ละโมบ อ่านว่า ละ-โมบ แปลว่า โลภมาก, มักได้ พรั่งพรู อ่านว่า พรั่ง-พรู แปลว่า เข้าหรือออกพร้อม ๆ กัน อย่างเนืองแน่น เช่น คนพรั่งพรูกันเข้ามา ค าพูดพรั่งพรู ออกจากปาก บริโภค อ่านว่า บอ-ริ-โพก แปลว่า กิน (ใช้เฉพาะอาการที่ท า ให้ล่วงล าคอลงไปสู่กระเพาะ) ต่อมามีพ่อค้าอีกคนสังเกตเห็นว่ามีกิ่งไม้อีกกิ่งหนึ่งที่ส่งกลิ่นหอม จึงลองตัดดูอีกครั้ง ทันใดนั้นเองก็มีอาหารและผลไม้มากมายหล่น ลงมา พวกพ่อค้าต่างก็ดีใจและแย่งกันเก็บมาบริโภค จึงท าให้พวก พ่อค้าเกิดความโลภ และคิดว่าถ้าตัดต้นไม้ทั้งต้นคงได้ของดี มากกว่านี้ หัวหน้าพ่อค้าได้ห้ามไว้แต่ไม่มีใครฟัง ทุกคนต่างก็ ช่วยกันตัดต้นไม้นั้นจนล้มลง อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 50
พอไม้ล้มลง พญานาคหนา แผ่นดินสั่นไหว พ่นไฟใส่พลัน ตรงกลางต่อหน้า โผล่มาทันควัน ใกล้ไกลดังลั่น ถึงวันต้องตาย ข้อคิดแบบอย่าง 51 ชาดก : มหาวาณิช
นาค อ่านว่า นาก แปลว่า งูใหญ่มีหงอน เป็น สัตว์ในนิยาย วิเศษ อ่านว่า วิ-เสด แปลว่า ยอดเยี่ยม, เลิศลอย, เช่น อาหารร้านนี้วิเศษมาก บรรดา อ่านว่า บัน-ดา แปลว่า ทั้งหลาย, ทั้งปวง, ทั้งหมด, (มักใช้อยู่ข้างหน้า) เช่น บรรดามนุษย์ บรรดาทรัพย์สมบัติที่มีอยู่ โกรธเกรี้ยว อ่านว่า โกรด-เกรี้ยว แปลว่า โกรธจัด, เกรี้ยว โกรธ ทันทีที่ต้นไม้ใหญ่ล้มลงตรงหน้าพวกพ่อค้า พญานาค (นาคผู้เป็น ใหญ่) ซึ่งเป็นผู้ดูแลรักษาต้นไม้วิเศษนั้น ได้โผล่มาจากพื้นดิน ด้วยความโกรธเกรี้ยว พ่นไฟใส่บรรดาพ่อค้าเหล่านั้นจนล้มตาย อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 52
ยกเว้นหัวหน้า เพราะเคยห้ามไว้ เรื่องนี้ให้คิด หากโลภมากดัง ชีวาไม่วาย แต่ใครไม่ฟัง ชีวิตจะพัง เช่นพ่อค้าเอย ข้อคิดแบบอย่าง 53 ชาดก : มหาวาณิช
ชีวา อ่านว่า ชี-วา แปลว่า ชีวิต โลภ อ่านว่า โลบ แปลว่า ความอยากได้ไม่รู้จักพอ ลาภ อ่านว่า ลาบ แปลว่า สิ่งที่มักจะได้มาโดยไม่คาดคิด วาย อ่านว่า วาย แปลว่า ค่อยสิ้นไปตามคราวหรือก าหนด อายุเวลา เช่น มะม่วงวาย ตลาดวาย หัวใจวาย อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ยกเว้นหัวหน้าพ่อค้าเพียงคนเดียวที่ไม่มีความโลภ พญานาคจึง ไว้ชีวิต และปล่อยให้เดินทางกลับบ้านอย่างปลอดภัย ชาดกเรื่องนี้ สอนให้รู้ว่า “โลภนักมักลาภหาย ชีวิตตายเพราะอยากได้ไม่รู้จบ” ข้อคิดแบบอย่าง 54
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนเลือกตอบค าถามเกี่ยวกับอารามทูสกชาดก หรือ มหาวาณิชชาดก มาเพียงเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เพื่อให้นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับอารามทูสกชาดกและมหาวาณิชชาดกได้ กิจกรรมที่ 4 ชาดกที่เลือกคือ............................................ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ท าอะไร เพราะอะไร ตอบ.......................................... ................................................. กล่าวถึงใคร 1. 2. ตอบ.......................................... ................................................. ที่ไหน 3. 4. 5. ผลเป็นอย่างไร ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ข้อคิดแบบอย่าง 55
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน หน้าข้อความที่ถูก และ เครื่องหมาย X ใน หน้าข้อความที่ผิด เพื่อให้นักเรียนจ าแนกข้อคิดและคุณธรรมจากเรื่อง อารามทูสกชาดกและมหาวาณิชชาดกได้ กิจกรรมที่ 5 หัวหน้าพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดกรอดพ้นจากความ ตายเพราะมีความอดทนสูง พวกพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดกต้องตายเพราะความไม่ รู้จักพอ คนเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกใช้คนได้เหมาะกับงาน ฝูงลิงในเรื่องอารามทูสกชาดกฉลาดในสิ่งไม่มีประโยชน์ คนเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกตัดสินใจอย่าง รอบคอบก่อนใช้ลิงท างาน คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ข้อคิดแบบอย่าง 56
คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน เพื่อให้นักเรียนเห็นคุณค่าของข้อคิดและคุณธรรมที่ได้ จากการศึกษาชาดก กิจกรรมที่ 6 ข้อคิดแบบอย่าง 57 ถ้านักเรียนเป็นคนเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกจะใช้ลิงรดน้ าต้นไม้ หรือไม่ เพราะเหตุใด (2 คะแนน) ใช้ ไม่ใช้ เพราะ......................................................................................................... ................................................................................................................... 1. ถ้านักเรียนเป็นพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดกจะตัดต้นไม้ทั้งต้นหรือไม่ เพราะเหตุใด (2 คะแนน) ตัด ไม่ตัด เพราะ......................................................................................................... ................................................................................................................... 2. การศึกษาชาดกมีประโยชน์ต่อนักเรียนอย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... 1. ค าชี้แจง 1 : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน พร้อมทั้งบอกเหตุผล ค าชี้แจง 2 : ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้
จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับสมเด็จพระเจ้าตากสิน- มหาราชและสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ได้ 2. นักเรียนจ าแนกแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ได้ 3. นักเรียนเห็นคุณค่าของการศึกษาประวัติของพุทธศาสนิกชน- ตัวอย่าง สาระการเรียนรู้ - สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช - สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ตอนที่ 3 พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง ข้อคิดแบบอย่าง 58
นามเดิมคือสิน ท่านคือต านาน วัยเด็กเล่าเรียน ทองดีนั่นไง พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทั่วถิ่นเรียกขาน กล้าหาญชาญชัย เขียนอ่านว่องไว ใช่ใครอาจารย์ ข้อคิดแบบอย่าง 59
ต านาน อ่านว่า ต า-นาน- แปลว่า เรื่องแสดงความเป็นมา แต่ปางหลังของสถานที่ บุคคลหรือพิธีกรรม เป็นต้น, เรื่องราวนมนานที่เล่ากันสืบ ๆ มา ส านัก อ่านว่า ส า-นัก แปลว่า ที่อยู่อาศัย เช่น อยู่ส านัก วัดมหาธาตุ, ที่ท าการ เช่น ส านักนายกรัฐมนตรี นาม อ่านว่า นาม แปลว่า ชื่อ, ราชาศัพท์ใช้ว่าพระนาม แตกฉาน อ่านว่า แตก-ฉาน แปลว่า ช านิช านาญ, เชี่ยวชาญ, เช่น มีความรู้แตกฉาน อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาร าช มีพ ร ะน ามเดิ ม ว่ า สิน พระราชสมภพ (พระ-ราด-ชะ-สม-พบ : เกิด) เมื่อ พ .ศ . 2277 ในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ (บอ-รม-มะ-โกด) พระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา ในวัยเด็กเข้ารับการศึกษาในส านัก อาจารย์ทองดี วัดโกษาวาส (โก-สา-วาด) จนมีความรู้แตกฉาน ข้อคิดแบบอย่าง 60
เติบใหญ่ไม่นาน ทหารทันใด มหาดเล็กไง ได้เป็นเจ้าเมือง พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เวลาผ่านไป รับราชการ ต าแหน่งดังคาด ไม่นานเท่าไร ข้อคิดแบบอย่าง 61
ธรรมเนียม อ่านว่า ท า-เนียม แปลว่า ประเพณี, แบบแผน, แบบอย่าง วิริยะ อ่านว่า วิ-ริ-ยะ แปลว่า ความเพียร, ความบาก- บั่น, มักใช้เข้าคู่กับค า อุตสาหะ เป็น วิริยอุตสาหะ อุตสาหะ อ่านว่า อุด-สา-หะ แปลว่า ความบากบั่น, ความ พยายาม, ความขยัน, ความอดทน ใช้ว่า อุษาหะ อุสสาหะ หรือ อุสส่าห์ ก็มี ต่อมาท่านได้เข้ารับราชการในต าแหน่งทหารมหาดเล็ก ท่านมี ความรู้ความสามารถในด้านภาษาต่ างป ร ะเท ศแล ะขนบ - ธรรมเนียมต่าง ๆ ปฏิบัติราชการด้วยค ว าม วิ ริย ะอุตส าห ะ มีความดีความชอบมาก จึงได้เลื่อนต าแหน่งเป็นหลวงยกกระบัตร และเลื่อนเป็นเจ้าเมืองตากในเวลาต่อมา อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 62
ปกครองที่ตาก ช่วยป้องกันเมือง อาจหาญท าดี ได้เป็นพระยา พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ล าบากเนืองเนือง ลือเลื่องเรื่อยมา อีกฝีมือกล้า ไม่ช้าเร็ววัน ข้อคิดแบบอย่าง 63
อาจหาญ อ่านว่า อาด-หาน แปลว่า กล้าหาญ เลื่อง อ่านว่า เลื่อง แปลว่า ลือ, โจษแซ่ ราชการ อ่านว่า ราด-ชะ-กาน แปลว่า การงานของรัฐบาลหรือ ของพระเจ้าแผ่นดิน ใน ร ะหว่างที่พระย าต าก (สิน) ปกค ร องที่เมืองต าก ท่านได้รับค าสั่งให้เข้ามาช่วยราชการสงคราม เพื่อป้องกัน กรุงศรีอยุธยาจากการรุกรานของพม่าในปี พ.ศ. 2308 ท่ านมี ฝีมือการรบป้องกันพระนครอย่างเข้มแข็ง มีความดีความชอบมาก จึงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนต าแหน่งเป็นพระยาวชิรปราการ (วะ-ชิ-ระ-ปรา-กาน) ปกครองเมืองก าแพงเพชร อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 64
อยุธยา เจ้าตากหุนหัน ต่อมารู้ดี ไปตั้งหลักอยู่ พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พม่าล้อมพลัน ห้ าหั่นศัตรู ไม่มีทางสู้ จันทบุรี ข้อคิดแบบอย่าง 65
พลัน อ่านว่า พลัน แปลว่า ทันที เช่น โดยพลัน เร็วพลัน หุนหัน อ่านว่า หุน-หัน แปลว่า ท าโดยรวดเร็วไม่ยั้งคิด เพราะโกรธหรือผิดหวัง เป็นต้น ห้ าหั่น อ่านว่า ห้ า-หั่น แปลว่า เข้าฟาดฟันให้แหลกไป สถานการณ์ อ่านว่า สะ-ถาน-นะ-กาน แปลว่า เหตุการณ์ที่ ก าลังเป็นไป เช่น สถานการณ์บ้านเมืองเป็นปรกติดี แต่ยังไม่ทันที่ท่านจะได้เข้ารับต าแหน่งใหม่ พม่าได้เข้าล้อม กรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 2309 พระยาตาก (สิน) ถูกเรียกตัว มาช่วยป้องกันพระนครอีกครั้ง แต่เห็นว่าสถานการณ์จะสู้พม่า ไม่ได้จึงน าทหารจ านวนหนึ่งตีฝ่าวงล้อมพม่ าไปตั้งหลั กที่ เมืองจันทบุรี อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 66
เจ็ดเดือนผ่านไป ทหารพร้อมพลี รวบรวมคนไทย อยุธยา พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ว่องไวทันที โจมตีอีกครา ขับไล่พม่า กลับมาปลอดภัย ข้อคิดแบบอย่าง 67
พลี อ่านว่า พลี แปลว่า เสียสละ เช่น พลีชีพเพื่อชาติ ไพร่พล อ่านว่า ไพร่-พน แปลว่า ก าลังคน, ก าลังทหาร, หมู่คน ในราชการ, เช่น ยกไพร่พลเข้าโจมตี ส าเร็จ อ่านว่า ส า-เหร็ด แปลว่า เสร็จ เช่น ส าเร็จการศึกษา ภายหลังกรุงศรีอยุธยาได้เสียแก่พม่าใน พ.ศ. 2310 พระยาตาก (สิน) ได้รวบรวมไพร่พลแล้วยกทัพจากเมืองจันทบุรี กลับไปขับไล่ พม่าออกจากกรุงศรีอยุธยาได้ส าเร็จ หลังจากเสียกรุงไปเพียง 7 เดือน อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 68
บ้านเรือนเสียหาย ต้องย้ายเมืองไป ซ่อมแซมวัดวา ไตรปิฎกนี้ พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช วอดวายเพราะไฟ ในธนบุรี อีกหนาคัมภีร์ ถึงทีรวบรวม ข้อคิดแบบอย่าง 69
บูรณะ อ่านว่า บู-ระ-นะ แปลว่า ซ่อมแซมท าให้กลับคืนดี เหมือนเดิม เช่น บูรณะวัด, มักใช้เข้าคู่กับ ปฏิสังขรณ์ เป็น บูรณปฏิสังขรณ์ ซ่อมแซม อ่านว่า ซ่อม-แซม แปลว่า แก้ไขปรับปรุงเพิ่มเติม ของที่ช ารุดให้กลับคืนสู่สภาพเดิม บ ารุง อ่านว่า บ า-รุง แปลว่า ท าให้งอกงาม, ท าให้เจริญ, เช่น บ ารุงต้นไม้ ผลจากการท าสงครามกับพม่า ท าให้กรุงศรีอยุธยาเกิดความ เสียหาย ไม่สามารถที่จะบูรณะซ่อมแซมได้ พระยาตาก (สิน) จึงได้ สถาปนากรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวงแห่งใหม่ ท่านท านุบ ารุงพระพุทธศาสนา ด้วยการบูรณะวัดวาอาราม รวบรวมพระไตรปิฎก จัดระเบียบสังฆมณฑล และอัญเชิญพระแก้วมรกตจากเวียงจันทน์ มาประดิษฐานในประเทศไทย อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 70
ชาวบ้านเรียกโต โตมาบวชเณร เพราะท่านเล็งเห็น เช่นพระต่อมา พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) พระพุฒาจารย์ เป็นเด็กสุขโข เหนือหัวโปรดปราน จึงบวชให้เป็น ข้อคิดแบบอย่าง 71
นาคหลวง อ่านว่า นาก-หลวง แปลว่า ผู้ที่ได้รับบรรพชา อุปสมบทภายในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยพระมหากษัตริย์ทรงเป็นเจ้าภาพในการบ าเพ็ญ พระราชกุศลอุปสมบท ศิษย์ อ่านว่า สิด แปลว่า ผู้ศึกษาวิชาความรู้จากครู หรืออาจารย์, คู่กับ ครู หรืออาจารย์, ผู้อยู่ในความ คุ้มครองดูแลของอาจารย์ สมเด็จพระพุฒาจารย์ มีนามเดิมว่า โต เกิดเมื่อ พ.ศ. 2331 ในสมัยรัชกาลที่ 1 (พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช) บวชเณรเมื่ออายุ 12 ปี ณ วัดอินทรวิหาร (อิน-ทะระ-วิ-หาน) เป็นศิษย์ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (พระ-พุดทะ-โค-สา-จาน) วัดระฆังโฆสิตาราม (โค-สิ-ตา-ราม) สามเณรโต เป็นที่โปรดปรานของรัชกาลที่ 1 มาก ดังนั้น เมื่ออายุครบ 20 ปี รัชกาลที่ 1 จึงทรงรับท่านเป็นนาคหลวง อุปสมบท ณ วัดพระศรี- รัตนศาสดาราม (พระ-สี-รัด-ตะ-นะ-สาด-สะ-ดา-ราม) อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 72
พฺรหฺมร สี หลังจากบวชหนา เรียบง่ายชีวิต ต าแหน่งสูงล้ า พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ชื่อนี้ฉายา ศึกษาพระธรรม ไม่คิดถล า จ าต้องจากลา ข้อคิดแบบอย่าง 73
ฉายา อ่านว่า ฉา-ยา แปลว่า ชื่อที่พระอุปัชฌาย์ตั้งให้ เป็นภาษาบาลีเมื่ออุปสมบท ถล า อ่านว่า ถะ-หล า แปลว่า ล่วงเข้าไปหรือลงไปโดย พลั้งพลาด เช่น ถล าเข้าไปในแดนข้าศึก ถล าลงคู สมถะ อ่านว่า สะ-มะ-ถะ แปลว่า มักน้อย เช่น คน สมถะมีความเป็นอยู่เรียบง่าย ยศ อ่านว่า ยด แปลว่า ฐานันดรที่พระมหากษัตริย์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานแก่บุคคลใด บุคคลหนึ่ง มีสูงต่ าตามล าดับกันไป หลังจากอุปสมบทท่านได้รับฉายาทางพระว่า พฺรหฺมร สี (พรมมะ-รัง-สี) ท่านเป็นผู้ขยันหมั่นศึกษาเล่าเรียน จนมีความรู้แตกฉาน ในหลักธรรม ท่านใช้ชีวิตสมถะเรียบง่าย ไม่ยึดติดกับยศศักดิ์ เมื่อได้รับพระราชทานยศศักดิ์ก็ปฏิเสธเรื่อยมา อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 74
จึงออกธุดงค์ อยู่หลายพรรษา และยังสร้างพระ งามเด่นสูงล้ า พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ตรงไปในป่า เทศนาธรรม ประติมากรรม น้อมน าศรัทธา ข้อคิดแบบอย่าง 75
เทศนา อ่านว่า เทด-สะ-หนา แปลว่า การแสดงธรรมสั่งสอน ในทางศาสนา เลื่อมใส อ่านว่า เลื่อม-ใส แปลว่า มีความเชื่อถือ เช่น เลื่อมใสศาสนา, มีจิตยินดี, เห็นชอบด้วย, เช่น เลื่อมใส ในความรู้ความสามารถ เลื่อมใสในแนวการประพฤติ ปฏิบัติของเขา ศรัทธา อ่านว่า สัด-ทา แปลว่า ความเชื่อ, ความเลื่อมใส, เช่น สิ้นศรัทธา ฉันมีศรัทธาในความดีของเขา ท่านหลีกเลี่ยงการรับยศศักดิ์ โดยการออกธุดงค์ไปยังถิ่นทุรกันดารที่ห่างไกล ท่านเทศนาสั่งสอนชาวบ้านด้วยภาษาที่เข้าใจ ง่าย และท่านยังได้สร้างพระพุทธรูปขนาดใหญ่ตามวัดต่าง ๆ ส าหรับให้ประชาชนได้เคารพบูชา ท าให้ท่านได้รับความเลื่อมใส ศรัทธาจากผู้คนจ านวนมาก อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 76
หลายปีผ่านไป รับยศศักดิ์หนา ต าแหน่งเลื่อนเป็น และเป็นสมภาร พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง : สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) จ าใจกลับมา เวลาไม่นาน เช่นพุฒาจารย์ ย่านวัดระฆัง ข้อคิดแบบอย่าง 77
สมภาร อ่านว่า สม-พาน แปลว่า พระที่เป็นเจ้าอาวาส ย่าน อ่านว่า ย่าน แปลว่า แถว, ถิ่น, เช่น เขาเป็นคน ย่านนี้, บริเวณ เช่น ย่านบางล าพู ย่านส าเพ็ง สมณศักดิ์ อ่านว่า สะ-มะ-นะ-สัก แปลว่า ยศพระสงฆ์ที่ ได้รับพระราชทานมีหลายชั้น แต่ละชั้นมีพัดยศเป็น เครื่องก าหนด มรณภาพ อ่านว่า มอ-ระ-นะ-พาบ แปลว่า ตาย (ใช้แก่พระสงฆ์) ในรัชสมัยพ ร ะบาทสมเด็ จพ ร ะ จอมเกล้ าเ จ้ าอยู่หั ว (รัชกาลที่ 4) พระองค์ได้พระราชทานสมณศักดิ์ให้พระมหาโต เป็นครั้งแรก ด้วยเหตุผลบางประการท่านจึงยอมรับ และได้เลื่อน สมณศักดิ์เรื่อยมาจนถึงสมณศักดิ์สุดท้ายของท่าน คือ สมเด็จพระพุฒาจารย์ด ารงต าแหน่งเจ้าอาวาสวัดระฆังโฆสิตาราม สมเด็จพระพุฒาจารย์มรณภาพในวันจันทร์ที่ 22 มิถุนายน พ.ศ. 2415 รวมอายุได้ 85 ปี 65 พรรษา อ่านเพิ่มเสริมกลอน ค านี้มีความหมาย ข้อคิดแบบอย่าง 78
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนโยงเส้นข้อความและค าอธิบายที่สัมพันธ์กัน ให้ถูกต้อง เพื่อให้นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ได้ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน สถานที่อุปสมบทของ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) วัดที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ด ารง ต าแหน่งเจ้าอาวาส เมืองที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช น าทหารไปตั้งหลัก สถานที่ที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เข้ารับการศึกษาใน วัยเด็ก ต าแหน่งแรกสุดของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช มหาดเล็ก 1. 2. จันทบุรี 3. วัดระฆังโฆสิตาราม 4. ส านักอาจารย์ทองดี 5. วัดพระศรีรัตนศาสดาราม กิจกรรมที่ 7 ข้อคิดแบบอย่าง 79
สมถะเรียบง่าย ไม่ยึดติดกับยศศักดิ์ ท านุบ ารุงพระพุทธศาสนา ขยันหมั่นศึกษา รวบรวมพระไตรปิฎก จัดระเบียบสังฆมณฑล ค าชี้แจง : ให้นักเรียนน าตัว ก หรือ ข ไปเติมใน หน้าข้อความ ที่สัมพันธ์กันให้ถูกต้อง เพื่อให้นักเรียนจ าแนกแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ได้ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ก สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) แบบอย่างที่ดี ข กิจกรรมที่ 8 ข้อคิดแบบอย่าง 80
นักเรียนจะปฏิบัติตามแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช อย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... เมื่อนักเรียนปฏิบัติแล้วจะเกิดผลอย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... การศึกษาประวัติของพุทธศาสนิกชนตัวอย่างมีประโยชน์ต่อนักเรียน อย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน 3. นักเรียนจะปฏิบัติตามแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) อย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... เมื่อนักเรียนปฏิบัติแล้วจะเกิดผลอย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... 2. 1. ค าชี้แจง : ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ เพื่อให้นักเรียนเห็นคุณค่าของการศึกษาประวัติของ พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง กิจกรรมที่ 9 ข้อคิดแบบอย่าง 81
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบหลังเรียน 1. ใครน าคุณธรรมและแบบอย่างที่ดี ที่ได้จากการศึกษาประวัติ ของสามเณรสังกิจจะไปใช้ในการด าเนินชีวิต ก. สมคิดปฏิบัติตามกฎระเบียบของโรงเรียนอย่างเคร่งครัด ข. ดวงใจเอาเงินเก็บของตัวเองไปให้แม่จ่ายค่าไฟ ค. ดวงดาวเชื่อฟังค าสั่งสอนของพ่อแม่ ง. สมชายตั้งใจฟังเวลาครูสอน 3. เพราะเหตุใดสามเณรสังกิจจะจึงได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้กล้าหาญ ก. บรรลุอรหันต์ทันทีที่ปลงผมบวชเณร ข. โน้มน้าวให้โจรส านึกผิดและขอบวช ค. รอดจากการถูกเผามาได้อย่างปาฏิหาริย์ ง. ยอมเสียสละชีวิตตนเองแทนหมู่พระสงฆ์ 2. สามเณรสังกิจจะยอมให้โจรจับตัวไปประกอบพิธีพลีกรรม จัดว่าเป็นคุณธรรมด้านใด ก. ความเพียร ข. ความอดทน ค. ความเสียสละ ง. ความเมตตา ข้อคิดแบบอย่าง 82
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบหลังเรียน (ต่อ) การกระท าของลิงเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกตรงกับ ค ากล่าวในข้อใดมากที่สุด ก. ฉลาดในสิ่งไม่มีประโยชน์ ข. มือไม่พายเอาเท้าราน้ า ค. ท าวันนี้ให้ดีที่สุด ง. ท าดีได้ดี 5. คุณธรรมในข้อใดที่ท าให้หัวหน้าพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดก รอดพ้นจากอันตราย ก. ความอดทน ข. ความซื่อสัตย์ ค. ความไม่โลภ ง. ความกล้าหาญ 4. การศึกษาชาดกมีจุดประสงค์เพื่ออะไร ก. ศึกษาประวัติพุทธสาวกในสมัยพุทธกาล ข. ศึกษาเรื่องราวเหนือธรรมชาติในอดีตกาล ค. ศึกษาวิถีชีวิตของผู้คนในอดีตชาติ ง. ศึกษาหลักค าสอนในพระพุทธศาสนาเพื่อน าไปปฏิบัติ 6. ข้อคิดแบบอย่าง 83
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบหลังเรียน (ต่อ) วัดระฆังโฆสิตารามเกี่ยวข้องอย่างไรกับสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ก. เป็นสถานที่ที่ท่านเป็นเจ้าอาวาส ข. เป็นสถานที่ศึกษาธรรม ค. เป็นสถานที่อุปสมบท ง. เป็นสถานที่จ าพรรษา 8. ข้อใดเป็นแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ที่นักเรียนควรน ามาปฏิบัติ ก. ตั้งใจปฏิบัติธรรม ข. สมถะเรียบง่าย ค. ซื่อสัตย์สุจริต ง. ขยันหมั่นศึกษา 7. การศึกษาประวัติของพุทธศาสนิกชนตัวอย่างเป็นผลดีต่อ นักเรียนอย่างไร ก. ได้แบบอย่างในการด าเนินชีวิต ข. ได้รับความสนุกสนาน ค. ท าให้ผลการเรียนดี ง. ได้รู้ประวัติท่าน 9. ข้อคิดแบบอย่าง 84
10. สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงบ าเพ็ญประโยชน์ต่อ พระพุทธศาสนาอย่างไร ก. สถาปนากรุงธนบุรีเป็นเมืองหลวง ข. ประกาศอิสรภาพจากพม่า ค. จัดระเบียบสังฆมณฑล ง. เผยแผ่พระพุทธศาสนา ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ใน หน้าค าตอบที่ถูกต้อง ที่สุดเพียงหนึ่งค าตอบ แบบทดสอบหลังเรียน (ต่อ) ข้อคิดแบบอย่าง 85 ไม่ยากเลยใช่ไหมคะ เพื่อน ๆ คะแนนเต็ม 10 คะแนน ได้ ..............คะแนน
ภาคผนวก
เฉลยแบบทดสอบ ก่อนเรียน ข้อ 1. ค ข้อ 6. ง ข้อ 2. ข ข้อ 7. ข ข้อ 3. ค ข้อ 8. ง ข้อ 4. ง ข้อ 9. ค ข้อ 5. ก ข้อ 10. ง ข้อคิดแบบอย่าง 87
เฉลยแบบทดสอบ หลังเรียน ข้อ 1. ข ข้อ 6. ก ข้อ 2. ค ข้อ 7. ก ข้อ 3. ง ข้อ 8. ง ข้อ 4. ง ข้อ 9. ก ข้อ 5. ค ข้อ 10. ค ข้อคิดแบบอย่าง 88
เพื่อให้นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับสามเณรสังกิจจะได้ มีบุญบารมีมากท าให้ดาบที่โจรใช้ฟันบิดงอ เทศนาธรรมแก่โจรทั้ง 500 คน จนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ทันทีที่ปลงผมบวชเณร เป็นบุตรของบุตรสาวเศรษฐีที่เสียชีวิตลงขณะท้องแก่ พูดโน้มน้าวไม่ให้โจรจับตนเองไปท าพิธีพลีกรรม กิจกรรมที่ 1 สามเณรสังกิจจะ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน / / / x x ข้อคิดแบบอย่าง 89 ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน หน้าข้อความที่ถูก และ เครื่องหมาย X ใน หน้าข้อความที่ผิด เฉลย
เพื่อให้นักเรียนจ าแนกคุณธรรมของสามเณรสังกิจจะได้ กิจกรรมที่ 2 คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน x x / / ข้อคิดแบบอย่าง 90 เสียสละ คุณธรรมของ สามเณรสังกิจจะ ซื่อสัตย์ กล้าหาญ อดทน ขยัน หมั่นเพียร x ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน ใต้ข้อความที่ถูก และ เครื่องหมาย X ใน ใต้ข้อความที่ผิด เฉลย
บริจาคเสื้อผ้า ช่วยเหลือเด็กยากจน .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... เพื่อให้นักเรียนเห็นคุณค่าของคุณธรรมที่ได้จาก การศึกษาประวัติของพุทธสาวก กิจกรรมที่ 3 เสียสละของเล่นให้น้อง .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... น้องมีความสุข พ่อแม่มีความภูมิใจ .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... เด็กยากจนมีเสื้อผ้าใส่ สังคมมีความสุข .......................................................... .......................................................... .......................................................... ........................................................ ความเสียสละ คุณธรรมของสามเณรสังกิจจะ คือ............................................. คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน (ค าตอบอาจจะขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของครูผู้สอน) การน าไปปฏิบัติ 1 การน าไปปฏิบัติ 2 ผลที่เกิดจากการปฏิบัติ ผลที่เกิดจากการปฏิบ ัติ ข้อคิดแบบอย่าง 91 ค าชี้แจง : ให้นักเรียนบอกคุณธรรมของสามเณรสังกิจจะมา 1 ข้อ เสนอแนวทางการน าไปปฏิบัติ และผลที่เกิดจากการปฏิบัติ มาอย่างละ 2 ข้อ เฉลย
อารามทูสกชาดก ฝากให้ลิงดูแลต้นไม้ อยากไปเที่ยวชมงานมหรสพ คนเฝ้าสวน อุทยานในกรุงพาราณสี ลิงถอนรากต้นไม้ ท าให้เกิดความเสียหาย (ค าตอบอาจจะขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของครูผู้สอน) ค าชี้แจง : ให้นักเรียนเลือกตอบค าถามเกี่ยวกับอารามทูสกชาดก หรือ มหาวาณิชชาดก มาเพียงเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เพื่อให้นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับอารามทูสกชาดกและมหาวาณิชชาดกได้ กิจกรรมที่ 4 ชาดกที่เลือกคือ............................................ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ท าอะไร เพราะอะไร ตอบ.......................................... ................................................. กล่าวถึงใคร 1. 2. ตอบ.......................................... ................................................. ที่ไหน 3. 4. 5. ผลเป็นอย่างไร ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ข้อคิดแบบอย่าง 92 เฉลย
มหาวาณิชชาดก ตัดต้นไม้วิเศษ เกิดความโลภ อยากได้ทรัพย์สมบัติ กลุ่มพ่อค้าเร่ กลางทะเลทราย ถูกพญานาคพ่นไฟใส่จนตาย (ค าตอบอาจจะขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของครูผู้สอน) ค าชี้แจง : ให้นักเรียนเลือกตอบค าถามเกี่ยวกับอารามทูสกชาดก หรือ มหาวาณิชชาดก มาเพียงเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เพื่อให้นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับอารามทูสกชาดกและมหาวาณิชชาดกได้ กิจกรรมที่ 4 ชาดกที่เลือกคือ............................................ ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ท าอะไร เพราะอะไร ตอบ.......................................... ................................................. กล่าวถึงใคร 1. 2. ตอบ.......................................... ................................................. ที่ไหน 3. 4. 5. ผลเป็นอย่างไร คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ตอบ.......................................... ................................................. ................................................. ข้อคิดแบบอย่าง 93 เฉลย
เพื่อให้นักเรียนจ าแนกข้อคิดและคุณธรรมจากเรื่อง อารามทูสกชาดกและมหาวาณิชชาดกได้ กิจกรรมที่ 5 หัวหน้าพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดกรอดพ้นจากความ ตายเพราะมีความอดทนสูง พวกพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดกต้องตายเพราะความไม่ รู้จักพอ ค าชี้แจง : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน หน้าข้อความที่ถูก และ เครื่องหมาย X ใน หน้าข้อความที่ผิด คนเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกใช้คนได้เหมาะกับงาน ฝูงลิงในเรื่องอารามทูสกชาดกฉลาดในสิ่งไม่มีประโยชน์ คนเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกตัดสินใจอย่าง รอบคอบก่อนใช้ลิงท างาน คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน x x / / x ข้อคิดแบบอย่าง 94 เฉลย
ลิงเป็นสัตว์และไม่มีความรู้เรื่องการดูแลต้นไม้ หากตัดแล้วกิ่งที่เคยให้ร่มเงา น้ า และอาหารก็จะหายไปด้วย ได้ข้อคิดที่จะน าไปใช้ในการด าเนินชีวิต คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน เพื่อให้นักเรียนเห็นคุณค่าของข้อคิดและคุณธรรมที่ได้ จากการศึกษาชาดก กิจกรรมที่ 6 (ค าตอบอาจจะขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของครูผู้สอน) ถ้านักเรียนเป็นคนเฝ้าสวนในเรื่องอารามทูสกชาดกจะใช้ลิงรดน้ าต้นไม้ หรือไม่ เพราะเหตุใด (2 คะแนน) ใช้ ไม่ใช้ เพราะ......................................................................................................... ................................................................................................................... 1. ถ้านักเรียนเป็นพ่อค้าในเรื่องมหาวาณิชชาดกจะตัดต้นไม้ทั้งต้นหรือไม่ เพราะเหตุใด (2 คะแนน) ตัด ไม่ตัด เพราะ......................................................................................................... ................................................................................................................... 2. การศึกษาชาดกมีประโยชน์ต่อนักเรียนอย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... 1. ค าชี้แจง 1 : ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย / ใน พร้อมทั้งบอกเหตุผล ค าชี้แจง 2 : ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ ข้อคิดแบบอย่าง 95 / / เฉลย
ค าชี้แจง : ให้นักเรียนโยงเส้นข้อความและค าอธิบายที่สัมพันธ์กัน ให้ถูกต้อง เพื่อให้นักเรียนบอกรายละเอียดเกี่ยวกับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ได้ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน กิจกรรมที่ 7 สถานที่อุปสมบทของ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) วัดที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ด ารง ต าแหน่งเจ้าอาวาส เมืองที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช น าทหารไปตั้งหลัก สถานที่ที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เข้ารับการศึกษาใน วัยเด็ก ต าแหน่งแรกสุดของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช มหาดเล็ก 1. 2. จันทบุรี 3. วัดระฆังโฆสิตาราม 4. ส านักอาจารย์ทองดี 5. วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ข้อคิดแบบอย่าง 96 เฉลย
สมถะเรียบง่าย ไม่ยึดติดกับยศศักดิ์ ท านุบ ารุงพระพุทธศาสนา ขยันหมั่นศึกษา รวบรวมพระไตรปิฎก จัดระเบียบสังฆมณฑล ค าชี้แจง : ให้นักเรียนน าตัว ก หรือ ข ไปเติมใน หน้าข้อความ ที่สัมพันธ์กันให้ถูกต้อง เพื่อให้นักเรียนจ าแนกแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) ได้ คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน ก สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) แบบอย่างที่ดี ข กิจกรรมที่ 8 ก ก ก ข ข ข้อคิดแบบอย่าง 97 เฉลย
ไปท าบุญที่วัด/ช่วยท าความสะอาดวัด/บริจาคเงินให้วัด/อื่นๆ วัดสะอาด/ได้บุญ/มีความสุข/ช่วยท านุบ ารุงพระพุทธศาสนา/อื่น ๆ นักเรียนจะปฏิบัติตามแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช อย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... เมื่อนักเรียนปฏิบัติแล้วจะเกิดผลอย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... ได้ข้อคิดแบบอย่างที่ดีในการน าไปปฏิบัติ การศึกษาประวัติของพุทธศาสนิกชนตัวอย่างมีประโยชน์ต่อนักเรียน อย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... ตั้งใจฟังเวลาครูสอน/ตั้งใจเรียน/ขยันท าการบ้าน/อื่นๆ เรียนเก่ง/มีผลการเรียนดี/ได้เกรดดี นักเรียนจะปฏิบัติตามแบบอย่างที่ดีของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี) อย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... เมื่อนักเรียนปฏิบัติแล้วจะเกิดผลอย่างไร (1 คะแนน) ตอบ........................................................................................................... 2. คะแนนเต็ม 5 คะแนน ได้ ..............คะแนน 3. 1. ค าชี้แจง : ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ เพื่อให้นักเรียนเห็นคุณค่าของการศึกษาประวัติของ พุทธศาสนิกชนตัวอย่าง กิจกรรมที่ 9 ข้อคิดแบบอย่าง 98 (ค าตอบอาจจะขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของครูผู้สอน) เฉลย
ทรูปลูกปัญญา. (ม.ป.ป.). พุทธสาวก (สามเณรสังกิจจะ). สืบค้น 14 มกราคม 2565. จาก https://www.trueplookpanya.com/learning/detail/33573 ธรรมะไทย. (ม.ป.ป.). สามเณรสังกิจจะ. สืบค้น 14 มกราคม 2565. จาก http:// www.dhammathai.org/sawok/sawok03.php ธรรมะไทย. (ม.ป.ป.). อารามทูสกชาดก. สืบค้น 16 มกราคม 2565. จาก http:// www.dhammathai.org/chadoknt/chadoknt117.php ราชบัณฑิตยสถาน. (ม.ป.ป.). พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช 2554. สืบค้น 10 กุมภาพันธ์ 2565. จาก https://dictionary.orst.go.th/ วัดหนองจอก (ภักดีนรเศรฐ), โรงเรียน. (2564). หลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน โรงเรียนวัดหนองจอก (ภักดีนรเศรษฐ) พุทธศักราช 2551 (ฉบับปรับปรุง พุทธศักราช 2564). กรุงเทพมหานคร : โรงเรียนวัดหนองจอก (ภักดีนรเศรษฐ). วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี. (ม.ป.ป.). สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมร สี). สืบค้น 21 มกราคม 2565. จาก https://th.wikipedia.org/wiki/สมเด็จพระพุฒา จารย์(โต_พฺรหฺมร สี) ศูนย์ประชาสัมพันธ์และเทคโนโลยีสารสนเทศ กองทัพภาคที่ 3. (ม.ป.ป.) 28 ธันวาคม วันสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช. สืบค้น 24 มกราคม 2565. จาก http:// www.3armyarea-rta.com/vocation/taksin.html สถาบันพัฒนาคุณภาพวิชาการ (พ.ว.). (2563). สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3, คู่มือครู. กรุงเทพมหานคร : พัฒนาคุณภาพวิชาการ (พ.ว.). บรรณานุกรม