เนือ้ หา
แต่..โรห์ล..เชื่อวา่ รามเสส..มหาราช
ไม่ใช่..ฟาโรห์แห่งการอพยพ
• แตเ่ ป็นฟาโรห์
ผกู้ รฑี าทพั เขา้ ทาลาย..กรุงเยรูซาเลม็
ในสมยั กษัตรยิ โ์ ซโลมอน
• โดยอา้ งหลกั ฐานสาคญั
คือ จารกึ ท่ีปรากฏคาวา่ “Shalem” (Sh-a-l-m)
หรอื Jerusalem (เยรูซาเลม็ )
• เป็ นหนึ่งในสถานท.่ี .ท.ี่ .รามเสส..ยกทัพเข้ารุกราน
เนือ้ หา
โดยจารึกดงั กล่าว
อยทู่ ี่..วหิ ารของรามเสสที่ 2 ใน..ลกั ซอร์
• อีกหน่งึ ขอ้ กลา่ วอา้ งของเขา
คือ เรอ่ื งช่ือของ Ramesses ใน..ภาษาฮิบรู
สอดคลอ้ งกบั ..ช่ือของ..ฟาโรห์ Shishak
ท่ีปรากฏในพระคมั ภีร์
• ดงั นนั้ ตามลาดับเวลาใหม่ของเขา
รามเสสท่ี 2
จะมชี วี ติ อยใู่ นช่วง 943- 877 ก่อนคริสตกาล
เนือ้ หา
นนั่ ทาให้
• ชว่ งเวลา..ก่อนหนา้ ..รชั สมยั ของรามเสส
ตอ้ งไดร้ บั การพจิ ารณาใหม่ทงั้ หมด
• (ในหนงั สือ Pharaohs and Kings A Biblical Quest
หรอื A Test of Time:
The Bible—from Myth to History ของ..โรหล์
มีคาอธิบายและโนม้ นา้ วใจเร่อื งนี้
อยา่ งนา่ สนใจ)
เนือ้ หา
ภาพท่ี 1 หนา้ ปกหนงั สือ A Test of Time ของเดวดิ โรห์ล
แสดงภาพกราฟิ กท่ีสร้างจากชิ้นส่วนรูปสลกั ที่โรห์ลเชื่อวา่ เป็น “วเิ ซียร์โยเซฟ”
เนือ้ หา
โรห์ล
• ใชช้ ดุ คาอธิบายดงั กลา่ วนี้
ในการพสิ จู นเ์ รอ่ื งราวของโยเซฟดว้ ยเชน่ กนั
• ตามการวเิ คราะหแ์ ละลาดบั เวลาใหมข่ องเขา
• โยเซฟ
ควรจะมีชีวิตอยใู่ นอียปิ ต์
ชว่ งระหวา่ ง 1683- 1662 กอ่ นครสิ ตกาล
• ตรงกบั ..รชั สมยั ของฟาโรห.์ .อเมเนมเฮตท่ี 3 (Amenemhat III)
แหง่ ราชวงศท์ ่ี 12
เนือ้ หา
โดยนบั ถอยหลงั
• จากการท่ี..กษัตรยิ โ์ ซโลมอน
อยรู่ ว่ มสมยั กบั ..ฟาโรหร์ ามเสสท่ี 2
• โรหล์
อา้ งอิงจาก..บนั ทกึ ของโยเซฟัส (Josephus)
ท่ีเช่ือวา่ เขาไดพ้ บเหน็ หลกั ฐาน
ในช่วงศตวรรษแรกของครสิ ตกาล
บนั ทึกของโยเซฟัส (Josephus)
เนือ้ หา
ซ่ึงเป็นเวลาเดียวกบั ท่ีเขาเขียนบนั ทึกน้ีข้ึน
• (ดงั นนั้ บนั ทกึ ของเขา
นา่ จะเกา่ แกก่ ว่าพระคมั ภีร์
ภาคพนั ธสญั ญาเก่า
ฉบบั ภาษาฮิบรู)
• กลา่ วถงึ ระยะตงั้ แต.่ .อบั ราฮมั
เดนิ ทางเขา้ มาส.ู่ .ดินแดนคานาอนั
จนกระท่งั ถงึ ..เหตกุ ารณอ์ พยพ..รวมเวลาทงั้ สนิ้ 430 ปี
• โดยนบั เป็นเวลา
หลงั จาก..ยาโคบ..อพยพเขา้ สอู่ ียิปตแ์ ลว้ 215 ปี
เนือ้ หา
• ดงั นนั้ ชาวอสิ ราเอล
จงึ ใชเ้ วลาอยใู่ น..อียปิ ต.์ .ทงั้ หมด 215 ปี
• บนั ทกึ ของโยเซฟัส
กลา่ วตรงกบั ..พระคมั ภีร์
ฉบบั ภาษากรกี (Septuagint)
เนือ้ หา
ดงั น้นั
โรห์ล..จึงเริ่มนบั ถอยหลงั ..จาก..จุดต้งั ตน้
• คือ ปีท่ี..รามเสสท่ี 2
ทาลาย..วหิ ารโซโลมอน
ในปี 925 กอ่ นครสิ ตกาล
• นบั ถอยหลงั
ไปจนกระท่งั ถงึ ..การอพยพท่ี..โมเสส..นาชาวอสิ ราเอล
ออกจากอียปิ ต์
ประมาณปี 1447 ปีกอ่ นครสิ ตกาล
• จากนนั้ ..จงึ บวกเพ่มิ ..ระยะเวลา 215 ปี
ซง่ึ เป็นเวลาท่ี..ชาวอิสราเอล..อยใู่ นอียิปต์
เนือ้ หา
ดงั น้นั
• โรหล์ ..จะไดร้ ะยะเวลาท่ี..ยาโคบ
และพวกพอ้ ง
อพยพเขา้ ส.ู่ .อียิปต์
และไดอ้ ยรู่ ว่ มกบั ..วเิ ซียรโ์ ยเซฟ..อีกครงั้ หนง่ึ
• น่นั คือ 1662 ปีก่อนครสิ ตกาล
• ตรงกบั ..รัชสมัยของฟาโรห.์ .อเมเนมเฮตท่ี 3 พอดี
• โรหล์
จึงเร่มิ หา..รอ่ งรอย..ของ..โยเซฟ
ในชว่ งเวลาดงั กลา่ ว
เนือ้ หา
เมื่อโรห์ล..เชื่อวา่
โยเซฟ..เป็นบุคคลที่มีตวั ตนทางประวตั ิศาสตร์
• เขาจงึ คน้ หารอ่ งรอย
ของ..ความอดุ มสมบรู ณแ์ ละความแหง้ แลง้ ..ครงั้ ใหญ่
• ดงั ท่ีในพระคมั ภีรไ์ ดก้ ลา่ วเอาไว้
• และเขาไดน้ าเสนอหลกั ฐาน
ท่ีสามารถโนม้ นา้ ว
ใหบ้ รรดาผอู้ า่ นของเขา
• เช่ือวา่ ..โยเซฟ
นา่ จะเป็นบคุ คลในประวตั ิศาสตรอ์ ยา่ งแทจ้ รงิ ท่ีสาคญั มีดงั นี้
เนือ้ หา
จาก..ระดบั น้า
• ท่ีถกู บนั ทกึ ใน..จารกึ ..เซมนา
(the Semna inscriptions)
อยทู่ าง..ตอนใตข้ องอียิปต์
• ท่ีไดก้ อ่ สรา้ งเป็นปอ้ มปราการ
เพ่ือปอ้ งกนั การรุกราน
จาก..อาณาจกั รคชุ (Kingdom of Kush)
• โดยระบรุ ะดบั นา้
และระบวุ า่ เป็นปีท่ีเทา่ ไหร.่ .ในการครองราชยข์ องฟาโรห์
• ทาให.้ .โรหล์
เช่ือวา่ น่ีเป็นรอ่ งรอยของช่วงปีท่ีอดุ มสมบรู ณแ์ ละปีท่ีขาดแคลน..ตามพระคมั ภีร์
เนือ้ หา
จารึก..เซมนา
เนือ้ หา
the Semna inscriptions
เนือ้ หา
Kingdom of Kush
ในช่วงหนา้ ร้อน เนือ้ หา
ระดบั น้าในลาน้าไนล์
จะสูงกวา่ ระดบั ปกติหลายเมตร
• ทาใหเ้ ออ่ ทว่ ม..บรเิ วณรอบขา้ ง..เป็นวงกวา้ ง
• การบนั ทกึ ระดบั นา้ ในลกั ษณะดงั กลา่ วนี้
• พบในสมยั ..อาณาจกั รกลาง
(Middle Kingdom)
เนือ้ หา
Middle Kingdom
เนือ้ หา
โรห์ล
และนกั โบราณคดีอียปิ ต.์ .หลายท่าน
• ไดต้ งั้ ขอ้ สงั เกตวา่
ท่ี..ชาวอยี ปิ ต์
ตอ้ งบนั ทกึ และเปรียบเทียบระดบั นา้
..โดยละเอียด..ทกุ ปีนนั้
• เป็นเพราะในชว่ งสมยั ดงั กลา่ ว
มีสภาพระดบั นา้
ท่ีผดิ แผกไปจากท่ีเคยและไมค่ งเสน้ คงวา
• เม่ือลองเปรยี บเทยี บ..ระดบั นา้ ของแมน่ า้ ไนล.์ .ตามท่ีบนั ทกึ ไว้
กบั ระดบั นา้ ในปัจจบุ นั
ภาพท่ี 2 แสดงตาแหน่งป้อมปราการเซมนา เนือ้ หา
ที่พบจารึกบนั ทึกระดบั น้าในแม่น้าไนล์
• ภาพจากหนงั สือ A Test of Time ของ David Rohl
เนือ้ หา
สาหรับในปัจจุบนั
• ชว่ งท่ีนา้ ขนึ้ สงู สดุ (เดือนสงิ หาคม) จะสงู ถงึ 12 เมตร จากระดบั นา้ ปกติ
• แตเ่ ม่ือยอ้ นกลบั ไป
พิจารณาจากท่ีบนั ทกึ ในสมยั ฟาโรห.์ .อเมเนมเฮตท่ี 3
พบวา่ ..ระดบั นา้ ในแมน่ า้ ไนล์
เคยขนึ้ สงู ถงึ 19 เมตร จากระดบั นา้ ปกติ
• สาหรบั ระดบั นา้
ท่ีมีการบนั ทกึ ก่อนหนา้ นนั้
คือ ในราชวงศท์ ่ี 12 จะสงู สดุ อยทู่ ่ีประมาณ 11.3 เมตร
เนือ้ หา
จะเห็นไดว้ า่
• ระดบั นา้ ..ใน..รชั สมยั ของอาเมเนมเฮต..นนั้
สงู กวา่ ปกติ
• จงึ ชว่ ยยืนยนั ความคิดของ..โรหล์
เก่ียวกบั ..การมีตวั ตนของโยเซฟ
รว่ มสมยั กบั ..อาเมเนมเฮตท่ี 3
• ซง่ึ มีชว่ งเวลาท่ีนา้ อดุ มสมบรู ณ์
เหมาะแกก่ ารเพาะปลกู พืชผลการเกษตร
ใหไ้ ดผ้ ลผลติ จานวนมาก
เนือ้ หา
ขา้ งตน้ เป็นร่องรอย
ที่แสดงถึงน้าท่าและอาหารบริบูรณ์
• ทวา่ หลงั จากนนั้
ในรชั สมยั ของฟาโรหอ์ งคเ์ ดมิ
พบวา่ ระดบั นา้ ในลานา้ ไนล์
ขนึ้ สงู จนถงึ 21 เมตร จากระดบั นา้ ชว่ งปกติ
• แตน่ ่นั เกินระดบั ของความอดุ มสมบรู ณ์
และเขา้ ส.ู่ .สภาวะอทุ กภยั
• สะทอ้ นใหเ้ หน็ ..ชว่ งเวลาท่ียากลาบาก
• ไรน่ า..ถกู นา้ ทว่ ม..ไมส่ ามารถเพาะปลกู ได้
เสรมิ
เนือ้ หา
แมจ้ ะไม่ใช่ความแหง้ แลง้
ดงั ที่กล่าวถึงในพระคมั ภีร์
• ทวา่ กเ็ ป็นสภาวะท่ีทาใหข้ าดแคลนอาหาร
ไมต่ า่ งกบั ในพระคมั ภีร์
• อีกส่งิ หน่งึ ท่ีแตกตา่ งออกไป
กค็ ือ ชว่ งระยะเวลาระหวา่ งปีท่ีนา้ อดุ มสมบรู ณ์
กบั ปีท่ีนา้ ทว่ มนนั้ ไมไ่ ดห้ า่ งกนั เพียง 7 ปี ตามบทปฐมกาล
• ทวา่ หา่ งกนั ถงึ 20 ปี
• อยา่ งไรก็ตาม
โรหล์ ..ไมไ่ ดอ้ ธิบายถงึ ความแตกตา่ งเหลา่ นีเ้ อาไว้
เนือ้ หา
นอกจาก
• การเฝา้ ระวงั และสงั เกตการณ์
ระดบั นา้ ในแมน่ า้ ไนล์
อยา่ งใกลช้ ิดแลว้
• โรหล์
พบหลกั ฐานท่ีพอจะสนบั สนนุ ความเช่ือของเขาอีกอยา่ งหนึ่ง
• น่นั คือ ในรชั สมยั ของอเมเนมเฮตท่ี 3
ไดส้ รา้ งพีระมดิ เอาไวถ้ งึ 2 แหง่
ไดแ้ ก่ พีระมิดแหง่ ฮาวารา (Hawara)
ท่ีอยบู่ รเิ วณแอง่ ไฟยมุ (Faiyum basin)
เนือ้ หา
และพีระมิดแห่งดาชูร์ (Dashur)
• หรอื ท่ีเรยี กกนั ท่วั ไป
วา่ “พีระมิดดา”
(The Black Pyramid)
• อยบู่ รเิ วณตอนลา่ งของอียปิ ต์
• โรหล์
เช่ือวา่ พีระมิดดงั กลา่ วนี้
นอกจากสรา้ งเพ่ือเป็นท่ีฝังพระศพของฟาโรหแ์ ลว้
เนือ้ หา
Dashur
เนือ้ หา
ก่อนหนา้ น้นั
• ยงั ใชง้ านในการเก็บสะสมผลผลติ ในท่ีเก็บเก่ียวได้
ในช่วงปีท่ีอดุ มสมบรู ณ์
เพ่ือสารองไวใ้ ชใ้ นยามท่ีขาดแคลน
• เขายงั เช่ืออีกวา่
ผทู้ ่ีดแู ลพีระมิดเหลา่ นี้
ไมใ่ ช่ใครอ่ืน
นอกจาก “วิเซียรโ์ ยเซฟ”
น่นั เอง
เนือ้ หา
กระน้นั กต็ าม
• ขอ้ สนั นิษฐานนี้
ของ..โรหล์
กย็ งั ไมไ่ ดร้ บั ..การยืนยนั ท่ีน่าเช่ือถือ..มากพอ
• แตก่ น็ บั วา่ ..น่าสนใจ..ไมน่ อ้ ย
เม่ือพิจารณาจาก..รอ่ งรอย..ท่ีจะกลา่ วถงึ ..ตอ่ ไป
เนือ้ หา
หลกั ฐานอีกอยา่ งหน่ึง
ท่ี..โรห์ล..พยายามนาเสนอ
และสอดคลอ้ งกบั ..เร่ืองราวของโยเซฟ..เป็นอยา่ งดี
• กค็ ือ ระบบการจดั การนา้
ในสมยั ฟาโรห.์ .อเมเนมเฮตท่ี 3
ท่ีมีการขดุ คลองระบายนา้
ระหวา่ ง..แอง่ ไฟยมุ
ไปสทู่ ะเลสาบมอรสิ (Lake Moeris)
• คลอง..ดงั กลา่ ว
ขดุ คขู่ นานไปกบั ลานา้ ไนล์
เป็นระยะทางยาวกวา่ 200 กิโลเมตร
เนือ้ หา
Lake Moeris
เนือ้ หา
นน่ั ไม่สาคญั ..เท่ากบั ..ชื่อของมนั
• ท่ีชาวอียปิ ต์
รูจ้ กั กนั ในปัจจบุ นั
วา่ “Bahr Yussef”
หรอื “waterway of Joseph”
ในภาษาองั กฤษ
• ใช่แลว้ !!
พวกเขาเรยี กมนั วา่ “ทางนา้ ของโยเซฟ”
• น่ีชว่ ยสนบั สนนุ ขอ้ กลา่ วอา้ งทงั้ 2 ขอ้ ขา้ งตน้ ของเดวดิ โรหล์
• แตช่ ่ือเรยี กเชน่ นี้ ปราฏกตงั้ แตเ่ ม่ือไหร่ ?
• อนั นีเ้ ป็นปัญหาสาคญั ตอ่ ความนา่ เช่ือถือของขอ้ อา้ งดงั กลา่ วนี้
เนือ้ หา
waterway of Joseph
ท่ีผเู้ ขียนกล่าววา่ เนือ้ หา
ช่ือเรียก “ทางน้าของโยเซฟ”
• เรม่ิ มีการเรยี ก..มาตงั้ แตห่ นไหนนนั้
มีความสาคญั มาก
• เพราะวา่ น่ีอาจไมไ่ ดเ้ ป็นช่ือเรยี กดงั้ เดิม
ท่ีเก่าแก่ถงึ ..สมยั ของฟาโรหอ์ เมเนมเฮต
ท่ีโรหล์
เช่ือวา่ ..วเิ ซียรโ์ ยเซฟ
มีตวั ตนอยจู่ รงิ
• แตถ่ า้ มนั เก่าแกม่ ากพอ..ก่อนยคุ สมยั ท่ีอารยธรรมโรมนั
จะแพรเ่ ขา้ ไปในอียปิ ต์
กน็ บั วา่ เรอ่ื งราวของโยเซฟ
เป็นท่ีเลา่ ขานมาชา้ นานและอาจมีมลู ความจรงิ
เนือ้ หา
แต่ถา้ หลงั จากน้นั
• นา้ หนกั และความน่าเช่ือถือของหลกั ฐาน
กจ็ ะลดลง
• เม่ือพิจารณาวา่
ครงั้ หน่งึ ในช่วงยคุ ท่ีนกั ประวตั ศิ าสตร์
เรยี กวา่ ยคุ โบราณตอนปลาย (Late Antiquity)
• บรเิ วณตอนเหนือของแอฟรกิ า
ไดร้ บั อิทธิพลของศาสนาครสิ ตแ์ ละศาสนายดู าย
เนือ้ หา
แน่นอนวา่
• เรอ่ื งราวในพระคมั ภีร์
ยอ่ มตอ้ งสง่ ผลตอ่ การรบั รูข้ องชาวอียปิ ต์
ในเวลานนั้
• และอาจมีการตงั้ ช่ือ..คลองดงั กลา่ ว
ใหส้ อดคลอ้ งกบั ช่ือของโยเซฟ
ตามเรอ่ื งราว..ในพระคมั ภีร์
ท่ีอา้ งวา่ เกิดขนึ้ ..ในดนิ แดนแหง่ ฟาโรห์
เนือ้ หา
ภาพท่ี 3 แสดงเวิง้ น้าของ The Bahr Yussef
จาก http://davidrohl.blogspot.com/2012/04/how-myth-became-history.html
เนือ้ หา
แนวคิดเร่ืองชื่อแม่น้าหรือคูคลอง
• อาจปรากฏในภายหลงั
เลยี นแบบช่ือ
ตามตานานของศาสนาครสิ ต์
เนือ้ หา
เพราะในช่วงศตวรรษที่ 2-6
• ดนิ แดนอียปิ ตโ์ บราณนนั้
ไดร้ บั อิทธิพลจากครสิ ตศ์ าสนา
กอ่ นท่ีศาสนาอสิ ลาม
จะเขา้ มาแทนท่ี
• ดงั นนั้ หากสามารถพสิ จู นช์ ว่ งเวลา
ท่ีชาวอียิปต์
เรม่ิ เรยี ก “ทางนา้ ของโยเซฟ” ได้
กอ็ าจจะทาใหข้ อ้ กลา่ วอา้ ง
มีนา้ หนกั นา่ เช่ือถือมากขนึ้
เนือ้ หา
อยา่ งไรกต็ าม
โรห์ล..ไม่ไดก้ ล่าวถึงประเดน็ น้ี..เอาไวใ้ นหนงั สือของเขา
• ไมว่ า่ จะโดยท่ีเขาไมต่ ระหนกั ถึงประเดน็ ดงั กลา่ ว
หรอื ขอ้ มลู ไมส่ นบั สนนุ แนวคดิ ของเขา
• ผเู้ ขียน..ก็มอิ าจทราบได้
• น่นั ทาใหก้ ารคน้ ควา้ และนาเสนอ
อนั นา่ ต่ืนตาต่ืนใจ..ของ..โรหล์
ลดความนา่ เช่ือถือลงไป
เนือ้ หา
ดว้ ยความพยายามอยา่ งไม่ลดละ..ของ..โรห์ล
• ทาใหเ้ ขาคน้ พบ..ชิน้ สว่ น..ศีรษะ
ของ..รูปสลกั ขนุ นาง..คนสาคญั
ท่ีสสุ าน..นิรนาม
ใน..เทล เอด็ ดาบา (Tell ed-Daba)
• ซง่ึ เขาเช่ือวา่ ..เป็น..สุสานของวเิ ซยี รโ์ ยเซฟ
• หรอื น่ีจะเป็น โยเซฟจรงิ ๆ ?
เนือ้ หา
Tell ed-Daba
เนือ้ หา
โรห์ลเช่ือเช่นน้นั
• และไดใ้ ชค้ อมพิวเตอรก์ ราฟฟิก
สรา้ งภาพรูปปั้นนนั้
ขนึ้ มาใหม่
จากชิน้ สว่ นท่ีเหลอื อยู่
(ตามปกหนงั สือ A Test of Time ในภาพท่ี 1)
• เขาวิเคราะหว์ า่ ในสว่ นศีรษะท่ีพบนนั้
ไมป่ รากฏใหเ้ หน็ รอ่ งรอยของ “เครา”
ท่ีมกั พบโดยท่วั ไป
ในรูปสลกั ฟาโรหแ์ ละชาวอียิปตท์ ่วั ไป
เนือ้ หา
ปกหนงั สือ A Test of Time ในภาพที่ 1
เนือ้ หา
เขาวเิ คราะห์วา่ ในส่วนศีรษะท่ีพบน้นั
ไม่ปรากฏใหเ้ ห็นร่องรอยของ “เครา”
ที่มกั พบโดยทว่ั ไปในรูปสลกั ฟาโรห์และชาวอียปิ ตท์ ว่ั ไป
เนือ้ หา
นอกจากน้ี
• ลกั ษณะทรงผมท่ีคลา้ ยรูปเหด็
กแ็ ปลกประหลาดกวา่ รูปสลกั ชาวอียปิ ตท์ ่วั ไป
• ทาให.้ .โรหล์
สรุปวา่ น่ีคือ รูปสลกั ของคนตา่ ชาตอิ ยา่ งแน่นอน
• ทวา่ จะมีเหตผุ ลอนั ใด
ท่ีทาใหต้ อ้ งมีการสลกั รูปของตา่ งชาติเชน่ นี้
• ถา้ ไมใ่ ช่
เพราะวา่ เขาเป็นบคุ คลท่ีมีความสาคญั อยา่ งย่ิง
• อาจเป็นถงึ “วิเซียร”์ ก็เป็นได้
เนือ้ หา
และจากเรื่องเล่าขานหรือตานานต่าง ๆ
กค็ งจะมีเพียง “โยเซฟ” เท่าน้นั
• ท่ีเป็นชาวตา่ งชาติ
และไดร้ บั เกียรตสิ งู สง่ เช่นนนั้
• โรหล์
จงึ ไมร่ อชา้ ท่ีจะประกาศวา่
น่ีคือ รูปสลกั ของโยเซฟ
และชว่ ยยืนยนั การมีตวั ตนจรงิ ของบรุ ุษในตานานผนู้ ี้
เนือ้ หา
แต่เศษซาก..รูปสลกั ..เพยี งส่วนศีรษะน้ี
• กบั บรบิ ทแวดลอ้ ม
ท่ีโรหล์ ..นาเสนอ
กย็ งั ไมช่ ดั เจนพอ
ท่ีจะทาใหท้ งั้ แวดวงวชิ าการโบราณคดีอยิ ิปต์
และโบราณคดีพระคมั ภีร์
ยอมรบั แนวคดิ ของเขาได้
• ยงั คงมีคาถามและขอ้ สงสยั อีกมากมาย
ท่ีโรหล์ และผสู้ นบั สนนุ เขา
ตอ้ งคน้ ควา้ มาถกเถียงกนั ตอ่ ไป
ความพยายามของโรห์ล เนือ้ หา
เป็ นเสมือนการจุดประกายความเชื่อ
ท่ีวา่ พระคมั ภีร์เป็นเอกสารประวตั ิศาสตร์
• เร่อื งราวและบคุ คลในพระคมั ภีร์
เป็นเรอ่ื งท่ีบนั ทกึ
โดยมีพืน้ ฐานความจรงิ