กายวิภาคของพืช

พฤกษศาสตรปาไม Forest Herbarium

นางสาวโสมนัสสา แสงฤทธิ์ นกั วิชาการปาไมป ฏบิ ัตกิ าร
สาํ นักงานหอพรรณไม

กรมอทุ ยานแหงชาติ สตั วปา และพันธพุ ชื

พฤกษศาสตร

Plant Morphology
Plant Pathology (สณั ฐานวทิ ยาของพืช) Plant Cytology
(โรคพืช) (เซลลว ทิ ยาของพชื )

Plant Genetics Botany Plant Physiology
(พันธุศาสตรข องพืช)
(สรีรวทิ ยาของพืช)

Plant Taxonomy Plant Ecology Forest Herbarium
(อนกุ รมวิธานพชื )
Plant Anatomy (นิเวศวทิ ยาของพชื )
(กายวิภาคศาตรข องพืช)

พฤกษศาสตรป า ไม

Plant Morphology
Plant Pathology (สณั ฐานวิทยาของพืช) Plant Cytology
(โรคพืช) (เซลลว ิทยาของพชื )

Plant Genetics Botany Plant Physiology
(พันธุศาสตรของพชื )
(สรีรวทิ ยาของพชื )

Plant Taxonomy Plant Ecology Forest Herbarium
Plant Anatomy (นิเวศวิทยาของพชื )
(อนกุ รมวธิ านพืช)

(กายวิภาคศาตรของพืช)

โครงสรางภายนอกของพืช (Plant Morphology) Forest Herbarium

1. ราก (Root)
2. ลาํ ตน (Stem)
3. ใบ (Leaves)
4. ดอก (Flowers)
5. ผล (Fruits)

Source: http://home.earthlink.net

Plant Morphology (root)

- primary root system (taproot system)

- Primary root (taproot)
- Secondary root

pericycle Forest Herbarium

Seed germination

Source: http://www.nana-bio.com , http://www.promma.ac.th

Plant Morphology (root)
Adventitious roots : lateral roots coming from organs other than main root

system, such as the stem

Fibrous roots system Photosynthetic root Forest Herbarium

Climbing root source : http://dnp.go.th/botany
Source: http://www.promma.ac.th

Plant Morphology (root) Forest Herbarium
Pneumatophore : erect (breating) root protruding above the soil,

encountered especiallly in mangroves

Aerial roots : roots emerging from

the plant wholly above the ground surface

Prop root : root growing out of the lower stem

or branch and into the soil; = Stilt root

source : http://dnp.go.th/botany

Plant Morphology (root)

houstorium beetroot

parasitic root storage root Forest Herbarium

- Aerial stem Plant Morphology (stem)
- Underground stem

dicotyledon monocotyledon Forest Herbarium

http://www.tutorvista.com/topic/cotyledon

Plant Morphology (stem)

วิสยั ของพืช (plant habit) : แบงออกเปน 4 ประเภทหลกั ไดแ ก

- ไมล มลกุ (Herb) - ไมพ มุ (Shrub)

- ไมเ ถา (Climber) - ไมต น (Tree)

1. ไมลม ลุก (Herb) : มีลําตนออ นนุม Forest Herbarium

เน่ืองจากประกอบดวยเน่ือเย่ือที่เปน เน้อื ไม
เพียงเลก็ นอย ลาํ ตนจะตายไปเม่ือหมดฤดู
เจรญิ เตบิ โต

Plant Morphology (stem) Forest Herbarium

2. ไมพมุ (shrub) : พืชทม่ี เี น้อื ไม ลาํ ตนมขี นาดเล็กหรือขนาดกลาง มลี าํ ตนหลักสนั้

มกี ารแตกกง่ิ ใกลระดบั ผวิ ดนิ ทาํ ใหม ลี ักษณะเปน กอหรอื เปนพุม

3. ไมเ ถา (climber) : พชื ทไ่ี มส ามารถทรงตวั อยูไ ดดวยตัวเอง ตอ งอาศัยวตั ถหุ รือพืชอ่นื

เปน หลักใหย ดึ เกาะ

Plant Morphology (stem)

4. ไมตน (tree)

กกัลลั ปปพพฤฤกกษษ ((CCaassssiiaa bbaakkeerriiaannaaCCrraaiibb)) พืชที่มีเนือ้ ไม ลาํ ตนขนาดใหญ Forest Herbarium
มีลาํ ตน หลักชัดเจน มักแตกกิ่งกา น
สาขาในระดบั สงู จากพื้นดนิ มาก

Plant Morphology (stem)

Aerial stem

1.1 Stolon : vegetative shoot spreading along the surface of the ground and rooting at
the nodes, where it may give rise to new plantlets

Stolon Climbing root Forest Herbarium

source : http://www2.mcdaniel.edu/Biology/ source : http://dnp.go.th/botany

1.2 Climbing stem : a plant that grows upwards by attaching itself to other structures
which it uses as supports; by contrast, a scrambler does not attach itself to its supports

Plant Morphology (stem)

Tendril : slender coiling structure derived

from branch, leaf or inflorescence and
used in climbing

http://www.whimspot.blogspot.com/ http://ouyangxiuling.wordpress.com Forest Herbarium

Plant Morphology (stem) Forest Herbarium
prickle

cladode
spine

thorn

Cladode : single node or internode of stem or branch that is flattened and expanded

to serve the functions of a leaf

Plant Morphology (stem)
Underground stem
1. Rhizome : underground stem, distinguished from root by its nodes,

bud or scale-like leaves

node shoot
internode
Forest Herbarium

Plant Morphology (stem) Forest Herbarium
Underground stem

2. Tuber : a thickened branch of an underground stem, serving as
storage organ, destinguished by bearing leaves/leaf scars
and axillary bud

shoot
bud

Plant Morphology (stem)

Underground stem
3 Bulb : underground storage organ; the bud(s) enchosed by fleshy
scale leaves and/or leaf bases
New leaves

scale leaf stem Forest Herbarium

Plant Morphology (stem)

Underground stem
4. Corm : short underground swollen stem, a storage stem

internode shoot Forest Herbarium
node

Plant Morphology (leaves)

Leaf composition

Forest Herbarium

Plant Morphology (leaves)
Stipule : leaf-like, spine-like or scale-like appendages of the leaf,

usually in pairs at the base of the petiole

Rubiaceae

M

Araliaceae Magnoliaceae, Moraceae Polygonaceae Forest Herbarium

Plant Morphology (leaves)

Petiole : leaf stalk, the basal and usually narrowly cylindrical part of the

leaf which carries the vascular bundles and is intermediate in position
between stem and blade

Wing petiole

Leaf sheath Phyllode Bulbous petiole Forest Herbarium

Source : http://www.botany.hawaii.edu/

Plant Morphology (leaves)

leaf morphology

ประกอบดวย รปู รา งแผน ใบ (leaf shape) ปลายใบ (leaf apex) โคนใบ (leaf base)
ขอบใบ (leaf margin) ผวิ ใบ (leaf surface) เนอ้ื ใบ (leaf texture) และการเรยี งเสน ใบ
(leaf venation)

leaf shape

กลมุ ใบรูปไข

ovate lanceolate cordate Forest Herbarium

1:2 ถงึ 2:3 1:5 ถึง 1:3

Plant Morphology (leaves)

leaf shape

1o:2bถoงึ v2a:3teoblanceolatsepathulate 1:e2lถliึงpt2i:c3 orbicular rhomboid oblong linear

1:5 ถงึ 1:3 1:1 1:2 ถงึ 2:3 1:12
กลุมใบรูปไขกลบั
กลมุ ใบรปู รี กลุม ใบรูปขอบขนาน Forest Herbarium

- รูปไขก ลับ (obovate) - รปู รี (elliptic) - รปู ขอบขนาน (oblong)
- รปู แถบ (linear)
- รปู ใบหอกกลับ (oblanceolate) - รปู กลม (orbicular)
- รปู ชอน (spathulate) - รูปส่เี หลี่ยมขา วหลามตดั (rhomboid)

Leaf apex Plant Morphology (leaves)

Forest Herbarium

Leaf apex Plant Morphology (leaves)

Forest Herbarium

Plant Morphology (leaves)

Leaf base

Forest Herbarium

Plant Morphology (leaves)

Leaf margin

ขอบเรียบ (entire) ขอบเปน คลน่ื (undulate) ขอบหยักมน (crenate) ขอบจกั ซ่ีฟน (dentate)

ขอบจักฟนเลอื่ ย ข(sอerบrเaวtาeเ)ปนคลื่น (sinขuaอtบe)เวาเปน พู (lobed) ขอบเวาลกึ (cleft) ขอบเปนแฉก (parted) Forest Herbarium

Leaf surface Plant Morphology (leaves)

Glabrous (เกลย้ี ง) : smooth and without hairs, scales or other trichomes
Glaucous (มนี วล) : covered with a waxy bluish grey or sea-green bloom, which

rubs off easily

Hispid (ขนสาก) : covered with long stiff hairs or bristles, more sharply bristly than hirsute. Forest Herbarium
Strigose (ขนแขง็ เอน) : covered with sharp stiff hairs lying + parallel to and close to

the surface

Plant Morphology (leaves)

Leaf surface

Pubescent (ขนสน้ั นุม ) : covered with dense fine, short, soft hairs; downy Forest Herbarium
Tomentose (ขนส้ันหนานุม ) : densely covered in short soft hairs, somewhat matted

Plant Morphology (leaves)

เสน ใบ (vein)

เสนกลางใบ (midrib) กลุมของเนื้อเยื่อทอ ลาํ เลยี งทตี่ อ มาจากสวนกา นใบ Forest Herbarium
เสน แขนงใบ (lateral vein) กลุมของเน้ือเยอ่ื ทอ ลําเลียงทแ่ี ยกออกจากเสนกลางใบ
เสน ใบยอ ย (veinlet) กลุม ของเนื้อเยื่อทอลาํ เลียงที่แยกออกจากเสนแขนงใบ

Plant Morphology (leaves)

Leaf venation

การเรียงเสนใบแบบขนาน (parallel venation) : การจัดเรยี งเสน ใบท่ีขนานกนั มีระยะหา ง
เทา ๆ กัน

parallel pinnate venation parallel palmate venation Forest Herbarium

Plant Morphology (leaves)

Leaf venation

การเรียงเสน ใบแบบรางแห (reticulate venation) : การจดั เรยี งเสน ใบยอ ยท่ีมกี ารแยกแขนง
และเชือ่ มตอ ของเสน ใบคลายรา งแห

reticulate pinnate venation reticulate palmate venation Forest Herbarium

Plant Morphology (leaves) Forest Herbarium

ใบเด่ยี วและใบประกอบ

• ขอสงั เกต
– สงั เกตตาขางทบี่ ริเวณซอกใบ
– สังเกตความแก ออน ของใบ ใบยอ ยของใบประกอบจะมคี วามแกอ อน สี และ
ขนาดท่ีสม่ําเสมอกัน

มมะะยยมม((PPhhyyllalanntthhuussaaccididuuss((LL..))SSkkeeeellss Simple leaf

Plant Morphology (leaves)

compound leaf

pinnately compound leaf : leaf blades having leaflets arranged on both sides of a rachis

palmately compound leaf : leaflets originate from one central point

pinnately compound leaf palmately compound leaf Forest Herbarium

Plant Morphology (leaves)

Phyllotaxy : arrangement of leaves on a stem or branch

alternate spiral

distichous basal rosette Forest Herbarium

Phyllotaxy Plant Morphology (leaves)

opposite decussate

Needle leaf Forest Herbarium

whorl fasiculate Dwarf shoot

ดอก (flowers) Plant Morphology (flowers)

t Forest Herbarium

Flowers Plant Morphology (flowers)

ดอกสมบูรณ (complete flower) คือ ดอกทีม่ ีองคประกอบครบท้ัง 4 วง
ดอกไมสมบรู ณ (incomplete flower) คือ ดอกท่มี ีองคป ระกอบไมค รบทงั้ 4 วง

ดอกสมบูรณเพศ (perfect flower) คอื ดอกทม่ี วี งเกสรเพศผู และวงเกสรเพศเมยี
ดอกไมส มบรู ณเพศ (imperfect flower) คือ ดอกทีม่ ีวงเกสรเพศผูหรือวงเกสรเพศเมีย

อยา งใดอยา งหนึ่ง

ดอกเพศผู (staminate flower) คือ ดอกทีม่ ีเฉพาะวงเกสรเพศผู Forest Herbarium
ดอกเพศเมยี (pistilate flower) คอื ดอกทมี่ เี ฉพาะวงเกสรเพศเมีย

Plant Morphology (flowers)

Floral Symmetry

radial symmetry bilateral symmetry Forest Herbarium

Plant Morphology (flowers)

Corolla

- Polypetalous flower
- Gamopetalous flower

รูปกากบาท (cruciform) รปู ดอกหางนกยงู (caesalpinaceous form) Forest Herbarium

Polypetalous flower Plant Morphology (flowers)

ดอกรูปดอกกลว ยไม ดอกรูปดอกถ่ัว
(orchidaceous form) (papilionaceous form)

Forest Herbarium

Plant Morphology (flowers)

ดอกที่มกี ลีบดอกเช่อื มติดกนั (synpetalous flower)

rotate salverform รปู กงลอ (rotate) หลอดกลบี ดอกสั้น แฉกกลีบดอก
แผต ้งั ฉากหรือหลอดกลบี ดอกเชอื่ มกันแลว แผออก
ไมเ ปน หลอดชัดเจน
รูปดอกเขม็ (salverform) หลอดกลีบดอกแคบยาว
แฉกกลบี ดอกกางตงั้ ฉากกบั หลอดกลีบดอก

รูปหลอด (tubular form) หลอดกลบี ดอกแคบ
หรือยาวคลา ยรูปดอกเขม็ แตแ ฉกกลบี ดอกสน้ั
และไมกางต้งั ฉากกนั หลอดกลบี ดอก

รปู ระฆงั (campanulate) หลอดกลีบดอกคอ นขา ง tubular form campanulate Forest Herbarium
กวาง สว นปลายหลอดคอ ย ๆ ผายออกในตอน
ปลายไปสสู วนแฉกกลบี ดอก

Plant Morphology (flowers)

ดอกทีม่ ีกลีบดอกเชือ่ มติดกัน (synpetalous flower)

รปู กรวย (funnelform) โคนหลอดกลบี ดอกแคบ
และคอย ๆ ผายออกสูตอนปลายไปสูแฉกกลีบดอก

funnelform urceolate รูปโถ (urceolate) โคนหลอดกลบี ดอกกวา งและ
คอดแคบทางดานบน แฉกกลีบดอกสั้น
รปู ลิ้น (liguliform) หลอดกลีบดอกส้ันมาก Forest Herbarium
ปลายกลีบดอกแผออกเปนรูปลน้ิ เชน liguliform bilabiate form
ดอกวงนอก (ray flower) ของพชื หลายชนิด
ในวงศ Asteraceae

รูปปากเปด (bilabiate form) แฉกกลบี ดอก
แยกออกเปน แฉกกลีบบน (upper lip) และ
แฉกกลีบลาง (lower lip) ทม่ี ขี นาดและ
รูปรา งตางกนั

Plant Morphology (flowers)

Position of ovary

Forest Herbarium

Plant Morphology (flowers)

Inflorescences

กลุมของดอกยอย (florets) ที่เกดิ อยูบ นกานชอดอก (peduncle) เดยี วกนั แบงตามการเจรญิ ของดอก
ไดเปน 2 กลุม ใหญ

ชอ ดอกแบบชอ กระจุก (cymose, determinate inflorescence)

ชอ ดอกแบบชอกระจะ (racemose, indeterminate inflorescence)
1. ชอดอกแบบชอกระจุกดา นเดยี ว (monochasium) มกี ารแยกแขนงของชอ ดอกออกไปทาง
ดานขา งเพยี งดานเดียว

- ชอกระจุกดา นเดียวเดยี่ ว (simple monochasium)

Forest Herbarium

Plant Morphology (flowers) Forest Herbarium

Inflorescences

2. ชอ ดอกแบบชอ กระจกุ สองดาน (dichasium) : มีการแยกแขนงของชอ ดอกออกไป
ทั้งสองขา งของดอกยอ ยทอี่ ยูกลางชอ ในระดับเดียวกนั
- ชอกระจุกสองดานเดย่ี ว
(simple dichasium)

- ชอ กระจุกสองดานประกอบ
(compound dichasium)

Plant Morphology (flowers)

Inflorescences

ชอดอกแบบชอ กระจะ (racemose, indeterminate inflorescence)

1. Raceme (ชอกระจะ) : a monopodial 2. Corymb (ชอเชงิ หลั่น) : a more or less Forest Herbarium
inflorescence in which the flowers are flat-topped, racemose inflorescence in
borne on pedicels along a central axis, which the branches or the pedicel start
with the terminal flowers being the from differents points but all reach to
youngest and last to open about the same level

Plant Morphology (flowers)

ชอดอกแบบชอ กระจะ (racemose, indeterminate inflorescence)

3. Spike (ชอ เชงิ ลด) : a racemose 4. Catkin (ชอ ดอกแบบหางกระรอก) Forest Herbarium
Inflorescence with the flowers alternate : a slender, often pendulous, cylindrical
and sessile along a common unbranched racemose or spicate inflorescence with
axis, flower single or (less precisely) in crowded (sub) sessile unisexual
short clusters apetalous flowers, falling as a whole
after fruiting;=ament(um)

Plant Morphology (flowers)

ชอ ดอกแบบชอกระจะ (racemose, indeterminate inflorescence)

5. Umbel (ชอ ซรี่ ม) : an inflorescence with 6. capitulum, head (ชอกระจุกแนน ) : Forest Herbarium
branches arising from more or less the a compact cluster of + sessile flowers;
same point on a common peduncle The capitulum may be surrounded by
specialised bracts, the involucre