unitnya


Kuantiti Fizik dan Unit S.I.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
1. Kuantiti fzik terdiri daripada kuantiti asas dan kuantiti terbitan. Kuantiti fizik
boleh dikira dan diukur.
2. Kuantiti asas terdiri daripada panjang, jisim, masa, suhu dan arus elektrik. Kuantiti
ini diukur dalam Unit Sistem Antarabangsa (S.I.).
1
Jadual 1.3 Kuantiti asas dan unit S.I.
Kuantiti asas Unit S.I. Simbol unit S.I.
Panjang meter m
Jisim kilogram kg
Masa saat s
Suhu kelvin K
Arus elektrik ampere A
3. Nilai kuantiti asas diperoleh melalui proses pengukuran.
Contoh: Panjang sebatang pensel boleh diukur dengan menggunakan pembaris.

Imbuhan
1. Imbuhan digunakan untuk mewakili kuantiti yang terlalu besar atau terlalu kecil.
Jadual 1.4 Nilai imbuhan
Bentuk
Imbuhan Simbol Nilai
piawai
giga G 1 000 000 000 10 9
mega M 1 000 000 10 6
kilo k 1 000 10 3
desi d 0.1 10 -1
senti c 0.01 10 -2
mili m 0.001 10 -3
mikro µ 0.000 001 10 -6
nano n 0.000 000 001 10 -9

Pertukaran Unit Kuantiti Asas
Jisim
× 1 000 × 1 000


kilogram (kg) gram (g) miligram (mg)


÷ 1 000 ÷ 1 000

6 7






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 7 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Contoh 1

(a) Tukarkan 4.12 kg kepada g. (d) Tukarkan 2 127 mg kepada g.
(b) Tukarkan 3 500 g kepada kg. (e) Tukarkan 51 g kepada mg.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
(c) Tukarkan 1 200 mg kepada kg.

Penyelesaian:
(a) 4.12 kg = 4.12 × 1 000 (d) 2127 mg = 2 127 ÷ 1 000
= 4 120 g = 2.127 g
(b) 3 500 g = 3 500 ÷ 1 000 (e) 51 g = 51 × 1 000
= 3.5 kg = 51 000 mg
(c) 1 200 mg = 1 200 ÷ 1 000 ÷ 1 000
= 0.0012 kg
1


Panjang

× 1 000 × 10 × 10 × 10

kilometer meter desimeter sentimeter milimeter
(km) (m) (dm) (cm) (mm)


÷ 1000 ÷ 10 ÷ 10 ÷ 10
Contoh 2

(a) Tukarkan 450 km kepada m. (c) Tukarkan 204 dm kepada m.
(b) Tukarkan 120 cm kepada mm. (d) Tukarkan 15 mm kepada dm.
Penyelesaian:
(a) 450 km = 450 × 1 000 (c) 204 dm = 204 ÷ 10
= 450 000 m = 20.4 m
(b) 120 cm = 120 × 10 (d) 15 mm = 15 ÷ 10 ÷ 10
= 1 200 mm = 0.15 dm



Masa
× 60 × 60

jam (j) minit (min) saat (s)


÷ 60 ÷ 60

8 9






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 8 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

Contoh 3
(a) Tukarkan 7 200 saat kepada jam.
(b) Tukarkan 2.5 jam kepada saat.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
(c) Tukarkan 180 minit kepada jam.

Penyelesaian:
(a) 7 200 saat = 7 200 ÷ 60 ÷ 60 (c) 180 minit = 180 ÷ 60
= 2 jam = 3 jam 1
(b) 2.5 jam = 2.5 × 60 × 60
= 9 000 saat



Kepentingan Penggunaan Unit S.I. dalam Kehidupan Harian
1. Kepentingan unit S.I. adalah:
(a) Pengukuran boleh difahami semua orang di serata dunia.
(b) Urusan perdagangan antarabangsa boleh dilaksanakan dengan lancar.
(c) Pengukuran kuantiti dapat dilakukan dengan lebih jitu.





1.4 Penggunaan Alat Pengukur, Kejituan,
Kepersisan, Kepekaan dan Ralat



Penggunaan Alat Pengukur yang Betul
Mengukur panjang
1. Panjang ialah jarak di antara dua titik.
2. Alat pengukur:
• Pembaris meter • Pita pengukur
3. Rajah 1.2 menunjukkan cara yang betul untuk mengukur panjang dengan menggunakan
pembaris meter:
8.3 cm Semasa mengambil bacaan,
8.5 cm ✓
✗ 8.2 cm kedudukan mata hendaklah
✗ tegak di atas skala untuk
mengelakkan ralat paralaks.
8 9 10
Rajah 1.2 Cara bacaan yang betul



8 9






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 9 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Menyukat jisim

1. Jisim ialah kuantiti jirim yang terkandung dalam sesuatu objek.
2. Rajah 1.3 menunjukkan dua alat pengukur yang sesuai digunakan untuk mengukur
jisim.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.





Neraca tiga alur Neraca tuas
Rajah 1.3 Alat pengukur jisim
3. Rajah 1.4 menunjukkan kaedah yang betul untuk mengambil bacaan pada neraca tiga
alur.
1
C
Jumlah bacaan jisim
= A + B + C
B = 2.5 g + 200 g + 60 g
= 262.5 g
A

Rajah 1.4 Cara mengambil bacaan bagi neraca tiga alur
Mengukur masa
1. Masa ialah tempoh di antara dua ketika.
2. Masa boleh diukur dengan menggunakan jam randik.
3. Rajah 1.5 menunjukkan kaedah yang betul untuk mengambil bacaan daripada jam
randik.



Bacaan Bacaan Jumlah bacaan masa yang dicatat
pada skala pada skala = Bacaan pada skala minit + bacaan pada skala saat
minit saat
= 1 minit = 6.8 saat = 1 minit 6.8 saat
Rajah 1.5 Cara mengambil bacaan pada jam randik
Menyukat suhu
1. Suhu ialah darjah kepanasan atau darjah kesejukan sesuatu objek.
2. Suhu sesuatu objek biasanya diukur dalam darjah Celcius (°C).
3. Suhu diukur dengan menggunakan termometer merkuri. Termometer klinikal
digunakan untuk mengukur suhu badan.
4. Panjang turus merkuri dalam termometer berubah mengikut perubahan suhu.





10 11






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 10 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik






Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Termometer makmal Termometer klinikal
Rajah 1.6 Jenis-jenis termometer
Mengukur arus elektrik
1. Arus elektrik ialah kadar pengaliran cas. 1
2. Nilai arus elektrik boleh diukur dengan menggunakan
ammeter.

Rajah 1.7 Ammeter dan simbolnya
Kejituan, Kepersisan dan Kepekaan dalam Pengukuran
1. Kejituan, kepersisan dan kepekaan adalah tiga aspek penting dalam pengukuran.
Pengukuran


Kejituan Kepersisan Kepekaan

Merupakan Kebolehan alat Kebolehan
darjah pengukur untuk alat pengukur
penghampiran memberikan untuk mengesan
sesuatu bacaan yang perubahan kecil
nilai ukuran seragam apabila sesuatu kuantiti
kepada nilai pengukuran yang sedang
sebenar diulang diukur

Rajah 1.8 Definisi kejituan, kepersisan dan kepekaan


2. Rajah 1.9 menunjukkan demonstrasi kejituan dan kepersisan dengan menggunakan
keputusan tembakan pistol pada sasaran. Pusat sasaran mewakili ukuran yang sebenar.




Ukuran
sebenar

Tidak jitu dan tidak persis Jitu dan persis Persis tetapi tidak jitu
Rajah 1.9 Kejituan dan kepersisan

3. Alat pengukur dengan senggatan nilai yang kecil dikategorikan sebagai alat yang
mempunyai kepekaan tinggi.
4. Jadual 1.5 menunjukkan perbandingan kepekaan antara tiga alat pengukur panjang.


10 11






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 11 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Jadual 1.5 Kepekaan bagi tiga alat pengukur panjang
Alat pengukur Digunakan untuk mengukur Bacaan paling kecil
Pembaris Panjang, tinggi atau lebar dalam satu 0.1 cm/1 mm
meter garis lurus sehingga satu meter
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Diameter dalaman, diameter luaran
Angkup vernier atau kedalaman sehingga beberapa 0.01 cm/0.1 mm
sentimeter
Tolok skru Diameter luaran atau ketebalan sehingga 0.001 cm/0.01 mm
mikrometer beberapa milimeter
Jadual 1.6
Radas Kaedah yang betul untuk mengambil bacaaan:

Rahang
1

Skala utama
Skala vernier Tanda yang ke-9
pada skala vernier
segaris dengan
Angkup Vernier skala utama.
Tanda ‘0’ pada
skala vernier
berada di nilai 3.0.
Bacaan = 3.0 cm + 0.09 cm
= 3.09 cm

Skala vernier Skala utama
Spindel Skala vernier
20
0 5
15 Nilai yang ke-13 pada
10
Skala utama 5 skala vernier segaris
dengan garis pusat
Nilai terbesar yang skala utama.
dilihat pada skala
Tolok skru mikrometer utama ialah 5.50 mm.
Bacaan = 5.50 mm + 0.13 mm
= 5.63 mm
Alat pengukur digital
1. Penggunaan alat pengukur digital yang lebih peka merupakan salah satu kaedah untuk
meningkatkan kejituan bacaan.
2. Angkup vernier digital mengurangkan ralat paralaks akibat kesilapan pemerhati.
Angkup ini berupaya memberikan bacaan sekecil 0.01 mm.
3. Tolok skru mikrometer digital berupaya memberikan bacaan sekecil 0.001 mm.
4. Salah satu kelebihan termometer digital ialah berupaya memberikan bacaan suhu
dalam masa yang singkat.
5. Neraca digital ialah neraca yang biasa terdapat di dalam makmal. Neraca ini boleh
memberikan bacaan sekecil 0.01 g.



12 13






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 12 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Ralat Sistematik dan Ralat Rawak
1. Rajah 1.10 menunjukkan perbandingan antara ralat sistematik dengan ralat rawak.


Defnisi ralat
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Sisihan nilai bacaan yang diambil
daripada nilai yang sebenar


1
Ralat sistematik Ralat rawak



Kesilapan penentukuran Perubahan keadaan persekitaran
skala alat pengukur atau kesilapan menggunakan alat
pengukur


Contoh: Ralat sifar – Contoh: Ralat paralaks yang
perolehan bacaan bukan sifar disebabkan oleh kesilapan
apabila nilai bacaan yang pemerhati semasa mengambil
sebenarnya ialah sifar bacaan


Nilai bacaan yang sebenar
diperoleh setelah mengambil Boleh dikurangkan dengan
kira ralat sifar. mengambil nilai purata daripada
Bacaan sebenar = Bacaan bacaan-bacaan ulangan
pada skala – ralat sifar eksperimen

Rajah 1.10 Perbandingan antara ralat sistematik dengan ralat rawak
Mengurangkan ralat sifar

1. Ralat sifar pada skala voltmeter boleh dibetulkan dengan memutarkan skru pada
hujung jarum penunjuk.



Voltmeter Pemutar
skru
V


Rajah 1.11 Cara mengelakkan ralat sifar bagi voltmeter
Mengurangkan ralat paralaks

1. Ralat paralaks boleh dielakkan dengan menempatkan mata pemerhati pada kedudukan
yang betul.


12 13






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 13 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
2. Cara yang betul untuk mengambil bacaan isi padu cecair dalam silinder penyukat:

Meniskus melengkung ke bawah Meniskus melengkung ke atas
(Contoh: Air) (Contoh: Merkuri)
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
✗
✓ ✓







Membuat Anggaran
1. Aktiviti berikut menunjukkan beberapa cara untuk menganggar suatu kuantiti yang
terlalu besar atau terlalu kecil berbanding dengan julat alat pengukur dan semasa
1
ketiadaan alat pengukur yang sesuai:

(a) Menganggar panjang sebatang pensel
Kaedah: Susun beberapa klip kertas di sepanjang
pensel tersebut.
Keputusan:
Ukuran anggaran: Panjang pensel = 5 klip kertas

(b) Menganggar ketebalan sekeping syiling
Kaedah: Susun 15 keping duit syiling 20 sen 4
seperti dalam rajah di sebelah. Kemudian, 3
ukur ketinggiannya. 15 keping 2
Keputusan: syiling cm 0
1
Ketebalan sekeping syiling = 3.0 cm
15
= 0.2 cm

(c) Menganggar ketebalan dawai
Kaedah: Lilitkan dawai pada sebatang rod besi Ketebalan dawai
berukuran 3.0 cm.
Keputusan:
Ketebalan dawai = Panjang lilitan 13 lilitan
Jumlah lilitan
= 3.0 cm
13
= 0.23 cm








14 15






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 14 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

(d) Menganggar luas bentuk tidak sekata
Kaedah: ✓ ✓
1. Surihkan bentuk daun pada sehelai kertas graf ✓ ✓ ✓ ✓
yang berukuran 1 cm × 1 cm setiap petak. ✓ ✓ ✓ ✓ ✓
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
2. Hanya petak segi empat yang penuh, separa penuh ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓
✓
✓
dan melebihi separa penuh dikira dan ditandakan ✓ ✓ ✓
‘✓’. 1 cm
Keputusan: 1 cm
Bilangan tanda ‘✓’ = Luas bentuk daun 1
= 23 cm 2





1.5 Ketumpatan


Ketumpatan Bahan

1. Ketumpatan ialah jisim per unit isi padu sesuatu bahan.
2. Unit S.I. bagi ketumpatan ialah kilogram per meter padu (kg/m atau kg m ).
3
–3
3. Objek yang lebih tumpat akan tenggelam ke dasar bendalir manakala objek yang
kurang tumpat akan terapung di permukaan bendalir.
4. Rajah 1.12 menunjukkan kedudukan pepejal dan cecair yang tidak bercampur ketika
dimasukkan ke dalam sebuah silinder penyukat.

Kurang
tumpat Gabus (0.24 g cm )
–3
Alkohol (0.8 g cm )
–3
Kuiz
Kuiz
Kuiz
Kuiz
Kayu (0.9 g cm )
–3
Air (1.0 g cm ) Merkuri akan
–3
Plumbum (11.3 g cm ) di
–3
dalam alkohol.
–3
Merkuri (13.6 g cm )
Paling
tumpat
Rajah 1.12 Kedudukan bahan-bahan mengikut nilai ketumpatan
5. Jadual 1.7 menyenaraikan bahan-bahan dengan nilai ketumpatan masing-masing.
Jadual 1.7 Ketumpatan bahan-bahan yang berlainan
Keadaan jirim Nama bahan Ketumpatan (g cm )
–3
Gabus 0.24
Kayu 0.90
Pepejal
Kaca 2.60
Besi 7.90
14 15






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 15 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

Perak 10.50
Plumbum 11.30
Petrol 0.80
Alkohol 0.80
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Cecair
Air 1.00
Merkuri 13.60
Hidrogen 0.0001
Gas Udara 0.0012
Oksigen 0.0013

Pengiraan Ketumpatan dengan Menggunakan Rumus

1
Ketumpatan (g cm ) = Jisim, m
–3
Isi padu, V

SUDUT INFO
Cara mudah untuk mengingat rumus ketumpatan:

ρ = Ketumpatan m = Jisim V = Isi padu
m
m m M
ρ × V
ρ × V D × V ρ × V
m m
ρ = V = m = ρ × V
V ρ
Contoh 1

Jisim bagi 24.3 cm bola ping pong ialah 2.7 g. Hitungkan ketumpatan
3
bagi bola ping pong itu.
Penyelesaian:
Ketumpatan = 2.7 g m
24.3 cm 3 D × V
= 0.11 g cm –3


Contoh 2
Tentukan isi padu bagi 250 g bahan dengan ketumpatan 0.32 g cm .
–3
Penyelesaian:
250 g m
Isi padu =
0.32 g cm –3 ρ × V
= 781.25 cm 3


16 17






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 16 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Kaedah Sesaran Air
1. Kaedah sesaran air digunakan untuk menentukan ketumpatan objek yang berbentuk
tidak seragam.
2. Rajah 1.13 menunjukkan langkah-langkah bagi menentukan ketumpatan sebiji batu
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
menggunakan kaedah sesaran air:
(a) (b)

ml
100
90 1
OFF Isi air ke
16.00 80
g dalam silinder
ON 70
60 penyukat.
50
40 • Isi padu awal
30
Timbang sebiji batu untuk 20 air = 55 cm 3
10
mendapatkan nilai jisim. 0
• Jisim batu = 16 g
Rendamkan batu sepenuhnya ke dalam air di dalam
ml silinder penyukat. Catatkan:
100 3
90 • Isi padu akhir air = 78 cm
(c) 80 • Isi padu batu = Kenaikan aras air
70
60 = 78 cm – 55 cm 3
3
50
40 = 23 cm 3
30
20 16 g
10 Maka, ketumpatan =
0 23 cm 3
= 0.70 g cm –3
Rajah 1.13 Kaedah sesaran air
Aplikasi Konsep Ketumpatan
1. Manusia yang memahami sifat ketumpatan objek mengaplikasikannya ke dalam
pelbagai aspek kehidupan seharian.
Jadual 1.8 Aplikasi konsep ketumpatan
Aplikasi Penerangan
Mengangkut Sungai digunakan sebagai medium pengangkutan kayu balak kerana kayu
kayu balak balak kurang tumpat daripada air.
Kapal selam • Kapal selam akan tenggelam apabila air memenuhi tangki balast kerana
kapal selam menjadi lebih tumpat daripada air laut.
• Kapal selam akan timbul apabila tangki balast dikosongkan kerana kapal
selam menjadi kurang tumpat daripada air laut.
Belon udara Belon terapung di udara kerana ketumpatan udara panas di dalam belon
panas adalah lebih rendah daripada ketumpatan udara di luar belon.
Pelampung, Objek-objek tersebut diisi dengan udara supaya boleh terapung di
boya, jaket permukaan air.
keselamatan

16 17






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 17 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik


1.6 Langkah-langkah dalam Penyiasatan
Saintifik
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.

1. Terdapat 12 kemahiran proses sains yang perlu diamalkan oleh semua murid iaitu:
• Memerhati • Menggunakan perhubungan ruang
• Mengelas dan masa
• Mengukur dan menggunakan • Mentafsir data
nombor • Mendefinisi secara operasi
• Membuat inferens • Mengawal pemboleh ubah
• Meramal • Membuat hipotesis
• Berkomunikasi • Mengeksperimen

2. Penyiasatan saintifk dilakukan untuk memperoleh data atau keputusan yang dapat
1
membuktikan kesahihan sesuatu hipotesis, teori atau hukum.
3. Penyiasatan saintifik melibatkan langkah-langkah yang berikut:

(1) Membuat pemerhatian
Menggunakan deria untuk melakukan pemerhatian terhadap suatu situasi/kejadian/
fenomena.


(2) Mengenal pasti masalah
Membuat suatu pernyataan masalah berdasarkan pemerhatian.



(3) Membuat hipotesis
• Membuat tekaan yang munasabah dalam mencadangkan penerangan tentang
pernyataan masalah.
• Hipotesis menghubungkan pemboleh ubah dimanipulasikan dengan pemboleh ubah
bergerak balas.


(4) Mengenal pasti pemboleh ubah
• Pemboleh ubah ialah faktor yang mempengaruhi keputusan eksperimen.
• Tiga pemboleh ubah:
✓ Pemboleh ubah dimanipulasikan (faktor yang diubah secara sistematik
sepanjang eksperimen)
✓ Pemboleh ubah bergerak balas (faktor yang berubah sepanjang eksperimen)
✓ Pemboleh ubah dimalarkan (faktor yang ditetapkan/tidak diubah sepanjang
eksperimen)


(5) Merancang eksperimen
• Menyediakan bahan dan radas yang diperlukan untuk menjalankan eksperimen.
• Menentukan cara yang betul untuk mengawal pemboleh ubah dan mengumpulkan
data/keputusan.



18 19






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 18 01/04/2022 9:04 AM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

(6) Menjalankan eksperimen
• Eksperimen dijalankan seperti dirancang.
• Langkah-langkah keselamatan perlu dipatuhi.

Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
(7) Mengumpul data
• Data/keputusan perlu dikumpulkan dengan tepat dan jujur.
• Data boleh direkodkan dalam bentuk jadual.

1
(8) Menganalisis dan mentafsir data
• Data yang dikumpul dianalisis dengan menghubungkaitkan pemboleh ubah
dimanipulasikan dengan pemboleh ubah bergerak balas.


(9) Membuat kesimpulan
• Berdasarkan data yang diperoleh, hipotesis mungkin diterima atau ditolak.
• Jika hipotesis ditolak, hipotesis yang baharu akan dibentuk dan eksperimen
dijalankan semula.


(10) Menulis laporan
• Laporan yang lengkap mengandungi maklumat berikut:
✓ Pernyataan masalah ✓ Prosedur
✓ Hipotesis ✓ Pemerhatian/Keputusan
✓ Tujuan ✓ Analisis dan tafsiran data
✓ Pemboleh ubah ✓ Kesimpulan
✓ Bahan dan radas





1.7 Sikap Saintifik dan Nilai Murni dalam
Menjalankan Penyiasatan Saintifik


1. Kajian sains seharusnya memberikan manfaat kepada manusia.
2. Tujuan ini hanya boleh dicapai sekiranya sikap dan nilai positif berikut sentiasa
diamalkan semasa menjalankan kajian saintifik:
• Menghargai sumbangan sains dan teknologi
• Sistematik, yakin dan beretika
• Bertanggungjawab ke atas keselamatan diri, orang sekeliling dan alam sekitar
• Jujur dan tepat dalam merekod dan mengesahkan data
• Rajin, bekerjasama dan ikram
• Berfikiran terbuka
• Menghargai keseimbangan alam semula jadi



18 19






01 Ranger sains PT3 Bab 1 Ting.1.indd 19 01/04/2022 9:04 AM

Bab Tingkatan 2
Sains PT3 Bab 6 Asid dan Alkali
6 ASID DAN ALKALI




Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Penerokaan Unsur dalam Alam






Perbandingan Asid dan Alkali



Rasa Rasa
masam pahit
Kedua-
pH kurang duanya larut pH lebih
daripada 7 di dalam air daripada 7




Asid Alkali
Tukar Tukar
kertas Bersifat kertas
litmus biru mengakis litmus
ke merah merah ke
Tidak biru
Bertindak bertindak
balas balas
dengan dengan
logam logam
2

Bahan Berasid, Beralkali dan Neutral
Jus limau
Berasid Asid sulfurik
Cuka

Air garam
Bahan Neutral Air suling
Minyak masak
Sabun

Beralkali Air kapur
Peria


160






06 Ranger sains PT3 Bab 6 Ting.2.indd 160 01/04/2022 9:13 AM

Sains PT3 Bab 6 Asid dan Alkali

6.1 Asid dan Alkali


1. Asid dan alkali merupakan bahan yang dapat ditemui dalam kehidupan kita seharian.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
2. Berikut merupakan ciri-ciri asid dan alkali.

Asid Alkali

• Berasa masam • Berasa pahit
• Nilai pH kurang daripada 7 (pH < 7) • Nilai pH lebih daripada 7 (pH > 7)
• Mengakis • Mengakis
• Menukarkan kertas litmus biru menjadi • Menukarkan kertas litmus merah menjadi
merah biru
• Bertindak balas dengan logam • Bertindak balas dengan garam ammonium
menghasilkan gas hidrogen menghasilkan ammonia
• Tidak licin • Berasa licin


3. Berikut merupakan aktiviti untuk menguji sifat-sifat asid dan alkali:

Jadual 6.1
Aktiviti Pemerhatian Kesimpulan
Rasa
1. Beberapa titik jus limau nipis dirasa. • Limau nipis rasa • Asid rasa masam
2. Mulut dikumur dengan air dan larutan masam • Alkali rasa pahit 2
serbuk penaik dirasa. • Larutan serbuk dan licin.
penaik rasa pahit
dan licin.

Nilai pH
1. 10 titik asid hidroklorik cair dititiskan • Asid hidroklorik • Asid mempunyai
ke dalam piring petri. Bahan diuji cair mempunyai nilai pH kurang
dengan kertas pH. nilai pH 2. daripada 7
2. Nilai pH ditentukan berdasarkan carta • Larutan natrium • Alkali mempunyai
pH. hidroksida nilai pH lebih
3. Langkah 1 dan 2 diulang dengan mempunyai nilai pH daripada 7.
menggunakan larutan natrium hidroksida 10.
cair.

Kertas pH
Larutan asid
hidroklorik cair







161






06 Ranger sains PT3 Bab 6 Ting.2.indd 161 01/04/2022 9:13 AM

Sains PT3 Bab 6 Asid dan Alkali

Sifat mengakis (Dijalankan di dalam kebuk wasap)
1. Setitik asid pekat dititiskan ke atas • Kedua-dua kertas • Asid dan alkali
kertas turas yang diletakkan di atas turas berlubang. bersifat mengakis.
sekeping jubin putih.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
2. Kaedah tersebut diulang dengan
menggunakan alkali pekat.



Asid hidroklorik
pekat
Kertas turas
Jubin putih

Kesan terhadap kertas litmus
1. Sehelai kertas litmus biru dan kertas • Asid hidroklorik • Asid menukar
litmus merah diletakkan di atas jubin menukar kertas kertas litmus biru
putih. litmus biru kepada kepada merah.
2. Beberapa titik asid hidroklorik cair merah. Kertas • Alkali menukar
dititiskan di atas kedua-dua helai litmus merah kekal kertas litmus
kertas litmus. merah. merah kepada biru.
3. Langkah 1 dan 2 diulang dengan • Natrium hidroksida
menggunakan natrium hidroksida cair. cair menukar
kertas litmus
Penitis merah kepada biru.
Asid Kertas litmus biru
Jubin putih
hidroklorik kekal biru.
Kertas Kertas
litmus litmus
merah biru


Tindak balas terhadap logam
2
1. Pita magnesium dimasukkan ke dalam • Bunyi ‘pop’ • Asid bertindak
tabung uji yang berisi asid hidroklorik kedengaran bila balas dengan logam
cair dan natrium hidroksida cair. kayu uji bernyala dan membebaskan
2. Mulut tabung uji ditutup seminit dan dimasukkan dalam gas hidrogen.
diuji dengan menggunakan kayu uji tabung uji berisi • Alkali tidak
bernyala. asid. bertindak balas
• Bunyi ‘pop’ tidak dengan logam
kedengaran apabila kerana tidak
Gas yang Kayu uji kayu uji bernyala mempunyai ion
terkumpul bernyala dimasukkan ke hidrogen.
Asid dalam tabung uji
hidroklorik Pita berisi alkali.
cair magnesium








162






06 Ranger sains PT3 Bab 6 Ting.2.indd 162 01/04/2022 9:13 AM

Sains PT3 Bab 6 Asid dan Alkali
Peranan Air untuk Menunjukkan Sifat-sifat Asid dan Alkali
1. Asid dan alkali hanya menunjukkan sifat-sifatnya dengan kehadiran air. Asid dan
alkali tidak menunjukkan sifatnya dalam keadaan kontang.
2. Tanpa kehadiran air, asid tidak dapat mengion untuk menghasilkan ion hidrogen dan
FenolftaleinPelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
alkali tidak dapat mengion untuk menghasilkan ion hidroksida.

Kertas litmus Air suling + Kertas litmus Air suling +
biru tidak asid merah alkali
berubah Kertas litmus tidak berubah Kertas litmus
Asid biru menjadi Alkali merah menjadi
kontang merah kontang biru
Tanpa air Dengan air Tanpa air Dengan air
Rajah 6.1
Bahan Berasid dan Beralkali

1. Bahan-bahan yang mengandungi asid dikenali sebagai bahan berasid manakala
bahan-bahan yang mengandungi alkali dikenali sebagai bahan beralkali. Jadual 6.2
menunjukkan contoh bahan berasid dan beralkali.
Jadual 6.2
Bahan berasid Bahan beralkali
Minuman bergas Soda bikarbonat
Tomato Ubat gigi
Lemon Sabun
2
Cuka Baja

2. Pelbagai jenis penunjuk boleh digunakan untuk menunjukkan sama ada sesuatu bahan
adalah neutral, berasid atau beralkali.
3. Jadual 6.3 menunjukkan penunjuk yang digunakan untuk menentukan sesuatu bahan.
Jadual 6.3
Alkali
Neutral
Asid
Penunjuk Tidak berwarna Tidak berwarna Merah jambu
Penerbitan Merah Hijau Biru
Penunjuk semesta
Metil jingga
Kuning
Merah
Kuning
Biru kekal biru
Merah bertukar
Biru bertukar
Kertas litmus
Merah kekal merah
menjadi biru
menjadi merah
Kekuatan Asid dan Alkali
1. Kekuatan sesuatu asid atau alkali boleh ditentukan menggunakan skala pH.
2. Julat nilai pH adalah antara 0 hingga 14.

163






06 Ranger sains PT3 Bab 6 Ting.2.indd 163 01/04/2022 9:13 AM

Sains PT3 Bab 6 Asid dan Alkali

Bahan berasid Skala pH Bahan beralkali
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Neutral
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Keasidan semakin bertambah Kealkalian semakin bertambah
Rajah 6.2
3. Rajah 6.3 menunjukkan skala pH dan beberapa contoh bahan.

Skala pH


POWDER
DRAIN
BAKING BAKING POWDER ANTACID Ammonia Bleach CLEANSER
Ammonia
13
11
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 12 13 14
Asid Neutral Alkali
pH 0 = Asid bateri pH 5.2 = Pisang pH 10 = Antasid
pH 2 = Lemon pH 7 = Air suling pH 11 = Ammonia
pH 3 = Air soda pH 8 = Telur pH 12.6 = Peluntur
pH 4.3 = Hujan asid pH 9 = Serbuk penaik pH 14 = Pencuci longkang

Rajah 6.3

Kegunaan Asid dan Alkali dalam Kehidupan
1. Asid dan alkali mempunyai pelbagai kegunaan dalam kehidupan seharian.
2. Jadual 6.4 menunjukkan kegunaan asid dalam kehidupan harian.
2
Jadual 6.4
Asid Kegunaan
Asid asetik Digunakan untuk mengawet makanan seperti jeruk

Asid sulfurik Digunakan di dalam bateri kereta
Asid formik Digunakan untuk membekukan susu getah

Asid karbonik Digunakan untuk membuat minuman bergas
Asid hidroklorik Digunakan untuk membersihkan permukaan logam
Asid askorbik Digunakan untuk membuat vitamin C dan makanan tambahan

Asid sitrik Digunakan untuk membuat jus buah-buahan




164






06 Ranger sains PT3 Bab 6 Ting.2.indd 164 01/04/2022 9:13 AM

Sains PT3 Bab 6 Asid dan Alkali
3. Jadual 6.5 menunjukkan kegunaan alkali dalam kehidupan harian.
Jadual 6.5
Alkali Kegunaan
Ammonia Digunakan untuk membuat baja dan mencegah pembekuan lateks
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Magnesium hidroksida Digunakan dalam pembuatan pil antasid dan ubat gigi
Natrium hidroksida Digunakan untuk membuat sabun
Kalsium hidroksida Digunakan untuk simen dan kapur mati
Kalium hidroksida Digunakan untuk membuat pewarna kain



6.2 Peneutralan


1. Peneutralan ialah tindak balas kimia antara asid dan alkali yang menghasilkan garam
dan air.
2. Persamaan berikut merupakan persamaan umum bagi proses peneutralan.

Asid (pH < 7) + Alkali (pH > 7) Garam (pH = 7) + Air
3. Jenis asid dan alkali yang bertindak balas menentukan jenis garam yang terhasil.
Contohnya:
• Asid hidroklorik + Kalium hidroksida → Kalium klorida + Air
6.A
• Asid sulfurik + Natrium hidroksida → Natrium sulfat + Air
• Asid nitrik + Ammonium hidroksida → Ammonium nitrat + Air 2
4. Kaedah pentitratan ialah kaedah yang digunakan untuk peneutralan asid dan alkali.
Semasa peneutralan, asid hilang sifat asidnya dan alkali juga kehilangan sifat
alkalinya.
5. Rajah 6.4 menunjukkan susunan radas untuk mengkaji tindak balas peneutralan asid
hidroklorik dengan larutan natrium hidroksida.

Keputusan:
Buret
Bacaan awal buret (cm ) 0
3
3
Asid hidroklorik Bacaan akhir buret (cm ) 25
Isi padu asid hidroklorik 25
cair (cm )
3
Kelalang kon
Larutan natrium hidroksida
+ fenolftalein
Rajah 6.4
Perbincangan:
(a) Fenolftalein akan berubah warna daripada merah jambu kepada tidak berwarna.
(b) Berikut merupakan persamaan bagi eksperimen ini:



165






06 Ranger sains PT3 Bab 6 Ting.2.indd 165 01/04/2022 9:13 AM

Sains PT3 Bab 6 Asid dan Alkali

Asid Natrium Natrium
hidroklorik + hidroksida klorida + Air
(Asid) (Alkali) (Garam)
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.




Aplikasi Peneutralan dalam Kehidupan Harian




UBAT GIGI Syampu
PERAPI
RAMBUT
Ubat gigi ialah bahan beralkali yang Perapi rambut adalah bersifat asid yang
meneutralkan asid yang dihasilkan oleh dapat meneutralkan syampu yang bersifat
bakteria. alkali untuk mendapatkan rambut yang
lebih lembut.


ANTASID



Pil antasid bersifat alkali yang boleh Sengatan tebuan adalah bersifat alkali.
meneutralkan asid di dalam perut. Kesan sengatan boleh dineutralkan dengan
menyapu cuka yang bersifat asid.


KALSIUM
2
HIDROKSIDA
SERBUK
PENAIK
PENAIK
SERBUK
KAPUR
MATI
Kalsium hidroksida atau kapur mati yang Sengatan lebah dan gigitan semut
bersifat alkali ditabur pada tanah untuk adalah berasid dan boleh dineutralkan
meneutralkan keasidan tanah. menggunakan losyen kalamin atau serbuk
penaik.
PENCUCI
PENCUCI
MUKA
MUKA
PELEMBUT
PELEMBUT PENYEGAR
PENYEGAR
FABRIK
FABRIK
Pelembut fabrik bersifat asid dapat Penyegar muka meneutralkan semula kulit
meneutralkan serbuk pencuci fabrik yang muka yang dicuci menggunakan pencuci
bersifat alkali bagi melembutkan fabrik. muka.
166






06 Ranger sains PT3 Bab 6 Ting.2.indd 166 01/04/2022 9:13 AM

Bab Sains PT3 Bab 5 Termokimia
Tingkatan 3
5 TERMOKIMIA




Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Penerokaan Unsur dalam Alam








Perbandingan Tindak Balas Endotermik dan Eksotermik







Haba Haba
diserap dari dibebaskan ke
persekitaran persekitaran
Perubahan
haba




Suhu Tindak Tindak Suhu
persekitaran balas balas persekitaran
berkurang endotermik eksotermik bertambah
Perubahan
suhu



Pemutus Pembentukan
ikatan kimia ikatan kimia







3






3

PB 277






05 Ranger sains PT3 Bab 5 Ting.3.indd 277 01/04/2022 9:20 AM

Sains PT3 Bab 5 Termokimia

5.1 Tindak Balas Endotermik dan Eksotermik


1. Tindak balas kimia berdasarkan perubahan haba boleh dibahagikan kepada dua jenis,
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
iaitu tindak balas endotermik dan tindak balas eksotermik.
Endotermik Eksotermik
• Tindak balas endotermik ialah tindak • Tindak balas eksotermik ialah tindak
balas yang menyerap haba dari balas yang membebaskan tenaga haba
persekitaran. ke persekitaran.
• Semasa tindak balas endotermik berlaku, • Semasa tindak balas eksotermik berlaku,
suhu persekitaran menurun. suhu persekitaran meningkat.
• Memutuskan ikatan kimia. • Membentuk ikatan kimia










Rajah 5.1 Tindak balas endotermik dan eksotermik
2. Alat pengukur yang digunakan untuk mengenal pasti tindak balas eksotermik dan
tindak balas endotermik ialah termometer.
3. Eksperimen di bawah dijalankan bertujuan membandingkan dan membezakan antara
tindak balas eksotermik dengan tindak balas endotermik.

Termometer Termometer
Spatula Spatula
Natrium Ammonium
hidroksida klorida
Cawan polisterina Cawan polisterina
Asid Asid hidroklorik
hidroklorik cair cair
A B
(a) Satu sudu natrium hidroksida dimasukkan ke dalam cawan polisterina A
yang berisi asid hidroklorik cair. Satu sudu ammonium klorida dimasukkan
ke dalam cawan polisterina B yang berisi asid hidroklorik cair.
(b) Selepas 3 minit, didapati:
(i) Suhu campuran dalam cawan polisterina A meningkat.
(ii) Suhu campuran dalam cawan polisterina B menurun.
(c) Tindak balas eksotermik berlaku apabila haba dibebaskan ke persekitaran.
Selepas bertindak balas, bahan di dalam cawan polisterina menjadi panas dan
termometer menunjukkan peningkatan suhu. 3
(d) Tindak balas endotermik berlaku apabila haba diserap dari persekitaran.
Selepas bertindak balas, bahan di dalam cawan polisterina sejuk dan
termometer menunjukkan penurunan suhu.
(e) Cawan polisterina digunakan dalam eksperimen ini untuk mengelakkan kehilangan
3
haba ke persekitaran kerana ianya merupakan penebat haba yang baik.
278 279






05 Ranger sains PT3 Bab 5 Ting.3.indd 278 01/04/2022 9:20 AM

Sains PT3 Bab 5 Termokimia
Contoh Tindak Balas Eksotermik dan Endotermik dalam Kehidupan Harian.
Jadual 5.1
Tindak balas eksotermik Tindak balas endotermik
• Proses pembakaran bahan api dalam oksigen • Proses fotosintesis
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
• Proses respirasi • Membuat kek
• Proses peneutralan asid dan alkali • Proses peleburan logam
• Pelarutan garam-garam seperti ammonium
klorida, ammonium nitrat dan natrium
hidrogen karbonat dalam air

Aplikasi Kehidupan Harian yang Menggunakan Konsep Tindak Balas Eksotermik
dan Endotermik
1. Pek panas segera dan pek sejuk segera adalah antara aplikasi termokimia dalam
kehidupan harian.



Pek Panas Segera
Pek panas segera digunakan untuk melegakan
kekejangan. Pek panas membebaskan haba ke
persekitarannya. Haba yang dibebaskan ini dapat
menambah saiz lumen dalam kapilari darah supaya
kadar peredaran darah meningkat. Keadaan ini
dapat melegakan masalah kekejangan otot.






Pek Sejuk Segera
Pek sejuk segera digunakan untuk
mengurangkan kesan bengkak atau
luka. Pek sejuk menyerap haba dari
persekitaran. Haba yang diserap dapat
mengurangkan bengkak kerana haba
disingkirkan daripada keradangan tisu
atau otot. Saiz lumen dalam kapilari darah
dikurangkan supaya kadar peredaran darah
menurun. Keadaan ini dapat membantu
menghentikan pendarahan.


3
Kuiz
Kuiz
Kuiz
Kuiz
Tindak balas berlaku di
dalam pek sejuk manakala tindak balas
berlaku di dalam pek panas.
3
278 279






05 Ranger sains PT3 Bab 5 Ting.3.indd 279 01/04/2022 9:20 AM

Sains PT3 Jawapan
Jawapan
Jawapan



Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
BAHAGIAN C
6. (a) Meningkatkan voltan
Kertas Model (b) (i) Jawapan murid
(ii) Lebih daripada 1.5 voltan
BAHAGIAN A (c) Penggunaan
= 64,221.9 – 63,915.5
Soalan Objektif = 306.4 kWj
1. D 2. C 3. B 4. B 5. C Kos yang perlu di bayar
6. C 7. D 8. B 9. A 10. C = 306 × RM0.22
11. C 12. D 13. C 14. B 15. C = RM67.41
16. A 17. A 18. C 19. C 20. C 7. (a) (i) Stesen jana kuasa hidroelektrik
(ii) Air
(iii) Terdapat banyak sungai
BAHAGIAN B Menakung air sepanjang tahun
Soalan Struktur (b) (i) Injak naik
1. (a) Kromosfera Injak turun
Fotosfera (ii) P perlu meningkatkan voltan untuk
(b) (i) Prominen mengurangkan kehilangan tenaga
(ii) Nyalaan suria dalam bentuk haba
2. (a) (i), (iii) Q perlu menurunkan voltan untuk
(b) (i) PALSU dibekalkan kepada pengguna
(ii) BENAR 8. (a) (i) Merokok di tempat awam
3. (a) Memudaratkan orang lain
(ii) Meminta pelanggan tersebut
berhenti merokok kerana
mengganggu pelanggan lain
(b) (i) Kanser paru-paru
(ii) Tar dalam asap rokok adalah
karsinogen, bahan yang boleh
Stone Water menyebabkan kanser.
(b) (iii) Berhenti merokok
P : Peleburan
Makan makanan seimbang
Kerap lakukan pemeriksaan
kesihatan
Selalu bersenam
Q : Pembekuan 9. (a) (i) Mengasingkan logam daripada
bijihnya
4. (a) (i) menyerap (ii) X – Arang kok
(ii) kimia Y – Batu kapur
(b) (i) Fotosintesis (iii) Leburan besi
(ii) Peleburan Hematit merupakan besi oksida
(iii) Pembakaran (b) (i) Untuk mengaktifkannya
(iv) Respirasi (ii) Serbuk magnesium terbakar
5. (a) Kilogram Kelvin dengan nyalaan putih
(b) Magnesium adalah logam yang
Imbuhan Bentuk piawai
reaktif
mega / mega 1 × 10 6 (iii) Magnesium oksida
(iv)
mikro / micro 1 × 10 –6 Magnesium + Oksigen Magnesium oksida


PB 343






JAWAPAN KM PT3.indd 343 01/04/2022 9:00 AM

Sains PT3 Jawapan
10. (a) (i) Daya dan sesaran (b) Peralatan A. Penggunaan air boleh
(ii) Kerja = Daya × Sesaran dikawal dengan mengisi jumlah air
= 200 N × 2 m yang diperlukan dalam bekas penyiram.
= 400 Joule Penyiram ini juga boleh digunakan
(iii) Aiman = 400 Joule / 60s untuk menadah air hujan dan kemudian
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
= 6.7 Watt menggunakan air hujan untuk menyiram
Rosli = 400 Joule / 40s pokok, maka penggunaan air dapat
= 10 Watt dikurangkan.
– Kuasa yang ada pada Rosli adalah (c)
lebih tinggi berbanding Aiman.
(b) A – Tenaga keupayaan kenyal Ais
B – Tenaga keupayaan graviti Penutup
(c) Tenaga keupayaan A ialah tenaga yang
disimpan oleh suatu objek kenyal yang Air paip Mangkuk
berubah bentuk kerana dimampat atau
diregang. Tenaga keupayaan B ialah Rak
pemanggang
tenaga yang tersimpan dalam suatu jasad Periuk
disebabkan oleh kedudukannya yang
lebih tinggi daripada permukaan Bumi.
(d) (i) Galah yang fleksibel boleh
menghasilkan tenaga keupayaan Air paip dipanaskan sehingga mendidih
kenyal untuk melonjakkan atlet. dan menghasilkan wap air. Wap air yang
(ii) Titik D kerana kedudukannya paling naik ke atas akan terkena penutup yang
tinggi disejukkan oleh ais. Proses kondensasi
11. (a) (i) Cecair itu tidak berbau / tidak berlaku dan wap air bertukar menjadi air.
berwarna Titisan air akan jatuh ke dalam mangkuk,
(ii) Uji cecair tersebut dengan titisan air tersebut adalah air suling.
menggunakan petunjuk semesta.

Warna hijau petunjuk semesta akan
kekal jika cecair itu ialah air kerana

air bersifat neutral.






























344 345






JAWAPAN KM PT3.indd 344 01/04/2022 9:00 AM

PT3 KC117042 PELANGI







Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Revisi Cepat
Revisi Cepat Tingkatan Ranger


1.2.3 KSSM
Halaman
Berwarna! PT3
Revisi Cepat
• Bahasa Melayu Revisi Cepat

Nota Padat • English


Galeri i-THINK • Matematik Revisi Cepat PT3

• Mathematics
Kertas Model PT3
✔ Sains
Jawapan • Science


Kuiz • Sejarah
KOD QR Sains
• Geografi


Dapatkan • Reka Bentuk dan Teknologi Sains
versi
eBook! • Pendidikan Islam


Tingkatan


www.PelangiBooks.com
www.PelangiBooks.com 1.2.3 KSSM
• Kedai Buku Online • Perpustakaan Online •
• Kedai Buku Online • Perpustakaan Online •
W.M: RM18.95 / E.M: RM18.95 Nor Mazliana Abdul Hashim
KC117042
ISBN: 978-967-2457-13-8 Chong Chee Sian
PELANGI Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. (89120-H) Harlina Hayati Salaton
PELANGI Nor Azlina Mohd Arif
Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. (89120-H)



02.indd 1 30/03/2022 9:33 AM