หนังสืออ่านเพิ่มเติม หนังสืออ่านเพิ่มเติม กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม เล่มที่ 3 E-BOOK นายพินิจพงษ์ สีเล ครู วิทยฐานะครูช านาญการ โรงเรียนวัดหนองจอก (ภักดีนรเศรษฐ) เขตหนองจอก กรุงเทพมหานคร
หนังสืออ่านเพิ่มเติมเรื่อง “ข้อคิดแบบอย่าง” เป็นส่วนหนึ่งของ หนังสืออ่านเพิ่มเติม ชุด “ศาสนาพาสุข” ซึ่งมีจ านวนทั้งหมด 4 เล่ม จัดท า ขึ้นเพื่อให้นักเรียนใช้อ่านเพิ่มเติมความรู้ในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 เนื้อหาภายใน ประกอบไปด้วยสาระการเรียนรู้เกี่ยวกับประวัติพุทธสาวก ชาดก และ ประวัติพุทธศาสนิกชนตัวอย่าง ในรูปแบบกลอนสี่สุภาพประกอบภาพ พร้อมค าอธิบาย เพื่อให้ผู้อ่านเกิดความเพลิดเพลินในการเรียน พร้อมด้วย กิจกรรมและแบบทดสอบทั้งก่อนเรียนและหลังเรียน หนังสืออ่านเพิ่มเติมเล่มนี้มีประโยชน์กับครูผู้สอน นักเรียนระดับชั้น ประถมศึกษาปีที่ 3 และบุคคลทั่วไปที่ต้องการศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับ พระพุทธศาสนา ขอบคุณผู้บริหาร ครูแล ะบุคล าก รโ รงเ รียน วัดหนอง จอ ก (ภักดีนรเศรษฐ) ตลอดจนผู้เชี่ยวชาญทุกท่านที่ให้ค าแนะน า ช่วยเหลือ และให้ค าปรึกษาในการจัดท าหนังสืออ่านเพิ่มเติมชุดนี้ จนส าเร็จได้ด้วยดี ขอบใจนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 โรงเรียนวัดหนองจอก (ภักดีนรเศรษฐ) ที่ให้ความร่วมมือเป็นอย่างดีในการร่วมกิจกรรมการเรียน การสอนโดยใช้หนังสืออ่านเพิ่มเติม ชุด ศาสนาพาสุข พินิจพงษ์ สีเล ค าน า
ขั้นเตรียมการสอน 1. ศึกษาคู่มือประกอบการใช้หนังสืออ่านเพิ่มเติม ชุด ศาสนาพาสุข 2. ศึกษามาตรฐานการเรียนรู้ ตัวชี้วัด สาระการเรียน รู้แล ะ จุดประสงค์การเรียนรู้ 3. ศึกษาประวัติของสามเณรสังกิจจะ อารามทูสกชาดก มหาวาณิช- ชาดก ประวัติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และประวัติสมเด็จ- พระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) 4. จัดเตรียมหนังสืออ่านเพิ่มเติม ชุด ศาสนาพาสุข ส าหรับนักเรียน ขั้นสอน 1. ด าเนินการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ตามคู่มือการใช้หนังสืออ่าน- เพิ่มเติม ชุด ศาสนาพาสุข 2. ดูแล ช่วยเหลือนักเรียนในขณะที่เรียนด้วยหนังสืออ่านเพิ่มเติม ชุด ศาสนาพาสุข ขั้นหลังสอน 1. จัดท าบันทึกหลังการสอนเพื่อน าผลการจัดการเรียนรู้ ปัญหาและ อุปสรรคมาปรับปรุงแก้ไขในการจัดการเรียนรู้ครั้งต่อไป 2. จัดเก็บหนังสืออ่านเพิ่มเติมให้อยู่ในสภาพที่พร้อมใช้ในการจัด กิจกรรมการเรียนรู้ครั้งต่อไป ค าแนะน าส าหรับครู
ค าแนะน าส าหรับนักเรียน 1. ท าแบบทดสอบก่อนเรียนเพื่อทดสอบความรู้พื้นฐานก่อนเรียน 2. อ่านมาตรฐานการเ รียน รู้ตั ว ชี้วัด ผังสาระการเรียนรู้ รู้ไว้ใช่ว่า จุดประสงค์การเรียนรู้ และสาระการเรียนรู้ 3. เริ่มอ่านจากค ากลอนประกอบภาพ แล้วจึงอ่านในส่วนของ “อ่านเพิ่ม เสริมกลอน” เพื่อให้เข้าใจเนื้อหามากยิ่งขึ้น ถ้ามีค าที่ไม่เข้าใจให้ อ่านในส่วนของ “ค านี้มีความหมาย” หรือหากมีข้อสงสัยให้ถาม ครูผู้สอน 4. หลังจากศึกษาเนื้อหาแต่ละตอนเข้าใจแล้ว ให้นักเรียนท ากิจกรรม 5. ท าแบบทดสอบหลังเรียน 6. มีความกระตือรือร้นในการปฏิบัติกิจกรรม สนใจซักถามครูและเพื่อน ร่วมชั้นเรียน 7. มีส่วนร่วมในการอภิปราย แสดงความคิดเห็นอย่างมีเหตุผล และ เคารพผู้อื่น 8. เมื่อศึกษาหนังสืออ่านเพิ่มเติมเรียบร้อยแล้ว ให้นักเรียนเก็บรวบรวม หนังสืออ่านเพิ่มเติมคืนครูผู้สอน
เรื่อง หน้า แบบทดสอบก่อนเรียน 6 ตอนที่ 1 พุทธสาวก สามเณรสังกิจจะ 14 กิจกรรมเรื่องพุทธสาวก 30 ตอนที่ 2 ชาดก อารามทูสกชาดก 34 มหาวาณิชชาดก 44 กิจกรรมเรื่องชาดก 56 ตอนที่ 3 พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช 60 สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) 72 กิจกรรมเรื่องพุทธศาสนิกชนตัวอย่าง 80 แบบทดสอบหลังเรียน 83 ภาคผนวก เฉลยแบบทดสอบ 88 เฉลยกิจกรรม 90 สารบัญ
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบก่อนเรียน 3. ใครน าคุณธรรมและแบบอย่างที่ดี ที่ได้จากการศึกษาประวัติ ของสามเณรสังกิจจะไปใช้ในการด าเนินชีวิต ก. สมชายตั้งใจฟังเวลาครูสอน ข. ดวงดาวเชื่อฟังค าสั่งสอนของพ่อแม่ ค. ดวงใจเอาเงินเก็บของตัวเองไปให้แม่จ่ายค่าไฟ ง. สมคิดปฏิบัติตามกฎระเบียบของโรงเรียนอย่างเคร่งครัด 1. เพราะเหตุใดสามเณรสังกิจจะจึงได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้กล้าหาญ ก. โน้มน้าวให้โจรส านึกผิดและขอบวช ข. บรรลุอรหันต์ทันทีที่ปลงผมบวชเณร ค. ยอมเสียสละชีวิตตนเองแทนหมู่พระสงฆ์ ง. รอดจากการถูกเผามาได้อย่างปาฏิหาริย์ 2. สามเณรสังกิจจะยอมให้โจรจับตัวไปประกอบพิธีพลีกรรม จัดว่าเป็นคุณธรรมด้านใด ก. ความเพียร ข. ความเสียสละ ค. ความอดทน ง. ความเมตตา ข้อคิดแบบอย่าง 6
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบก่อนเรียน (ต่อ) 4. การกระท าของลิงเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกตรงกับ ค ากล่าวในข้อใดมากที่สุด ก. ท าดีได้ดี ข. ท าวันนี้ให้ดีที่สุด ค. มือไม่พายเอาเท้าราน้ า ง. ฉลาดในสิ่งไม่มีประโยชน์ 5. คุณธรรมในข้อใดที่ท าให้หัวหน้าพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดก รอดพ้นจากอันตราย ก. ความไม่โลภ ข. ความอดทน ค. ความซื่อสัตย์ ง. ความกล้าหาญ 6. การศึกษาชาดกมีจุดประสงค์เพื่ออะไร ก. ศึกษาวิถีชีวิตของผู้คนในอดีตชาติ ข. ศึกษาเรื่องราวเหนือธรรมชาติในอดีตกาล ค. ศึกษาประวัติพุทธสาวกในสมัยพุทธกาล ง. ศึกษาหลักค าสอนในพระพุทธศาสนาเพื่อน าไปปฏิบัติ ข้อคิดแบบอย่าง 7
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบก่อนเรียน (ต่อ) 8. วัดระฆังโฆสิตารามเกี่ยวข้องอย่างไรกับสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ก. เป็นสถานที่อุปสมบท ข. เป็นสถานที่จ าพรรษา ค. เป็นสถานที่ศึกษาธรรม ง. เป็นสถานที่ที่ท่านเป็นเจ้าอาวาส 9. ข้อใดเป็นแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ที่นักเรียนควรน ามาปฏิบัติ ก. ซื่อสัตย์สุจริต ข. สมถะเรียบง่าย ค. ขยันหมั่นศึกษา ง. ตั้งใจปฏิบัติธรรม 7. สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงบ าเพ็ญประโยชน์ต่อ พระพุทธศาสนาอย่างไร ก. เผยแผ่พระพุทธศาสนา ข. จัดระเบียบสังฆมณฑล ค. ประกาศอิสรภาพจากพม่า ง. สถาปนากรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวง ข้อคิดแบบอย่าง 8
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบก่อนเรียน (ต่อ) 10 การศึกษาประวัติของพุทธศาสนิกชนตัวอย่างเป็นผลดีต่อ นักเรียนอย่างไร ก. ได้รู้ประวัติท่าน ข. ท าให้ผลการเรียนดี ค. ได้รับความสนุกสนาน ง. ได้แบบอย่างในการด าเนินชีวิต ข้อคิดแบบอย่าง 9 ไม่ยากเลยใช่ไหมคะ เพื่อน ๆ คะแนนเต็ม 10 คะแนน ได้ ..............คะแนน
ส 1.1 ป.3/3 ชื่นชมและบอกแบบอย่างการด าเนินชีวิตและข้อคิด จากประวัติสาวก ชาดก/เรื่องเล่า และพุทธศาสนิกชนตัวอย่าง ตามที่ก าหนด ตัวชี้วัด มาตรฐาน ส ๑.1 รู้ และเข้าใจประวัติ ความส าคัญ ศาสดา หลักธรรม ของพร ะพุท ธศ าสน า หรือศ าสน าที่ตนนับถือแล ะ ศาสนาอื่น มีศ รัท ธ าที่ถูกต้อง ยึดมั่น แล ะปฏิบัติ ตามหลักธรรมเพื่ออยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข มาตรฐานการเรียนรู้ ข้อคิดแบบอย่าง 10
ผังสาระการเรียนรู้ ข้อคิดแบบอย่าง ตอนที่ 1 พุทธสาวก - สามเณรสังกิจจะ ตอนที่ 2 ชาดก - อารามทูสกชาดก - มหาวาณิชชาดก ตอนที่ 3 พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง - สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช - สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ข้อคิดแบบอย่าง 11
ข้อคิดแบบอย่าง 12 พุทธสาวก (พุด-ทะ-สา-วก) หมายถึง ผู้ที่นับถือพระพุทธเจ้า ผู้ฟังและปฏิบัติตามค าสอนของพระพุทธเจ้า เพศชายเรียกว่า “พุทธสาวก” ได้แก่ ภิกษุ และ อุบาสก เพศหญิงเรียกว่า “พุทธสาวิกา” ได้แก่ ภิกษุณี และ อุบาสิกา ชาดก คือ เรื่องราวหรือชีวประวัติ ในอดีตช าติของพ ร ะโคตมพุท ธเจ้ า คือ สมัยที่พระองค์เป็นพ ร ะโพ ธิสัต ว์ บ าเพ็ญบารมีอยู่ พ ร ะองค์ท รงน าม า เล่าให้พระสงฆ์ฟังในโอกาสต่าง ๆ พุทธศาสนิกชน (พุด-ทะ-สาด-สะ-นิกกะ-ชน) ตัวอย่าง คือ คนที่ตกลงใจน้อมรับ นับถือพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจ าตัว ประจ าชีวิต และสามารถเป็นตัวอย่าง ที่ดีให้ชาวพุทธปฏิบัติตาม รู้ไว้ใช่ว่า
จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับสามเณรสังกิจจะได้ 2. นักเรียนจ าแนกคุณธรรมของสามเณรสังกิจจะได้ 3. นักเรียนเห็นคุณค่าของคุณธรรมที่ได้จากการศึกษาประวัติของ พุทธสาวก สาระการเรียนรู้ - สามเณรสังกิจจะ ตอนที่ 1 พุทธสาวก ข้อคิดแบบอย่าง 13
บุตรสาวเศรษฐี สัปเหร่อมา ใช้ตะขอเหนี่ยว แต่ไฟไม่ไหม้ พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ เสียชีวีหนา น าพาเผาไฟ เกี่ยวศพพลิกไป ในครรภ์มารดา ข้อคิดแบบอย่าง 14
สัปเหร่อ อ่านว่า สับ-ปะ-เหร่อ แปลว่า ผู้ที่ท าหน้าที่จัดการ เกี่ยวกับศพตั้งแต่ท าพิธีมัดตราสัง จนกระทั่งน าศพไปฝัง หรือเผา เหนี่ยว อ่านว่า เหนี่ยว แปลว่า รั้งไว้, ดึงไว้, ยึดไว้, เช่น เหนี่ยวไว้ไม่ให้ไป เหนี่ยวแขน บุตร อ่านว่า บุด แปลว่า ลูก, ลูกชาย สังกิจจะ เป็นบุตรของบุตรสาวเศรษฐีที่เสียชีวิตลงขณะท้องแก่ สัปเหร่อได้ท าพิธีเผาศพ แต่ปรากฏว่าไฟไม่ไหม้บริเวณส่วนท้อง สัปเหร่อจึงใช้ตะขอเหล็กเกี่ยวศพพลิกไปมา และแทงบริเวณส่วน ท้องแล้วใช้ถ่านไฟกลบไว้ หวังจะกลับมาเก็บอัฐิในวันรุ่งขึ้น อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 15
เกิดอัศจรรย์ โดนเหล็กเฉี่ยวตา จึงเก็บมาเลี้ยง ตั้งชื่อเด็กนี้ พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ เด็กนั้นรอดมา ชีวายังมี ส่งเสียงยินดี สังกิจจะนา ข้อคิดแบบอย่าง 16
อัศจรรย์ อ่านว่า อัด-สะ-จัน แปลว่า แปลก, ประหลาด เฉี่ยว อ่านว่า เฉี่ยว แปลว่า กิริยาของนกที่โฉบลงมาคว้า อาหารไปโดยเร็ว, อาการที่กระทบหรือเสียดสีไปโดยเร็ว เช่น รถเฉี่ยวคน ชีวา อ่านว่า ชี-วา แปลว่า ชีวิต ในวันต่อมาขณะที่สัปเหร่อกลับไปเก็บอัฐิ พบว่าเด็กยังมีชีวิต อยู่จึงเก็บมาเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม และเนื่องจากตะขอเหล็กที่ใช้ เกี่ยวศพได้เกี่ยวโดนหางตาของเด็กขณะที่อยู่ในท้อง จึงตั้งชื่อว่า “สังกิจจะ” แปลว่า เกี่ยว อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 17
อยู่มาไม่นาน บิดรมารดา ปลงผมทันใด อรหันต์เช่น พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ ถึงกาลกราบลา เป็นสามเณร ไม่ช้าได้เป็น ศิษย์พุทธองค์ ข้อคิดแบบอย่าง 18
ปลง อ่านว่า ปลง แปลว่า เอาลง เช่น ปลงหม้อข้าว, ปล่อยหรือเปลื้องให้พ้นไป (ในลักษณะที่รู้สึกว่าหนักอยู่) เช่น ปลงหาบ อรหันต์ อ่านว่า อะ-ระ-หัน, ออ-ระ-หัน แปลว่า ชื่อพระอริยบุคคลชั้นสูงสุดใน ๔ ชั้น คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ บรรลุ อ่านว่า บัน-ลุ แปลว่า ลุ, ถึง, ส าเร็จ, เช่น บรรลุ มรรคผล เมื่ออายุได้ 7 ปี สังกิ จจ ะได้ทราบประวัติของตนเองจ าก เพื่อนบ้านก็ปรารถนาที่จะบวช จึงขออนุญาตบิดามารดา บวช เป็นสามเณรที่ส านักของพระสารีบุตร แล ะได้บ ร รลุ ธ ร รม เป็นพระอรหันต์ทันทีที่ปลงผมเสร็จนั่นเอง อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 19
พระสงฆ์บวชใหม่ พระพุทธองค์ จึงให้ไปลา สั่งเณรตามไป พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ อยากไปธุดงค์ ทรงเล็งเห็นภัย สารีบุตรไซร้ ในพงพนา ข้อคิดแบบอย่าง 20
ธุดงค์ อ่านว่า ทุ-ดง แปลว่า ชื่อวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัดของ ภิกษุซึ่งเป็นเครื่องก าจัดกิเลส มี ๑๓ อย่าง เช่น การอยู่ในป่า การอยู่โคนไม้ เล็ง อ่านว่า เล็ง แปลว่า เพ่งมอง, จ้องตรงไป, หมาย, หมายเฉพาะ พนา อ่านว่า พะ-นา แปลว่า ป่า, พง, ดง วันหนึ่งพระสงฆ์บวชใหม่จ านวน 30 รูป ต้องการเดินทางไป ปฏิบัติธรรมในป่า จึงไปขออนุญาตพระพุทธเจ้า แต่เนื่องจาก พระพุทธเจ้าได้ทรงเล็งเห็นถึงอันตรายที่จะเกิดขึ้น พระองค์จึงทรง รับสั่งให้เหล่าพระสงฆ์ไปลาพระสารีบุตร พระสารีบุตรได้ทราบถึง ความนัย จึงให้สามเณรสังกิจจะติดตามเหล่าพระสงฆ์เข้าไปปฏิบัติ ธรรมในป่า เพื่อคอยให้ความช่วยเหลือ อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 21
โจรป่าห้าร้อย เพื่อจับไปฆ่า เห็นเณรและพระ ไม่กลัวเวรกรรม พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ คอยคนผ่านมา บูชาพลีกรรม ปฏิบัติธรรม น าตัวเณรไป ข้อคิดแบบอย่าง 22
ขณะที่เหล่าพระสงฆ์ก าลังปฏิบัติธรรมอยู่นั้น ได้มีโจรป่าจ านวน 500 คน ต้องการจับตัวพระสงฆ์เพื่อน าไปป ร ะกอบพิ ธี- พลีกรรม ส ามเณ รได้อ าส าให้โ จ ร จับตนเ องไป แทน แต่ เหล่าพระสงฆ์ได้ห้ามไว้ สามเณรจึงให้เหตุผลว่าที่พระสารีบุตร ให้ตนเองติดตามมาด้วยก็เพื่อแก้ปัญหานี้ ในที่สุดเหล่าพระสงฆ์ จ าใจต้องยอมให้โจรน าตัวสามเณรไปอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ พลีกรรม อ่านว่า พะ-ลี-ก า แปลว่า การบูชา, พิธีบูชา เวรกรรม อ่านว่า เวน-ก า แปลว่า การกระท าที่สนองผลร้าย ซึ่งท าไว้แต่ปางก่อน อาสา อ่านว่า อา-สา แปลว่า เสนอตัวเข้ารับท า อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 23
เงื้อดาบขึ้นพลัน ฟันฉับลงไป ท าอยู่หลายครั้ง ดาบยาวกลายเป็น พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ ไม่หวั่นสิ่งใด ใส่ที่คอเณร แต่ดังที่เห็น ดังเช่นบิดงอ ข้อคิดแบบอย่าง 24
หัวหน้าโจ รเงื้ อ ด าบหวังจะตัดคอสามเณร ในขณะที่สามเณร ได้นั่งเข้าฌานนิ่งอยู่ แล ะเมื่อหัวหน้าโจรฟันดาบลงเต็มแรง ที่คอสามเณรปรากฏว่าดาบงอ หัวหน้าโจรนึกว่าตนเองฟันไม่ดี จึงยกดาบขึ้นฟันใหม่อีกครั้ง ปรากฏว่าดาบพับม้วนจนถึงด้าม เงื้อ อ่านว่า เงื้อ แปลว่า ยกมือขึ้นท าท่าจะทุบจะตี ในค าว่า เงื้อมือ, อาการที่มือยกสิ่งใดสิ่งหนึ่งขึ้นท าท่าจะตีหรือฟัน เป็นต้น เช่น เงื้อไม้ เงื้อมีด พลัน อ่านว่า พลัน แปลว่า ทันที เช่น โดยพลัน เร็วพลัน ฌาน อ่านว่า ชาน แปลว่า ภาวะที่จิตสงบแน่วแน่เนื่องมาจาก การเพ่งอารมณ์ หรือการเพ่งอารมณ์จนจิตแน่วแน่เป็น สมาธิ แบ่งเป็น ๒ ประเภท คือ รูปฌาน กับ อรูปฌาน อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 25
โจรส านึกผิด กราบแทบเท้าหนอ เณรพาไปส่ง บรรลุธรรมหนา พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ ไม่คิดรีรอ ขอความเมตตา องค์ศาสดา ทั้งห้าร้อยคน ข้อคิดแบบอย่าง 26
หัวหน้าโจรส านึกผิดและก้มกราบสามเณรเพื่อขอบวช สามเณร จึงบ วชให้โจ รทั้ง 500 คนเป็นสามเณรและพาไปเข้ าเ ฝ้ า พระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าจึงทรงอุปสมบทให้และทรงแสดง ธรรมโปรด ต่อมาพระสงฆ์เหล่านั้นได้เจริญวิปัสนากรรมฐาน และบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ทั้งหมด ศาสดา อ่านว่า สาด-สะ-ดา แปลว่า ผู้ตั้งลัทธิศาสนา เช่น ศาสดาทั้ง ๖, ค าเรียกพระพุทธเจ้า ว่า พระบรม- ศาสดา อุปสมบท อ่านว่า อุบ-ปะ-สม-บด แปลว่า บวชเป็นภิกษุ กรรมฐาน อ่านว่า ก า-มะ-ถาน แปลว่า ที่ตั้งแห่งการงาน หมายเอาอุบายทางใจ มี ๒ ประการ คือ สมถกรรมฐาน เป็นอุบายสงบใจ และวิปัสสนากรรมฐาน เป็นอุบายเรืองปัญญา อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 27
ให้คิดเตือนตน ช่วยพ้นโพยภัย จะท าสิ่งใด ใส่ใจส่วนรวม พุทธสาวก : สามเณรสังกิจจะ เรื่องนี้สอนจิต กล้าหาญผจญ อีกเสียสละ ควรตระหนักไว้ ข้อคิดแบบอย่าง 28
คุณธรรมของสามเณรสังกิจจะที่เราควรน ามาเป็นแบบอย่าง ในการด าเนินชีวิต คือ 1) กล้าหาญในการท าสิ่งที่ดี เมื่อเรายึดมั่น ในหลักธรรมความดีแล้ว เราก็จะเอาชนะปัญหาได้ 2) เสียสละ ความสุขความสบายของตนเพื่อประโยชน์ส่วนรวม 3) เป็นแบบอย่างของการมีศีลและมีจิตใจที่มั่นคง ผจญ อ่านว่า ผะ-จน แปลว่า พยายามต่อสู้, พยายาม เอาชนะ, เช่น มารผจญ, ต่อสู้ดิ้นรนเพื่อเอาชนะ เช่น ผจญความทุกข์ยาก ผจญอุปสรรค คุณธรรม อ่านว่า คุน-นะ-ท า แปลว่า สภาพคุณงามความดี ศีล อ่านว่า สีน แปลว่า ข้อบัญญัติทางพระพุทธศาสนา ที่ก าหนดการปฏิบัติกายและวาจา เช่น ศีล ๕ ศีล ๘, การรักษากายวาจาให้เรียบร้อย อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 29
เพื่อให้นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับสามเณรสังกิจจะได้ มีบุญบารมีมากท าให้ดาบที่โจรใช้ฟันบิดงอ เทศนาธรรมแก่โจรทั้ง 500 คน จนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ทันทีที่ปลงผมบวชเณร เป็นบุตรของบุตรสาวเศรษฐีที่เสียชีวิตลงขณะท้องแก่ พูดโน้มน้าวไม่ให้โจรจับตนเองไปท าพิธีพลีกรรม กิจกรรมที่ 1 สามเณรสังกิจจะ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ข้อคิดแบบอย่าง 30 ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน หน้าข้อความที่ถูก และ เครื่องหมาย X ใน หน้าข้อความที่ผิด
เพื่อให้นักเรียนจ าแนกคุณธรรมของสามเณรสังกิจจะได้ กิจกรรมที่ 2 เสียสละ คุณธรรมของ สามเณรสังกิจจะ ซื่อสัตย์ กล้าหาญ อดทน ขยัน หมั่นเพียร คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน ใต้ข้อความที่ถูก และ เครื่องหมาย X ใน ใต้ข้อความที่ผิด ข้อคิดแบบอย่าง 31
เพื่อให้นักเรียนเห็นคุณค่าของคุณธรรมที่ได้จาก การศึกษาประวัติของพุทธสาวก กิจกรรมที่ 3 .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... การน าไปปฏิบัติ 1 .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... การน าไปปฏิบัติ 2 .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... ผลที่เกิดจากการปฏิบัติ .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... ผลที่เกิดจากการปฏิบ ัติ คุณธรรมของสามเณรสังกิจจะ คือ............................................. คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ข้อคิดแบบอย่าง 32 ค าชี้แจง : ให้นักเรียนบอกคุณธรรมของสามเณรสังกิจจะมา 1 ข้อ เสนอแนวทางการน าไปปฏิบัติ และผลที่เกิดจากการปฏิบัติ มาอย่างละ 2 ข้อ
จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับอารามทูสกชาดกและ มหาวาณิชชาดกได้ 2. นักเรียนจ าแนกข้อคิดและคุณธรรมจากเรื่องอารามทูสกชาดก และมหาวาณิชชาดกได้ 3. นักเรียนเห็นคุณค่าของข้อคิดและคุณธรรมที่ได้จากการศึกษา ชาดก สาระการเรียนรู้ - อารามทูสกชาดก - มหาวาณิชชาดก ตอนที่ 2 ชาดก ข้อคิดแบบอย่าง 33
พาราณสี ไม่คิดใคร่ครวญ อยากไปเที่ยวงาน ให้สมกับที่ ชาดก : อารามทูสก มีคนเฝ้าสวน ทบทวนให้ดี เบิกบานชีวี นานทีส าราญ ข้อคิดแบบอย่าง 34
ชีวี อ่านว่า ชี-วี แปลว่า ชีวิต ส าราญ อ่านว่า ส า-ราน แปลว่า สุขสบาย เช่น วันอาทิตย์จะ นอนให้ส าราญเลย มหรสพ อ่านว่า มะ-หอ-ระ-สบ แปลว่า การเล่นรื่นเริงมีโขน ละคร เป็นต้น สมโภช อ่านว่า สม-โพด แปลว่า การกินร่วม, การเลี้ยงอาหาร กาลครั้งหนึ่ง ณ กรุงพาราณสีมีการจัดงานมหรสพสมโภช ประจ าปี ชาวเมืองต่างก็สนุกสนานรื่นเริง คนเฝ้าอุทยานอยากไป เที่ยวงานให้สนุกสนานเหมือนกับคนอื่น ๆ ให้สมกับที่รอคอย มานาน อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 35
แต่ห่วงต้นไม้ จึงคิดไหว้วาน ดูแลใส่ใจ หลังจากฟังนิ่ง ชาดก : อารามทูสก ปลูกได้ไม่นาน ฝากงานกับลิง อย่าได้ทอดทิ้ง วิ่งกรูทันที ข้อคิดแบบอย่าง 36
ไหว้วาน อ่านว่า ไหว้-วาน แปลว่า ขอร้องให้ช่วยเหลือ กรู อ่านว่า กรู แปลว่า อาการที่ไปพร้อม ๆ กันอย่างเร็ว โดยมีจุดหมาย เช่น วิ่งกรูกันไป มดพรูออกจากรังแล้ว กรูเข้าไปกัดศัตรู อุทยาน อ่านว่า อุด-ทะ-ยาน แปลว่า สวน แต่คนเฝ้าอุทยานเกิดเป็นห่วงต้นไม้ที่ปลูกใหม่ได้ไม่นาน และ ในอุทยานก็มีฝูงลิงอยู่ฝูงหนึ่ง คนเฝ้าอุทยานจึงเข้าไปหาฝูงลิง แ ล ะบ อ ก กับ หั วห น้ า ฝูง ลิงให้ ช่ ว ย ดู แ ล ร ด น้ า ต้ นไ ม้ใ ห้ ดี หัวหน้าฝูงลิงได้ตกลงรับค าและสั่งให้ฝูงลิงท างานทันที อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 37
จะรดต้นไม้ ให้เหมาะกับที่ คิดอยู่ไม่นาน ฝูงลิงดังกล่าว ชาดก : อารามทูสก อย่างไรกันดี รากมีสั้นยาว ท างานเจี๊ยวจ๊าว สาวรากมาดู ข้อคิดแบบอย่าง 38
เจี๊ยวจ๊าว อ่านว่า เจี๊ยว-จ๊าว แปลว่า ส่งเสียงดังเซ็งแซ่ ก่อให้เกิดความร าคาญ โดยมากเป็นเสียงผู้หญิงหรือเด็ก สาว อ่านว่า สาว แปลว่า เอามือทั้ง ๒ ข้างสลับกัน ชัก หรือดึงสิ่งที่เป็นเส้นยาว ๆ เข้าหาตัว เช่น สาวไหม สาวเชือก อุปกรณ์ อ่านว่า อุบ-ปะ-กอน แปลว่า เครื่องมือ, เครื่องใช้, เครื่องช่วย, เครื่องประกอบ ขณะที่ฝูงลิงก าลังคิดว่าจะรดน้ าต้นไม้อย่างไรดี หัวหน้าฝูงลิง ก็บอกกับพวกลิงที่เตรียมอุปกรณ์ส าหรับตักน้ าว่าน้ าเป็นของหายาก ก่อนจะรดต้นไม้ควรถอนรากขึ้นมาดูว่ายาวหรือสั้น ถ้ารากยาวให้รดน้ ามาก ๆ แต่ถ้ารากสั้นให้รดน้ าน้อย ๆ ฝูงลิงต่างก็ รับค าและปฏิบัติตาม อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 39
บัณฑิตผ่านมา หลังจากที่ดู เจ้าช่างโง่เขลา คิดจะท างาน ชาดก : อารามทูสก ระอาอดสู ลิงอยู่ไม่นาน ใครเล่าจะปาน กลับพาลท าลาย ข้อคิดแบบอย่าง 40
บัณฑิต อ่านว่า บัน-ดิด แปลว่า ผู้ทรงความรู้, ผู้มีปัญญา, นักปราชญ์, ผู้ส าเร็จการศึกษาขั้นปริญญา ซึ่งมี ๓ ขั้น คือ ปริญญาตรี ปริญญาโท ปริญญาเอก ระอา อ่านว่า ระ-อา แปลว่า เบื่อหน่ายหรือหมดก าลังใจ เพราะถูกรบกวน, ท าให้เกิดร าคาญหรือมีเหตุติดขัดบ่อย ๆ อดสู อ่านว่า อด-สู แปลว่า ละอายใจ, อับอายมาก ในขณะนั้นเองมีบัณฑิตได้เดินผ่านมาเห็นและเกิดความสงสัย จึงเข้าไปถามฝูงลิงว่าก าลังท าอะไรกันอยู่ หลังจากได้ฟังค าตอบ บัณฑิตจึงพูดออกมาว่า " โอ! เจ้าลิงโง่ ช่างไม่ฉลาดเสียเลย คิดจะ ท าประโยชน์ แต่กลับท าความฉิบหายเสียนี่ " อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 41
เรื่องนี้สอนจิต งานจะเสียหาย เหมือนดั่งพวกลิง ฉลาดเหลือล้น ชาดก : อารามทูสก แง่คิดมากมาย ถ้าใช้ผิดคน เที่ยววิ่งซุกซน จนผิดวิธี ข้อคิดแบบอย่าง 42
จิต อ่านว่า จิด แปลว่า ใจ, สิ่งที่มีหน้าที่รู้ คิดและนึก ชาดก อ่านว่า ชา-ดก แปลว่า เรื่องพระพุทธเจ้าที่มีมาใน พระชาติก่อน ๆ บ าเพ็ญ อ่านว่า บ า-เพ็น แปลว่า ท าให้เต็มบริบูรณ์, เพิ่มพูน, (มักใช้ในเรื่องเกี่ยวกับศาสนา) เช่น บ าเพ็ญบุญ บ าเพ็ญบารมี ทราม อ่านว่า ซาม แปลว่า เลว เช่น ใจทราม จิตทราม, เสื่อม เช่น ปัญญาทราม ชาดกเรื่องนี้สอนให้รู้ ว่ า "ผู้ไม่ฉลาดในสิ่งที่เป็นประโย ชน์ ถึงจะบ าเพ็ญประโยชน์ก็ไม่สามารถจะน าความสุขมาได้เลย คนมีปัญญาทรามท าประโยชน์ให้เสียหาย เหมือนลิงเฝ้าสวน" อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 43
มหาวาณิช พ่อค้ากลุ่มใหญ่ วันหนึ่งหลงมา แดดร้อนเนืองเนือง ชาดก : มหาวาณิช ข้อคิดเตือนใจ เร่ไปต่างเมือง อาหารฝืดเคือง เยื้องทะเลทราย ข้อคิดแบบอย่าง 44
วาณิช อ่านว่า วา-นิด แปลว่า พ่อค้า, มักใช้พูดเข้าคู่กับค า พ่อค้า เป็น พ่อค้าวาณิช เยื้อง อ่านว่า เยื้อง แปลว่า เอี้ยว, ย้ายไป, เดินอย่างไว้ ท่าทาง, เช่น เดินเยื้องตัวแล้วซัดแขนอย่างละครร า ระอุ อ่านว่า ระ-อุ แปลว่า ร้อนมาก ในความว่า อากาศ ร้อนระอุ แผ่นดินร้อนระอุ เสบียง อ่านว่า สะ-เบียง แปลว่า อาหารที่จะเอาไปกิน ระหว่าง เดินทางไกล, อาหารที่เก็บไว้ส าหรับบริโภค มักใช้เข้าคู่กับค า อาหาร เป็น เสบียงอาหาร กาลครั้งหนึ่งกลุ่มพ่อค้าจากเมืองพาราณสี ได้เดินทางไปขาย สินค้ายังต่างเมือง และเกิดหลงทางเข้าไปในทะเลทรายอันแห้งแล้ง ท่ามกลางแสงแดดที่ร้อนระอุ น้ าและเสบียงอาหารที่มีอยู่ ก็ค่อย ๆ หมดไป พวกพ่อค้าต่างก็คิดว่าพวกตนคงต้องอดตาย กลางทะเลทรายนี้แน่ อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 45
ไปอีกไม่ไกล กิ่งก้านสูงใหญ่ ต่างก็ยินดี ผักผ่อนลมเย็น นั่นไงต้นไม้ ใบหนาร่มเย็น มีที่หลบเร้น เอนกายลงนอน ชาดก : มหาวาณิช ข้อคิดแบบอย่าง 46
เร้น อ่านว่า เร้น แปลว่า หลบให้ลับตาคน, แฝง, เช่น เร้นกายเข้าไปในความมืด เร้นเข้าไปในถ้ าไม่ให้คนเห็น, หลีกให้พ้นจากผู้คนเพื่อหาความวิเวก เช่น พระภิกษุ หลีกไปเร้นอยู่ในป่า ร่มรื่น อ่านว่า ร่ม-รื่น แปลว่า มีร่มเงาของต้นไม้ใหญ่ ๆ ที่ท า ให้เกิดความรื่นรมย์ใจ เช่น ในสวนนี้ร่มรื่นดี พักพิง อ่านว่า พัก-พิง แปลว่า อาศัยอยู่ชั่วคราว แต่เป็นความโชคดีของเหล่าพ่อค้ า ที่เดินต่อไปได้สักพัก ก็พบกับต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง มีกิ่งก้านสูงใหญ่ ให้ร่มเงาอัน ร่ม รื่น พวกพ่อค้าต่างก็ดีใจ และพากันอาศัยหลบพักพิงใต้ร่มเงาของต้นไม้นั้น อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 47
มองเห็นกิ่งไม้ พ่อค้ารีบร้อน ไม่ช้าไม่นาน มีสายน้ าใส ชาดก : มหาวาณิช น้ าไหลซึมอ่อน ตัดตอนทันใด ไม่ทันเท่าไร หลั่งไหลออกมา ข้อคิดแบบอย่าง 48
ซึม อ่านว่า ซึม แปลว่า กิริยาของน้ าหรือของเหลวที่ไหล ไปตามรูเล็ก ๆ อย่างช้า ๆ เช่น เหงื่อซึม น้ าซึม ปากกาหมึกซึม, โดยปริยายหมายถึงกิริยาที่คล้ายคลึง เช่นนั้น เช่น ยางรถซึม สังเกต อ่านว่า สัง-เกด แปลว่า ก าหนดไว้, หมายไว้, เช่น ท า เครื่องหมายไว้เป็นที่สังเกต ภาชนะ อ่านว่า พา-ชะ-นะ แปลว่า เครื่องใช้จ าพวก ถ้วย โถ โอ ชาม หม้อ ไห เป็นต้น ส าหรับใส่สิ่งของ พ่อค้าคนหนึ่งได้สังเกตเห็นว่ากิ่งไม้กิ่งหนึ่งมีความชุ่มฉ่ า และที่ ปลายกิ่งมีน้ าซึมออกม า จึงลองตัดกิ่งไม้นั้น ทันใดนั้นเองก็มี สายน้ าใสเย็นไหลออกมาจากกิ่งไม้ พ วกพ่อค้าต่างก็ดีใจและรีบ หาภาชนะมารองน้ าเพื่อดื่มดับกระหาย อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 49
อีกกิ่งกลิ่นหอม ลองตัดอีกครา จึงเกิดละโมบ ลองตัดต้นดู ชาดก : มหาวาณิช เดินอ้อมมองหา อาหารพรั่งพรู โลภมากอยากรู้ สักครู่ต่อมา ข้อคิดแบบอย่าง 50