220425_คู่มือลาหู่_font2005

ก

คำนำ

อนำมัยกำรเจริญพันธุ์และกำรวำงแผนครอบครัว เป็นผลสัมฤทธิ์จำกกระบวนกำร
ทำหน้ำที่ของวัยเจริญพันธุ์ ดังนั้นเพื่อเสริมสร้ำงภำวะอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ที่ดี เร่ิมต้ังแต่เข้ำสู่
วัยรุ่นจนกระท่ังถึงวัยที่เตรียมพร้อมก้ำวเข้ำสู่กำรสร้ำงครอบครัวที่มีสุขภำพแข็งแรง ซึ่งจำก
สถำนกำรณ์ที่พบในชนชำวลำหู่พบว่ำ มีปัญหำกำรต้ังครรภ์ในวัยรุ่น ขำดควำมรู้เรื่องกำรดูแล
สุขภำพอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ และกำรฝำกครรภ์คุณภำพของหญิงลำหู่ที่พบว่ำต่ำกว่ำเกณฑ์
ตัวชี้วัดของกระทรวงสำธำรณสุข จึงได้จัดทำคู่มือต้นแบบชุมชนดูแลอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ใน
หญิงชำวลำหู่ข้ึน วัตถุประสงค์เพื่อเพิ่มควำมรู้ ควำมเข้ำใจ กำรปรับทัศนคติที่ดีในกำรดูแล
สุขภำพด้ำนอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ โดยอำศัยกระบวนกำรมีส่วนร่วมของชุมชน จำกผู้มีบทบำท
ในชุมชน ได้แก่ ผู้นำชุมชน ผู้นำศำสนำ อำสำสมัครสำธำรณสุขประจำหมู่บ้ำน (อสม.) ในกำร
ถ่ำยทอดกจิ กรรม กำรเสรมิ ควำมรู้ ปรบั ทัศนคติ อันจะนำไปสูก่ ำรปรับเปลี่ยนพฤติกรรมในกำร
ดูแลสุขภำพอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ใหด้ ีข้ึน และคู่มือฉบับนี้มีขอบเขตเนื้อหำในเรื่อง กระบวนกำร
ดำเนินงำนกิจกรรมต้นแบบชุมชนฯ ควำมรู้เกี่ยวกับกำรดูแลอนำมัยในวัยรุ่นรวมถงึ กำรป้องกัน
กำรต้ังครรภใ์ นวัยรุน่ กำรป้องกันโรคเอดส์ โรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์ กำรคุมกำเนิด และกำร
ส่งเสรมิ กำรฝำกครรภ์คุณภำพ กำรตดิ ตำมและประเมินผลลัพธข์ องกำรดำเนนิ งำน

ผู้จัดทำหวังเป็นอย่ำงยิ่งว่ำต้นแบบชุมชนดูแลอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ในหญิงชำวลำหู่
จะสำมำรถนำไปใช้เป็นแนวทำงกำรทำงำนด้ำนอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ในชุมชนและเผยแพร่
ไปยังชุมชนอืน่ ต่อไป

คณะผู้จดั ทำ

สำรบญั ข

 สถำนกำรณอ์ นำมัยกำรเจรญิ พันธุใ์ นหญงิ ชำวลำหู่ หน้ำ
 ต้นแบบกำรดูแลสขุ ภำพอนำมัยกำรเจริญพันธุใ์ นหญงิ ชำวลำหู่
 ควำมรู้เบือ้ งต้นเกีย่ วกับสรีรวิทยำ กำรเปลีย่ นแปลงใน 1
4
วยั เจรญิ พันธุ์ของผูห้ ญิงและกำรบนั ทึกประจำเดือนด้วยวิธีตำ่ ง ๆ
 ควำมรูเ้ รือ่ งเพศ และ บทบำททำงเพศ 8
 กำรปอ้ งกนั โรคเอดส์และโรคตดิ ตอ่ ทำงเพศสมั พันธ์ 18
 กำรคุมกำเนิด 22
 กำรฝำกครรภค์ ุณภำพ 35
46
บรรณำนุกรม
51
เอกสำรดำวนโ์ หลดเพม่ิ เติม
52

สถำนกำรณอ์ นำมยั กำรเจรญิ พนั ธุ์ในหญงิ ชำวลำหู่

ประเทศไทยมีกลุ่มชำติพันธ์ุบนพื้นที่สูง ร่วมกันเพื่อส่งเสริม ป้องกันและลดควำมเสี่ยงต่อ
ประกอบด้วยหลำกหลำยชนเผ่ำ อำทิ กะเหรี่ยง กำรตั้งครรภ์ คลอด และหลังคลอดของสตรีกลุ่ม
ม้ง ลีซู ลำหู่ อำข่ำหรือเมี่ยน มีประชำกรรวม ชำติพันธ์ุบนพื้นที่สูงทุกฝ่ำยร่วมกันหำทำงออกใน
1,148,189 คน ชำวไทยภูเขำอำศัยอยู่ใน ถ่ิน ก ำรแก้ไข ปัญ หำดังก ล่ำวเ พื่อ ล ดก ำ ร เ กิ ด
ทุรกันดำรห่ำงไกล มีวิถีชีวิต ขนบธรรมเนียม ภำวะแทรกซ้อนและเสียชีวิตจำกกำรตั้งครรภ์ใน
ประเพณี ควำมเชื่อที่หลำกหลำย เข้ำไม่ถึงบริกำร กลุ่มชนชำติพันธ์ุ (ศูนย์อนำมัยกลุ่มชำติพันธ์ุ ชำย
สุขภำพ และมีควำมเสี่ยงที่จะเข้ำไม่ถึงบริกำรดูแล ขอบและแรงงำนขำ้ มชำติ, 2564)
สุขภำพแม่และเด็กมำกกวำ่ ประชำกรทัว่ ไป
ผู้หญิงชำวลำหู่มีวัฒนธรรมกำรแต่งงำน
จำกสถิติกำรเสียชีวิตของมำรดำกลุม่ ชำติ ตั้งแต่อำยุยังน้อย เฉลี่ย 13-14 ปี ซ่ึงยังขำดมี
พันธ์ุบนพื้นที่สูงที่รวบรวมโดย ศูนย์อนำมัยกลุ่ม ควำมรู้ที่เหมำะสมเกี่ยวกับกำรดูแลครอบครัว
ชำติพันธ์ุชำยขอบและแรงงำนข้ำมชำติ เขต 1 ซ่ึง กำรดูแลบตุ รจึงส่งผลให้พบกำรเสียชีวิตของทำรก
เป็นเขตที่มีประชำกรกลุ่มชำติพันธ์ุบนพื้นที่สูง ภำยในขวบปีแรก กำรติดเชื้อเอชไอวี โรคติดต่อ
อำศัยอยู่ถึง 944,966 คน คิดเป็นร้อยละ 65.57 ทำงเพศสัมพันธ์ ดังนั้น จึงควรมีกำรให้ควำมรู้
ของประชำกรกลุ่มชำตพิ นั ธท์ุ ้งั หมดในประเทศไทย สร้ำงควำมตระหนักแก่เยำวชนชำวลำหู่ในเรื่อง
1,441,135 คน ในปีงบประมำณ 2561, 2562 และ อนำมัยกำรเจริญพันธ์ุ เพื่อป้องกันเอชไอวี
ปีงบประมำณ 2563 พบอัตรำกำรเสียชีวิตมำรดำ โรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์ กำรตั้งครรภ์ที่ไม่พึง
กลุ่มชำติพันธ์ุ เท่ำกับ 5.69, 12.1 และ 10.0 ประสงค์ และกำรทำแท้งที่ไม่ปลอดภัย (Lahu
ตำมลำดับ ซ่ึงเสียชีวิตจำกกำรตั้งครรภ์ด้วย women organization, 2016)
สำเหตุต่ำงๆ อำทิ กำรตกเลือดหลังคลอด และ
ควำมดันโลหติ สงู ขณะตั้งครรภ์ ซ่งึ สำเหตุสว่ นใหญ่ ผลกำรศึกษำข้อมูลเชิงคุณภำพในชุมชน
สำมำรถปอ้ งกันได้ สำเหตุดังกลำ่ วมำจำกกำรเข้ำ ลำหู่ พบวำ่ กำรดำเนนิ งำนดำ้ นอนำมัยกำรเจริญ
ไม่ถึงบริกำรที่มีควำมสัมพันธ์กับควำมเชื่อและ พันธ์ุมีในลักษณะอบรมให้ควำมรู้แต่ขำดควำม
ประเพณีตำมวิถีชนเผ่ำที่แตกต่ำงและหลำกหลำย ต่อเนื่อง ควำมรู้ที่ได้รับ ในเรื่อง กำรป้องกันโรค
ทำให้มีข้อจำกัดหรืออุปสรรคของกำรเรียนรู้ เอดส์ โรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์ฝ่ำยหญิงยังขำด
สภำพภูมิศำสตร์ที่เป็นภูเขำและเทือกเขำสูง กำร ควำมตระหนักในกำรต่อรองกับฝ่ำยชำยทำให้ยัง
ตั้งบ้ำนเรือนอยู่ห่ำงไกล ทุรกันดำรกำรเดินทำงมี มีสถำนกำรณ์กำรตัง้ ครรภ์ในวยั เรียน และลำออก
ควำมยำกลำบำก ในกำรดำเนินงำนด้ำนอนำมัย จำกกำรเรียนเพื่อแต่งงำนมีครอบครัว กำรฝำก
แม่และเด็ก นอกจำกโรงพยำบำลส่งเสริมสุขภำพ ค ร ร ภ์ ไ ม่ ค ร บ ต ำ ม เ ก ณ ฑ์ ฝ ำ ก ค ร ร ภ์ คุ ณ ภ ำ พ
ตำบล (รพ.สต.) ที่ใกล้ชิดกับกลุ่มเป้ำหมำยแล้วใน เนื่องจำกไม่ทรำบว่ำตนเองตั้งครรภ์ จึงไม่ได้ฝำก
พื้นที่สูงยังมีสถำนบริกำรสำธำรณสุข และ ครรภ์ก่อน 12 สัปดำห์ และไม่ได้เลือกชนิดกำร
บุคลำกรหน้ำงำน ได้แก่ พนักงำนสุขภำพชุมชน คุมกำเนิดที่เหมำะสมกับวิถีชีวิต บุคคลที่มีอิทธิพล
(พสช.) ครูอำสำสมัคร (ศศช.) และอำสำสมัคร ในชุมชนลำหู่ คือ ผูน้ ำชุมชน ผูน้ ำศำสนำ และ
สำธำรณสุขประจำหมู่บ้ำน (อสม.) ปฏิบัติงำน

อสม.จะมีบทบำทในด้ำนกำรส่งเสริมสุขภำพ
บุคคลเหล่ำนี้จะสำมำรถ โน้มน้ำวจิตใจให้คนใน
ชุมชน เข้ำร่วมกิจกรรมได้อย่ำงต่อเนื่องได้
กิจกรรมหลักที่ชำวลำหู่เข้ำร่วมอย่ำงสม่ำเสมอใน
วันอำทิตย์คือกำรร่วมทำพิธีในโบสถ์ ตำมหลัก
ศำสนำ คริสต์ คนในชุมชนให้ควำมร่วมมือเป็น
อย่ำงดีและบำงชุมชนมีกิจกรรม 4 รอบ/วัน บำง
พื้นทีม่ ีรอบกิจกรรมที่มีเฉพำะสตรชี ำวลำหู่

จำกข้อมูลดังกล่ำว คณะทำงำนจึงได้
จัดทำต้นแบบชุมชนดูแลสุขภำพอนำมัยกำรเจริญ
พันธุข์ องหญิงชำวลำหู่ข้ึน โดยอำศัยผูม้ ีบทบำทใน
ชุมชนเป็นผู้ถ่ำยทอดและเน้นกำรทำกิจกรรมที่
ก่อให้เกิดควำมรู้ กระบวนกำรปรับเปลี่ยน
ทัศนคติ กำรฝึกทักษะกำรปฏิบัติ ซึ่งจะนำไปสู่
กำรปรับเปลี่ยนพฤติกรรมกำรดูแลสุข ภำพ
อนำมัยกำร เจริญพนั ธท์ุ ี่ดีขนึ้ ได้

3

4

ต้นแบบกำรดูแลสุขภำพอนำมัยกำรเจริญพันธุ์ในหญงิ ชำวลำหู่

อนำมัยเจริญพันธ์ุ คือ ภำวะสุขภำพที่ จำกกำรศึกษำข้อมูล พบว่ำ ชุมชนชำวลำหู่มีจุด
สมบูรณ์ท้ังกำย ใจ และสังคม ในเรื่องที่เกี่ยวข้อง แข็ง ที่สำมำรถนำมำเป็นแนวทำงในกำรแก้ไข
กับระบบกำรเจริญพันธ์ุและกำรทำหน้ำที่ระบบ ปัญหำได้เป็นอย่ำงดี ได้แก่ กำรมีส่วนร่วมจำก
เจริญพันธ์ุตลอดช่วงชีวิต โดยเฉพะในผู้หญิงหำก ชุมชนโดยอำศัยบุคคลที่มีบทบำทในชุมชนที่จะ
ดูแลสุขภำพอนำมัยกำรเจริญพันธ์ุไม่เหมำะสม สำมำรถเข้ำมำมีบทบำทในกำรถ่ำยทอดกิจกรรม
จะก่อให้เกิดผลกระทบได้ท้ังต่อตนเอง ครอบครัว ต่ ำ ง ๆ ไ ป สู่ ก ลุ่ ม ห ญิ ง ล ำ หู่ แ ล ะ ก ำ ร เ ข้ ำ ถึ ง
ชุมชน จำกกำรศึกษำสถำนกำรณ์ปัญหำดูแล กลุ่มเป้ำหมำยโดยมีควำมเชื่อและศรัทธำร่วมกัน
สุขภำพอนำมัยกำรเจริญพันธ์ุในหญิงลำหู่ พบว่ำ และเป็นผู้ให้มำกกว่ำรับ ดังนั้นควำมต้องกำร
มีปัญหำสำคัญ 4 ประเด็นที่ควรหำแนวทำงแก้ไข เขำ้ ร่วมกิจกรรมทีเ่ ปน็ ฐำนสำคัญของชุมชน ทำให้
ได้แก่ กำรป้องกันกำรตั้งครรภ์ในวัยรุ่น กำร ทีมผู้วิจัย จึงพัฒนำต้นแบบชุมชนดูแลสุขภำพ
คุมกำเนิด กำรป้องกันโรคเอดส์และโรคติดต่อ อนำมัยกำรเจริญพันธ์ุในหญิงชำวลำหู่ สรุปตำม
ทำงเพศสัมพันธ์ุ และกำรฝำกครรภ์คุณภำพ แผนภำพที่ 1

โดยกำรพัฒนำต้นแบบชุมชนดูแลสุขภำพ 56
อ น ำ มั ย ก ำ ร เ จ ริ ญ พั น ธ์ุ ใ น ห ญิ ง ช ำ ว ล ำ หู่ มี
กระบวนกำร ดังนี้ แผนภำพที่ 2
2. แกนนำที่คัดเลือก จะได้รับกำรพัฒนำ
1. ค้นหำทีมแกนนำในชุมชน ประกอบ
ไปด้วย ผู้นำชุมชน ผู้นำศำสนำ และ อสม.โดยใน ศักยภำพโดยเข้ำรับกำรอบรม จำนวน 2
กำรพัฒนำตน้ แบบชุมชน ทำงทีมผู้วิจัยได้คัดเลือก หลักสูตร คือ
ทีมแกนนำชุมชนๆละ 5 คน ทีมแกนนำชุมชน
จะมบี ทบำทในกำรจัดกิจกรรมตำมหลักสูตรแม่ญิง หลักสูตรที่ 1 หลักสูตรแม่ญิง รู้จริง เรื่อง
รู้จริง เรื่องเพศ ที่เป็นกิจกรรมกำรให้ควำมรู้ เพศ เป็นกำรให้ควำมรู้ กำรปรับเปลี่ยนทัศนคติ
ปรับเปลย่ี นทศั นคติ กำรฝึกปฏบิ ัติเพื่อนำไปสู่กำร และกำรฝึกปฏิบัติในกำรดูแลสุขภำพอนำมัยกำร
ดูแลสุขภำพอนำมัยกำรเจริญพนั ธ์ทุ ี่เหมำะสม เจรญิ พนั ธ์ุ ประกอบดว้ ย 7 กจิ กรรมย่อย ไดแ้ ก่
สำหรับหญิงลำหู่ในชุมชนอย่ำงต่อเนือ่ งอย่ำงนอ้ ย
ปีละ 2 คร้ัง อีกท้ังยังมีบทบำทเฝ้ำระวัง ติดตำม 1. หญงิ ลำหู่ กับกำรเรียนรูส้ ถำนกำรณ์
ประเมินผลกำรดูแลสขุ ภำพอนำมัยกำรเจรญิ พนั ธ์ุ “อนำมัยเจรญิ พนั ธ์ุ”
โดยมีเจ้ำหน้ำที่จำกโรงพยำบำลส่งเสริมสุขภำพ
ตำบล โรงพยำบำลชุมชนเป็นผู้พัฒนำและพี่เลี้ยง 2. มำรู้จักกับตน้ แบบกำรดูแลสุขภำพ
แก่ทีมแกนนำ รวมถึงให้คำปรึกษำและให้บริกำร อนำมัยกำรเจริญพนั ธ์ใุ นหญงิ ชำวลำหู่
ด้ำนสุขภำพอนำมัย กำรเจริญพันธ์ุแก่หญิงลำหู่
ตำมบทบำทกำรมีส่วนร่วมของชุมชนดูแลสุขภำพ 3. เมือ่ ฉันโตเป็นสำว ”อะไรที่เปลีย่ น
อนำมัยกำรเจรญิ พนั ธ์ใุ นหญิงชำวลำหู่ แปลง”

4. เมื่อวัยรุ่นไม่อยำกตั้งครรภ์ ตอ้ งทำ
ยังไง?

5. อะไรคือ“โรคเอดส์และโรคติดตอ่ ทำง
เพศสัมพันธ์”

6. เมื่อฉันจะคุมกำเนดิ “คุมแบบไหน 7
ปอ้ งกันไดท้ ั้งท้องและโรค“
(วันอำทิตย์) โดยหลักสูตรได้ผ่ำนกำรพิจำรณำ
7. เตรียมตัวเปน็ คุณแม่มืออำชีพ ควำมเหมำะสมจำกผู้นำศำสนำเป็นที่เรียบร้อย
หลักสูตรที่ 2 หลักสูตรกำรสร้ำงทีม เจริญพนั ธ์ุ สำหรับหญงิ ลำหู่ในชุมชน โดยกจิ กรรม
จะจัดในโบสถ์ หรือสถำนที่ในชุมชนที่กำหนดให้
แกนนำชุมชน โดยมีเนื้อหำในเรื่องทกั ษะกำรเป็น แล้ว ต่อเนื่องเป็นประจำทุกปี และมีกำรกระตุ้น
แกนนำไม่วำ่ จะเปน็ กำรส่อื สำร กำรพูดในที่ชุมชน กิจกรรมอีก 1 ครัง้
กำรทำงำนเป็นทีม และหัวใจของกำรทำงำนใน
หน้ำที่แกนนำ รวมท้ังทักษะกำรสอนในเรื่อง 4. ทีมแกนนำชุมชนเฝ้ำระวัง ติดตำม
เพศศึกษำ ซง่ึ เปน็ ควำมรูท้ ่สี ำมำรถนำไปเผยแพร่ หญิงลำหู่เพื่อให้ดูแลสุขภำพอนำมัยกำรเจริญพันธุ์
แก่กลุ่มเป้ำหมำยที่เป็นวัยรุ่น พร้อมท้ังเน้นกำร อย่ำงเหมำะสม โดยมีเจ้ำหน้ำที่จำกโรงพยำบำล
สร้ำงแรงจูงใจในกำรทำงำนเป็นแกนนำจติ อำสำ ส่งเสรมิ สุขภำพตำบลและโรงพยำบำลชุมชนเป็นพี่
รูปแบบกิจกรรมคือ กำรทำกิจกรรมนำกำร เลี้ยง รบั /ส่ง ข้อมูล ระหวำ่ งทีมแกนนำ รวมถึงให้
แลกเปลี่ยน และระดมสมอง โดยใช้คู่มือต้นแบบ คำปรึกษำและให้บริกำรด้ำนสุขภำพอนำมัยกำร
ชุมชนดูแลสุขภำพอนำมัยกำรเจริญพันธ์ุในหญิง เจริญพนั ธแ์ุ ก่หญงิ ลำหู่
ลำหู่ฉบับนี้ เป็นแหล่งข้อมูลที่สำคัญประกอบกำร
จัดกิจกรรม 5. ผู้รับผิดชอบงำนอนำมัยแม่และเด็ก
โรงพยำบำลส่งเสรมิ สุขภำพตำบลประเมนิ ผลลัพธ์
3. ทีมแกนนำชุมชนถ่ำยทอดกิจกรรม จำกจำนวนผู้ติดเชื้อเอช ไอ วีและโรคติดต่อทำง
ตำมหลักสูตรแม่ญิง รู้จริง เรื่องเพศ ในรูปแบบ เพศสัมพันธ์ุ รำยใหม่ จำนวนหญิงตั้งครรภ์วัยรุ่น
กำรให้ควำมรู้ กระบวนกำรปรับเปลี่ยนทัศนคติ จำนวนผู้รับบริกำรวำงแผนครอบครัว จำนวนผู้
และกำรฝึกปฏบิ ัติในกำรดูแลสุขภำพอนำมัยกำร เข้ำรับบรกิ ำรฝำกครรภค์ ุณภำพ ครบ 5 ครั้ง
เปน็ กำรรวมตัวเพื่อจัดกจิ กรรมทำงศำสนำคริสต์
โดยสรุปขั้น ตอน กำรดำเนินงำน
ในแผนภำพที่ 3

8

ควำมรู้เบอื้ งตน้ เกีย่ วกับสรีรวทิ ยำ กำรเปลยี่ นแปลงในวยั เจรญิ พนั ธุข์ องผหู้ ญงิ
และกำรบนั ทกึ ประจำเดือนดว้ ยวธิ ตี ำ่ ง ๆ

9

ควำมรเู้ บอื้ งตน้ เกยี่ วกบั สรรี วทิ ยำ กำรเปลยี่ นแปลงในวยั เจรญิ พนั ธขุ์ องผหู้ ญงิ
และกำรบนั ทกึ ประจำเดอื นดว้ ยวธิ ตี ำ่ ง ๆ

ควำมรู้เบือ้ งต้นเกีย่ วกับสรีรวิทยำ วัยรุ่นจะมีควำมกังวลและสงสัยในบุคลิกภำพของ
วัยรุ่น เป็นช่วงต่อจำกวัยเด็กเติบโตไป ตนเองค่อนขำ้ งมำก

เป็นผู้ใหญ่ มีกำรเปลี่ยนแปลงทำงด้ำนร่ำงกำย วัยรุ่นตอนต้น มีอำรมณ์รุนแรง อ่อนไหว
และลักษณะทำงเพศที่บ่งบอกถึงควำมเป็นหนุ่ม งำ่ ย หงุดหงดิ พฤตกิ รรมแปรปรวน ยึดตวั เองเปน็
สำวเกดิ หลัก ไม่สำมำรถควบคุมอำรมณ์และพฤติกรรม
เพิ่มข้ึนอย่ำงรวดเร็ว ไหล่จะกว้ำง แขนขำยำว ของตัวเองได้ เร่ิมมีกำรพัฒนำกำรที่เป็นค่ำนิยม
มือเท้ำใหญ่ อวัยวะส่วนต่ำง ๆ ของร่ำงกำย ของตัวเอง ต้องกำรควำมเป็นส่วนตัว เป็นอิสระ
ไม่สัมพันธ์กัน เด็กวัยนี้จะเก้งก้ำงไม่ได้สัดส่วน คิดว่ำตนเองสำคัญ และคนอื่นๆ ให้ควำมสนใจ
ทำอะไรงุ่มง่ำม ตกหล่นหรือสะดุดล้มอยู่บ่อยๆ ตนเองในขณะเดียวกันจะมีควำมรู้สึกว่ำตนเอง
ต่อมไขมัน ต่อมเหงื่อทำงำนมำกข้ึนรูขุมขนขยำย โดดเดี่ยว
ทำให้มีกลิ่นตัว สิว เด็กผู้ชำยลูกอัณฑะมีขนำด
ใหญ่มำกข้ึน เด็กผู้หญิงสะโพกขยำยออกเริ่มมี วัยรุ่นตอนกลำง มีกำรเจริญเติบโตและ
หน้ำอก เ ป ลี่ย น แ ป ล งข อง ร่ำ งก ำ ย อ ย่ำงต่อเ นื่อง
เด็กผูช้ ำยเริ่มมีหนวดทีร่ ิมฝปี ำกบน เครำ ลักษณะ
ท ำ ใ ห้ มี พ ฤ ติ ก ร ร ม ที่ ไ ม่ เ ห ม ำ ะ ส ม ซึ่ ง มี ของขนจะบำง ๆ อ่อนนุ่มก่อน ต่อมำจะดกดำและ
ผลกระทบต่อสุขภำพในระยะส้ันและระยะยำว แข็ง มีขนขึ้นตำมตัว หน้ำอกที่ลับและรักแร้ เสียง
กำรพัฒนำกำรทำงด้ำนร่ำงกำยและอำรมณ์ของ เริ่มแตกห้ำว กล้ำมเนื้อเป็นมัด นมแตกพำน ลูก
วยั รุ่น แบง่ เป็น 3 กลุม่ คือ อัณฑะจะผลิตตัวอสุจิ ตัวอสุจิจะมีมำกและ
เจริญเติบโตเต็มที่ มีน้ำอสุจิล้นออกมำในเวลำ
1. วัยรุ่นตอนต้น อำยุระหว่ำง 10-13 ปี กลำงคืน ที่เรียกว่ำ ฝันเปียก แสดงควำมเป็น
หรอื เด็กมัธยมศึกษำตอนตน้ หนุ่ม ส่วนเด็กผู้หญิงขนจะไม่ดกเหมือนผู้ชำย
2. วยั รุน่ ตอนกลำง อำยุระหว่ำง 14-17 ปี เสียงแหลมเลก็ ข้ึน มีควำมสมบูรณเ์ กือบเท่ำ
หรอื เดก็ มัธยมศกึ ษำตอนปลำย
3. วัยรุ่นตอนปลำย ระหว่ำง 18-21 ปี ผู้ใหญ่ วิตกกังวลในบคุ ลิกภำพของตัวเอง
ห รื อ 24 ปี ห รื อ เ ด็ ก วิ ท ย ำ ลั ย / มีควำมสนใจในกำรดูแลตนเอง รูปร่ำง หน้ำตำ
มหำวิทยำลยั ควำมสวยงำมมำกข้นึ จะเหน็ ได้จำกกำรแตง่ ตัว
โดยเฉพำะเด็กผู้หญิงที่ค่อนข้ำงสมบูรณ์
และอ้วน จะมีประจำเดือนตั้งแต่อำยุ 8-9 ปี วัยรุ่นจะให้ควำมสนใจกับกิจกรรมใน
ห ลั ง จ ำ ก มี ป ร ะ จ ำ เ ดื อ น แ ล้ ว จ ะ สู ง เ พ่ิ ม ขึ้ น อี ก ครอบครัวนอ้ ยลง เร่มิ จะไม่ค่อยยอมรบั คำแนะนำ
ประมำณ 6-12 เซนติเมตร เดก็ ผูช้ ำยจะสูงจนกวำ่ และคำติชมจำกพ่อแม่ เร่ิมตอ่ ตำ้ นและฝืนคำสง่ั มี
อำยุ 25 ปี เพรำะมีกำรเชื่อมปลำยกระดูกจึงสูง สังคมกว้ำงมำกขึ้น มีเพื่อนและกลุ่มเพื่อนเขำ้ มำมี
ต่อไปอีกไม่ได้ โดยท่ัวไปเด็กผู้หญิงจะเข้ำสู่วัยรุ่น บทบำทจะช่วยทำให้วัยรุน่ เกิดควำมม่นั ใจลดควำม
เร็วกว่ำเด็กผู้ชำยเฉลีย่ ประมำณ 2 ปี เด็กเมื่อเข้ำ วิตกกังวลต่ำงๆ วัยรุ่นช่วงนี้ให้ควำมสำคัญและ
ควำมสัมพันธร์ ะหว่ำงเพื่อนค่อนขำ้ งมำก

วัยรุ่นตอนกลำง เป็นวัยที่มีควำมรุนแรง 10
ด้ำนอำรมณ์ และควำมรู้สึกต่ำงๆ ค่อนข้ำงมำก
บทบำทคำ่ นยิ มของเพื่อน เป็นสง่ิ สำคญั และเพือ่ น เพศสัมพันธ์จะมีควำมรับผิดชอบ เห็นอก เห็นใจ
เข้ำมำมีบทบำทต่อวัยรุ่นช่วงนี้ ต้องกำรกำร ให้เกียรติกับฝำ่ ยตรงข้ำม ชว่ งนีเ้ ปน็ ช่วงระยะเวลำ
ยอมรับจำกเพื่อนขณะเดียวกันมีควำมขัดแย้งกับ ที่สำคัญที่วัยรุ่นสำมำรถเข้ำใจและปลูกฝังในเรื่อง
พ่อแม่ผู้ปกครองมำกที่สุด มีควำมเป็นตัวของ คุณธรรม จริยธรรม ศำสนำ ค่ำนิยมทำงสังคม
ตัวเอง กล้ำพูด มีทักษะควำมสำมำรถคิด ค่ำนยิ มเรื่องเพศ
สร้ำงสรรค์เพิ่มข้ึน ต้องกำรอิสระ ไม่ชอบให้ใคร
มำบงั คับ เริ่มมเี พือ่ นและสนใจเพศตรงขำ้ ม อยำก กำรเปลีย่ นแปลงในวัยเจริญพันธุ์ของผูห้ ญิง
รู้อยำกลองในเรื่องต่ำงๆ รวมท้ังเรื่องเพศด้วย เพศหญงิ
ควำมรู้สึกอ่อนไหวและโรแมนติกเป็นสิ่งที่พบได้
มำกในวัยรุ่นตอนกลำง ทำให้วัยรุ่นจะหมกมุ่น 1. รูปร่ำงสูงขึ้น น้ำหนักตัวเพ่ิมข้ึน
และหลงใหลในสง่ิ ต่ำงๆ ได้งำ่ ย ลักษณะของร่ำงกำยภำยนอกดูคล้ำยกับ
ผูใ้ หญม่ ำกขนึ้ เนือ้ จะน่ิม
วัยรุน่ ตอนปลำย 2. มี ห น้ ำ อ ก ข ย ำ ย ใ ห ญ่ เ ต้ ำ น ม
วัยรุ่นตอนปลำยเด็กผู้ชำยและเด็กผู้หญิง เจริญเติบโตข้นึ เอวคอด สะโพกผำยออก
หรือใหญ่ข้ึน ใบหน้ำและ ผิวพรรณเปล่ง
จะโตทันกัน เด็กผู้ชำยอำจจะสูงกว่ำเด็กผู้หญิง ปล่งั
ในช่วงนี้ ท้ังนี้ขึ้นกับพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อม มี 3. มีน้ำเสียงและท่ำทำงอ่อนหวำน เสียง
โครงสร้ำงกระดูกอย่ำงสมบูรณ์ กระบอกเสียง จะเลก็ แหลม
ขยำยข้ึนอีกเท่ำตัวทำให้เสียงห้ำวทุ้มแบบผู้ชำย 4. ผมเรม่ิ ดกหนำเปน็ มัน
อวยั วะเพศและต่อมเพศเจริญเติบโตเต็มที่ หนำ้ อก 5. มีไขมันมำพอกตำมไหล่อก แขน ขำ
สะโพกขยำยเต็มที่เอวคอดเล็กได้สัดส่วนกับ และสะโพก ทำ ให้รปู ร่ำงสมส่วน
ร่ำงกำย ขนในที่ลับและรักแร้ เครำ มีลักษณะ 6. มีขนขึ้นบริเวณอวัยวะเพศ และ
แข็งและหยำบ มดลูกเจริญเติบโตเต็มที่ มีควำม หวั เหนำ่ และบรเิ วณรกั แร้
พ ร้อ ม ท ำ งด้ำน ก ำรเ จ ริญ พัน ธุ์สมบูรณ์ทั้ง 7. อำจมสี วิ ข้นึ บรเิ วณใบหน้ำ
เด็กผู้หญิงและเด็กผู้ชำย มั่นใจและพอใจลักษณะ 8. อวัยวะเพศโตข้ึน และมีควำมรู้สึกทำง
รูปลักษณ์ของตนเอง ควำมขัดแย้งในวัยรุ่นตอน เพศแบบผูห้ ญงิ ท่วั ไป
ปลำยเปลี่ยนแปลงมำเป็นควำมเข้ำใจถึงควำมรัก 9. สำหรับกำรเปลี่ยนแปลงภำยในนั้น
และหวังดีของพ่อแม่ ยอมรับควำมคิดเห็น ต่อมเพศจะหลั่งฮอร์โมนและมีเมือกใน
ข้อเสนอแนะต่ำงๆ จำกพ่อแม่ ให้ควำมสำคัญเหน็ ช่องคลอด ทำให้รู้สึกเปียก บริเวณ
คุณค่ำของพ่อแมท่ ี่มีตอ่ ตัววยั รุ่น กำงเกงชั้นใน
10. มีประจำเดือน
วัยรุ่นตอนปลำย จะมีควำมคิด กำร
ตัดสินใจอย่ำงมีเหตุผล มีควำมอดทนและควำม
ยับยั้งชัง่ ใจมำกขน้ึ ไตร่ตรอง มีกำรประนีประนอม
รู้จักขอบเขตและข้อจำกัดของตน ในขณะเดียวกัน
ให้ข้อคิดเห็น ข้อเสนอแนะคำปรึกษำและสร้ำง
สัมพันธภำพที่ดีกับพ่อแม่ กำรมีคู่รัก กำรมี

ระบบสืบพันธุ์เพศหญงิ 11
ระบบสืบพันธุ์ของเพศหญิง ประกอบด้วย
2.5 ผนังมดลูก: เป็นเนื้อเยื่อ สำหรับเมื่อ
1. อวัยวะสืบพันธ์ุภำยนอก คือ อวัยวะสืบพันธ์ุที่ ไข่ที่ผสมแล้วจะฝั่งตัว อยู่ข้ำงในสุด เมื่อไข่สุกเส้น
เลือดจะมำเลี้ยงมำก ทำให้หนำขึ้น ถ้ำไข่ไม่ได้รับ
กำรผสมก็จะหลุดออกมำเปน้ ประจำเดือน

อยู่นอกร่ำงกำยสำมำรถมองเห็นได้ด้วยตำ ผูห้ ญิงตั้งครรภ์ไดอ้ ย่ำงไร
เปลำ่ ไดแ้ ก่ แคมใหญ่ แคมเล็ก คลิตอรสิ ในแต่ละเดือนร่ำงกำยเพศหญิงจะผลิต
2. อวัยวะสืบพันธ์ุภำยใน คือ อวัยวะสืบพันธ์ที่อยู่
ภำยในร่ำงกำยเพศหญงิ ไม่สำมำรถมองเห็นได้ ฮอร์โมนสูงขึ้น เพื่อไปกระตุ้นให้รังไข่ปล่อยไข่ที่
ดว้ ยตำเปลำ่ ได้แก่ สมบูรณ์ที่สุด 1 ฟอง ออกมำสู่ท่อนำไข่ เรียกว่ำ
“กำรตกไข่” ไข่จะมีชีวิตอยู่เพียง 24 ชั่วโมง
2.1 รังไข่ : มี 2 ข้ำง (ซ้ำยและขวำ) เท่ำนั้น เพื่อรอพบกับอสุจิของเพศชำย ใน
รูปร่ำงคล้ำยเม็ดขนุน ค่อนข้ำงแข็ง เชื่อมต่อกับ ขณะเดียวกัน ฮอร์โมนยังไปกระตุน้ ให้มดลูกสรำ้ ง
ปลำยทอ่ นำไข่ ทำหน้ำทีผ่ ลิต “ไข่” ซ่ึงมีขนำดเล็ก ผนังให้หนำข้ึนเพื่อรองรับกำรตั้งครรภ์ และทำให้
มำกมองไม่เห็นด้วยตำเปล่ำ แต่ละเดือนรังไข่แต่ มูกบรเิ วณชอ่ งคลอดบำงและยืดหยุ่นได้ดีขนึ้ เพื่อให้
ละข้ำงจะสลับกันทำหนำ้ ที่ปลอ่ ยไขอ่ อกสู่ทอ่ นำไข่ อสุจิผ่ำนเข้ำไปในช่องคลอดได้สะดวก ฝ่ำยชำย
หลั่งน้ำอสุจิเข้ำสู่ช่องคลอดของฝ่ำยหญิง อสุจิ
2.2 ท่อนำไข่ : มี 2 ข้ำง (ซ้ำยและขวำ) จำนวน 200 - 400 ล้ำนตัว อสุจิที่แข็งแรงหนึ่ง
รูปร่ำงคล้ำยท่อเล็ก ๆ ปลำยด้ำนหนึ่งเชื่อมกับรัง เดียวเท่ำนั้นที่จะสำมำรถว่ำยจำกช่องคลอด ผ่ำน
ไข่ และปลำยอีกด้ำนอีกเชื่อมต่อกับโพรงมดลูก เข้ำสู่ปำกมดลูก ไปที่โพรงมดลูก เพื่อไปหำไข่ที่
ทำหน้ำทีล่ ำเลียงเซลล์ไข่ ไปท่มี ดลูก กำลังรอผสมอยู่เพียง 1 ฟอง อสุจิจะใช้ส่วนหัว
เจำะผ่ำนผนังที่ห่อหุ้มและเข้ำไปในไข่ได้ จำกนั้น
2.3 มดลูก : มี 1 อัน อยู่ตรงกลำงระหว่ำง ไข่จะสร้ำงเกรำะปอ้ งกันไม่ใหอ้ สุจิตัวอื่น ๆ เข้ำมำ
ท่อนำไข่ด้ำนซ้ำยและขวำ รูปร่ำงคล้ำยลูกชมพู่ ในไข่อีก อสุจิตัวที่ชนะก็จะรวมตัวกับไข่ โดย
คว่ำ มีผนังกล้ำมเนื้อเรียบและหนำ ทำ ก ำ ร ป ล่ อ ย ส ำ ร เ ค มี ที่ กำห น ด ลั ก ษ ณ ะทำง
หนำ้ ที่รองรับกำรเจรญิ เตบิ โตของทำรก พันธุกรรมของทำรก เช่น รูปร่ำงหน้ำตำ เพศ สี
ผม สีตำ สีผิว จำกนั้นไข่ที่ได้รับกำรปฏิสนธิแล้ว
2.4 ช่องคลอด : มี 1 อัน ยำวประมำณ 9 จะเร่ิมเจริญเติบโตอย่ำงรวดเร็วในระดับเซลล์
ซม. ปลำยช่องคลอดด้ำนบนเชื่อมต่อกับมดลูก พร้อมกับค่อย ๆ เคลื่อนตัวมำฝังที่เยื่อบุมดลูกที่
ปลำยช่องคลอดดำ้ นล่ำง เชื่อมกับแคมเล็กซงึ่ เป็น นุ่มและหนำ แล้วจะพัฒนำเป็น “ตัวอ่อน หรือ
อวัยวะสืบพันธ์ุภำยนอก ทำหน้ำที่เป็นช่องทำง
ส ำ ห รั บ ก ำ ร ค ล อ ด ห รื อ ก ำร ไ ห ล ข อง เ ลือด
ประจำเดือน

เอ็มบริโอ” พร้อมเริ่มสร้ำงช่องทำงแลกเปลี่ยน 12
สำรอำหำร ออกซเิ จน ขับถ่ำยของเสียกับรำ่ งกำย
ของแม่ ตัวอ่อนจะมีพัฒนำกำรมำกขึ้นเรื่อย ๆ ไป ระยะต่ำง ๆ ของวงจรกำรตกไข่
จนกว่ำจะถึง 9 เดือน จึงจะคลอดออกมำเป็น • ระยะมีประจำเดือน
ทำรก
วนั ที่ 1 : วนั แรกของกำรมีประจำเดือน
ประจำเดือน..เกิดขน้ึ มำได้อย่ำงไร • ระยะก่อนตกไข่
หำกไข่ไม่ได้รับกำรผสมกับอสุจิ หลังจำก
วั น ที่ 5 - 12 : ไ ข่ ใ น รั ง ไ ข่ จ ำ น ว น ห ล ำ ย ใ บ
ที่ไข่ตกภำยใน 24 ชั่วโมงก็จะฝ่อไป ส่วนโพรง เจริญเติบโต
มดลูกที่มีกำรเตรียมให้หนำขึ้นนั้นเยื่อบุโพรง
มดลูกก็จะเกดิ กำรหลุดลอกกลำยเป็นประจำเดือน • ระยะตกไข่
หลังจำกที่มีกำรตกไข่ประมำณ 14 วันหรือ 2 วันที่ 13-16 : มีไข่เพียงใบเดียวสุกและตกลงมำ
สัปดำห์ จำกนั้นก็เร่ิมวงจรกำรตกไข่ในรอบต่อไป เพื่อรอกำรปฏิสนธิกับอสุจิที่ท่อนำไข่ สังเกตได้ว่ำ
เป็นประจำทุกเดือน จนกว่ำจะเข้ำสู่วัยทองหรือ จะมีมูกไข่ตกและคัดตึงเต้ำนม นับเป็นเวลำทอง
หมดประจำเดือนนัน่ เอง ของตั้งครรภ์
วงจรกำรตกไขข่ องรอบเดือน
• ระยะก่อนมีประจำเดือน
ผู้หญิงแต่ละคนมีจำนวนช่วงรอบเดือนที่ วนั ที่ 17-28 : ไขท่ ี่ตกหำกไมไ่ ดร้ บั กำรผสมกับอสุจิ
แตกต่ำงกัน โดยท่ัวไปแล้ว มักมีช่วงรอบเดือนอยู่ ภำยใน 24 ชั่วโมงก็จะฝ่อไป ส่วนเยื่อบุโพรง
ที่ 21-35 วัน โดยช่วงคร่ึงแรกของรอบเดือนจะ มดลูกกจ็ ะเกิดกำรหลุดลอกเปน็ ประจำเดือน
ฮอรโ์ มนเพศ
เ ป็ น ช่ ว ง ที่ ก ลุ่ ม ไ ข่ ใ น รั ง ไ ข่ จ ำ น ว น ห ล ำ ย ใ บ จ ะ
เจริญเติบโต จำกนั้นจะมีไข่เพียงใบเดียวสุกและ ฮอร์โมนเพศ กับกำรเปลยี่ นแปลงภำยใน
ตกลงเพือ่ รอกำรปฏสิ นธิกับอสจุ ิ ข อ ง วั ย รุ่ น ห ญิ ง แ ล ะ ช ำ ย ถู ก ก ำ ห น ด ใ ห้ มี ค ว ำ ม
แตกต่ำงกันทำงสรีระ ซ่ึงเป็นผลมำจำกกำร
ทำงำนของต่อมในสมองที่เรียกว่ำ พิทูอิทำรี ที่
กระตุ้นให้เกิดกำรสร้ำงฮอร์โมนในกำรกำหนด
ค ว ำ ม แ ต ก ต่ ำ ง ข อ ง ก ร ะ บ ว น ก ำ ร ท ำ ง ำ น ใ น
ร่ำงกำยของท้ังหญิงและชำย นอกจำกนี้ฮอร์โมน
เพศยังมีผลต่อกำรกำหนดภำวะอำรมณข์ องผู้หญิง
และผู้ชำยให้แตกต่ำงกันอีกด้วย

โดยธรรมชำติแล้ว ไม่ว่ำหญิงหรือชำย
ต่ำงก็มีฮอร์โมนของทั้งสองเพศอยู่ในร่ำงกำย ซึ่ง
บทบำทของฮอร์โมนเพศนี่เองที่จะทำหน้ำที่ขับ
เน้นให้เกิดควำมแตกต่ำงของแต่ละเพศอย่ำง
เด่นชัด โดยฮอร์โมนเพศทคี่ วบคมุ กำรทำงำนของ
เพศหญิงเรียกวำ่ เอสโตรเจน และโปรเจสเตอโรน
มีหน้ำที่ทำให้ผู้หญิงพัฒนำจำกเด็กไปสู่วัยสำว
ฮอร์โมนเอสโตรเจนจะทำให้เต้ำนมขยำย สะโพก
ผำยขึ้น น้ำเสียงเปลี่ยนเป็นนุ่มนวล มีลีลำ
อ่ อ น ไ ห ว ม ำ ก ขึ้ น แ ล ะ ที่ ส ำ คั ญ คื อ ก ำ ร มี
ประจำเดือน สว่ นฮอร์โมนทกี่ ำหนดควำมเปน็ ชำย
คือกลุ่มฮอร์โมนแอนโดรเจน ได้แก่ เทสโทสเตอ

โรน ซ่ึงทำหน้ำที่สร้ำงควำมเป็นชำยนับตั้งแต่ 13
ปฏิสนธิ ส่วนใหญ่ ทำให้เด็กชำยที่กำลังเข้ำสู่วัย
หนุ่มมีเสียงห้ำวข้นึ เรม่ิ มหี นวด บำงรำยมีลักษณะ 7. กำรใช้ห้องน้ำ ห้องส้วม ต้องระวังใน
ทำงพันธุกรรมเด่นชัด เชน่ ศีรษะล้ำน นอกจำกนี้ เรื่องสุขลักษณะ เพรำะอำจเกิดกำรติดเชื้อโรค
ยังส่งผลต่อภำวะอำรมณ์ของท้ังสองเพศด้วย ต่ำง ๆ ได้
ผู้ชำยเร่ิมมองสำวๆด้วยควำมรู้สึกแปลกๆ และ
ผูห้ ญงิ ก็มองชำยหนุ่มดว้ ยควำมรูส้ กึ ตืน่ เตน้ แปลก 8. หำกตนเองมีอำกำรผิดปกติ เช่น
ใหมเ่ ชน่ เดียวกัน มีอำกำรผิดปกติ คัน มีแผล มีตุ่ม บริเวณอวัยวะ
เพศ มีระดูขำวผิดปกติ รอบเดือน ควรได้รับกำร
กำรดูแลสุขอนำมัยทำงเพศ รกั ษำ
สุขปฏบิ ัตเิ กีย่ วกับอวยั วะเพศหญิง
1. ควรอำบน้ำชำระล้ำงอวัยวะเพศทุก

คร้ังที่อำบน้ำด้วยน้ำและสบู่ แล้วซับให้แห้งด้วย
ผ้ำสะอำดและอ่อนนุ่ม เพรำะผิวหนังบริเวณนี้
บอบบำงหำกเช็ดแรงเกินไปจะทำให้เป็นแผลหรือ
ระคำยเคืองได้

2. ไม่ควรใช้น้ำยำสวนหรือล้ำงช่องคลอด
เพรำะส่วนภำยในช่องคลอดจะมีแบคทีเรียชนิด
ห นึ่ ง ค อ ย ช่ ว ย ป้ อ ง กั น เ ชื้ อ โ ร ค อื่ น ๆ ที่ จ ะ
แปลกปลอมเข้ำสู่ช่องคลอด หำกใช้น้ำยำล้ำงจุด
ซ่อนเร้น สำรเคมีในนำ้ ยำจะไปฆ่ำเชื้อแบคทีเรียที่
มีประโยชน์ บริเวณจุดซ่อนเร้นจะอ่อนแอและ
ตดิ เชือ้ ได้ง่ำย

3. ก ำ ร ดู แ ล จุ ด ซ่ อ น เ ร้ น ร ะ ห ว่ ำ ง มี
ประจำเดือน ต้องรกั ษำควำมสะอำดมำกกว่ำปกติ
ควรล้ำงทำควำมสะอำดด้วยน้ำ ซับให้แห้งและ
หม่นั เปล่ยี นผ้ำอนำมัยบ่อย ๆ วนั ละ 3-4 ครัง้ เพือ่
ควำมสะอำดและจะได้ไม่เกิดกำรระคำยเคืองและ
กล่ินไม่พงึ ประสงค์

4. หลังกำรขับถ่ำยปัสสำวะและอุจจำระ
ควรทำควำมสะอำดทุกคร้ัง โดยทำควำมสะอำด
อวัยวะเพศให้เสร็จก่อนแล้วค่อยทำควำมสะอำด
กน้ ภำยหลัง ใช้กระดำษชำระซับใหแ้ ห้ง

5. ไม่สวมเสื้อผ้ำ กำงเกงใน เสื้อชั้นใน
ที่ อับชื้นและรดั แนน่ เกินไป

6. ไม่ควรใช้เสื้อผ้ำ ผ้ำเช็ดตัว กำงเกงใน
ปะปนกับผู้อืน่ เพรำะอำจตดิ โรคกันได้

กำรบันทกึ ประจำเดือนดว้ ยวิธีต่ำงๆ 14
กำรจดบันทึกและนับวันประจำเดือนมำ
ในปัจจุบันเทคโนโลยีเริ่มเข้ำมำมีบทบำท
อย่ำงสม่ำเสมอ ทำให้ทรำบระยะรอบเดือนที่ปกติ ในกำรช่วยเหลือหรือบันทึกข้อมูลต่ำง ๆ จึงมี
ของตนเอง สำมำรถคำดกำรณจ์ ำนวนวันของรอบ ตัวอย่ำงกำรบันทึกข้อมูลประจำเดือนด้วยปฏิทิน
ประจำเดือนปกติ นำไปนับวันไข่ตก เพื่อวำง แ บ บ ง่ ำ ย ๆ ไ ด้ แ ก่ ป ฏิ ทิ น เ พื่ อ แ ม่ ญิ ง แ ล ะ
แผนกำรตั้งครรภ์ หรอื นำไปนับ “ระยะปลอดภัย” แอปพลเิ คชั่นตำ่ งๆ ดังนี้
เพื่อหลีกเลี่ยงกำรตั้งครรภ์เมื่อยังไม่พร้อมได้อีก
ด้วยกำรสังเกตประจำเดือนของตัวเอง ยังช่วยให้ 1. ปฏทิ ิน เพือ่ นญงิ๋ เปน็ ลักษณะปฏทิ ินที่ทำ
เข้ำใจธรรมชำติและกำรทำงำนของร่ำงกำยมำก ได้ด้วยตนเอง สำมำรถประยุกต์จำกปฏิทินที่ใชใ้ น
ขน้ึ กำรสงั เกตรอบเดือนของตนเองนั้นทำให้เรำรู้ บ้ำน หรือ กำรทำขึ้นมำใช้สำหรับกำรบันทึกรอบ
ว่ำประจำเดือนมำสม่ำเสมอ หรือขำดหำยไป ประจำเดือนโดยเฉพำะ กำรบันทึกจะทำกำร
นอกจำกนั้นยังช่วยให้กำรวำงแผนชีวิตได้ดีข้ึน บันทึกวันที่ประจำเดือนมำวันแรกของเดือนนั้น
หำกพบควำมผิดปกติก็สำมำรถวำงแผนดูแล ด้วยกำรทำเครื่องหมำยวงกลมด้วยปำกกำสีแดง
รกั ษำไดอ้ ยำ่ งทันทว่ งที และนับไปอีก 28 วันจะเป็นกำรคำดกำรณ์กำรมำ
ของประจำเดือนในเดือนถัดไป ให้ทำเครื่องหมำย
วงกลมท่วี นั ด้วยปำกกำสีน้ำเงนิ

รอบเดอื น 21-35 วัน

15

2. ปฏทิ นิ ประจำเดือน Flo

ปฏิทินประจำเดือน Flo แอปพลิเคชัน - รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับสุขภำพและ
บันทึกข้อมูลสุขภำพยอดนิยมที่ใช้บันทึกข้อมูล ประจำเดือนที่พัฒนำร่วมกับทีมผูเ้ ชีย่ วชำญ
สุขภำพและครอบคลุมกำรแนะนำข้อมูลเชิงลึก
ของแตล่ ะบุคคล โดยมีจุดเดน่ ดังนี้ - นำเสนอในรูปแบบบทควำม, วิดีโอ,
เสียง, และอื่น ๆ รองรับหลำยภำษำ รวมถึง
มี 3 โหมดให้เลือก คือ โหมดบันทึก ภำษำไทย
ประจำเดือน, โหมดวำงแผนกำรตั้งครรภ์, โหมด
ติดตำมกำรตั้งครรภ์โดยเฉพำะ

- Flo health assistant ผู้ ช่ ว ย ดู แ ล
สุขภำพ ในรูปแบบ Chat bot แจ้งเตือนหำกพบ
ควำมผิดปกติเกี่ยวกับรอบเดือนเกิดข้ึน รวมถึง
แนะนำขอ้ มูลด้ำนสุขภำพอืน่ ๆ

- Secret chat! บอรด์ สำหรบั พูดคุยเรื่อง
ต่ำง ๆ โดยไม่เปิดเผยตัวตน

16

3. ปฏทิ นิ ประจำเดือน My Calendar

ปฏทิ ินประจำเดือน My Calendar - มี Forum สำหรับพูดคุย แลกเปลี่ยน
แอปพลิเคชันบันทึกข้อมูลสุขภำพใน ขอ้ มูลกันระหว่ำงผู้ใช้งำน

รูปแบบปฏิทินน่ำรัก ใส่อิโมจิบอกอำรมณ์ และ - สำมำรถส่งออกข้อมูลจำกแอปไปเป็น
อำกำรต่ำง ๆ ได้ มีสัตว์เลี้ยงตัวน้อยไว้คอยแจ้ง ไฟล์เอกสำรไดด้ ้วย
เตือน เรียบง่ำย ใช้งำนคล้ำยกับปฏิทินที่พร้อม
โน้ตแจ้งเตือนแปะไว้ด้ำนข้ำง เหมำะกับผู้ชื่นชอบ - มีหลำยภำษำให้เลือกใช้ รวมถึง
ควำมน่ำรักและไม่เป็นทำงกำรเกินไป โดยมี ภำษำไทยดว้ ยเช่นกัน
จุดเด่น ดังนี้

- มีท้ังโหมดบันทึกประจำเดือน และ
โหมดสำหรบั ตง้ั ครรภ์

17

ควำมรเู้ รอื่ งเพศและ บทบำททำงเพศ

18

ควำมรเู้ รอื่ งเพศ และ บทบำททำงเพศ

ควำมหมำย ส อ ด ค ล้ อ ง กั บ เ พ ศ ส รี ร ะ ห รื อ เ พ ศ ก ำ เ นิ ด ก็ ไ ด้
เพศ / เพศสรีระ หมำยถึง เพศที่กำเนิด ตำม ในสังคมที่มีกำรควบคุมบทบำททำงเพศ
สภำพและบรรทัดฐำนควำมเป็นหญิงควำมเป็น
ตำมธรรมชำติที่เป็นลักษณะทำงกำยภำพที่ถูก ชำยสูง บุคคลอำจจะไม่สำมำรถแสดงออกควำม
กำหนดจำกชีววิทยำ ควำมแตกต่ำงทำงชีววิทยำ เป็นเพศของตนเองได้อย่ำงเต็มที่ และจำต้อง
ระหว่ำงผู้หญิงและผู้ชำย ไม่สำมำรถเปลี่ยนแปลง แสดงออกบทบำททำงเพศตำมที่สังคมกำหนด
ได้ เช่น ผู้หญิงมีอวัยวะเพศหญิง มดลูก รังไข่ เช่น เกิดเป็นผู้หญิงต้องเรียบร้อย ต้องใส่
ประจำเดือน ผู้ชำยมีอวัยวะเพศชำย ลูกอัณฑะ กระโปรง เป็นผู้ชำยต้องเข้มแข็ง เป็นผู้นำ ไม่
อสุจิ ส่งผลให้หญิงชำยมีหน้ำที่ที่แตกต่ำงกัน เช่น รอ้ งไห้ เป็นตน้
ผู้หญิงมีหน้ำที่ในกำรตั้งครรภ์และคลอดบุตร
ผูช้ ำยจะมสี ่วนในกำรให้กำเนิดโดยเป็นผู้ผลิตอสุจิ อำ้ งอิง
ทีจ่ ะผสมกับไข่
ควำมเสมอภำคทำงเพศ หรือควำมเท่ำเทียม
เ พ ศ สภำพ / บ ท บ ำ ททำงเพศ คือ ระหวำ่ งเพศ คืออะไร
คุณลักษณะ และบทบำททำงสังคมที่สังคมกำหนด
“ควำมเป็นหญิง” และ “ควำมเป็นชำย” โดยผ่ำน ในระยะหลังคนไทยอำจได้ยินแนวคิดนี้
กระบวนกำรขัดเกลำทำงสังคม ผ่ำนทำงสถำบัน บ่อยขึ้นผ่ำนสื่อต่ำง ๆ หลำยคนอำจมองเป็น
ทำงสังคมต่ำงๆ ซ่ึงคุณลักษณะและบทบำท ประเด็นที่กลุ่มผู้หญิงลุกขึ้นมำเรียกร้องสิทธิสตรี
ดังกล่ำว ส่งผลต่อกำรแสดงบทบำททำงเพศ แต่ในควำมเป็นจริงเรื่องควำมเสมอภำคทำงเพศ
ควำมคำดหวัง ควำมสัมพันธ์กำรเข้ำถึงสิทธิ และ หรือควำมเท่ำเทียมระหว่ำงเพศเป็นเรื่องของ
โอกำส ในสังคมของผู้หญิง ผู้ชำย เด็กหญิง มนุษย์ทุกเพศ ทุกวัย ทุกสถำนะ ที่มีสิทธิในควำม
เด็กชำย และ ผู้ที่มีอัตลักษณ์ทำงเพศอื่น ๆ ที่ เป็นมนุษย์อย่ำงเท่ำเทียมกัน ย่ิงไปกว่ำนั้น คำว่ำ
แตกต่ำงกันรวมท้ังกำหนดคุณค่ำของควำมเป็น “เท่ำเทียม” ไม่ได้แปลว่ำ “เท่ำกับ” และคำว่ำ
หญงิ และชำย ที่แตกต่ำงกัน โดยเพศภำวะที่สังคม “เพศสภำพ” เป็นคำที่กว้ำงกว่ำคำว่ำเพศ
กำหนดนั้น ขึ้นอยู่กับปัจจัยต่ำง ๆ ใน แต่ละสงั คม ที่กำหนดตำมเพศกำเนิดเท่ำนั้น ในส่วนของ
เช่น ค่ำนิยม ควำมเชื่อ ประเพณีวัฒนธรรม ประเทศไทยนับว่ำมีควำมก้ำวหน้ำและตอบรับกับ
กำรศึกษำ ชนชั้น วรรณะ ฯลฯ ปัจจัยเหล่ำนี้ สถำนกำรณ์ในปัจจุบันอยำ่ งรวดเรว็
เปลี่ยนแปลงไปตำมกำลเวลำ สภำพกำรณ์ และ
เงื่อนไขสังคมที่เปลี่ยนแปลง ซ่ึงไม่มีสถำนะ ประเทศไทยมีพระรำชบัญญัติควำมเท่ำ
ตำยตัว สำมำรถเปลี่ยนแปลงได้ตำมยุคสมัย ตำม เทียมระหว่ำงเพศ พ.ศ. 2558 ที่ระบุควำมหมำย
ควำมแตกต่ำงทำง สังคมและวัฒนธรรม และไม่ ของกำรเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมระหว่ำงเพศ
จำเป็นจะตอ้ ง อย่ำงชัดเ จน ครอบคลุมถึงบุคคลที่มีกำร
แสดงออกที่แตกต่ำงจำกเพศโดยกำเนิด (มำตรำ
3) และได้มีผลบงั คับใช้เมื่อวนั ที่ 8 กันยำยน 2558
นอกจำกนี้ ยังมีคณะกรรมกำรวินิจฉัยกำรเลือก
ป ฏิ บั ติ โ ด ย ไ ม่ เ ป็ น ธ ร ร ม ร ะ ห ว่ ำ ง เ พ ศ
(คณะกรรมกำร วลพ.) อีกคณะหน่ึง โดยมีหน้ำที่
สำคัญคือกำรวินิจฉัยปัญหำที่มีกำรยื่นคำร้องว่ำมี

กำรเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมระหว่ำงเพศตำม 19
มำตรำ 18
“ควำมเชื่อ เรือ่ ง เพศสภำพ ที่ตอ้ งเปลี่ยนแปลง”  ชำยออกไปหำประสบกำรณ์เรื่องเพศได้
แต่หญงิ ทำไมไ่ ด้
 ชำยได้ตอบแทนบุญคุณพ่อแม่ได้โดยกำร
บวช แตห่ ญิงทำไม่ได้ ควำมคิดเดิม ๆ เช่นนี้เกิดผลเสียตำมมำ
อย่ำงมำกตอ่ ชำย เชน่ อำจตดิ โรค อำจทำให้หญิง
ควำมเชื่อเรื่องนี้ทำให้สังคมให้คุณค่ำลูก ที่ไปเกีย่ วข้องด้วยตัง้ ครรภ์
ชำยสูงกว่ำลูกสำว จึงมีผลให้เกิดกำรส่งเสริมลูก
ชำยมำกกว่ำลูกสำวในทุกด้ำน เช่น โอกำสใน  สังคมยอมรับได้ถ้ำชำยดื่มเหล้ำ สูบบุหรี่
กำรศึกษำ โอกำสในกำรทำงำน และกำรมอบ แต่หญิงทำไม่ได้
ทรัพย์มรดก เป็นต้น กำรตอบแทนบุญคุณพ่อแม่
ทำได้หลำยวิธี นอกเหนือจำกกำรบวช เช่น กำร บหุ ร่แี ละเหล้ำเปน็ อันตรำยต่อสุขภำพของ
ปฏิบัติตนเป็นคน กำรเอำใจใส่ดูแลพ่อแม่อย่ำง ทุกคนไม่ว่ำจะเป็นหญิงหรือชำย โดยเฉพำะอย่ำง
สม่ำเสมอ เป็นต้น ดังนั้นลูกสำวหรือลูกชำยจึงมี ยิ่งเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์เป็นต้นเหตุให้คนขำด
โอกำสตอบแทนบุญคุณพ่อแม่ได้อย่ำงเท่ำเทียม สติ จำกสถิติพบว่ำ ผู้ติดเชื้อเอชไอวี จำกกำรมี
กัน เพศสัมพันธ์ที่ไม่ปลอดภัยส่วนใหญ่มีสำเหตุจำก
ควำมเมำจงึ ไม่ได้ป้องกัน
 ชำยไปเที่ยวนอกบ้ำนได้ ถือเป็นเรื่อง
ปกติ แต่หญิงตอ้ งอยูก่ ับเหย้ำเฝ้ำกับเรือน  ลูกชำยคบเพื่อนหญิงได้ แต่ลูกสำวคบ
เพื่อนชำยไม่ได้
กำรออกไปเที่ยวนอกบ้ำน มีท้ังผลดีและ
ผลเสียข้ึนอยู่กับสถำนที่ เวลำ และบุคคลที่ไปด้วย ก ำ ร ค บ เ พื่ อ น ต่ ำ ง เ พ ศ ข อ ง วั ย รุ่ น เ ป็ น
ก ำ ร ตั ด โ อ ก ำ ส ลู ก ส ำ ว มี ผ ล ท ำ ใ ห้ ลู ก ส ำ ว ข ำ ด พัฒนำกำรทำงด้ำนสังคมเพื่อจะได้เรียนรู้ซ่ึงกัน
โอกำสในกำรเรียนรู้สังคม และขำดข้อมูลขำ่ วสำร และกัน กำรห้ำมไม่ให้ลูกสำวคบเพื่อนชำยจึงเป็น
ที่จะนำไปใช้ประโยชนใ์ นชีวิต เยำวชนท้ังชำยและ กำรตัดโอกำสในกำรพัฒนำกำรด้ำนสังคมของ
หญิงจึงควรพิจำรณำถึงควำมเหมำะสมดังกล่ำว ลูก วัยรุ่นที่ไม่เคยคบเพื่อนต่ำงเพศจะมีแต่ควำม
เพื่อให้เกิดประโยชนต์ ่อตนเองให้มำกที่สดุ เข้ำใจผิดในเรื่องเพศ และมีแต่จินตนำกำร
มำกกว่ำควำมจริง ควรสร้ำงทัศนคติให้ลูกว่ำควร
 หญิงต้องไม่มีเพศสัมพันธ์ก่อนแต่งงำน ให้เกียรติคนในสังคมทุกเพศทุกวัย ไม่เอำเปรียบ
เ พื่ อ เ ป็ น ก ำ ร รั ก ษ ำ ค ว ำ ม บ ริ สุ ท ธิ์ ไ ว้ ใ ห้ ช ำ ย ที่ ผูอ้ ืน่
แต่งงำนด้วย แต่ชำยมีเพศสัมพันธ์ก่อนแต่งงำน
ได้ไม่ว่ำหญิงหรือชำยที่มีเพศสัมพันธ์ก่อนแตง่ งำน  กำรทำงำนบ้ำนและเลี้ยงลูกเป็นหน้ำที่
ต่ำงก็มีควำมเสี่ยงที่จะเกิดปัญหำต่ำงๆ ได้ท้ังคู่ ไม่ ของหญงิ ไมใ่ ช่หน้ำที่ของชำย
ว่ำจะเรื่องกำรตั้งครรภ์ กำรติดโรคติดต่อทำง
เพศสัมพันธ์ รวมท้ังปัญหำทำงสังคม ดังนั้นท้ัง ควำมเชื่อเชน่ นีท้ ำให้หญงิ ตอ้ งรับผิดภำระ
ห ญิ ง แ ล ะ ช ำ ย จ ะ ต้ อ ง ร ะ มั ด ร ะ วั ง เ รื่ อ ง ก ำ ร มี หนักกว่ำแต่ก่อน เนื่องจำกปัจจุบันท้ังหญิงและ
เพศสัมพันธ์เมื่อยังไม่พร้อมและไม่ปลอดภัย กำร ช ำ ย ต่ ำ ง จ ำ เ ป็ น ต้ อ ง ป ร ะ ก อ บ อ ำ ชี พ ห ำ เ ลี้ ย ง
หำประสบกำรณ์ในเรื่องเพศ สำมำรถเรียนรู้ไป ครอบครัว ดังนั้นงำนบ้ำนและกำรเลี้ยงลูกจึงไม่
ด้วยกันหลงั จำกทัง้ คูม่ ีควำมพร้อมและแตง่ งำนกัน ควรผลักให้เป็นภำระของหญิงแต่เพียงฝ่ำยเดียว
แล้ว กำรที่ชำยช่วยแบ่งเบำภำระงำนบ้ำน และกำร
เลี้ยงลูกจะช่วยให้ควำมสัมพันธ์ในครอบครัวดีข้ึน
ชำยได้มีโอกำสใกล้ชิดลูกมำกข้ึน สังคมสมัยใหม่
ชืน่ ชมยกย่องชำยทีช่ ่วยงำนบำ้ น

20

 ผู้หญิงไม่ควรพูดเรื่องเพศ และไม่ควรพก
ถุงยำงเพรำะจะทำให้ถูกมองไม่ดีไม่ว่ำชำยหรือ
ห ญิ ง ส ำ ม ำ ร ถ ป ฏิ เ ส ธ ก ำ ร มี เ ซ็ ก ส์ ไ ด้ ห ำ ก ต น ไ ม่
ต้องกำร ทุกคนมีสิทธิ์ในร่ำงกำยของตนเอง และ
ผู้หญิงสำมำรถพกถุงยำงหรือบอกให้ผู้ชำยใช้ได้
ไม่ใช่เพรำะซ่ำซองแต่เป็นเพรำะรักตัวเองและ
อยำกปอ้ งกันปัญหำมำกกวำ่ กำรแก้ไข

21

กำรปอ้ งกนั โรคเอดส์ และโรคตดิ ตอ่ ทำงเพศสมั พนั ธ์

22

กำรปอ้ งกนั โรคเอดส์ และโรคตดิ ตอ่ ทำงเพศสมั พนั ธ์

โรคเอดส์ ระยะที่ 3 เอดสเ์ ต็มขั้น
พบกำรติดเชื้อฉวยโอกำส โรคติดเชื้อ
สำเหตุ
โรคภำวะภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือเอดส์ ฉวยโอกำสที่พบมำกที่สุด 6 อันดับแรก คือ
1. วณั โรคปอดและวณั โรคนอกปอด
เกิดจำกไวรัสเอช ไอ วี เมื่อเข้ำสู่ร่ำงกำยจะไป 2. โรคปอดบวม
ทำลำยเม็ดเลือดขำว ทำให้ภูมิคุ้มกันในร่ำงกำย 3. น้ำหนักลด ซูบผอมมำก
บกพร่อง เป็นผลทำให้เป็นโรคติดเชื้อฉวยโอกำส 4. ตดิ เชื้อรำทเ่ี ยื่อหมุ้ สมอง
และมะเร็งบำงชนิดได้ง่ำยกว่ำคนปกติ อำกำรจะ 5. ติดเชื้อรำ ที่หลอดอำหำรหลอดลม
รุนแรงและเรือ้ รังจนเสียชีวิตในที่สุด หรอื ปอด
อำกำร แบ่งเปน็ 3 ระยะ 6. ปอดบวมจำกกำรติดเชื้อแบคทีเรีย
ระยะที่ 1 ติดเชื้อไมม่ อี ำกำร ที่เปน็ ซ้ำมำกกว่ำ 1 ครัง้ ใน 1 ปี

ร้อยละ 70 ไม่ปรำกฏอำกำร บำงรำยมี กำรแพร่กระจำยของโรค
อำกำรและอำกำรแสดงที่ไม่จำเพำะ เช่น ไข้ เชื้อมักแพร่กระจำยทำงเลือด น้ำอสุจิ
อ่อนเพลีย ปวดศีรษะ เจ็บคอ ปวดกล้ำมเนื้อและ
ข้อ รวมถึงมีต่อมน้ำเหลืองโต มักคลำได้บริเวณ และน้ำในช่องคลอด ส่วนกำรแพร่ทำงน้ำตำ และ
ลำคอ รักแร้ ขำหนีบ เป็นอยู่ประมำณ 2 สัปดำห์ น้ำลำยยังไม่มีรำยงำนชัดเจน ดังนั้นจึงสำมำรถ
กจ็ ะหำยไปเองและผูต้ ดิ เชือ้ ก็จะยังคงแขง็ แรงปกติ แบง่ กำรแพร่กระจำยออกได้ ดังนี้
เหมือนคนท่ัวไป แต่สำมำรถแพร่เชื้อให้ผู้อื่นได้
ระยะนี้นำนประมำณ 5-10 ปี บำงรำยอำจนำน 1. เพศสัมพันธ์
ถงึ 15 ปี 2. เลือดและผลติ ภัณฑ์ของเลือด
ระยะที่ 2 เริ่มมอี ำกำรหรือระยะที่มีอำกำรสมั พันธ์
กับเอดส์ 2.1 กำรถ่ำยเลือด ถ้ำเลือดมีเชื้อเอชไอวี
อยูผ่ ู้ปว่ ยกจ็ ะตดิ เชื้อได้
อำกำรที่บ่งบอกถึงภำวะภูมิคุ้มกันต่ำ
เช่น ต่อมน้ำเหลืองโตเล็กน้อย มีอำกำรออ่ นเพลีย 2.2 ในกลุ่มพวกตดิ ยำเสพตดิ ชนิดฉดี กำร
เบ่อื อำหำร มีอำกำรทอ้ งเสียบอ่ ย มีไขเ้ ปน็ ๆ หำย เข็มฉีดยำหรือกระบอกฉีดยำเสพติดร่วมกับผู้ป่วย
ๆ และน้ำหนักตัวลดโดยไม่มีสำเหตุ มีฝ้ำขำว เอดส์
เกิดข้ึนในปำกและล้ิน บำงรำยเป็นเริมที่ริมฝีปำก
หรืออวัยวะเพศบ่อย เป็นงูสวัดหรือเชื้อรำในปำก 2.3 กำรปลูกถ่ำยอวัยวะของผู้ติดเชื้อเข้ำ
และช่องคลอด บำงรำยมีอำกำรปวดกล้ำมเนื้อ ไปในร่ำงกำย หรือกำรผสมเทียมโดยใช้น้ำอสุจิ
และขอ้ ของผู้ติดเชือ้

3. จำกมำรดำสู่ทำรกในครรภ์ ทำรกมี
โอกำสได้รับเชื้อจำกมำรดำที่ติดเชื้อได้ในระหว่ำง
ตั้งครรภ์ ระหว่ำงคลอด หรอื กำรกนิ นมมำรดำ

กำรรักษำ 23
เอดส์ยังไม่มียำรักษำให้หำยขำด แต่กำร
2. กนิ ยำและรบั กำรรกั ษำตำมคำแนะนำ
ดูแลรักษำผู้ติดเชื้อมีกำรพัฒนำไปมำก ท้ังนี้ก็ ของแพทยอ์ ยำ่ งเคร่งครัด
เพื่อให้ผู้ติดเชื้อมีชีวิตยืนยำวขึ้น มีคุณภำพชีวิตที่ดี
มีภูมิต้ำน ทำน ดีข้ึน ก ำรใช้ยำต้ำน ไวรัสมี 3. ทำใจยอมรับ และเตรียมควำมพร้อมที่
วัตถุประสงค์หลัก คือ กำรลดปริมำณไวรัส และ จะเผชิญกับเรือ่ งทจ่ี ะเกิดขึ้น
กำรเพิ่มระดับภูมิต้ำนทำน และวัตถุประสงค์รอง
คือ กำรใช้ยำอย่ำงปลอดภัยและมีผลข้ำงเคียง 4. เมื่อมีโรคติดเชื้อฉวยโอกำส ควร
นอ้ ยทีส่ ุด โดยคำนึงถงึ ปัจจัยเสี่ยงต่ำง ๆ ของผู้ติด ป้องกันไม่ให้เชือ้ แพร่กระจำยสู่ผู้อื่น เชน่
เชือ้ แต่ละรำย
ขอ้ แนะนำสำหรับผูต้ ดิ เชือ้ ไม่มีอำกำร 4.1 ระมัดระวังไม่ให้น้ำมูก น้ำ ลำย
ควรปฏบิ ัตติ ัว ดังนี้ น้ำเหลืองจำกแผล ปัสสำวะ และสิ่งขับถ่ำยไป
เปรอะเปื้อนผู้อืน่
1. พบแพทย์และตรวจเลือดเป็นระยะ
ตำมที่แพทยแ์ นะนำ 4.2 ถ้วย ชำม จำม แก้วน้ำ ควรล้ำงทำ
ควำมสะอำดด้วยน้ำยำล้ำงจำน หรือลวกน้ำร้อน
2. ทำกิจวัตรประจำวันตำมปกติ ออก ท้ิงไวใ้ หแ้ หง้ ก่อน นำไปใช้ใหม่
กำลังกำยให้ร่ำงกำยแข็งแรง รับประทำนอำหำร
ที่มีประโยชน์ พักผ่อนให้เพียงพอ งดเหล้ำบุหรี่ 4.3 ใช้กระดำษ หรือผ้ำเช็ดหน้ำปิดปำก
และสำรเสพตดิ ปดิ จมูกเวลำไอ หรอื จำม

3. อย่ำท้อแท้ส้ินหวัง เสริมสร้ำงพลัง 4. 4 ก ำ ร ใ ช้ ห้ อ ง น้ ำ ร่ ว ม กั บ ผู้ อื่ น
กำลงั ใจให้ตนเอง และตอ้ งมีสุขภำพจติ ดี ระมัดระวังไม่ให้ส่ิงขับถ่ำยเปรอะเปื้อนพื้นโถส้วม
และอ่ำงล้ำงมือ ควรทำควำมสะอำดห้องน้ำด้วย
4. ป้องกันกำรแพร่เชือ้ สูผ่ ูอ้ ื่น ผงซักฟอก หรอื น้ำยำลำ้ งหอ้ งน้ำที่มีสว่ นผสมของ
4. 1 ใ ช้ ถุ ง ย ำ ง อ น ำ มั ย ทุ ก ค ร้ั ง ที่ มี คลอเรกซ์ หรือน้ำยำฆ่ำเชื้อเป็นประจำ และล้ำง
เพศสัมพันธ์ มือหลังจำกขับถำ่ ยทุกครัง้
4.2 ไม่ใช้เข็มฉีดยำ หรือของมีคมร่วมกับ
คนอืน่ ขอ้ แนะนำสำหรับญำติและผูใ้ กล้ชดิ ผูป้ ่วย
4.3 งดบรจิ ำคเลือดและอวัยวะ ควรปฏิบตั ิ ดังนี้
4.4 เมื่อรำ่ งกำยเปื้อนเลือด หรอื น้ำเหลือง
ให้รีบทำควำมสะอำดและเปลี่ยนเสื้อผ้ำทันที 1. ศึกษำให้มีควำมรู้ควำมเข้ำใจเรื่อง
นำไปแยกซักให้สะอำดและตำกให้แห้ง ควรระวัง เอดส์อยำ่ งถ่องแท้
อย่ำให้ผู้อื่นสัมผัสถูกเลือดหรือน้ำเหลืองของผู้ติด
เชือ้ 2. ดูแลผู้ป่วยด้วยควำมรัก ควำมเข้ำใจ
ข้อแนะนำสำหรับผูป้ ว่ ยเอดส์ และใหก้ ำลงั ใจ
ควรปฏบิ ัติตัว ดังนี้
1. ปฏิบัติเช่นเดียวกับผู้ติดเชื้อที่ไม่มี 3. ไม่สัมผัสกับเลือด น้ำเหลืองจำกผู้ป่วย
อำกำร โดยปรับกิจกรรมต่ำง ๆ ให้เหมำะกับ ถ้ำจะสัมผัสต้องสวมถุงมือยำง หรืออำจใช้
สภำพร่ำงกำย ถุงพลำสตกิ หลำยชัน้ แทนก็ได้ แต่ตอ้ งมัน่ ใจว่ำไม่มี
รูรั่ว

4. เ สื้ อ ผ้ ำ ผ้ ำ เ ช็ ด ตั ว ผ้ ำ ปู ที่ น อ น
ถ้ำไม่เปื้อนเลือด น้ำเหลืองจำกผู้ป่วย ไม่ต้องแยก
ซักแต่ถ้ำเปื้อนเลือด น้ำเหลือง ให้สวมถุงมือยำง
เมือ่ จับต้อง และแชผ่ ำ้ ดว้ ยน้ำยำฟอกขำวประมำณ
30 นำที ก่อนนำไปซักดว้ ยผงซักฟอกตำมปกติ

24

5. ทุกคนในบ้ำนใช้ห้องน้ำ ห้องส้วม
ร่วมกับผู้ป่วยได้ และทำควำมสะอำดเช่นเดียวกับ
ข้อแนะนำสำหรบั ผู้ปว่ ยเอดส์

6. เครื่องครัว ถ้วย ชำม จำม แก้วน้ำ
ช้อน ส้อม ไม่ต้องแยกใช้ และในกำรกินอำหำร
ร่วมสำรับกัน ต้องใช้ช้อนกลำงทุกคร้ัง เพื่อ
สุขอนำมัยทีด่ ี
แนวทำงกำรป้องกันเอดส์

1. ใช้ถุงยำงอนำมัยทุกครัง้
2. ไม่สำส่อนทำงเพศ ไม่มีคู่นอนหลำย
คน รักษำและยึดมั่นค่ำนิยมที่ถูกต้องเหมำะสม
เช่น รกั เดียวใจเดียว
3. ไม่ใช้เข็มฉดี ยำรว่ มกับผูอ้ ื่น
4. หลกี เลี่ยงกำรดืม่ สุรำจนมึนเมำ เพรำะ
อำจชักนำไปสู่กำรมีเพศสัมพันธท์ ่ไี มป่ ลอดภัย
5. ก่อนแต่งงำน ควรตรวจเลือด หำก
พบว่ำมีเลือดบวก พิจำรณำหำทำงป้องกันไม่ให้
แพร่เชื้อติดอีกคน และปรึกษำกันว่ำสมควรจะให้
ตั้งครรภ์หรือไม่ รวมทั้งจะคุมกำเนิดอย่ำงไร
6. กำรปฏิบัติทำงเพศอย่ำงปลอดภัย
ไ ด้ แ ก่ ก ำ ร ส ำ เ ร็ จ ค ว ำ ม ใ ค ร่ ด้ ว ย ต น เ อ ง
มีเพศสมั พันธ์โดยไม่มกี ำรสอดใส่

ควำมสัมพันธ์ ระหว่ำงโรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์ 25
และกำรติดเชือ้ เอชไอวี /เอดส์
1. โรคติดตอ่ ทำงเพศสัมพันธ์ทำให้มีโอกำสตดิ เชอื้ 3. ผู้ติดเชื้อโรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์และติดเชื้อ
เอชไอวีมำกขน้ึ เนื่องจำก* STIทำให้เกดิ แผลและ เอชไอวีร่วมด้วย จะทำให้อำกำรของโรคติดต่อ
มีกำรอักเสบที่อวัยวะเพศและทวำรหนัก เช่น ทำงเพศสัมพันธ์รุนแรงข้ึน ทำให้รักษำยำกกว่ำ
ซิฟิลิส เริม แผลริมอ่อน หนองใน หนองในเทียม ปกติ เช่น โรคเริมในผู้ที่ติดเชื้อเอชไอวียังทำให้
พยำธชิ อ่ งคลอด เกิดอำกำรของโรคเอดส์เร็วข้นึ
2. โรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์ทำให้มีโอกำสแพร่ (โรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์ทำให้มีโอกำสติดเชื้อ
เชื้อเอชไอวีมำกข้ึน เนื่องจำก STI ทำให้เชื้อเอช เอชไอวีมำกขน้ึ เนื่องจำกทำให้เกิดแผลและมีกำร
ไอวีในน้ำอสุจิ น้ำคัดหลั่งในช่องคลอดและทวำร อักเสบ)
หนักเพมิ่ ขนึ้

แผลซิฟิ ลิสท่ีทวารหนัก เริมที่อวยั วะเพศชาย

รอยถลอกจากการทายารักษาหูดหงอนไก่ HIV

26

โรคตดิ ตอ่ ทำงเพศสัมพันธ์ โรคซิฟลิ สิ

ผู้ ที่ ติ ด เ ชื้ อ โ ร ค ติ ด ต่ อ ท ำ ง เ พ ศ สั ม พั น ธ์ สำเหตุ
อำจจะแสดงอำกำรไม่ชัดแจ้ง หรือแสดงอำกำร เกดิ จำกเชื้อแบคทีเรีย
เพียงเลก็ น้อย อำกำรตอ่ ไปนี้จะเป็นข้อบ่งชี้ได้ว่ำมี
ปัญหำเกดิ ข้ึนแลว้ อำกำร
แบ่งเปน็ 3 ระยะ คือ
1. ผู้หญิงคันทีช่ ่องคลอด อำจมีตกขำว
2. ผู้ชำยมีหนองหรือน้ำเหลืองออกจำก ระยะที่ 1 เป็นแผล
ทอ่ ปสั สำวะ • หลังตดิ เชื้อ 10-90 วนั
3. เจ็บแสบขัดเมือ่ ถำ่ ยปัสสำวะ หรอื เมือ่ มี • เกดิ ตุม่ เล็ก ๆ บรเิ วณอวัยวะเพศหรือ
เพศสัมพันธ์
4. ปวดท้องน้อย บริเวณอื่นแล้วแต่ตำแหน่งที่เชื้อเข้ำไป เช่น ริม
5. เจ็บคอ อำจมีจุดหนองที่คอ ในคนที่มี ฝีปำก นวิ้ มือ ล้นิ หวั นม ทวำรหนัก เป็นต้น
เพศสัมพันธท์ ำงปำก
6. แผลตืน้ ๆ ตุ่มนำ้ หรอื ติ่งเนื้อในปำก ที่ • ต่อมำจะแตกกลำยเป็นแผลซึ่ ง
คอ หรอื บริเวณอวัยวะเพศ ค่อย ๆ ใหญ่ มักเป็นแผลเดียว แผลไม่เจ็บไม่คัน
7. เจบ็ ปวดบรเิ วณรอบทวำรหนัก ในคนที่ แผลดูสะอำด ขอบเรียบและแข็งบำงคนเรียก
มีเพศสมั พันธ์ทำงทวำรหนัก “โรคแผลริมแขง็ ”
8. มีผืน่ ที่ฝำ่ มือ ฝำ่ เทำ้
9. มีต่อมนำ้ เหลืองโต • หลังตุ่มขึ้น ประมำณ 1 สัปดำห์ จะ
เชื้อที่ทำให้เกดิ โรค พบต่อมน้ำเหลืองที่ขำหนีบโตท้ังสองข้ำง มี
เชือ้ กอ่ โรคมีหลำยชนดิ เชน่ ลักษณะแข็ง แยกจำกกัน กดไม่เจ็บ สีผิวหนัง
1. เชื้อแบคทีเรีย ทำให้เกิดซิฟิลิส แผลริมอ่อน บริเวณต่อมน้ำเหลืองไมเ่ ปลีย่ นเปน็ สีคลำ้
หนองใน หนองในเทียม
2. เชื้อไวรัส ทำให้เกิดหูดหงอนไก่ เริมอวัยวะเพศ • แผลซิฟิลิสสำมำรถหำยเองได้
3. เชื้ออื่นๆ (ปรสิต, โปรโตซัว,เชื้อรำ)ทำให้เกิด ภำยในเวลำ 3-8 สัปดำห์ แต่ไม่ได้หมำยควำมว่ำ
พยำธใิ นช่องคลอด หดิ โลน เชือ้ รำในชอ่ งคลอด โรคจะหำยไปดว้ ย โรคจะลุกลำมเขำ้ สู่ระยะที่ 2
ระยะที่ 2 เข้ำข้อ ออกดอก

• มักเกิดหลังระยะที่ 1 ประมำณ 6-8
สปั ดำห์

• เชื้อกระจำยไปตำมกระแสเลือดและ
ต่อมน้ำเหลือง ทำให้เกิดอำกำรแสดงได้หลำย
อย่ำง ไดแ้ ก่

27

1) มีไข้ ปวดศีรษะ คลื่นไส้ อำเจียน เบ่ืออำหำร แผลริมอ่อน
ปวดเมื่อยกล้ำมเนื้อหรือกระดูก ต่อมน้ำเหลืองโต
ท่วั ตัว สำเหตุ
2) มีผืน่ ผืน่ จะข้นึ ท่วั ตัว ไมค่ ัน ตำ่ งจำกโรคผืน่ อืน่ เกิดจำกเชื้อแบคทีเรีย
ๆ ทีม่ ักไม่ขึน้ ทีฝ่ ำ่ มือ ฝ่ำเทำ้ อำกำร
3) มีหงอนไก่ข้ึนที่บริเวณรอบอวัยวะเพศ หรือ
ทวำรหนัก หลังได้รับเชื้อ 2-7 วัน จะมีแผลเล็ก ๆ ที่
4) มีแผลบริเวณเยื่อบุในช่องปำก หรืออวัยวะเพศ ปลำยอวัยวะเพศ เช่น องคชำต ปำกช่องคลอด
แผลลักษณะตื้น มีเย่อื สขี ำวปนเทำคลมุ อยู่ ลักษณะคล้ำยแผลเปื่อย ขอบไม่แขง็ ไม่เรียบ ถ้ำ
5) ผมร่วงเป็นหย่อม ๆ คล้ำยถูกแมลงแทะ แต่ แตะถูกแผลมักมีเลือดออกง่ำย และรู้สกึ เจ็บ มักมี
บำงรำยอำจร่วงท่วั ศีรษะก็ได้ หลำยแผล
กำรรักษำ
ระยะนี้อำจจะค่อย ๆ หำยไปเองแม้ไม่
รักษำ หรือรักษำไม่ถูกวิธี แต่ไม่ได้หมำยควำมว่ำ รักษำโดยใช้ยำ ส่วนแผลให้ชะล้ำงด้วย
โรคทุเลำหรือหำยขำด โรคจะเข้ำสู่ระยะแฝง เชื้อ น้ำเกลืออำกำรแทรกซ้อน เชื้ออำจลุกลำมไปำ
อำจแฝงตัวนำนเป็นปี อำจนำนเป็น 5 ปี 10 ปี มท่อน้ำเหลือง ทำให้เกิดกำรอักเสบของต่อม
หำกตรวจเลือดซิฟลิ จิ ะใหผ้ ลบวก น้ำเหลืองที่ขำหนีบ ต่อมน้ำเหลืองจะโตติดกันเป็น
ระยะที่ 3 ระยะทำลำย พืดและเจ็บ ลักษณะเปน็ สีคลำ้ และนุ่ม ส่วนมำกโต
เพียงขำ้ งเดียว อำจเป็นหนองและแตกเปน็ แผลได้
เกิดจำกกำรที่ผู้ป่วยไม่ได้รับกำรรักษำ
หรือรักษำไม่ถูกวิธี ทำใหเ้ ชื้อเขำ้ สูส่ มองและไขสัน
หลัง ทำให้เป็นอัมพำต เดินเซ ชัก ควำมจำเสื่อม
หูหนวก ตำบอด และหำกเชื้อเข้ำทำลำยหัวใจและ
หลอดเลือดใหญ่จะปรำกฏอำกำรเส้นเลือดใหญ่
โป่งพอง ลน้ิ หวั ใจร่วั ทำใหก้ ำรทำงำนของหัวใจ
เสื่อม หรอื ล้มเหลวได้ในที่สุด
กำรรักษำ

ระยะที่ 1 และระยะที่ 2 ใช้ยำ
เช่นเดียวกัน แต่ระยะที่ 2 ใช้เวลำในกำรรักษำ
นำนกว่ำ ยกเว้นกรณีที่เป็นซิฟิลิส เข้ำระบบ
ประสำท จะมีกำรรักษำที่แตกต่ำงออกไป
เนือ่ งจำกเป็นภำวะโรคทีร่ นุ แรงและรกั ษำยำกข้นึ

หนองใน 28

สำเหตุ ทั้งสองเพศ
เกดิ จำกเชื้อแบคทีเรีย ถ้ำเชื้อเข้ำกระแสเลือดไปที่ข้อ ทำให้เกิด

อำกำร กำรอักเสบของข้อที่พบ คือ ข้อมือ ข้อเท้ำ ข้อเข่ำ
ในผูช้ ำย แต่พบไดน้ ้อย

หลังได้รับเชื้อประมำณ 3 วันจะมีอำกำร หนองในเทียม
อักเสบของท่อทำงเดินปัสสำวะ ปัสสำวะแสบและ
มีหนองไหล ผู้ป่วยบำงรำยอำจมีอำกำรนอ้ ย หรอื สำเหตุ
มีมูก ข้น คล้ำยหน องใน เ ทียมได้ อำจจะ มี ป ร ะ ม ำ ณ ร้ อ ย ล ะ 40 เ กิ ด จ ำ ก เ ชื้ อ
ต่อมน้ำเหลืองที่ขำหนีบโต กดเจ็บ และร้อยละ 10
อำจไม่แสดงอำกำรผดิ ปกติ แบคทีเรีย ร้อยละ 10 มีสำเหตุจำกเชื้อไวรัส เชื้อ
ในผู้หญิง แบคทีเรีย เชื้อพยำธิ และอีกร้อยละ 50 ยังไม่
ทรำบสำเหตุแน่ชัด
ตกขำวเปน็ หนองหรือมูกปนหนอง มีกลน่ิ อำกำร
เหม็น ไมค่ ัน ปัสสำวะแสบขัดอำจจะมตี อ่ ม ในผูช้ ำย
น้ำเหลืองที่ขำหนีบโต กดเจ็บ และประมำณร้อย
ละ 50 อำจไม่มอี ำกำรผดิ ปกติ หลังติดเชื้อประมำณ 1-4 สัปดำห์ อำจมี
กำรรักษำ อำกำรปัสสำวะแสบขัด มีหนองไหล ซึ่งอำจเป็น
มูกใสหรือขุ่น ๆ จำกท่อปัสสำวะ แต่จะไม่เป็น
ใช้ยำฉีดเข้ำกล้ำมคร้ังเดียว หรือยำกิน หนองข้นหรือออกมำกแบบหนองใน บำงรำยใน
ครั้งเดียว ระยะแรกอำจสังเกตได้ว่ำมีอำกำรแสบที่ท่อ
อำกำรแทรกซ้อน ปัสสำวะและมมี ูกออกเลก็ น้อยในชว่ งเช้ำเท่ำนั้น
ในผูช้ ำย ในผูห้ ญิง

ถ้ำไม่ได้รับกำรรักษำ เชื้ออำจลุกลำมไป ส่วนใหญ่ไม่มีอำกำร ส่วนน้อยอำจ
ยังบริเวณใกล้เคียง เช่น ทำให้ท่อปัสสำวะอักเสบ มีอำกำรตกขำวผดิ ปกติ เนือ่ งจำกอำกำรของโรค
หรือเป็นฝี ต่อมลูกหมำกอักเสบ อัณฑะอักเสบ ไมเ่ ดน่ ชัดและจำเพำะ โดยทว่ั ไปใช้วธิ ีกำรย้อมสำร
ซง่ึ อำจทำใหก้ ลำยเปน็ หมนั ได้ คัดหลั่งจำกท่อปัสสำวะ หรือปำกมดลูก เพื่อ
ในผู้หญิง วิเครำะห์แยกจำกโรคหนองใน เชื้อรำ เชื้อพยำธิ
มีอำกำรต่อม ผลิตน้ำเมือก อักเสบ หรือเป็นฝี และพบเม็ดเลือดขำวมำกกว่ำเกณฑ์ปกติ ให้ถือว่ำ
เยื่อบุมดลูกอักเสบ ปีกมดลูกอักเสบ ซ่ึงถ้ำอักเสบ เป็นหนองในเทียม
รุนแรง อำจทำให้ท่อนำไข่ตีบตัน กลำยเป็นหมัน
ตั้งครรภ์นอกมดลูก

กำรรักษำ 29
รกั ษำโดยใช้ยำ
ขอ้ แนะนำ มีตกขำว หูดอำจเจริญงอกงำมแพร่กระจำย
รวดเร็ว
1. ควรงดกำรมีเพศสัมพันธ์ และงดดื่มเหลำ้ กำรรักษำ
จนกว่ำจะรกั ษำหำย เปน็ กำรรกั ษำเฉพำะที่ ไดแ้ ก่

2. โรคหนองในเทียมอำจเป็นเรื้อรัง และ 1. ใช้ยำทำเฉพำะที่หูด ไม่ให้ถูกผิวหนัง
รักษำยำกกว่ำหนองใน เนื่องจำกส่วนใหญ่จะ ปกติ เพรำะจะระคำยเคืองมำก หลังทำยำแล้ว
ตรวจไม่พบเชื้อ แต่โรคหนองในเทียม สำมำรถ ควรรอจนแห้ง แล้วให้ผู้ป่วยล้ำงออกหลังทำยำไป
รกั ษำหำยขำดได้ใน 14 วนั แล้ว 3-4 ชั่วโมง เพื่อลดกำรระคำยเคือง ถำ้ หูดไม่
หลุดออกภำยใน 3-4 วัน ให้ทำซ้ำสัปดำห์ละคร้ัง
3. ทำรกที่เกิดจำกมำรดำที่เป็นหนองใน ถ้ำทำซำ้ 4-6 สปั ดำห์แลว้ ไม่หำย ควรใช้วิธีอื่น ยำ
เทียม อำจได้รับเชื้อระหว่ำงคลอด ทำให้เกิดตำ นี้ห้ำมใช้ในหญิงตั้งครรภ์ เพรำะมีฤทธิ์ทำลำย
อักเสบได้ แต่อำกำรรุนแรงน้อยกว่ำตำอักเสบ เซลล์ และมีพษิ ต่อระบบสว่ นกลำงและไขสันหลงั
จำกหนองใน
2. กำรทำลำยหูดด้วยกำรทำหัตถกำร
หูดหงอนไก่ เช่น กำรจี้ด้วยควำมเย็น กำรจี้ด้วยไฟฟ้ำ หรือ
กำรผำ่ ตัดดว้ ยแสงเลเซอร์

โรคเริมอวัยวะเพศ

สำเหตุ สำเหตุ
เกิดจำกเชื้อไวรัส ระยะฟกั ตัว 1-6 เดือน เกดิ จำกเชือ้ ไวรัส แบง่ เป็น 2 ชนดิ

อำกำร - ไวรัสเฮอร์ปี่ ซอสเตอร์ ชนิดที่ 1 เป็น
ลักษณะเป็นติ่งเนื้อสีชมพูงอกบำนออก สำเหตุสำคัญของโรคเริมที่ปำก แต่สำมำรถทำให้
เกิดโรคเริมอวัยวะเพศได้ด้วย ประมำณร้อยละ 5-
ทำงด้ำนนอก ดูคลำ้ ยหงอนไก่ หรือดอกกะหลำ่ 30
ในผูช้ ำย
- ไวรัสเฮอร์ป่ี ซอสเตอร์ ชนิดที่ 2 เป็น
มักเป็นบริเวณรอบ ๆ ปลำยองคชำต สำเหตุสำคัญของโรคเริมอวัยวะเพศ ประมำณ
บำงคร้ังอำจเกิดที่ปำกท่อปัสสำวะ และอำจงอก รอ้ ยละ 70-95
ลำมลึกเข้ำไปภำยในได้ ผู้ชำยรักร่วมเพศมักพบ อำกำร
หูดที่รอบทวำรหนักซ่งึ อำจลุกลำมเขำ้ ไปภำยใน
ในผู้หญิง ผู้ติดเชื้อเริมคร้ังแรก หลังได้รับเชื้อ 2-14
วัน จะมีอำกำรแสบ ๆ คัน ๆ ต่อมำจะข้ึนเป็นตุ่ม
พบบ่อยที่ปำกช่องคลอด ในช่องคลอด นำ้ เลก็ ๆ มีอำกำรแสบรอ้ นและคัน
และปำกมดลูก และในระหว่ำงกำรตั้งครรภ์ หรือ

30

ในผู้ชำย จะพบบริเวณองคชำต เชือ้ รำในชอ่ งคลอด
ในผูห้ ญิง พบที่ปำกช่องคลอดในช่องคลอด หรือ
ปำกมดลูก จำกนั้นภำยใน 24-48 ชั่วโมง ตุ่มน้ำ สำเหตุ
แตกเป็นแผลเล็ก ๆ หลำยแผล มีน้ำเหลืองไหล เกิดจำกเชื้อรำ
เยิ้ม ผิวหนังบริเวณที่เป็นแผลจะบวมแดง และ
เจบ็ ปวดมำก หำกไมม่ ีกำรตดิ เชือ้ แบคทีเรียซ้ำเติม อำกำร
จะค่อย ๆ แห้ง ตกสะเก็ด และหำยได้โดยไม่เกิด มีอำกำรคันอย่ำงรุนแรงในช่องคลอด
แผลเป็นในเวลำประมำณ 1-2 สัปดำห์ บำงรำย
ปัสสำวะลำบำก หรือแสบร้อนในท่อปัสสำวะ และมีตกขำวลักษณะข้นขำวคล้ำยแป้งเปียกหรือ
มีต่อมน้ำเหลืองโต กดเจ็บแต่ไม่มำก ไม่ติดแน่น ครำบนม อำจมีอำกำรปัสสำวะขัด อำกำรเจ็บ
กับอวยั วะข้ำงเคียง และค่อนขำ้ งแขง็ ขณะมีเพศสัมพันธ์ บริเวณปำกช่องคลอด หรือขำ
กำรรักษำ หนีบ พบผื่นแดงขอบเขตชัด บวม มีขุย และพบ
รอยเกำ
ยังไม่มียำที่รักษำให้หำยขำด กำรรักษำ ปัจจัยเสี่ยงทีเ่ กี่ยวขอ้ ง
จึงทำได้เพียงบรรเทำอำกำรเท่ำนั้น ในรำยที่ติด - กำรใช้ยำปฏชิ ีวนะเปน็ เวลำนำน
เชื้อคร้ังแรกยำต้ำนไวรัสที่นิยมใช้ คือ อะไซโคร - ผูท้ ีม่ ีภูมติ ำ้ นทำนของรำ่ งกำยต่ำ
เวียร์ และควรได้รับกำรดูแลรักษำเพื่อบรรเทำ กำรรักษำ
อำกำรอืน่ ๆ เชน่
ให้ยำเหน็บช่องคลอด เช่น นีสตำติน
1. ใช้น้ำเกลือ ชนิด 0.9 เปอร์เซนต์ หรือ โคไตรมำโซล หรอื กนิ ยำคีโตโคนำโซล
สำรละลำยซิลค์ซัลเฟต ชนิด 0.25-1เปอร์เซนต์
ลำ้ งแผลวนั ละ 2-3 ครัง้ หรอื นั่งแช่ด้วยนำ้ อุ่น

2. ให้ยำแก้ปวดชนิดแรง
3. ถ้ำมีกำรติดเชื้อซ้ำเติมจำกแบคทีเรีย
กใ็ ห้ยำปฏชิ ีวนะ
ภำยหลังกำรติดเชื้อไวรัสเฮอร์ป่ี ซอ
สเตอร์ สำมำรถแฝงตัวอยู่ที่ปมประสำทได้อย่ำง
ถำวรและอำจถูกกระตุน้ กำรเกดิ โรคซ้ำ

31

พยำธใิ นช่องคลอด หิด

สำเหตุ สำเหตุ
เกิดจำกเชื้อโปรโตซัวหรือพยำธิ หิดเป็นตัวไรเล็ก ๆ ตัวเมียเมื่อผสมพันธ์ุ

อำกำร แล้วจะขุดรูอยู่ใต้ผิวหนังชั้นนอกสุด และวำงไข่
มีอำกำรคันอย่ำงรุนแรงในช่องคลอด อำศัยอยู่ในรูขุมขน ทำใหร้ ูขุมขนเปน็ ตุ่มแดงและมี
อำกำรคัน
มีตกขำวเป็นสีเหลือง หรือเขียว มีกลิ่นเหม็น มัก อำกำร
ออกเป็นจำนวนมำก และมีลักษณะเป็นฟอง ๆ
อำจมีอำกำรปัสสำวะขัด ปวดแสบ ปวดเวลำ มีตุ่มน้ำใส ๆ และตุ่มหนอง กระจำยสอง
ปัสสำวะหำก น ำตก ข ำวไปส่องด้วยก ล้อง ข้ำงของร่ำงกำย พบที่ง่ำมนิ้วมือ น้ิวเท้ำ ข้อมือ
จุลทรรศน์ จะพบเชื้อ เคลื่อนไหวไปมำ ขนำดของ ข้อเท้ำ ข้อศอก รักแร้ รอบหัวนม รอบสะดือ
เชื้อใกลเ้ คียงกับขนำดของเมด็ เลือดขำว อวัยวะเพศ และก้น จะคันมำกโดยเฉพำะในตอน
กำรรักษำ กลำงคืน
กำรรักษำ
ยำทีใ่ ช้ คือ เมทโทรนดิ ำโซล
ผู้ชำยที่ติดเชื้อตัวนี้ มักไม่มีอำกำร อำบน้ำถสู บู่ให้สะอำด ใช้ผ้ำหรือแปรงขน
แต่สำมำรถแพร่เชื้อได้ เพื่อป้องกันมิให้ผู้หญิง นุ่มขัดถู แล้วเช็ดตัวให้แห้ง ทำยำ ทุกส่วนของ
ติดเชื้อซ้ำ ผู้ชำยคู่เพศสัมพันธ์ควรรักษำไป ร่ำงกำยรวมท้ังที่ปกติ ท้ิงไว้ 24 ชั่วโมงแล้วทำซ้ำ
พรอ้ มกัน จนครบ 48 ชั่วโมง อำบน้ำเปลี่ยนเสื้อผ้ำ และผ้ำ
ปูท่นี อนใหม่ทัง้ หมด

โลน 32

สำเหตุ แ น ว ท ำ ง ก ำ ร ป้ อ ง กั น ก ำ ร ติ ด โ ร ค ติ ด ต่ อ ท ำ ง
โลนเป็นแมลงตัวเล็ก ๆ คล้ำยเหำ อยู่ เพศสัมพันธ์
1. ไม่มีเพศสัมพันธ์กับคนที่เพิ่งรู้จัก หรือยังไม่รูจ้ ัก
ตำมบริเวณหัวหน่ำว ดีพอ
อำกำร 2. ไมเ่ ปลีย่ นคู่เพศสัมพันธ์บ่อย ๆ
3. มีเพศสัมพันธ์อย่ำงปลอดภัย คือ ใช้ถุงยำง
เกิดตุ่มแดงมีรอยบุ๋มตรงกลำง คันมำก อนำมัย เพื่อไมใ่ หม้ ีสำรคัดหลัง่ และของเหลวของคู่
และอำจเกำจนเปน็ ตุม่ หนองพุพอง มำสมั ผัสตัว และไมส่ ัมผัสกับแผลหรอื ร่องรอยโรค
กำรรักษำ ที่ผิวหนัง ให้ใช้ถุงยำงอนำมัยทุกคร้ังที่ร่วมเพศ
ทำงช่องคลอด ทำงทวำรหนัก ทำงปำก
ใ ช้ ยำ เ บ น ซิ ล เ บ น โ ซ เ อ ท ช นิ ด 2 5 นอกจำกนี้ยังปอ้ งกันกำรตั้งครรภ์ไดด้ ีอีกด้วย
เปอร์เซนต์ ทำบริเวณที่เป็นทิ้งไว้ 24 ชั่วโมง และ 4. สำรวจลักษณะกำรติดเชือ้ บำงอยำ่ งที่พอสังเกต
ทำซ้ำอีกใน 1 สปั ดำห์ ได้ เชน่ ตง่ิ หูดหงอนไก่ หนองทีท่ ่อปัสสำวะ แผลที่
อวัยวะเพศ ถ้ำเห็นสิ่งเหล่ำนี้ ต้องปฏิเสธกำรมี
เพศสัมพันธ์ดว้ ยอยำ่ งเข้มแข็ง
6. หำกเป็นไปได้ ควรตรวจโรคก่อนกำรมี
เพศสัมพันธ์กัน โดยเฉพำะเมื่อตัดสินใจจะ
แต่งงำนกัน
7. เมื่อมีอำกำรใด ๆ ควรพบแพทย์ กำรเริ่มรกั ษำ
เร็วจะมีผลดีกว่ำเมื่อเกิดภำวะแทรกซ้อนและต้อง
รักษำให้ครบตำมแพทย์ให้ยำ และติดตำมผลว่ำ
รักษำหำยแล้ว รวมถึงต้องรักษำคู่เพศสัมพันธ์
ด้วยกอ่ นมีเพศสมั พันธค์ รัง้ ตอ่ ไป

แนวทำงกำรให้คำปรกึ ษำ เพื่อป้องกันและรักษำ
โรคตดิ ต่อทำงเพศสัมพันธ์
• ไมค่ วรชือ้ ยำทำนเอง
• มำตำมนัดตรวจ หลังกำรรกั ษำตำมข้อบง่ ชี้
• งดกำรมีเพศสัมพันธ์ 7 วนั หลังรักษำครบ
• รักษำคู่นอนทุกคน เมื่อพบกำรติดโรคติดต่อ
ทำงเพศสัมพันธ์(ตดิ ตำมผู้สมั ผัสโรค)
• แนะนำให้ตรวจคัดกรองโรคติดต่อทำง
เพศสัมพันธ์อื่นๆ
• ป้องกันไม่ให้เป็นซ้ำ เช่น ให้ควำมรู้ เอกสำร
เกีย่ วกับโรคติดต่อทำง เพศสัมพันธ์

33

ควำมเชือ่ และพฤติกรรมทีผ่ ิดๆของผูป้ ่วย
1.วิธีเลือกคู่นอนทีค่ ิดว่ำปลอดโรค
- จำกรูปรำ่ งหน้ำตำภำยนอก เชน่ สะอำด หล่อ/
สวย ไม่ผอม ฯลฯ
- มีคู่นอนที่ไม่ใช่หญิงบริกำร เช่น เพื่อนที่ทำงำน
เพือ่ นวัยเรียน ฯลฯ
2.วิธีกำรปอ้ งกันจำกกำรตดิ โรค
- ใช้วธิ ีหลัง่ ภำยนอก
- ลำ้ งอวัยวะเพศด้วยน้ำยำฆำ่ เชือ้ หลังร่วมเพศ
3.วิธีกำรรักษำตนเองเมื่อป่วยเป็นโรคติดต่อทำง
เพศสัมพันธ์
- ถำ้ เปน็ นอ้ ยชือ้ ยำกินเองกห็ ำย
- หำยแลว้ ไม่ตอ้ งหำหมอ
- ใช้ยำสมุนไพร
4.ควำมคิดและค่ำนยิ มตอ่ กำรใช้ถุงยำงอนำมัย
- ถุงยำงแจกฟรีไม่ดี
- สวมถุงยำงหลำยชั้นปลอดภัย

34

กำรคมุ กำเนดิ

35

กำรคมุ กำเนดิ

กำรคุมกำเนดิ คืออะไร ถุงยำงอนำมัย
กำรคุมกำเนิด หมำยถึง วิธีกำรที่จะ
ถุงยำงอนำมัยเป็นถุงที่คลุมอวัยวะเพศ
ป้ อ ง กั น ก ำ ร เ กิ ด อ ย่ ำ ง ห น่ึ ง โ ด ย ป้ อ ง กั น ก ำ ร ชำยในขณะรว่ มเพศเพือ่ ปอ้ งกันไม่ใหน้ ำ้ อสุจิสัมผัส
ปฏิสนธิ หรือป้องกันกำรฝังตัวของตัวอ่อนที่ถูก ช่องคลอดขณะหลัง่ น้ำกำม นอกจำกนี้ยังเป็นวธิ ี
ผสมแล้ว หรือกำรทำลำยไข่ที่ถูกผสมแล้วและฝัง
ตัวเขำ้ ไปในเยือ่ บุโพรงมดลกู คุมกำเนิดที่ใช้ป้องกันโรคติดต่อทำง
วธิ ีคุมกำเนดิ ที่นยิ มใช้ เพศสัมพันธ์และเอดส์ได้อย่ำงดีอีกด้วยแบบข อง
ถุงยำงอนำมัย
1. ถงุ ยำงอนำมัย
2. ยำเมด็ คุมกำเนดิ ถุงยำงอนำมัยมีลักษณะเป็นถุง ปลำย
3. ยำเม็ดคุมกำเนิดฉกุ เฉนิ ข้ำงที่ตันหรือก้นถุงมี 2 แบบ คือ
4. ยำฉีดคุมกำเนิด
5. ยำฝงั คุมกำเนดิ 1. แบบปลำยเรียบมน
6. ยำแผ่นแปะผวิ หนังคุมกำเนิด 2. แบบปลำยเป็นกระเปำะหรอื เป็นติ่งยื่น
7. หว่ งอนำมัย ออกมำ ซ่ึงเป็นที่เก็บน้ำอสุจิ แบบนี้นิยมใช้กัน
มำกกวำ่ แบบแรก
ท้ังสองแบบมีท้ังชนิดที่ชโลมด้วยสำรหล่อลื่น และ
บำงชนิดที่เคลือบน้ำยำฆ่ำตัวอสุจิ เพื่อเพ่ิม
ประสิทธิผลในด้ำนกำรคุมกำเนิด โดยท่ัวไปมี 2
ขนำด ได้แก่ ขนำด 49 มิลลิเมตรและ 52
มิลลิเมตร นอกจำกนี้ ยังมีถุงยำงอนำมัยชนิดที่มี
ผิวบำงมำก ผิวเรียบ ผิวขรุขระ มีสี กลิ่นและรสที่
แตกต่ำงกันไป สำมำรถเลือกใช้ได้ตำมควำม
ต้องกำร

36

วิธีใชถ้ ุงยำงอนำมัย 7. ก่อนทิ้งถุงยำงอนำมัยที่ใช้แล้ว ควรสำรวจรอย
1. เก็บถุงยำงอนำมัยไว้ใกล้มือ สะดวกในกำรหยิบ ร่ัวก่อนเสมอถุงยำงอนำมัยจะมีประสิทธิภำพสูง
ใช้ทุกคร้ังที่ต้องกำรและควรเก็บไว้ในที่แห้งและ ถ้ำเก็บในที่ไม่ถูกแสงแดดส่องหรือในที่อุณหภูมิสูง
เยน็ ไม่มีรูร่ัว ยังไม่หมดอำยุกำรใช้งำน ถ้ำใช้อย่ำง
2. ก่อนใช้ควรตรวจดูว่ำถุงยำงมีคุณภำพดี ไม่ร่ัว ถูกต้องและใช้ทุกคร้ังที่มีกำรร่วมเพศ นอกจำก
และยังไมห่ มดอำยุ ป้องกันกำรตั้งครรภ์ได้แล้วยังป้องกันกำรแพร่
3. ถ้ำจะให้ได้ผลดี ควรสวมถุงยำงอนำมัยก่อนที่ ของโรคติดต่อทำงเพศสัมพันธ์ และเอดส์อีกด้วย
จะมกี ำรสมั ผัสระหวำ่ งอวยั วะเพศของคู่ร่วมเพศ และจะมปี ระสิทธภิ ำพสูงขึ้น ถ้ำใช้รว่ มกับยำฆ่ำตัว
4. สวมถุงยำงอนำมัยขณะทีอ่ วยั วะเพศชำยแข็งตัว อสจุ ิ
เต็มที่ ครอบถุงยำงอนำมัยที่ยังคงสภำพม้วนไว้
บนปลำยอวยั วะเพศชำย และบบี สว่ นปลำยถุงยำง
ไว้ประมำณ 1 เซนตเิ มตร (เพือ่ รบั น้ำอสุจ)ิ แลว้ จึง
รูดลงไปคลุมถงึ โคนอวยั วะเพศ
5. ฝ่ำยหญิงอำจเปน็ ผู้สวมถุงยำงอนำมัยให้ ซง่ึ ถือ
วำ่ เปน็ สว่ นหน่ึงของกำรเล้ำโลมทำงเพศ
6. ควรถอนอวัยวะเพศชำยทันทีหลังกำรหลั่งน้ำ
อสุจิก่อนที่อวัยวะเพศชำยจะอ่อนตัวลง และควร
จะยึดปำกถุงไว้มิฉะนั้นถุงยำงอนำมัยอำจหลุดคำ
ในช่องคลอดหรืออำจมีส่วนของนำ้ อสุจิล้นออกมำ
เปรอะเปื้อนบริเวณปำกชอ่ งคลอด

37

วิธีคุมกำเนิดสำหรับฝ่ำยหญิง วธิ ีรับประทำนยำ
วิธีคุมกำเนิดชั่วครำวในระยะส้ันสำหรับ 1. ยำเม็ดคุมกำเนิดชนิดฮอรโ์ มนรวม

ฝ่ำยหญิง แบ่งเป็นชนิดที่ใช้ฮอร์โมนและชนิดที่ไม่ ให้เร่ิมรับประทำนในวันที่ 1-5 ของ
ใชฮ้ อรโ์ มน ประจำเดือน รับประทำนครงั้ ละ 1 เมด็ หลังอำหำร
1. ชนิดทใ่ี ชฮ้ อรโ์ มน เยน็ หรอื กอ่ นนอนทุกวนั ในเวลำใกล้เคียงกัน ชนดิ
1.1 ยำเม็ดคุมกำเนดิ 28 เม็ดหรือชนิด 24 + 4 เม็ด ให้รับประทำนจน
1.2 ยำแผ่นแปะผวิ หนังคุมกำเนดิ หมดแผงแล้วเร่ิมแผงใหม่ทันที โดยไม่ต้องรอว่ำ
1.3 ยำเมด็ คุมกำเนดิ ฉกุ เฉิน ประจำเดือนหมดหรือไม่ ส่วนชนิด 21-22 เม็ด
รับประทำนหมดแผงแล้ว ให้หยุดยำ 7-6 วัน
1.1 ยำเมด็ คุมกำเนิด (รวมกันเป็น 28 วนั ) แลว้ จงึ เรมิ่ แผงใหม่
เป็นยำเม็ดที่ฝ่ำยหญิงใช้กินทุกวัน เพื่อ
ห ำ ก ลื ม รั บ ป ร ะ ท ำ น ย ำ 1 เ ม็ ด
ป้องกันกำรตั้งครรภ์ ปัจจุบันมีกำรสังเครำะห์ ใหร้ ับประทำนยำเมด็ ท่ลี ืมทันทีเมือ่ นกึ ได้
ฮอร์โมนชนิดใหม่มีกำรลดขนำดของฮอร์โมนใน
ยำเม็ดคุมกำเนิดและกำรหำสูตรผสมที่แตกต่ำง หำกลืมรับประทำน 2 เม็ด หรือมำกกว่ำ
กันไป ท้ังนี้มีจุดมุ่งหมำยเพื่อที่จะให้ได้ยำที่มี ให้หยุดยำในระหว่ำงนี้ให้คุมกำเนิดโดยวิธีใช้
ประสิทธิภำพในกำรป้องกันกำรตั้งครรภ์สูงสุด ถุงยำงอนำมัย และเร่ิมรับประทำนยำแผงใหม่
โดยมีผลข้ำงเคียงนอ้ ยที่สุด เมื่อมีประจำเดือนมำ หำกไม่มีประจำเดือนให้
ชนิดของยำเม็ดคุมกำเนดิ ปรกึ ษำแพทย์
2. ยำเมด็ คุมกำเนดิ ชนิดฮอร์โมนเดี่ยว
1.ชนดิ ท่มี ีฮอร์โมนรวม
ยำแต่ละเม็ดมีฮอร์โมน 2 ชนิดรวมกัน เร่มิ รบั ประทำนภำยในวนั ที่ 1-5 ของรอบ
ประจำเดือนเชน่ กัน รบั ประทำนครั้งละ 1 เม็ดหลัง
คือ มีท้ังเอสโตรเจนและโปรเจสโตเจนมีท้ังชนิดท่ี อำหำรเย็น รับประทำนติดต่อกันโดยไม่ต้องหยุด
ฮอร์โมนเท่ำกันทุกเม็ด และชนิดที่ฮอร์โมนไม่ ยำเลย รับประทำนจนหมดแผง 28 เม็ดแล้ว
เท่ำกันทุกเม็ด แบบ 2 ชว่ ง และแบบ 3 ช่วง รบั ประทำนแผงใหมต่ ่อได้เลย

2.ชนดิ ท่มี ีฮอรโ์ มนตัวเดียว
ประกอบด้วยโปรเจสโตเจนขนำดน้อย ๆ

เท่ำกันทุกเม็ด ใช้รับประทำนติดต่อกันทุกวัน มี
ประสิทธิภำพในกำรป้องกันกำรตกไข่ไม่แน่นอน
มีเลือดออกกะปริดกะปรอยระหว่ำงใชย้ ำนี้ไดบ้ ่อย
ดังนั้นจึงเลือกใช้เฉพำะในกรณีที่มีข้อห้ำมในกำร
ใช้เอสโตรเจนหรือกรณีที่รับประทำนยำชนิด
ฮอร์โมนรวมแลว้ มีอำกำรคลื่นไสอ้ ำเจียนมำกและ
กรณีที่เลี้ยงบุตรด้วยนมมำรดำ เพรำะไม่ทำให้
น้ำนมแห้ง ปัจจุบันมียำคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมน
เดี่ยวที่มีโปรเจสเอสโตรเจน ชนิดนี้สำมำรถยับยัง้
กำรตกไข่ได้ด้วยประสิทธิภำพในกำรคุมกำเนิดจงึ
สูงกว่ำชนิดแรก และใกล้เคียงกับยำคุมกำเนิด
ชนิดฮอรโ์ มนรวม

38

อำกำรข้ำงเคียง 1.2 ยำแผน่ แปะผวิ หนังคุมกำเนดิ
1. คลื่นไส้อำเจียน อำจจะเกิดข้ึนใน
แผ่นยำประกอบด้วยฮอร์โมน 2 ชนิด คือ
ระยะแรก ๆ ของกำรใช้ 1-2 แผงแรก แนะนำให้ โปรเจสโตเจน และเอสโตรเจนโดยแผ่นยำมี
รบั ประทำนยำหลังอำหำรเย็นหรือกอ่ นนอน ลักษณะเป็นแผ่นสี่เหลี่ยมจัตุรัส ขนำด 4.5
เซนติเมตร มีเนื้อที่ 20 ตำรำงเซนติเมตร บำงสี
2. นำ้ หนักตัวเพ่มิ เนือ้ ยืดหยุน่ ได้ดี
3. เป็นฝ้ำ ฝ้ำขึ้นที่โหนกแก้ม ริมฝีปำก วิธีใช้ยำแผ่นแปะผิวหนังคุมกำเนดิ
บน พบได้ในผู้ที่มีผิวคล้ำ ผู้ที่ตำกแดดมำก และผู้
ที่มีประวัติว่ำเมื่อตั้งครรภ์เคยเป็นฝ้ำ พบว่ำหลัง - เริ่มแปะยำแผ่นแปะผิวหนังคุมกำเนิด
หยุดยำแล้วจะค่อย ๆ จำงลง ในวันแรกที่ประจำเดือนมำ โดยแปะแผ่นยำ
4. เลือดประจำเดือนน้อยลง ส่วนมำกจะ ต่อเนื่อง 1 สัปดำห์ และใช้ต่อเนื่องกัน 3 แผ่น
ค่อย ๆ ลดลงจนถึงระดับหนึ่งเท่ำนั้นต่อไปก็คงที่ เ ท่ ำ กั บ 21 วั น แ ต่ ถ้ ำ เ ริ่ ม แ ป ะ ห ลั ง จ ำ ก มี
หรอื อำจจะเปลี่ยนแปลงอีกเล็กน้อย ประจำเดือนวันแรกไปแล้ว 7 วัน ควรใช้กำร
5. เลือดออกกะปริดกะปรอยขณะกินยำ คุมกำเนิดอยำ่ งอืน่ รว่ มด้วย
โดยเฉพำะยำชนิด minipill
6. ปวดศีรษะ - ยำแผ่นใหม่แปะตรงกับวันเดิมในแต่ละ
7. เจ็บตงึ เต้ำนม สปั ดำห์ เรียกว่ำ “วนั เปลย่ี นแผน่ ยำ”

ข้อหำ้ มใชย้ ำเม็ดคุมกำเนดิ - สปั ดำหท์ ่ี 4 เว้นกำรแปะ 7 วนั เมือ่ เว้น
โรคควำมดัน โลหิตสูงชนิดรุน แรง ครบ 7 วันแล้ว ไม่ว่ำรอบเดือนจะมำหรือไม่มำ ก็
ให้แปะแผ่นแรกของรอบใหม่ทันทีตำแหน่งแปะ
โรคเบำหวำน โรคตับที่กำลังมีกำรทำงำนของตับ แผ่นยำหน้ำท้อง สะโพก ตน้ แขนดำ้ นนอก
ผิดปกติ โรคเส้นโลหิตอุดตัน เส้นเลือดขอดที่เป็น ขอ้ ควรระวังในกำรแปะแผน่ ยำ
มำก ๆ มะเร็งอวัยวะสืบพันธ์ุ มะเร็งเต้ำนม
โรคหัวใจ โรคไตวำยที่มีอำกำรรุนแรง - หลังอำบนำ้ ตอ้ งเชด็ ตัวใหแ้ หง้ ไมค่ วรใช้
เครื่องสำอำง ครีมโลชั่น แป้งฝุ่นหรือเครื่อง
ประทินผวิ ใด บนบริเวณผวิ หนังทีจ่ ะแปะแผ่นยำ

- ตำแหน่งที่แปะแผน่ ยำไม่ควรให้ขอบยำ
อยู่พอดีกับขอบชุดชั้นในเนื่องจำกขอบชุดชั้นใน
อำจดงึ รัง้ แผน่ ยำให้หลุดได้

- หำ้ มแปะแผน่ ยำบริเวณเตำ้ นม 39
- หลีกเลี่ยงตำแหน่งที่มีแผล มีกำร
อักเสบ หรอื มีโรคผิวหนัง 30 ไมโครกรัม และ ลีโวนอร์เจสเทรล 150 ไม
- ไม่ควรแกะออกแล้วแปะใหม่ เพรำะ โครมลิ ลกิ รมั
กำรแปะใหม่จะไม่แน่นพอ อำจหลุดได้งำ่ ย
อำกำรขำ้ งเคียง รับประทำนคร้ังแรก 4 เม็ด ทันทีที่
ค ลื่ น ไ ส้ อ ำ เ จี ย น อ ำ จ พ บ ไ ด้ น้ อ ย สะดวก แต่ต้องไม่เกิน 72 ชั่วโมง หลังจำกมี
เลือดออกกะปริดกะปรอย อำจพบผลข้ำงเคียงที่ เพศสัมพันธ์ที่ไม่ได้ป้องกันกำรตั้งครรภ์ และ 12
ผวิ หนัง ตำแหนง่ ที่แปะยำได้ ชั่วโมง ต่อมำรับประทำนคร้ังที่ 4 อีก 2 เม็ด ไม่
แนะนำให้รับประทำนคร้ังเดียว 8 เม็ด เพรำะจะมี
1.2 ยำเมด็ คุมกำเนิดฉุกเฉนิ อำกำรคลื่นไส้อำเจยี นมำก
อำกำรขำ้ งเคียง
ยำเม็ดคุมกำเนิดฉุกเฉิน เป็นยำเม็ดคุมกำเนิดที่
ใช้ป้องกันกำรตั้งครรภ์หลังจำกมีเพศสัมพันธ์ - คลื่นไส้ เป็นอำกำรที่พบบ่อย บำงรำย
โ ด ย ไ ม่ ไ ด้ ป้ อ ง กั น ก ำ ร ตั้ ง ค ร ร ภ์ ม ำ ก่ อ น ย ำ เ ม็ ด อำจมีอำกำรอำเจียนด้วย ดังนั้นควรรับประทำน
คุมกำเนดิ ฉกุ เฉนิ มี 2 แบบ ยำพรอ้ มอำหำรหรอื ก่อนเขำ้ นอน

1. ชนิดฮอร์โมนเดี่ยว เป็นยำที่ผลิตข้ึน - เลือดออกกะปรดิ กะปรอย
เพื่อกำรคุมกำเนิดฉุกเฉินโดยเฉพำะ ซื้อได้ง่ำย ข้อควรระวัง
ตำมร้ำนขำยยำทว่ั ไปในท้องตลำด
สำหรับสตรีที่มีอำกำรอำเจียนเกิดข้ึน
รบั ประทำนครัง้ แรก 1 เม็ด ทนั ทีทีส่ ะดวก ภำยใน 2 ชั่วโมงหลังรับประทำนยำ ควร
แต่ต้องไม่เกนิ 72 ชัว่ โมง หลังจำกมีเพศสัมพันธ์ที่ รับประทำนซำ้ อกี 1 ชุด จงึ จะป้องกันกำรตั้งครรภ์
ไม่ได้ป้องกันกำรตั้งครรภ์ และ 12 ชั่วโมงต่อมำ ได้ภำยหลังกำรใช้ยำคุมกำเนิดฉุกเฉิน อำจจะมี
รับประทำนคร้ังที่ 2 อีก 1 เม็ด เนื่องจำก เ ลื อ ด อ อ ก เ ห มื อ น ร ะ ดู ห รื อ อ ำ จ จ ะ ม ำ
ผู้รับบริกำรหลำยรำยมักจะลืมรับประทำนยำเม็ด กะปริดกะปรอยก็ได้ แต่ถ้ำไม่มีเลือดออกใน 3
ที่ 2 หรือบำงคร้ังเวลำไม่เหมำะสมจึงแนะนำให้ สั ป ด ำ ห์ ห ลั ง รั บ ป ร ะ ท ำ น ย ำ ต้ อ ง ไ ป ต ร ว จ ดู ว่ ำ
รับประทำนยำคร้ังเดียว 2 เม็ด ถ้ำร่วมเพศเกิน ตัง้ ครรภ์หรือไม่
72 ชัว่ โมง แตไ่ มเ่ กนิ 120 ชัว่ โมง กำรรบั ประทำน
ยำ 2 เม็ด กไ็ ด้ผลพอสมควร 2. ชนิดที่ไม่ใชฮ้ อร์โมน
2.1 วธิ ีนับวันหรือระยะปลอดภัย
2. ช นิ ด ฮ อ ร์ โ ม น ร ว ม แ น ะ น ำ ใ ห้ 2.2 กำรระยะปลอดภัย หน้ำ 7 หลัง 7
รับประทำนยำเม็ดคุมกำเนิดชนิดที่มีเอสโตรเจน 2.3 กำรหลัง่ นอก

2.1 วิธีนับวันหรือระยะปลอดภัย
วิธีนับระยะปลอดภัยด้วยกำรกำหนด

ระยะเวลำเจริญพันธ์ุ วิธีนี้จะกำหนดระยะเวลำ
เจริญพันธ์ุไว้อย่ำงชัดเจน ผู้ที่จะใช้วิธีนี้จะต้องมี
ประจำเดือนสม่ำเสมอ และจะต้องบันทึก
ประจำเดือนก่อนเป็นเวลำ 6-8 เดือน กำรนับวัน
เพื่อคุมกำเนิดควรติดตำมช่วงรอบเดือนของ
ตนเองซึ่งกำรติดตำมช่วงรอบเดือนในแต่ละเดือน

40

จะช่วยให้คะเนช่วงเวลำที่ร่ำงกำยพร้อมตั้งครรภ์ อุปกรณ์ป้องกันหรืออุปกรณ์คุมกำเนิด เพื่อลด
ได้ มีวธิ ีกำร ดังนี้ ควำมเสี่ยงสำหรับกำรตั้งครรภไ์ มพ่ ึงประสงค์
ตัวอย่ำง เช่น ประจำเดือนในรอบนี้ จะมำในวันที่
- หำชว่ งรอบเดอื นทมี่ ีจำนวนวนั นอ้ ยทสี่ ดุ 15 16 17 18 กำรนับระยะปลอดภัยหน้ำ 7 คือ ให้
จำนวนวันของช่วงรอบเดือนที่น้อยที่สุดจะช่วยหำ
วันแรกที่ร่ำงกำยพร้อมเจริญพันธ์ุ โดยนำจำนวน เรม่ิ นับต้งั แต่วันที่ 8-14 และกำรนับระยะปลอดภัย
วันของรอบเดือนที่น้อยที่สุดมำลบกับ 18 ผลลัพธ์ หลัง 7 คือ นับจำกวนั ที่ 15-21 ดังนั้นจำกตัวอย่ำง
ที่ได้ คือวันแรกที่ร่ำงกำยสำมำรถตั้งครรภ์ได้ เช่น ที่กล่ำวมำ ระยะปลอดภัยของกำรมีเพศสัมพันธ์
หำกช่วงรอบเดือนที่น้อยที่สุดมีจำนวน 26 วัน ให้ คือ วนั ที่ 8-21 นัน่ เอง
นำ 26 - 18 จะได้ผลลัพธ์เท่ำกับ 8 หมำยควำมว่ำ
วันที่ 8 ของช่วงรอบเดือนคือวันแรกที่ร่ำงกำย โดยวิธีกำรนี้สำมำรถใช้ได้กับสุภำพสตรี
พร้อมเจรญิ พันธุ์ ที่มี **รอบเดือนที่มำปกตสิ ม่ำเสมอเท่ำนัน้ ** หำก
มีควำมคำดเคลื่อนแม้แต่เพียงวันเดียวก็มีควำม
- หำชว่ งรอบเดอื นทีม่ จี ำนวนวันมำกทสี่ ดุ เสี่ยงที่จะตั้งครรภไ์ ด้
จำนวนวันของช่วงรอบเดือนที่มำกที่สุดจะช่วยหำ 2.3 กำรหลัง่ นอก
วันสุดท้ำยที่ร่ำงกำยพร้อมเจริญพันธ์ุ โดยนำ กำรหลัง่ นอก.... มีกลไกอยำ่ งไร ?
จำนวนวันที่มำกที่สุดของรอบเดือนมำลบกับ 11
ผลลัพธ์ที่ได้คือวันสุดท้ำยที่สำมำรถตั้งครรภ์ได้ ใ น ร ะ ห ว่ ำ ง ที่ เ ร ำ ก ำ ลั ง มี เ พ ศ สั ม พั น ธ์
เช่น หำกช่วงรอบเดือนที่มำกที่สุดมีจำนวน 32 อำจจะมีเชื้ออสุจิออกมำกับน้ำเมือกบำงส่วน เมื่อ
วัน ให้นำ 32 - 11 จะได้ผลลัพธ์เท่ำกับ 21 ซึ่ง ใกล้ถึงจุดสุดยอด แต่ฝ่ำยชำยถอนอวัยวะเพศไม่
หมำยควำมว่ำวันที่ 21 คือวันสุดท้ำยของช่วงรอบ ทัน จนหลั่งน้ำอสุจิเข้ำไปภำยในช่องคลอดหรือ
เดือนที่ร่ำงกำยพร้อมเจรญิ พันธ์เุ พรำะฉะนั้นระยะ บริเวณปำกช่องคลอด เหล่ำนี้เชื้ออสุจิก็สำมำรถ
ที่ไม่ปลอดภัย คือ ระยะระหว่ำงวันที่ 8-21 ของ ผ่ำนเข้ำไปในช่องคลอดได้แล้ว จึงมีโอกำสเสี่ยง
รอบเดือน ต่อกำรตัง้ ครรภส์ ูง

ดังนั้นกำรคุมกำเนิดโดยวิธีนี้จึงเป็น 3. วธิ ีคุมกำเนิดอื่น ๆ
อุปสรรคในกำรร่วมเพศ ท้ังผลในกำรคุมกำเนิด
ยังไม่ค่อยแน่นอนด้วย จึงไม่เหมำะสำหรับหญิงที่
ประจำเดือนมำไม่สม่ำเสมอ
2.2 กำรระยะปลอดภัย หนำ้ 7 หลัง 7

หน้ำ 7 หลัง 7 คือ กำรคุมกำเนิดด้วยวิธี
ธรรมชำติ โดยใช้ช่วงเวลำที่ไข่ตกไปแล้ว จนถึง
ก่อนไข่โต เรียกได้ว่ำเป็นช่วงที่มดลูกไม่เหมำะ
สำหรับกำรตั้งครรภ์
ระยะปลอดภัยนีอ้ ยู่ในชว่ ง
• หน้ำ 7 คือ 7 วนั “กอ่ น” วนั ทีป่ ระจำเดือนมำ
• หลัง 7 คือ 7 วัน “หลังจำกวันแรก” ที่มี
ประจำเดือน

ซงึ่ หนำ้ 7 หลัง 7 นี้จะเปน็ ระยะที่ค่อนข้ำง
ปลอดภัยสำหรับกำรมีเพศสัมพันธ์โดยที่ไม่ต้องใช้

วิธีคุมกำเนิดอื่น ๆ ที่มีประสิทธิภำพสูง ข้อหำ้ มใชย้ ำฉีดคุมกำเนิด
แ ล ะ มี ร ะ ย ะ เ ว ล ำ ก ำ ร ป้ อ ง กั น ใ น ร ะ ย ะ เ ว ล ำ ที่ 1. คล้ำยกับข้อห้ำมใช้ยำเม็ดคุมกำเนิด
ยำวนำนมำกข้ึนสำหรับคู่สมรสที่เคยมีบุตรแล้ว ที่
ควรรูม้ ดี ังนี้ ย ก เ ว้ น ใ ช้ ไ ด้ ใ น ก ร ณี ที่ ข้ อ ห้ ำ ม ใ ช้ เ ป็ น ผ ล จ ำ ก
1. ยำฉีดคุมกำเนิด ฮอรโ์ มนเอสโตรเจนอย่ำงเดียว
2. ยำฝงั คุมกำเนิด (implants)
3. หว่ งอนำมัย 2. ผู้ท่มี ีเลือดออกกะปริดกะปรอยก่อนฉีด
ยำ ควรจะต้องให้กำรวินิจฉัยให้แน่นอนก่อนว่ำ
เกดิ จำกอะไร

1. ยำฉีดคุมกำเนดิ 2. ยำฝังคุมกำเนดิ (implants)
ใช้กันอย่ำงแพร่หลำยก็คือ ฮอร์โมนเพศ
เป็นวิธีคุมกำเนิดชั่วครำวที่มีตัวยำโป
หญงิ สงั เครำะห์ คือ โปรเจสโตเจนอยำ่ งเดียว รเจสโตเจนคล้ำยกับยำฉีดคุมกำเนิด เป็นแผง
อำกำรข้ำงเคียง บรรจุในหลอดไซลำสติค นำมำฝังใต้ผิวหนังตัวยำ
จ ะ ค่ อ ย ซึ ม ก ร ะ จ ำ ย อ อ ก ที ล ะ น้ อ ย แ ต่ มี
1. ประจำเดือนไม่แน่นอน เป็นอำกำร ประสิทธิภำพในกำรคุมกำเนิดได้ดี คุมได้นำน
ข้ำงเคียงที่สำคัญที่สุด ลักษณะ เลือดออกอำจพบ หลำยปีและสะดวกสำหรบั ผูบ้ ริกำร
ได้ 3 แบบ ดังนี้เลือดออกกะปริดกะปรอย หลำย
ๆ เดือนมีเลือดออกคร้ังหนึ่ง หรือไม่มีประจำเดือน เวลำที่เหมำะสมสำหรับฝังยำคุมกำเนดิ
เลย 1. ขณะไม่ตั้งครรภ์ควรฝังคุมกำเนิด

2. นำ้ หนักตัวเพม่ิ ภำยใน 5 วนั แรกของกำรมีระดู
3. เป็นฝ้ำ 2. ภำยหลังแท้งบุตรทันทีหรือไม่เกิน 2-3
4. ปวดศีรษะ
จำกผลข้ำงเคียงที่มีระดูมำไม่สม่ำเสมอ สปั ดำห์
หรือไม่มำ จึงมีกำรพัฒนำยำฉีดคุมกำเนิดที่ใส่ 3. หลงั คลอด 4-6 สปั ดำห์
เอสโตรเจนด้วย ใช้ฉดี เดือนละ 1 เข็ม มีระดูมำทุก โดยจะฝังยำใต้ผิวหนัง นิยมฝังที่บริเวณ
เดือน (แต่อำจจะไม่ตรงวัน) ข้อเสีย คือ ต้องมำ
ฉดี ยำบ่อยควำมนยิ มจงึ น้อย กึ่งกลำงด้ำนในของต้นแขน ควรเลือกฝังในแขน
ผูท้ ีเ่ หมำะสมที่จะใช้ยำฉีดคุมกำเนดิ ข้ำงที่ไม่ถนัด จะฝังผ่ำนทำงรอยกรีดเล็ก ๆ ที่
1. สตรีทเ่ี ลีย้ งบุตรดว้ ยนมมำรดำ ผิวหนังไม่ต้องเย็บแผล ใช้พลำสเตอร์ปิดแผลแล้ว
2. ไม่ต้องกำรมีบุตรอีกแต่ไม่ยอมทำหมัน ใช้ผ้ำยืด พันพับไว้ 2-3 ชั่วโมง เพื่อป้องกันกำร
หรอื ทำหมันไมไ่ ด้
3. ไม่สำมำรถใช้ยำเม็ดคุมกำเนิดได้หรือ
ใช้แล้วเกิดภำวะแทรกซ้อน เนื่องจำกมีโรค
บำงอยำ่ ง เชน่ โรคหัวใจและหลอดเลือด ควำมดัน
โลหิตสูง โรคไต สูบบุหรี่จัดโรคตับ ไขมันในเลือด41
สูง เนื้องอกของมดลูกและอำยุเกิน 40 ปี เป็นตน้
4. ต้องกำรใช้วิธีคุมกำเนิดที่ได้ผลในช่วง
ระยะเวลำสัน้ ๆ เช่น รอทำหมัน หรอื รอให้สำมีทำ
หมนั เป็นตน้

เกิดจ้ำเลือด ภำยหลังฝังยำแล้วสำมำรถป้องกัน เนื่องจำกมีประสิทธิภำพในกำรป้องกันกำร
กำรตั้งครรภไ์ ดภ้ ำยใน 24 ชัว่ โมง ตั้งครรภ์สูง ประหยัด สำมำรถคุมกำเนิดได้ระยะ
อำกำรขำ้ งเคียง เวลำนำนจนถึงเพื่อรอเวลำจนกว่ำจะพ้นวัยที่มี
บตุ รได้
อำกำรที่สำคัญที่สุด คือ ประจำเดือน เวลำที่เหมำะในกำรใส่ห่วงอนำมัย แบ่งได้เป็น 2
ผิดปกติ และกำรมีเลือดออกกะปริดกะปรอยอยู่ ระยะ คือ
นำน ซ่ึงเป็นสำเหตุสำคัญที่ทำให้มีกำรเลิกใชม้ ำก 1. ระยะทีไ่ มเ่ กีย่ วกับกำรคลอด
ทีส่ ุดโดยเฉพำะในหนง่ึ ปีแรก
อำกำรภำยหลังฝังยำ 1.1 ขณะมีประจำเดือนหรือวนั ทำ้ ย ๆ ของ
กำรมีประจำเดือนจะเหมำะสมที่สุดเพรำะหลังกำร
1. ใน 24 ชั่วโมงแรกส่วนใหญ่จะไม่มี ใส่ห่วงอนำมัยจะมีเลือดออกต่ออีก 1-2 วัน
อำกำรผิดปกติใด ๆ แต่บำงรำยมีอำกำรเจ็บปวด ผูร้ ับบรกิ ำรจะไม่รูส้ ึกวำ่ ผิดปกติ
เล็กน้อยบำงรำยอำจจะมีจ้ำเลือดใต้ผิวหนังซ่ึง
สว่ นมำกจะหยุดไดเ้ อง 1 . 2 ภ ำ ย ใ น 1 2 วั น แ ร ก ข อ ง ร อ บ
ประจำเดือน เพื่อให้แน่ใจว่ำผู้รับบริกำรยังไม่
2. ระยะ 2-3 วนั ถัดมำ ตัง้ ครรภ์
ก. อำจมีอำกำรอักเสบเล็กน้อย รักษำ
โดยใหย้ ำปฏิชีวนะ หำกอักเสบมำกเปน็ หนองต้อง 1.3 ในกรณีที่คุมกำเนิดวิธีอื่นอยู่แล้วและ
ถอดออกท้ังหมด และรักษำอำกำรอักเสบให้หำย ไม่มคี วำมผดิ พลำด จะใสห่ ว่ งอนำมัยในช่วงใดของ
เป็นหนองต้องถอดออกท้ังหมด และรักษำอำกำร รอบประจำเดือนกไ็ ด้
อักเสบให้หำย
ข. อำจพบหลอดยำโผลอ่ อกมำทีป่ ำกแผล 1.4 ถ้ำไม่มีกำรร่วมเพศเลยในรอบเดือน
อำจเป็นเพรำะฝังตื้นเกินไปควรถอดออกและใส่ นัน้ ก็ใส่ได้เลย
อันใหม่ 2. ใสห่ ลงั คลอดหรอื หลังแทง้
ข้อห้ำมใช้
เช่นเดียวกับยำฉีดคุมกำเนิดชนิดที่มี 2.1 กำรใส่ห่วงอนำมัยหลังคลอดทำได้ทง้ั
โปรเจสโตเจนอย่ำงเดียว ในช่วงแรกภำยใน 48 ชั่วโมงหลังคลอดหรือหลัง
คลอดทันทีภำยใน 10 นำทีหลังรกคลอด ปัจจุบัน
42 ไม่นิยมเพรำะห่วงอนำมัยหลุดง่ำย หลังจำกนี้ก็
ควรใส่ในช่วง 4-6 สัปดำห์หลังคลอดซ่ึงจะกระทำ
3. ห่วงอนำมัย ได้งำ่ ย ภำวะแทรกซ้อนน้อย

ห่วงอน ำมัยเ ป็น วิธีคุมกำเ นิดชนิด 2.2 กำรใส่ห่วงอนำมัยหลังแท้ง ทำได้ท้ัง
ชัว่ ครำวทด่ี ีวิธีหนงึ่ และนิยมใชก้ ันอย่ำงแพร่หลำย หลังแท้งทันที ถ้ำไม่มีกำรอักเสบ หรือกำรแท้งตดิ
เชื้อ และหลังแท้ง 3 สปั ดำห์
อำกำรข้ำงเคียง

ที่มักเกิดขึ้นแลว้ จะหำยภำยใน 2-3 เดือน
หลังใส่ห่วง

1. เป็นลม หลังจำกใส่ห่วงอนำมัยอำกำร
คลำ้ ยจะเป็นลม วิงเวียนศรี ษะเหงื่อออก หวั ใจเตน้
ช้ำ และควำมดันโลหิตตำ่

2. ห่วงหลุด กำรที่ห่วงอนำมัยหลุดออก
จำกโพรงมดลูกมำอยู่ในช่องคลอดพบได้บ่อยใน

ระยะ 3 เดือนแรกของกำรใส่ และมักจะเกิดใน กำรทำหมันชำยเป็นกำรทำให้ท่อนำอสุจิ
ขณะทีม่ ีระดู อุดตันโดยกำรตัดและผูกท่อนำไข่ มีผลให้ตัวอสุจิ
ไม่สำมำรถไปผสมกับไข่ในเพศหญิงได้ กำร
3. เลือดออกผดิ ปกติ เปน็ อำกำรขำ้ งเคียง ตั้งครรภ์ จึงไม่เกิดขึ้นหมันชำยทำแล้วไม่ได้เป็น
ที่พบบ่อยที่สุด และเป็นสำเหตุที่ทำให้สตรีมำขอให้ หมันทันที ต้องรอเวลำประมำณ 3 เดือน หรือมี
เอำห่วงออกมำกที่สุดซง่ึ มีลกั ษณะเลือดออก ดังนี้ กำรหลั่งน้ำอสุจิ 12 คร้ัง แต่ถ้ำจะให้เป็นกำร
แน่นอนจะต้องตรวจไม่พบตัวอสุจิในน้ำอสุจิ
3.1 ปรมิ ำณเลอื ดระดูที่ออกในแต่ วิธีกำรทำหมันชำยทำได้ง่ำย รวดเร็ว ไม่ต้องดม
ละเดือนมำกข้นึ ยำสลบ และไม่ตอ้ งอยู่โรงพยำบำล

3.2 จำนวนวันของกำรมีระดูจะ 2. หมันหญิง
นำนขน้ึ อีกประมำณ 1-2 วนั ในแต่ละเดือน

3.3 มีเลือดออกกะปริดกะปรอย
ระหว่ำงรอบระดู

4. ปวดท้องน้อย บริเ วณท้องน้อย
ส่วนล่ำงหรืออำจปวดร้ำวไปบริเวณหลังส่วนล่ำง
สำเหตุเนื่องจำกมดลกู บบี ตวั

5. ตกขำว หลังใส่ห่วงอนำมัยอำจมีตก
ขำวออกมำกข้ึน เชื่อว่ำเกิดจำกปฏิกิริยำของเยื่อ
บุมดลูกที่มีต่อห่วงอนำมัยซึ่งเป็นวัตถุปลอม แต่
มักจะเป็นอยู่เพียงในเดือนแรก ๆ หลังใส่อำกำร
จะกลับเป็นปกติเองโดยไม่ต้องให้กำรรักษำ แต่
ถ้ำตกขำวบ่อยและมีอำกำรคัน มักจะเกิดอำกำร
อักเสบจำกเชือ้ รำ ตอ้ งไปรบั กำรรกั ษำ

43 กำรทำหมันหญิงเป็นกำรทำให้ท่อนำไข่
อุดตันเพื่อไม่ให้ไข่พบตัวอสุจิของเพ ศชำย
วธิ ีคุมกำเนดิ ชนิดถำวร ระยะเวลำที่เหมำะสมสำหรับกำรทำหมันหญิงมี 2
กำรทำหมันเป็นวิธีคุมกำเนิดที่สำคัญ ระยะ

มำกวิธีหน่ึง ได้แก่ กำรทำหมันหญิงและทำหมัน 2.1 ระยะหลังคลอดใหม่ ๆ หรอื ท่ชี ำวบ้ำน
ชำย เหมำะสำหรับครอบครัวที่มีบุตรเพียงพอแล้ว เรียกวำ่ “หมนั เปยี ก” เป็นระยะเหมำะทีส่ ดุ ท่ีจะทำ
นอกจำกจะช่วยลดปัญหำทำงด้ำนเศรษฐกิจและ หมัน เพรำะมดลูกยังอยู่สูงทำได้ง่ำย อีกท้ังผู้ป่วย
สังคมของครอบครัวแล้ว ยังช่วยลดอัตรำเพ่ิมของ จะอยูใ่ นระยะพักหลังคลอดในโรงพยำบำลอยู่แล้ว
ประชำกรอย่ำงมำกอีกดว้ ย โดยท่ัวไปนิยมทำประมำณภำยใน 48 ชั่วโมงหลัง
คลอด ทำทำงหน้ำท้องมีแผลขนำดเล็ก ทำให้ท่อ
1. หมนั ชำย นำไขต่ ันโดยกำรผูกและตัด
2. หมนั หญิง

1. หมันชำย

2.2 ระยะปกติทำระยะไหนก็ได้ที่ไม่ใช่
ระยะหลังคลอดใหม่ ๆ กรณีนี้เรียกกันท่ัวไปว่ำ
“หมันแห้ง” กำรทำหมันแห้งนี้ผู้ป่วยไม่ต้อง
เสียเวลำอยู่โรงพยำบำล

45

46

กำรฝำกครรภ์คุณภำพ

47

กำรฝำกครรภค์ ณุ ภำพ

กำรฝำกครรภ์เป็นจุดเริ่มต้นแห่งกำร ควำมเสี่ยง ถ้ำไม่อยู่ในกลุ่มเสี่ยงจะนัดมำฝำก
พัฒนำคุณภำพประชำกรเร่ิมตั้งแต่อยู่ในครรภ์ ครรภต์ ำมนัด จำนวน 5 ครัง้ ดังตำรำงตอ่ ไปนี้
เพื่อกำรตั้งครรภ์และกำรคลอดเป็นไปด้วยควำม
รำบรื่น มำรดำและทำรกปลอดภัยปรำศจำก กำรนัด อำยุครรภ์
ภำวะแทรกซ้อนและมีสุขภำพแข็งแรง ครัง้ ที่ 1 น้ อ ย ก ว่ ำ ห รื อ เ ท่ ำ กั บ 12

กรมอนำมัยจึงได้ดำเนินงำนโครงกำร สปั ดำห์
ดูแลสตรีตั้งครรภ์แนวใหม่ตำมข้อแนะนำองค์กำร ครั้งที่ 2 18 สปั ดำห์ + 2 สปั ดำห์
อนำมัยโลก ในบริบทประเทศไทยหรือกำรฝำก ครัง้ ที่ 3 26 สปั ดำห์ + 2 สปั ดำห์
ครรภ์ ได้ปรับองค์ประกอบของระบบดูแลสตรี ครั้งที่ 4 32 สปั ดำห์ + 2 สปั ดำห์
ตั้งครรภ์แนวใหม่ที่ไม่มีภำวะเสี่ยงเป็นจำนวน 5 ครั้งที่ 5 38 สปั ดำห์ + 2 สปั ดำห์
คร้ัง โดยเพิ่มอีกหนึ่งคร้ังเมื่ออำยุครรภ์ 20
สปั ดำห์ เพือ่ เปน็ กำรกระตุน้ ให้ผู้รับบรกิ ำรมำดูแล กำรฝำกครรภ์คุณภำพของกระทรวง
ครรภ์อย่ำงต่อเนื่องพร้อมท้ังเพิ่มกิจกรรมบริกำร สำธำรณสุข หมำยถึง กำรจัดระบบบริกำรในกำร
ที่สตรีตั้งครรภ์จะได้รับและได้ปรับสมุดบันทึก ดูแ ล สุข ภ ำ พ หญิง ตั้ง ค ร รภ์แ ล ะ ทำ รก ใ น ค รรภ์ที่
สุขภำพแม่และเด็กให้เนื้อหำสอดคล้องกับกำร พิสูจน์แล้วว่ำเป็นประโยชน์ต่อหญิงตั้งครรภ์และ
ดำเนินงำนต่อไป ทำรกในครรภ์ เป็นกำรบริกำรฝำกครรภ์ในหญิง
ตั้งครรภ์รำยปกติที่ไม่มีควำมเสี่ยง โดยผ่ำนกำร
สตรีตั้งครรภ์จะได้รับกำรประเมินภำวะ คัดกรองและประเมินควำมเสี่ยง พร้อมได้รับ
เสี่ยงโดยใช้แบบประเมินควำมเสี่ยงถ้ำเป็นควำม ควำมรู้ตำมมำตรฐำนโรงเรียนพ่อแม่ ซักประวัติ
เสี่ยงสูง จะไม่ใช้กำรดูแลสตรีตั้งครรภ์แนวใหม่ ตรวจร่ำงกำย ตรวจทำงห้องปฏิบัติกำร ได้รับ
สตรีตั้งครรภ์ที่ไม่มีควำมเสี่ยง 18 ข้อ จึงจะได้รับ วิตำมินตำมสทิ ธปิ ระโยชน์ ประกอบด้วย
กำรดูแลตำมระบบกำรดูแลสตรีตั้งครรภ์แนวใหม่
โดยจะนัดหมำยกำรดูแล 4 ครัง้ 1. กำรตั้งครรภ์ร้อยละ 50-80 จะไม่มี
ควำมเสี่ยงสูง เมื่อมำฝำกครรภ์คร้ังแรกจึง
ครัง้ แรก เมื่ออำยุครรภ์ 12 สปั ดำห์ แนะนำให้มำฝำกครรภ์ตั้งแต่เน่ิน ๆ คือ ก่อน 12
ครัง้ ที่ 2 อำยุครรภ์ 26 สปั ดำห์ สัปดำห์ จะได้รับกำรซักประวัติอย่ำงถี่ถ้วน
ครั้งที่ 3 อำยุครรภ์ 32 สปั ดำห์ และ ครอบคลมุ ปัญหำควำมรนุ แรงในครอบครัว คน้ หำ
ครัง้ ที่ 4 อำยุครรภ์ 36-38 สปั ดำห์ ปัญหำทีอ่ ำจเกิดขึน้ ได้ เพื่อประเมนิ ควำมเสี่ยงต่ำง
ในแต่ละคร้ังของกำรนัดตรวจจะกำหนดบริกำร ๆ ในคร้ังแรกที่มำฝำกครรภ์ ซักประวิติ กำร
พื้ น ฐ ำ น ที่ จ ำ เ ป็ น แ ล ะ เ ป็ น ป ร ะ โ ย ช น์ ต่ อ ส ต รี ตั้งครรภ์ในอดีต กำรตั้งครรภ์ในปัจจุบัน โรคทำง
ตั้งครรภ์ มีกำรคัดกรองปัญหำสุขภำพที่ส่งผลเสีย อำยุรกรรม เช่น เบำหวำน โรคหัวใจ สำรเสพติด
ต่อกำรตั้งครรภ์ทุกคร้ังที่มำฝำกครรภ์ ให้กำร สุรำ กำรสูบบุหรี่ ควำมพร้อมในกำรตั้งครรภแ์ ละ
รักษำ แนะนำให้ตระหนักและเฝ้ำระวังปัญหำ กำรเลีย้ งดูบุตร
ฉุกเฉินระหว่ำงตั้งครรภ์และกำรแก้ไข มีช่องทำง
ในกำรตดิ ต่อสือ่ สำรระหว่ำงผู้ให้และผูร้ ับบริกำรที่ 2. คัดกรองควำมเสี่ยงหญิงตัง้ ครรภ์ เพื่อ
สะดวกรวดเรว็ หญงิ ตั้งครรภจ์ ะได้รบั กำรประเมนิ แยกหญิงตั้งครรภ์ที่ไม่มีภำวะเสี่ยงหรือมีภำวะ
เสี่ยง ถ้ำมีควำมเสี่ยงให้ส่งต่อแพทย์เพื่อดูแล
เฉพำะ

3. ตรวจคัดกรองและตรวจยืนยันเมื่อมีข้อ 48
บง่ ชี้ โรคถำ่ ยทอดทำงพนั ธกุ รรม ไดแ้ ก่ โรคธำลัส
ซีเมีย ดำวน์ซินโดรม ภำวะพร่องไทรอยด์แต่ ผลเสียจำกกำรไมฝ่ ำกครรภค์ รบกำหนด
กำเนดิ คัดกรองเบำหวำน ปัญหำก่อนตัง้ ครรภ์

4. ตรวจอนำมัยในช่องปำก ตรวจ  โรคโลหิตจำงธำลัสซีเมีย
ร่ำงกำยท่ัวไป ตรวจอัลตร้ำซำวด์ ตรวจครรภ์:  เบำหวำน
ประเมินอำยุครรภ์  เนือ้ งอกมดลูก
 ควำมดันโลหติ สงู
5. กำรตรวจทำงห้องปฏิบัติกำรโดย ปัญหำระหว่ำงตัง้ ครรภ์
สมัครใจ และแจ้งผลเลือดแก่หญิงตั้งครรภ์/สำมี ปัญหำที่ตรวจพบระหว่ำงกำรตั้งครรภ์ในระยะ
พรอ้ มทั้งให้กำรปรึกษำเกีย่ วกับผลกำรตรวจเลือด เร่ิมแรกจนถึงก่อนคลอด
 ครรภ์แฝด
6. กำรตรวจปัสสำวะ เพื่อคัดกรองภำวะ  ภำวะเบำหวำนขณะตั้งครรภ์
กำรติดเชื้อแบคทีเรียในทำงเดนปัสสำวะ ตรวจ  ภำวะครรภ์เปน็ พษิ
ภำยในเพื่อตรวจควำมผิดปกติและกำรติดเชื้อใน  เจบ็ ครรภ์คลอดก่อนกำหนด
ช่องคลอด หำกหญิงตั้งครรภ์สมัครใจและไม่มีข้อ
หำ้ ม ปัญหำระหว่ำงคลอด
 ภำวะคลอดยำก
7. ฉีดวัคซีนป้องกันโรคคอตีบบำดทะยัก  เด็กทำ่ กน้
8. ประเมินพฤติกรรมกำรบริโภคอำหำร  ภำวะทำรกขำดออกซิเจน
แจ้งและอธิบำยผลกำรประเมิน ให้คำแนะนำกำร  รกเกำะต่ำ
บริโภคอำหำร และจ่ำยยำเม็ดเสริมไอโอดีน ธำตุ  รกค้ำง
เหล็ก และโฟเลทในหญิงตั้งครรภ์ตลอดกำร  ภำวะตกเลือดหลังคลอด
ตั้งครรภ์ และควรให้โฟลคิ ขนำด 400 ไมโครกรัม
ต่อวัน ตั้งแต่ก่อนตั้งครรภ์จนถึงอำยุครรภ์ 12 ปัญหำกำรคลอด
สปั ดำห์ เพื่อลดภำวะพกิ ำรในทำรก  กำรคลอดยำก
9. กำรให้ควำมรู้ตำมมำตรฐำนโรงเรียน  เสียงหัวใจเดก็ เตน้ ช้ำ
พ่อแม่รำยกลุ่ม พร้อมขอ้ แนะนำที่หญงิ ตั้งครรภ์จะ  เลือดออกกอ่ นคลอด
นำไปเฝ้ำระวงั ภำวะแทรกซ้อนได้ดว้ ยตนเอง  เลือดออกหลังคลอด
10. จัดให้มีช่องทำงติดต่อระหว่ำง  ปำกมดลูกไมเ่ ปดิ
ผู้รับบริกำรกับเจ้ำหน้ำที่สำธำรณสุข/หน่วย
บริกำรที่ฝำกครรภ์ ได้ 24 ชั่วโมง เพื่อให้กำร ***ควรปรึกษำกับสูติ – นรีแพทย์เกี่ยวกับสิ่งที่จะ
ชว่ ยเหลือในภำวะฉุกเฉินอย่ำงทันทว่ งที เกดิ ข้ึนระหว่ำงตั้งครรภ์