คู่มือวิทยากรหลักสูตรฝึกอบรมการพัฒนาวิถีชีวิตสู่ระบบเศรษฐกิจพอเพียง

44

ส่วนท่ี ๑ พ้ืนทร่ี อ้ ยละ ๓๐ ขุดบอ่ นา้ ปลูกพชื น้า เชน่ ผักบุ้ง ผักกระเฉด ทา เลา้ สัตวบ์ น ขอบสระน้า
ส่วนท่ี ๒ พืน้ ทรี่ อ้ ยละ ๓๐ ทานา
ส่วนที่ ๓ พื้นทรี่ อ้ ยละ ๓๐ ปลกู พืชไร่ พชื สวน ไม้ผล ไม้ยนื ต้น ไม้ใชส้ อย(ปา่ 3อย่าง ประโยชน์4อย่าง)
ส่วนท่ี ๔ พื้นท่รี อ้ ยละ ๑๐ ปลูกบ้านพัก โรงเรอื น โรงเพาะเห็ด ผักสวนครวั ไม้ประดับ กอง
ฟาง กองปุ๋ยหมัก ถนนหนทาง ท่ีจอดรถ ที่ต้องพึ่งตนเอง เพราะทฤษฎีเก่าส่งเสรมิ ให้เกษตรกรพึ่ง
ภายนอก จงึ ทาให้เกษตรกรยากจน
ขั้นตอนท่ี ๒ การรวมพลัง หรอื รว่ มแรงกันในรปู กลุม่ หรอื สหกรณ์

คาถาม ทาอย่างไรให้กลุ่มและสหกรณ์ รวมทง้ั ชุมชนเขม้ แขง็ และมีความยัง่ ยืน
คาตอบ คือ การรวมกลุ่มกัน (พึ่งพากันเอง) เพื่อเป็นการสรา้ งความเข้มแข็งโดยแปรพลัง
เกษตรกร สู่การสรา้ งความเข้มแขง็ และย่งั ยนื ให้กับชุมชน ในด้านต่าง ๆ ดังนี้

๑.การผลิต : การวางแผนการผลิต (แผนผังฟารม์) การเตรยี มดิน (เทคนิคกสิกรรม
ธรรมชาติ) การจัดการแหล่งน้า เตรยี มปัจจยั การผลิต พันธุพ์ ืช ตัวอ่อนสัตว์ และประมง ปุ๋ย (ฮิวมัส)
สมุนไพร ยาพชื สัตว์ คน และ ปจั จยั การผลติ อื่น ๆ

๒.การตลาด : การเตรยี มลานตากข้าว การจดั หายุ้งฉางเอาไว้เก็บผลผลิต เครอ่ ื งสีข้าว
แปรรูปผลผลิตเพื่อสรา้ งมูลค่าเพิ่ม การรวมกลุ่มกันขายให้ขายในทไ่ี ม่ไกลก่อน เพื่อลดค่าใชจ้ า่ ยในการ
ขนส่งผลิตผลทางการเกษตร และเพื่อความม่ันคงของจานวนผลผลิตและคุณภาพผลผลิตมีผลผลิตท่ี
ปลอดภัยและมีปรมิ าณไม่มากนัก ทาให้มีอานาจต่อรองจนถึงกาหนดราคา ในห่วงโซอ่ ุปทาน

๓.การเป็นอยู่ : การดูแลชีวติ ความเป็นอยู่ของคนในชุมชนร่วมกัน เช่น อาหาร
เครอ่ ื งนุ่งห่ม ยารกั ษาโรค ด้วยการเผ่ือแผ่ แบ่งปัน ระหว่างคนในชุมชนหรอื การต้ังรา้ นค้าสหกรณ์
ชุมชน เพื่อลดค่าใชจ้ า่ ยในการเดินทาง และลดต้นทนุ จากการซอ้ื เปน็ จานวนมาก ๆ

๔.ธนาคารเศรษฐกิจพอเพียงเพ่ือสวัสดิการ : การจัดการด้านสาธารณสุขของชุมชน
(ปลอดภัย) ด้วยการรว่ มมือกันจัดหาบรกิ ารสวัสดิการสังคมพื้นฐานสาหรบั ชุมชน เช่น สถานบรกิ าร
สาธารณสุขชุมชน บรกิ ารด้านสุขอนามัย หรอื การตั้งกองทุนกู้ยืมเพื่อการทากิจกรรมต่าง ๆ ของชุมชน
เชน่ สัจจะออมทรพั ย์ ธนาคารข้าว ธนาคารโคกระบือ ธนาคารต้นไม้ ฯลฯ

๕.การศึกษา : การให้ความรูข้ องชุมชน รวมตัวกันสรา้ งความเข้มแข็งด้านการศึกษา
โดยมีบทบาทด้านการส่งเสรมิ การศึกษาชุมชน การสิบทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น ศูนย์ฝึกอบรมสั่งสอน
แบบเบด็ เสรจ็

๖.สังคมและศาสนา : มีการสืบทอดทางวัฒนธรรม การส่งต่อประเพณีและการสืบทอด
ศาสนา การปลูกฝงั คณุ ธรรมจรยิ ธรรมให้กับคนในชุมชน (กาหนดเปน็ ตัวชว้ี ัดชุมชนเขม้ แขง็ ด้านคุณธรรม)

ข้ันตอนท่ี ๓ การติดต่อประสานเพอื่ หาแหลง่ ทนุ หรอื แหล่งเงนิ
คาถาม ทาอย่างไรให้กลมุ่ / ชุมชนมีความเข้มแขง็ และย่งั ยืน
คาตอบ คือ การประสานความรว่ มมือไปยังบรษิ ัทเอกชน แหล่งทนุ และบรษิ ัทด้านพลังงาน

เพ่ือก้าวเข้าสู่ข้ันที่ ๓ ของการพ่ึงตนเอง พึ่งกันเองโดยการขอรบั การสนับสนุนด้านเงนิ ทุนจาก ธนาคาร
บรษิ ัท ห้างรา้ น หรอื หน่วยงานเอกชน ให้ความสาคัญกับการได้ประโยชน์รว่ มกันทง้ั สองฝ่าย เชน่ บรษิ ัท
ห้างรา้ น ได้ซ้อื ข้าว และผลผลิตทางการเกษตรราคาถูกจากเกษตรกรโดยตรง แลกเปล่ียนกับการให้
พื้นทใี่ นการจาหน่ายสินค้า บรษิ ัทได้ทากิจกรรมทรี่ บั ผิดชอบต่อสังคม (CSR)

45

โดยรายละเอียดของแต่ละข้ันตอน เม่ือนาไปปฏิบัติจรงิ จะทาได้อย่างไรจะได้กล่าวถึงต่อไป

เหตุผลทเี่ รยี กวา่ ทฤษฎีใหม่ :

คาถาม ทาไมถึงเรยี กว่าใหม่

คาตอบ เพราะวา่

มีการบรหิ ารและจัดแบ่งท่ีดินเล็กออกเป็นสัดส่วนท่ีชัดเจน เพื่อประโยชน์สูงสุดของ

เกษตรกรซึง่ ไม่เคยมีใครคิดมาก่อน ตัวอย่าง การประยุกต์ของปราชญ์ชาวบ้านอีสาน

“เกษตรประณีต ๑ ไร่ “ แบ่งพนื้ ท๑่ี ไรเ่ ทา่ กับ ๑,๖๐๐ ตารางเมตร เปน็ ต้น

มีการคานวณโดยหลักวชิ าการ เก่ียวกับการออกแบบพื้นทีก่ ักเก็บน้าตามปรมิ าณน้าฝน

ท่ีจะกักเก็บให้เพียงพอ ต่อการเพาะปลูกได้อย่างเหมาะสมตลอดปีอย่างคร่าวๆ

(Tentative) ที่ได้คานวณปรมิ าณการระเหยของนา้ ไว้ด้วย) ต้องมีแหล่งน้าของตนเองท่ี

สามาถนามาใชใ้ นการทาการเกษตรตลอดปี

มีการวางแผนทส่ี มบูรณ์แบบ สาหรบั เกษตรกรรายย่อยโดยมีถึง 3 ขัน้ ตอน

ระบบการผลิตที่ตอบสนองความต้องการด้านอาหาร ปัจจัยการผลิต การแปรรูป การ

รวมกลุ่ม จัดการวางแผนด้านการตลาดผลผลิต รวมตัวกันเป็นเครอื ข่ายความรว่ มมือ

และทาธรุ กิจกับทนุ ใหญ่ ตัดคนกลาง

มีการกาหนดมาตรฐานระบบการตรวจสอบรบั รอง ขายสินค้าท่ีต้องแปรรูปก่อนไม่ขาย

เป็นวัตถุดิบ กาหนดราคา เป็นราคาท่ียุติธรรม และขายในท่ีไม่ไกลก่อน เพ่ือพรอ้ ม

สามารถค้าขายแข่งขนั ได้

ความแตกต่างของทฤษฎีเก่า กับทฤษฎีใหม่

ทฤษฎีใหม่ในพระราชดารขิ องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว นอกจากจะเป็นการบรหิ าร

จดั การพ้ืนทจ่ี านวนน้อยแล้ว ความสาคัญที่ย่ิงกว่าน้ันคือ“เป็นแนวทางในการดาเนินชวี ติ ” เพื่อนาไปสู่

การพ่ึงตนเองได้ ซงึ่ เป็นความแตกต่างท่ีสาคัญของทฤษฎีใหม่ นอกจากน้ันยังมีความแตกต่างในการ

จดั การด้านต่าง ๆ ดังนี้

ทฤษฎีเก่า ทฤษฎีใหม่

การจดั การพนื้ ที่ เกษตรเชงิ เดี่ยว ปลกู พืชชนิดเดียว แบ่งพ้นื ที่ 30 : 30 : 30 : 10 เปน็ ระบบเกษตร

ผสมผสาน เต็มพ้นื ที่

การเตรยี มดิน ปอกเปลือก ใชป้ ุย๋ เคมี ปูนขาว ทานาแบบข้นั บันได ลดการชะลา้ งหน้าดิน

ปุย๋ คอก ปุย๋ พืชสด ปลกู แฝกยดึ หนา้ ดิน ลดการพังทลายของดิน

ปลูกแฝกรอบโคนต้นไม้ชว่ ยกักเก็บน้าในดิน

การจดั การนา้ ระบบเขอ่ื นกักเก็บน้า และปลอ่ ยน้า ขุดสระโดยการคานวณปรมิ าณนา้

ตามระบบชลประทาน มีข้อจากัด ให้เพยี งพอต่อการทานา ทาสวน จดั หา

ทาได้เพยี ง ๓๐% ของพ้ืนทเ่ี กษตร แหลง่ น้าเสรมิ โดยการใชท้ ฤษฎีอ่างใหญ่

เติมอ่างสารอง และบอ่ เกษตรกร

อาหาร ขายผลผลติ เพียงไม่ก่ีชนิดเพื่อนาเงนิ ปลูกทกุ อยา่ งทตี่ ้องกิน ปลกู ข้าว พอกิน

ไปซอื้ อาหารและค่าใชจ้ า่ ยในครวั เรอื น ในครวั เรอื น ปลูกผักสวนครวั พชื น้า ปลกู ผลไม้

ตลอดทง้ั ปี เลี้ยงปลา เลยี้ งไก่พึ่งตนเองได้ด้านอาหาร

46

ทอี่ ยู่อาศัย ขายผลผลติ เพือ่ นาเงนิ ไปสรา้ งบา้ น ทาบ้านดิน ปลูกไม้เพ่ือสรา้ งบา้ น
เวลาทง้ั ชวี ติ ทง้ั ชวี ติ ในการหาเงนิ ทาเฟอรน์ ิเจอร์ และเครอ่ ื งเรอื น
ลดค่าใชจ้ า่ ยด้านอาหาร พอมีเหลือ
เสื้อผ้า/ ขายผลผลติ เพอื่ นาเงนิ ไปซอ้ื เสื้อผา้
เครอ่ ื งนงุ่ ห่ม เพื่อจบั จา่ ยใชส้ อยในสิ่งทจ่ี าเปน็
ข้าวของ ขัดสน เม่ือราคาผลผลติ ตก หรอื พ่งึ ตนเองได้แมม้ ีภัยธรรมชาติ

ได้รบั ความเสียหายจากภัยธรรมชาติ พึ่งตนเอง ด้วยปุย๋ ชวี ภาพ ลดการใชเ้ คมี
ใชธ้ รรมชาติชว่ ยธรรมชาติ สมุนไพรบาบัด
สุขภาพ เจบ็ ปว่ ยจากเกษตรเชงิ เด่ียว ภมู ิปญั ญาชาวบา้ นใชส้ มุนไพรต้านโรค
จากการใชย้ าฆา่ แมลง และสารเคมี
ต้องหาเงนิ มารกั ษา

พ่ึงพาราคาตลาด ขนั้ ที่ 1 พอกิน พออยู่
พึง่ พาพ่อค้าคนกลาง ปลูกของทกี่ ิน กินของทปี่ ลูก
แลกผลิตผลเปน็ เงนิ
เพ่อื ซอื้ สินค้า/อาหาร พงึ่ ตนเองได้

ขายทดี่ ินทากิน ขนั้ ที่ 2 รวมกลุม่ ในรูปสหกรณ์
ทง้ิ แผ่นดินเกิด เดิน
ทางเข้าทางานในเมือง รว่ มมือกันด้านการผลติ การตลาด
ดูแลชความเปน็ อยู่ การศึกษา

สาธารณสุข สังคม ศาสนา

ปญั หาครอบครวั ปัญหาคณุ ภาพชวี ติ ความยากจน ขนั้ ที่ 3 ประสานแหลง่ ทนุ
ปัญหาสังคม วกิ ฤตการณ์ความขัดแย้ง ก้าวสู่ข้นั พฒั นา รว่ มกล่มุ
การค้า พัฒนาอาชพี และ
ชุมชนแออัด ทรพั ยากรธรรมชาติเสื่อมโทรม
คณุ ภาพชวี ติ

ครอบครวั อยูร่ ว่ มกัน สรา้ งงาน สรา้ งรายได้ มีอาชพี เสรมิ
แก้ปญั หาความยากจน อยู่อย่างพอเพียง
ฟ้ ืนฟูทรพั ยากรธรรมชาติ ดิน นา้ ปา่

สืบทอดภมู ิปญั ญาและวฒั นธรรม ชุมชนเขม้ แขง็ ย่งั ยืน

47

จากทฤษฎีใหม่ สู่การปฏิบัติ

ทฤษฎีใหม่ มีเป้าหมายขั้นต้น เพ่ือการพ่ึงตนเองให้ได้และพรอ้ มท่ีจะก้าวสู่ความเข้มแข็งด้วย

การรวมกลุ่มชุมชน สรา้ งความรว่ มมือในรูปแบบของสหกรณ์ เพื่อดูแลกันและกันในชุมชน สืบทอดภูมิ

ปญั ญาทอ้ งถ่ิน โดยมีศาสนาเป็นศูนย์กลาง ก่อนขยายสู่ขั้นท่สี าม คือ การต่อยอดความยั่งยืนในรปู ของ

การเชอื่ มโยงแหล่งทนุ ภายนอกและบรษิ ัทพลังงานเพื่อขยายรูปแบบการผลิตสู่วสิ าหกิจชุมชนด้วยการ

สนับสนุนของธนาคาร และบรษิ ัทห้างรา้ น หน่วยงานต่าง ๆ ในพ้ืนที่ เป็นการสรา้ งความย่ังยืนในระยะ

ยาวได้

จากทฤษฎี ดังท่ี ได้กล่าวไว้ข้างต้น ดูเหมือนว่าสามารถดาเนินการได้เป็นขั้นเป็นตอนและน่าจะ

สาเรจ็ ได้โดยงา่ ย แต่การจะนา ๓ ขัน้ ตอนของทฤษฎีใหม่ ไปปฏิบตั ิให้สาเรจ็ นั้นมีส่ิงทต่ี ้องคานงึ ถึงหลาย

ประการและทีส่ าคัญต้องไม่ลืมเรอ่ ื งของ “ความยดื หยุ่น” ซง่ึ พระบาทสมเด็จพระเจา้ อยู่หัวได้ทรงกล่าวไว้

บ่อยครงั้ ว่า “อย่าติดตารา”เหตุเพราะว่าตาราที่เราใช้กันอยู่ยังไม่มีตาราเล่มใดท่ีจะมีแนวทางการ

แก้ปัญหาทเี่ กิดขึ้นได้ จงึ ได้ทรงพระราชดารนิ ั้นเปน็ “ทฤษฎีใหม่”ย่อมยงั ไม่มีในตาราใด ๆ และได้ทดลอง

ปฏิบัติจนได้ผลจรงิ แล้วจงึ เขียนเป็นทฤษฎีใหม่น้ีข้ึน สิ่งต่าง ๆ ท่ีทรงกาหนดขึ้นก็เป็นเพียงการคานวณ

อย่างครา่ วๆ หรอื สูตรครา่ วๆ (Tentative Formula) เมื่อนาไปปฏิบัติจาเป็นอย่างย่ิงท่จี ะต้องคานงึ ถึง

ความเหมาะสมของสภาพพืน้ ทแ่ี ละปจั จยั อ่ืน ๆ ทแี่ ตกต่างกันไปตามแต่ละครอบครวั ซงึ่ มีความแตกต่าง

กันไป ตาม “ภมู ิสังคม”

ขั้นตอนที่ ๑ การผลิตเพ่ือพออยู่ พอกินและพง่ึ ตนเองได้ พออยู่ พอกิน
ขั้นที่ ๑ ของทฤษฎีใหม่มีหลกั สาคัญ คือ การผลิตเพ่ือพออยู่ พอกินและ พ่ึงตนเองได้
พ่งึ ตนเองได้ ด้วยการจดั การ ๓ อยา่ ง คือ

๑. การจดั การทดี่ ินขนาดเล็กเพ่ือให้ได้ประโยชน์สูงสุดตามทฤษฎีใหม่

๒. การจดั การบรหิ ารแหลง่ นา้ ให้มีนา้ ใชไ้ ด้ตลอดปี

๓. การจดั การด้านการเกษตร เพื่อการ พออยู่ พอกิน พึ่งตนเองได้

การจดั การทด่ี ินขนาดเล็กเพอ่ื ให้ได้ประโยชน์สูงสุดตามทฤษฎีใหม่

ส่วนท่ี ๑ พ้นื ทรี่ อ้ ยละ ๓๐ ขุดบอ่ น้า ปลกู พืชนา้ เชน่ ผักบุ้ง ผักกระเฉด ทาเลา้ สัตว์บนสระนา้

ส่วนที่ ๒ พืน้ ทร่ี อ้ ยละ ๓๐ ทานา

ส่วนท่ี ๓ พน้ื ทรี่ อ้ ยละ ๓๐ ปลูกพืชไร่ พืชสวน ไม้ผล ไมย้ ืนต้น ไม้ใชส้ อย

ส่วนท่ี ๔ พื้นทรี่ อ้ ยละ ๑๐ บา้ นพัก โรงเรอื น โรงเพาะเห็ด ผักสวนครวั ไม้ประดับ กองฟาง

กองปุย๋ หมัก

จากหลักการน้ีลองแบง่ ทด่ี ินตามสัดส่วนดังทก่ี าหนดไวซ้ งึ่ ต้องไม่ลืมวา่ หลกั การน้ีเปน็ แต่เพยี ง

“สูตรครา่ วๆ”เทา่ นั้น ดังนั้นสามารถปรบั เปล่ยี นได้ตามสภาพพ้ืนที่ โดยมีสิ่งทตี่ ้องคานงึ ถึงทสี่ าคัญ คือ

๑.ผืนท่นี า ต้องผลติ ข้าวได้เพยี งพอเล้ียงสมาชกิ ในครอบครวั ( เหลือแลว้ จงึ ขาย ) แต่ต้องผ่าน

ขัน้ ตอนการทาบุญ ทาทาน แบ่งปนั แปรรูป เก็บรกั ษา แล้วจงึ ให้ขายได้ ขายในทไี่ ม่ไกล

๒.บ่อน้า ต้องสามารถกักเก็บน้าไว้ได้เพียงพอใชต้ ลอดท้ังปี ท้ังสาหรบั ท่ีนา ที่ไร่ สวน ผักสวน

ครวั และน้ากิน น้าใชใ้ นครวั เรอื น (หากขุดสระได้ปรมิ าณน้าไม่พอใชท้ ัง้ ปี ต้องรว่ มมือ กันบรหิ ารจดั การ

แหลง่ น้า โดยใชร้ ะบบอ่างใหญ่เติมอ่างเลก็ อ่างเลก็ เติมสระน้า)

48

๓.การจัดการด้านการเกษตร ( การวางผังฟารม์ ) เพ่ือการพออยู่ พอกิน มีเป้าหมายเพ่ือให้
พ่ึงตนเองได้โดยเลือกให้เหมาะสมกับสภาพพน้ื ที่ ปรมิ าณนา้ ความชานาญ และ รปู แบบของการใชช้ วี ติ

๔.ทฤษฎีใหม่ เปน็ แนวทางการดาเนินชวี ติ ตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพยี ง(เศรษฐกิจการเกษตร
แบบพอเพียง) มีเป้าหมายเพื่อให้เกษตรกรสามารถเลี้ยงตัวเองได้ในระดับที่ประหยัดก่อน โดยอาศัย
ความรว่ มมือรว่ มใจ และความสามัคคีของคนในชุมชน ชว่ ยเหลือกันและกัน เพ่ือ “ลดรายจ่าย” ให้ได้
มากทสี่ ุด ซงึ่ จะนาไปสู่การพงึ่ ตนเองได้แบบ พออยู่ พอกิน พอใช้ (พอรม่ เยน็ )

ตัวอย่างการแบ่งพื้นที่ สาหรบั ท่ีดินจานวน ๑๕ ไร่
บ้าน นายแสนยา พื้นที่ ๑๕ ไร่ จ.น่าน มีฝนตกปานกลาง ห่างไกลระบบชลประทาน

ทานา พื้นทเ่ี ฉล่ีย ประมาณ ๕ ไร่ ขุดสระน้า พื้นที่เฉลี่ยประมาณ ๔ ไร่
ผลิตข้าวให้เพียงพอทงั้ ครอบครวั ท้งั ปี
เหลือจงึ ขายโดยการรวมกลุ่มสหกรณ์ ขุดสระลึก ๔ เมตร หรอื พิจารณาตาม
ลักษณะพ้ืนที่ เพ่ือให้มีนา้ ในปรมิ าณ
พื้นทส่ี วน ๔ ไร่ ปลูกผลไม้ ปลูกไม้ยืนต้น เพียงพอต่อการใชท้ ง้ั ปี จากน้ันเลี้ยง
ไม้ใชส้ อย สมุนไพร ปลกู ป่า ๓ อยา่ ง ปลา ปลูกผักบงุ้ ผกั กระเฉด เพอื่ ใช้
ประโยชน์ ๔ อย่าง เพื่อทาฟืน สรา้ งบา้ น เปน็ อาหาร
บนพื้นท่ีตามคันนา พ้ืนท่ีทเี่ หลือ และ
บรเิวณโดยรอบท่ีดิน พ้ืนท่ี ๒ ไร่ สรา้ งบ้าน
โรงเรอื น โรงเห็ด ผกั สวนครวั
ไม้ดอก ไม้ประดับ สรา้ ง
รายได้เสรมิ

ตัวอยา่ งการแบง่ พน้ื ที่ สาหรบั ทดี่ ินจานวน 15 ไร่ (พื้นทมี่ ีฝนตกบอ่ ย)
บ้าน นายเหมือง พื้นท่ี 15 ไร่ จ.ชุมพร มีฝนตกตลอดปี

ทานา พ้ืนท่ี ๕ ไร่ ขุดสระน้า พ้ืนท่ี ๓ ไร่
ผลิตข้าวพอกินทงั้ ครอบครวั ทง้ั ปี ขุดสระลึก ๔ เมตร
มีนา้ ในปรมิ าณเพียงพอต่อการใช้
ตลอดทั้งปี

พื้นทีส่ วน ๕ ไร่ ปลูกผลไม้ ปลูกไม้ยนื ต้น พื้นท่ี ๒ ไร่ สรา้ งบา้ น
ไม้ใชส้ อย สมุนไพร ปลกู ป่า ๓ อย่าง โรงเรอื น โรงเห็ด ผัก
ประโยชน์ ๔ อยา่ ง เพื่อทาฟืน สรา้ งบา้ น สวนครวั ไม้ดอก ไม้
บนพ้ืนท่ตี ามคันนา พื้นที่ท่เี หลือ และ ประดับ สรา้ งรายได้เสรมิ
บรเิวณโดยรอบท่ีดิน

49

เกษตรทฤษฎีใหม่: ศาสตรพ์ ระราชาสู่โคก หนอง นา โมเดล

เทคนิคการสร้างหลุมขนมครกในไร่ คือการนา
ศาสตรพ์ ระราชา รว่ มกับภูมิปัญญาท้องถิ่น นามาสู่การ
ออกแบบพ้ืนที่ 1 พ้ืนที่ จานวนก่ีไรก่ ็ได้ ให้สามารถเก็บ
น้าฝนในพื้ นที่นั้น ๆ ไว้ให้ ได้ ท้ัง 100 % โดยต้ องมีการ
คานวณปรมิ าณน้าฝนทตี่ กลงมา น้าสาหรบั การบรโิ ภค และ
ปลูกข้าวซ่ึงเป็นหลักการสาคัญ ของเกษตรทฤษฎีใหม่
นอกจากนั้นยังนาศาสตรพ์ ระราชาด้านการจัดการ ดิน น้า
ป่า มาใช้เพ่ือฟ้ ืนฟูระบบนิเวศในภาพรวม ท้ังการกั้นฝาย
ชะลอน้า ฝายชุม่ ชน้ื การบาบัดน้าเสีย การปลูกแฝก และป่า
3 อย่างประโยชน์ 4 อย่าง ส่วนภูมิปัญญาท้องถ่ินนั้นได้แก่
การนาดินที่ขุดจากหนอง มาทาโคก การขุดหนองคดโค้ง
เพ่ือเพ่ิมพ้ืนทร่ี อบหนอง และเพื่อให้เปน็ ทอี่ ยู่อาศัยของปลา
การขุดคลองไส้ไก่ เพื่อเพิ่มความชุ่มชื้นในพ้ืนที่ การยกหัว
คันนาสูงเพื่อกักเก็บน้าฝน การทานานา้ ลึกโดยใชร้ ะดับนา้ ในทอ้ งนาควบคมุ วชั พืช และศัตรูพชื

หลุมขนมครก เม่ือนามาปฏิบัติ จะแตกต่างตามพ้ืนทีล่ ุ่ม และพ้ืนท่ีสูง แบ่งได้เป็น 2 รูปแบบ คือใน
พน้ื ทลี่ ่มุ ใชร้ ูปแบบ“โคก หนอง นา โมเดล” ในพน้ื ทสี่ ูง ใชก้ าร“เปลยี่ นเขาหัวโล้นเปน็ เขาหัวจุก” เชน่

1. พ้ืนทลี่ ุ่ม : โคกหนองนา โมเดล คือ รูปธรรมของหลุมขนมครก ซง่ึ เรยี กให้งา่ ยต่อการจดจา
– โคก การนาดินทไ่ี ด้จากการขุดหนอง นามาถมเปน็ โคกเพือ่ สรา้ งทอ่ี ยู่อาศัย ปลูกผัก เลีย้ งสัตว์
รวมท้ังปลูกต้นไม้ตามแนวทางศาสตรพ์ ระราชา คือ “ป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง” ได้แก่ ไม้เพื่อ
บรโิ ภค (พอกิน) เพื่อใชส้ อยในครวั เรอื น (พอใช)้ และเพื่อสรา้ งท่ีอยู่อาศัย (พออยู่) ป่าท้ัง 3 อย่าง ให้
ประโยชน์อย่างท่ี 4 คือชว่ ยสรา้ งสมดุลระบบนิเวศ (พอรม่ เย็น) ปลูกเป็นป่า 5 ระดับคือ สูง กลาง เต้ีย
เรย่ ี ดิน และพืชหัว ใบไม้ที่รว่ งหลน่ ชว่ ยปกคลมุ หน้าดินเพิ่มความชุม่ ชนื้ * น้าใต้ดินท่ีสะสมไวใ้ ต้โคก เม่ือ
ฝนตกลงมาบนโคกท่มี ีต้นไม้จานวนมาก น้าจะค่อยๆ ไหลซมึ ลงมาเก็บไว้ใต้โคก รากต้นไม้ซงึ่ ต่างระดับ
กันจะชว่ ยรกั ษาหน้าดิน และกักเก็บน้าไว้ใต้ดินกลายเป็นแหล่งกักเก็บน้าใต้ดิน ชว่ ยสรา้ งความชุม่ ชนื้
เพ่มิ ความอุดมสมบูรณ์ให้กับพืน้ ดิน
– หนอง ขุดหนองให้ขอบมีความคดโค้ง เพ่ือให้เหมาะสมกับการอยู่อาศัยของปลา ปรบั พ้ืน
หนองให้มีความลึกหลายระดับ ส่วนท่ีแสงแดดส่องถึง ปลาจะสามารถวางไข่ได้ดี * คลองไส้ไก่ ช่วย
กระจายน้ารอบพื้นที่ ขุดให้มีลักษณะคดเค้ียว เพ่ือให้น้าไหลผ่านท่ัวพื้นท่ี เพ่ิมความชุม่ ชนื้ ให้กับผืนดิน
ส่งผลดีต่อการทาเกษตรและการปลูกพืชผล * ฝายชะลอน้า รบั และชะลอน้าที่ไหลมาจากแม่น้าหรอื
พื้นทขี่ ้างเคียง ชว่ ยดักตะกอนดินไม่ให้ไหลลงมาสะสมในหนอง คลอง บึง และเขอ่ื น นอกจากนั้นยังเป็น
การเพ่มิ แหล่งกักเก็บนา้ ในพื้นท่ี
– นา ยกหัวคันนา เพ่ือเพิ่มพ้ืนทก่ี ักเก็บน้าไว้ในนา โดยให้มีความสูงประมาณ 1 เมตร และป้ ัน
หัวคันนาให้มีความกว้างเพื่อปลูก “ป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง” และปลูกแฝก เพ่ือป้องกันการ
พังทลายของคันนา คันนาจะใชเ้ ป็นเครอ่ ื งมือในการปรบั ระดับน้าเข้านาตามความสูงของต้นข้าว เกิด
เปน็ นาน้าลกึ ใชน้ ้าในการควบคุมวัชพืชและแมลงตามภมู ิปญั ญาทอ้ งถ่ิน

50

2. พืน้ ทสี่ งู : เปล่ยี น “เขาหัวโล้น” เปน็ “เขาหัวจุก”

เมื่อประยุกต์ใช้ โคกหนองนา โมเดล ให้เข้ากับภูมิสังคม พื้นทภี่ ูเขา คือโคกตามธรรมชาติ จงึ ไม่
จาเป็นต้องสรา้ งโคกอีก ส่วนหนองน้ันเปล่ียนเป็นการก้ันฝายในพ้ืนที่รอ่ งเขาเพ่ือเก็บน้าไว้ ทานา
ข้นั บันได โดยยกหัวคันนาสูงและกวา้ ง เพ่ือเก็บน้าฝนท่ีตกลงมาบนภเู ขาให้ได้มากท่ีสุด สรา้ งบ่อเก็บน้า
จากวัสดุในพ้ืนท่ีไว้ด้านบน เพื่อปล่อยน้าผ่านคลองไส้ไก่ หรอื ที่เรยี กว่า ลาเหมือง กระจายให้ทั่วพ้ืนท่ี
และปลูกแฝกเพื่อป้องกันการพังทลายของดิน ปลูกป่า 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่าง เพ่ือพอกิน พออยู่
พอใช้ และคืนความรม่ เย็นให้ระบบนิเวศ รูปแบบนี้จะใชพ้ ้ืนที่เพียง 10 ไร่ สามารถให้ผลผลิต มากกว่า
การปลกู ขา้ วโพดทง้ั ภูเขา

51
– โคก พื้นทส่ี ูงในลกั ษณะภูเขาเป็นโคกโดยธรรมชาติ จงึ เน้นการปลูก “ปา่ 3 อยา่ ง ประโยชน์ 4
อย่าง” เพื่อชว่ ยสรา้ งสมดุลระบบนิเวศ แต่เนื่องจากพื้นท่ีขาดความชุ่มช้ืน จึงต้องเพิ่มความชุ่มชน้ื ให้
กลับคืนมาด้วยการสูบนา้ จากรอ่ งเขามาทบี่ อ่ เก็บนา้ และกระจายผ่านลาเหมืองให้ทวั่ พนื้ ที่ “เขาหัวจุก”
– หนอง เกิดจากการกักน้าไว้ในรอ่ งเขาให้เพิ่มระดับสูงขึ้นด้วยการทาฝายชะลอน้า บ่อเก็บน้า
สรา้ งบ่อเก็บน้าไว้บนที่สูง โดยใชว้ ัสดุท่ีหาได้ง่ายในพ้ืนท่ี เชน่ ไม้ไผ่ ทาบ่อโครงไม้ไผ่ฉาบปูน สูบน้าจาก
ฝายข้ึนบ่อด้วยพลังงานทดแทน เม่ือน้าเกินปรมิ าณกักเก็บของบอ่ ปล่อยนา้ ไหลลงคลองไส้ไก่ หรอื “ลา
เหมือง” ซง่ึ ขุดไล่ตามระดับชน้ั ความสูงของพน้ื ท่ี เพอื่ กระจายความชุม่ ชนื้
– นา ทานาขั้นบันได ยกหัวคันนาสูงและกว้าง เพ่ือกักเก็บน้าฝนท่ีตกลงมาไว้ในท้องนา และ
ปลูกแฝกชะลอการพังทลายของดิน ทานานา้ ลึกเปน็ นาอินทรยี โ์ ดยการใชน้ ้าควบคมุ วชั พืช และเรง่ ระดับ
ความสูงของต้นข้าว เพิ่มผลผลติ

๑. เกษตรทฤษฎีใหม่(1/8): ศาสตรพ์ ระราชาสู่โคก หนอง นา โมเดล

๒. เกษตรทฤษฎีใหม่(4/8): โคก หนอง นา พลิกฟ้ ืนพ้ืนท่ีแล้ง ตอนท่ี 1
๓. เกษตรทฤษฎีใหม่(5/8): โคก หนอง นา พลิกฟ้ ืนพื้นท่ีแล้ง ตอนที่ 2
๔. เกษตรทฤษฎีใหม่(6/8): โคก หนอง นา ดาราโมเดล ตอนที่ 1
๕. เกษตรทฤษฎีใหม่(7/8): โคก หนอง นา ดาราโมเดล ตอนที่ 2

๖. เกษตรทฤษฎีใหม่(8/8): โคก หนอง นา โมเดลเพื่อการจดั การนา้ อย่างย่ังยืน

52

1.5 วธิ ปี ฏิบัติอยา่ งเปน็ ระบบ เปน็ ขนั้ เป็นตอน มนุษยใ์ นระบบ

เศรษฐกิจพอเพียง : ต้องลงมือทา หรอื ททท. ทนั -ทนั -ที (ทาตามลาดับ เปน็ ขั้น เปน็ ตอน)

ทาตามลาดับขน้ั

ในการทรงงาน พระองค์จะทรงเรม่ ิ ต้นจาก
ส่ิงที่จาเป็นของ ประชาชนท่ีสุดก่อน ได้แก่
สาธารณสุข เมื่อมีรา่ งกายสมบูรณ์แข็งแรง
แลว้ ก็จะสามารถทาประโยชน์ด้านอ่ืนๆ ต่อไป
ได้ จากน้ันจะเป็นเร่อื ง สาธารณู ปโภคข้ัน
พ้ืนฐาน และสิ่งจาเป็นในการประกอบอาชีพ
อาทิ ถน น แห ล่งน้ าเพื่ อ การเกษ ต ร การ
อุปโภคบรโิ ภค ที่เอ้ือประโยชน์ต่อประชาชน
โดยไม่ทาลายทรพั ยากรธรรมชาติ รวมถึงการ
ให้ความรูท้ างวชิ าการและ เทคโนโลยีที่เรยี บ
ง่าย เน้ น การปรับ ใช้ภูมิ ปัญ ญ าท้อ งถ่ิ น ท่ี
ราษ ฎ รส าม ารถ น าไป ป ฏิ บั ติ ได้ แ ละเกิ ด
ประโยชน์สูงสุด ดังพระบรมราโชวาทเมื่อวนั ที่ ๑๘ กรกฎาคม ๒๕๑๗ ความตอนหนงึ่ ว่า “…...การพัฒนา

ประเทศจาเป็นต้องทาตามลาดับขั้น
ต้ อ ง ส ร้า ง พื้ น ฐ า น คื อ มี ค ว า ม
พอมีพอกิน พอใชข้ องประชาชนส่วน
ใหญ่เปน็ เบอื้ งต้น ก่อน ใชว้ ธิ กี ารและ
อุปกรณ์ที่ประหยัด แต่ถูกต้องตาม
หลักวชิ าการ
เ ม่ื อ ไ ด้ พื้ น ฐ า น ที่ มั่ น ค ง พ ร้อ ม
พอสมควรและปฏิบัติได้แล้ว จงึ ค่อย
สร้างค่ อย เสรมิ ความเจรญิ และ
ฐานะเศรษฐกิจข้ันท่สี ูงขึ้นโดยลาดับต่อไป หากมุ่ง แต่จะทุ่มเทสรา้ งความเจรญิ ยกเศรษฐกิจให้รวดเรว็
แต่ประการเดียว โดยไม่ให้แผนปฏิบัติการสัมพันธก์ ับสภาวะของประเทศและของ ประชาชน โดย
สอดคล้องด้วย ก็จะเกิดความไม่สมดุลในเรอ่ ื งต่างๆ ข้ึน ซ่งึ อาจกลายเป็นความยุ่งยากล้มเหลวได้ใน
ทส่ี ุด ดังเห็นได้ท่ี อารยประเทศกาลังประสบปัญหาทางเศรษฐกิจอย่างรุนแรงในเวลาน้ี การชว่ ยเหลือ
สนับสนุนประชาชนในการประกอบอาชพี และต้ัง ตัวให้มีความพอกิน พอใชก้ ่อนอ่ืนเป็นพืน้ ฐานนั้น เปน็
ส่ิงสาคัญอย่างย่ิง ยวด เพราะผู้ที่มีอาชีพและฐานะเพียงพอท่ีจะพึ่งตนเอง ย่อมสามารถ สรา้ งความ
เจรญิ ก้าวหน้าระดับท่ีสูงได้ต่อไปโดยแน่นอน ส่วนการถือ หลักที่จะส่งเสรมิ ความเจรญิ ให้ค่อยเป็นไป
ตามลาดับ ด้วยความ รอบคอบระมัดระวังและประหยัดน้ัน ก็เพื่อป้องกันความผิดพลาดล้มเหลว และ
เพอื่ ให้บรรลผุ ลสาเรจ็ ได้แน่นอนบรบิ ูรณ์............”

53

ในการทรงงานพระองค์ จะทรงเรม่ ิ ต้น
จากส่ิ งท่ีจาเป็นขอ งป ระชาชนที่สุ ดก่ อ น
ได้แก่ สาธารณสุข เมื่อมีรา่ งกายสมบูรณ์
แข็งแรงแล้ว ก็จะสามารถทาประโยชน์ด้าน
อื่ น ๆ ต่ อ ไ ป ไ ด้ จ า ก น้ั น จ ะ เ ป็ น เ ร่ อื ง
สาธารณูปโภค ข้ันพื้นฐานและสิ่งจาเป็นใน
การ ประกอบอาชพี อาทิ ถนน แหล่งน้า เพื่อ
ก า รเก ษ ต ร ก า ร อุ ป โภ ค บ ร โิ ภ ค ท่ี เอ้ื อ
ป ร ะ โย ช น์ ต่ อ ป ร ะ ช า ช น โด ย ไม่ ท า ล า ย
ทรพั ยากรธรรมชาติ รวมถึงการให้ความรู้
ทางวชิ าการและเทคโนโลยีท่ีเรยี บง่าย เน้น
ก ารป รับ ใช้ภู มิ ปั ญ ญ าท้ อ งถ่ิ น ที่ ราษ ฎ ร
สามารถนาไปปฏิบตั ิได้และเกิด ประโยชน์สูงสุด

ดังพระบรมราโชวาท เมื่อ
วันที่ ๑๘ กรกฎาคม ๒๕๑๗
ความตอนหนึ่งว่า "………..การ
พัฒนาประเทศจาเป็น ต้องทา
ต า ม ล า ดั บ ข้ั น ต้ อ ง ส ร้า ง
พ้ื น ฐ า น คื อ ค ว า ม พ อ มี พ อ กิ น
พอใช้ของประชาชนส่วนใหญ่
เป็นเบื้องต้นก่อน ใช้วธิ ีการ
แ ละอุ ป กรณ์ ท่ีป ระห ยั ดแ ต่
ถูกต้องตามหลักวชิ าการ เมื่อ
ไ ด้ พื้ น ฐ า น ท่ี ม่ั น ค ง พ ร้อ ม
พ อ ส ม ค ว รแ ล ะป ฏิ บั ติ ได้ แ ล้ ว
จงึ ค่อยสรา้ งค่อยเสรมิ ความเจรญิ และฐานะเศรษฐกิจขั้นท่ีสูงข้ึนโดยลาดับต่อไป หากมุ่งแต่จะทมุ่ สรา้ ง
ความเจรญิ ยกเศรษฐกิจให้รวดเรว็ แต่ประการเดียว โดยไม่ให้แผนปฏิบัติการสัมพันธก์ ับสภาวะของ
ประเทศและของประชาชน โดยสอดคล้องด้วย ก็จะเกิดความไม่สมดุลในเรอ่ ื งต่างๆขน้ึ ซง่ึ อาจกลายเป็น
ความยุง่ ยากล้มเหลวได้ในท่สี ุด ดังเห็นได้ท่อี ารยประเทศกาลงั ประสบปญั หาทางเศรษฐกิจอย่างรุนแรง
ในเวลานี้ การชว่ ยเหลือสนับสนุนประชาชน ในการประกอบอาชพี และต้ังต้วให้มีความพอกิน พอใชก้ ่อน
อื่นเป็นพื้นฐานนั้น เป็นส่ิงสาคัญอย่างย่ิงยวด เพราะผู้ที่มีอาชพี แลฐานะเพียงพอท่ีจะพ่ึงตนเอง ย่อม
สามารถสรา้ งความเจรญิ ก้าวหน้าระดับท่ีสูงได้ต่อไปโดยแน่นอน ส่วนการถือหลักท่ีจะส่งเสรมิ ความ
เจรญิ ให้ค่อยเป็นไปตามลาดับ ด้วยความรอบคอบระมัดระวังและประหยัดนั้น ก็เพื่อป้องกันความ
ผิดพลาดล้มเหลวและเพือ่ ให้บรรลุผลสาเรจ็ ได้แน่ นอนบรบิ ูรณ์............."

54

ขนั้ ตอนการทรงงานในพระบาทสมเด็จพระเจา้ อยหู่ ัว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หั ว
ทรงศึกษาข้อมูลต่าง ๆ เป็นข้ันเป็น
๔. การดาเนินงานตามโครงการ ตอนอย่างละเอียดก่อนทุกครง้ั ในการ
๕. การติดตามผลงาน จดั วางแผนโครงการใดโครงการหนึ่ง
ก่อนจะมีพระราชดารนิ ั้น ข้ันตอนต่างๆ
๑. การศึกษาขอ้ มลู พอจะกล่าวได้ดังต่อไปน้ี

ก่อนจะเสด็จพระราชดาเนินยงั พ้ืนทใ่ี ดๆนั้น จะทรง ๑. การศึกษาข้อมูล
ศึ กษาข้อมูลจากเอกสารและแผนท่ีต่ างๆ ที่มีอยู่ ๒. การหาข้อมูลในพน้ื ท่ี
เพ่ือให้ทราบถึงสภาพในท้องถิ่นนั้นๆ อย่างละเอียด ๓. การศึกษาข้อมูลและการจดั ทา
ก่อนเสมอ โครงการ

๒. การหาขอ้ มลู ในพน้ื ที่

เมื่อเสด็จฯ ถึงพืน้ ทนี่ ้ันๆ จะทรงหาข้อมูล
รายละเอียดเพ่มิ เติมอีกครง้ั หนง่ึ เพอื่ ให้ได้ข้อเทจ็ จรงิ
และข้อมูลล่าสุด อาทเิ ชน่

๑. ทรงสารวจพน้ื ที่ เสด็จพระราชดาเนิน
ทอดพระเนตรพน้ื ทจี่ รงิ ทค่ี าดวา่ ควรจะดาเนินการ
พัฒนาได้

๒. ทรงสอบถามเจ้าหน้าที่ เมื่อทรงศึกษาจาก
ข้อมูลเอกสาร และทรงได้ข้อมูลจากพ้ืนที่จรงิ แล้วจะ
ทรงปรกึ ษากับเจา้ หน้าทฝ่ี ่าย ต่างๆถึงความ เหมาะสม
ความเป็นไปได้อีกครงั้ หนงึ่ พรอ้ มทง้ั คานวณวเิ คราะห์
ทันที ด้ วยว่าเม่ื อดาเนิ นการแล้วจะได้ ประโยชน์
อย่างไรแ ละคุ้มค่ ากั บการลงทุน หรอื ไม่ เพียงใด
อยา่ งไรแลว้ จงึ พระราชทานพระราชดารใิ ห้เจา้ หน้าท่ีที่
เก่ียวข้องไปพิจารณาในขั้น รายละเอียดตามข้ันตอน
ต่อไป

55

๓. การศึกษาขอ้ มลู และการจดั ทาโครงการ

เม่ือเจา้ หน้าที่ผู้เก่ียวข้องได้รบั พระราชทานพระราชดารแิ ลว้ จะไปศึกษาข้อมูลรายละเอียดต่างๆ อีก
ครงั้ หนง่ึ เพอ่ื ประกอบการจดั ทาโครงการให้เปน็ ไปตามแนวทางพระราชดารทิ ไ่ี ด้พระราชทานไว้ อย่างไร
ก็ตามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้มีพระราชดารอิ ยู่เสมอว่า พระราชดารขิ องพระองค์เป็นเพียง
ขอ้ เสนอแนะเท่าน้ัน เม่ือรฐั บาลได้ทราบแล้ว ควรไปพิจารณาวเิ คราะห์กลั่นกรองตามหลักวชิ าการก่อน
เมื่อมีความเป็นไปได้และมีประโยชน์คุ้มค่า และเห็นควรทา เป็นเรอ่ ื งท่ีจะต้องพิจารณาตัดสินใจเอง
และในกรณีทว่ี เิ คราะห์พจิ ารณาแล้วเห็นว่าไม่เหมาะสมสามารถลม้ เลิกได้

๔. การดาเนินงานตามโครงการ

เมื่อจดั ทาโครงการเสรจ็ เรยี บรอ้ ย และผ่านการพิจารณาจากหน่วยเหนือตามลาดับข้ันตอน จนถึง
การอนุมัติโครงการและงบประมาณแล้ว หน่วยงานที่เก่ียวข้องจะดาเนินการปฏิบัติงานในทันที โดยมี
สานักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการ อันเน่ืองมาจากพระราชดาร ิ(สานักงาน กปร.)
เป็นหน่วยงานกลางในการประสานงานและประสานแผนต่างๆ ให้แต่ละหน่วยงานได้ดาเนินการ
สนับสนุนสอดคล้องกัน และ/หรอื อาจจัดต้ังองค์กรกลางที่ประกอบด้วยแต่ละฝ่ายท่ีเก่ียวข้อง เป็นผู้
ควบคุมดูแลให้การดาเนินการต่างเปน็ ไปด้วยความเรยี บรอ้ ย มีประสิทธภิ าพ

๕. การติดตามผลงาน

ในการติดตามผลงานการดาเนินงานน้ัน แต่ละหน่วยงาน รวมท้งั สานักงานคณะกรรมการพิเศษเพ่ือ
ประสานงานโครงการอันเน่ืองมาจากพระราชดาร ิจะได้มีการติดตามประเมินผลเปน็ ระยะๆ แต่ท่ีสาคัญ
คือ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จะเสด็จฯกลับไปยังโครงการนั้นด้วยทุกครง้ั เมื่อมีโอกาส เพื่อ
ทอดพระเนตรความก้าวหน้าและติดตามผลงานต่างๆ ให้เป็นไปด้วยความเรยี บรอ้ ย ในกรณีที่เกิดมี
ปญั หาอุปสรรคต่างๆ จะทรงชแ้ี นะแนวทางการแก้ไขปญั หานั้น ให้สาเรจ็ ลุล่วงไป

ความประทบั ใจ

หลักการทรงงานน้ีเปน็ หลักการทรงงานทด่ี ีและยังสาคัญกับการทางานเน่ืองจากเราควรทจ่ี ะวางแผน
อยา่ งเปน็ ระบบ เพ่อื ทจ่ี ะให้งานออกมาดีเปน็ ระบบระเบยี บ

56

1.6 ทาแบบคนจน (เอามื้อสามัคคี)

ผมสงสัยมานานวา่ ทาไม อ.ยกั ษ์ (ดร.ววิ ฒั น์ ศัลยกาธร) ต้องเรม่ ิ สอนทฤษฎีตอนตี ๕ ออกเรยี น
ภาคปฏิบัติตอนมองเห็นลายฝา่ มือ... แต่คลิปทฟี่ ังมาทงั้ หมดทา่ นไม่ได้บอกไว้ วันนี้เจอคลิปทท่ี า่ นพูด
เรอ่ ื งน้ีไวช้ ดั เจนย่ิงนัก ... ทา่ นใดใครด่ ูเองเชญิ เถิดครบั ... แต่หากชอบอ่านเลือ่ นผ่านไปเลยครบั (ผม
เขียนบันทกึ น้ีโดยเอาความรเู้ ดิมท่ีเคยฟังทา่ นมาหลายคลิปมาเติมด้วย)
เกรน่ ิ ก่อน (สิ่งทผ่ี มเพิง่ จะเข้าใจเปน็ ครง้ั แรก)

เพิ่งเข้าใจวา่ ทาไมการศึกษาไทยสมัยใหม่จงึ ล้มเหลว ลม้ เหลวในทนี่ ้ี หมายถึง การศึกษาสมัยน้ี
ทาให้คนทง้ิ ถิ่น ทงิ้ บ้านทงิ้ เรอื น
เพ่งิ เข้าใจว่า "คนจนเขาทางานแบบไหน" ทง้ั ๆ ทผี่ มเองก็ผ่านความยากจนแบบนั้นมาด้วย
ตนเอง แค่ฟังทา่ นพูด ภาพในอดีตท้ังหลายมันรวมลงในใจผมวา่ ใช่ ใชเ่ ลย ตอนเด็กๆ พ่อแม่ก็
สอนแบบนี้... ผมลมื คาสอนของทา่ นไปนานก่ีปเี น่ีย
เพิ่งจะเขา้ ใจวา่ หนงั สือพระราชนพิ นธ์ "พระมหาชนก" ตีความว่า "ต้นมะม่วง" ก็คือ "ประเทศ
ไทย" ... ในใจมีเสียงกังวาลวา่ ...อ้อ...เข้าใจแลว้
การศึกษาแบบคนจน-คนรวย
คนจนตั้งตนอยู่ในความลาบาก (ฝนื กิเลส) กุศลจงึ เจรญิ ผู้คนจงึ ใจดี มีเมตตา เอ้ือเฟ้ ือ แบ่งปนั
... แต่การศึกษาในปจั จุบนั สอนให้นิสิตนักศึกษา ตั้งตนอยู่ในความสบาย (ตามใจกิเลส) สังคม
จงึ เส่ือมลงอยา่ งเห็นได้ชดั
คนจนต่ืนตี ๔ เรม่ ิ เรยี นรูแ้ ละทางานตอนตี ๕ นอนเรว็ ต่ืนเชา้ เข้าวดั วันโกณวนั พระ แต่
การศึกษาสมัยใหม่ ทาให้คน ตื่นสาย นอนดึก เทย่ี วกลางคืน ไม่เข้าวดั หยุดเสาอาทติ ย์
การศึกษาแบบคนรวย(แบบทนุ นิยม) ทาให้คนทิ้งถิ่น ยง่ิ เก่งยงิ่ ทง้ิ ชุมชนเรว็ ใครเก่งทสี่ ุดจะถูก
ส่งเสรมิ ให้ทงิ้ บา้ นเข้าเมือง เม่ือสาเรจ็ การศึกษาได้ทางานทต่ี ้ังตนอยู่ในความสบาย หาเงนิ เพอื่
ซอื้ ความสบาย นาเงนิ ซอื้ ความสบายให้พ่อแม่ทอ่ี ยู่ทบ่ี ้าน .... จงึ กระตุ้นให้คืนอื่นๆ เกิดกิเลส
อยากสบายและมีหน้าตาเปน็ เจา้ เปน็ นายบา้ ง จงึ แห่กันทงิ้ บ้านทงิ้ เรอื นเข้ากรงุ มุ่งหาเงนิ ซอื้ ขา้ ว
กิน (ทง้ั ที่ตนเองปลูกกินเองได้) ... จนเปน็ ทม่ี าของหนี้สินและความจน(จรงิ )
คนทเ่ี คยสบายแลว้ เปน็ เรอ่ ื งยากทจ่ี ะกลบั ไปลาบาก(กาย) ย่งิ เด็กรนุ่ หลงั ทไ่ี ม่ได้รบั การปลูกฝัง
ให้ผ่านการตั้งตนอยูใ่ นความยากลาบากกับชวี ติ "แบบคนจน" เลย จงึ ไม่มีทางทกี่ ารศึกษาแบบ
คนรวย จะทาให้คนกลับไปอยู่บ้านเกิดภูมิลาเนาของตนเอง
การศึกษาแบบคนจน
คือการศึกษาบนฐานชวี ติ จรงิ ๆ ของชาวบา้ น มีลาดับขั้นการศึกษาพัฒนา ๓ ข้นั ตอน คือ

o การศึกษาเพ่อื ให้เปน็ ผู้มีวนิ ยั มีคุณธรรม ... เปน็ คนดี มีสัมมาสามัญสานึก
o การศึกษาเพื่อให้สามารถประกอบอาชพี ทามาหากินได้ (สัมมาอาชวี ะ) ... พ่งึ ตนเอง
o การศึกษาให้เกิดความเชยี่ วชาญ เปน็ ปราชญ์ เปน็ ครู พฒั นาต่อยอดหรอื สรา้ งภูมิ

ปญั ญา และสอนลกู หลานต่อไป ...แบ่งปนั ชว่ ยเหลอื คนอื่นได้

57

วธิ กี ารศึกษาแบบคนจน ควรจะ
o ฝกึ ให้ชนิ กับการฝนื กิเลส รจู้ กั กิเลส เอาชนะกิเลส โดยการสรา้ งปญั ญาในตนเอง เชน่
สอนให้รจู้ กั ศีล เบญจศีล เบญจธรรม
ต่ืนเชา้ (กิเลสชอบนอนต่ืนสาย) เพยี รทางานหนัก (กิเลสชอบสบาย) ขยนั
(กิเลสชอบขีเ้ กียจ)
ฝึกวนิ ัยในทกุ กิจกรรม ทกุ กิจวัตร ทกุ อรยิ าบท (ปูพ้ืนไปสู่การปฏิบัติธรรม เจรญิ
สติ เจรญิ ปญั ญาภายใน) ตั้งแต่เทา้ ถึงเส้นผม ต้ังแต่รองเทา้ ถึงหมวก ต้ังแต่เชา้
ถึงค่า ต้ังแต่ต่ืนจนหลับ
เข้าวัด ฟังธรรมะ เสียสละ ทาเพอื่ สวนรวม ผ่านกิจกรรมบาเพญ็ ประโยชน์
พรอ้ มๆ กับการรกั ษาและทานวุ ฒั นธรรมประเพณีอันดีงามของบรรพบุรษุ (บวร
บา้ น วัด โรงเรยี น)
o ฝกึ ให้รสู้ ึกปรชั ญาของเศรษฐกิจพอเพยี ง ดาเนินชวี ติ และพัฒนาชวี ติ ตามลาดับขัน้ ด้วย
ความรแู้ ละความดี
พอกิน
พอใช้
พออยู่
พอรม่ เยน็
สั่งสมบุญ เรม่ ิ จากการดูแลตอบแทนบุญคณุ พ่อ แม่ ปู่ ยา่ ตา ยาย ลงุ ปา้ น้า
อา ญาติ มิตร สหาย และผู้มีพระคณุ ทงั้ หลาย
ทาทาน อามิสทาน อภัยทาน ธรรมทาน ฯลฯ
ขาย ค้าขายแลกเปลย่ี น ขยายความความสุขความสาเรจ็ ให้เจรญิ ขึน้
รว่ มตัวกันสรา้ งเครอื ข่าย สู่ความสามัคคี พอเพียง มั่งค่ัง ยัง่ ยนื

อ.ยักษ์ทา่ นบอกว่า ... พดู แบบนี้มาก็นานแลว้ แต่ไม่มีมหาวทิ ยาลัยใดทาเลย....ผมเอาเรอ่ ื งน้ีมา
คุยกับน้อง ๆ ที่ทางาน น้องอาจารยบ์ อกวา่ ยากมากนะครบั

ผมยอมรบั ว่า เพงิ่ จะเขา้ ใจก็คราวน้ีเองว่า ทใี่ นหลวง ร.๙ ทรงตรสั วา่ "ให้ทาแบบคนจน" นั้น
สาหรบั ด้านการศึกษาเปน็ แบบน้ีเอง

เอามือ้ สามัคคี คือ อะไร

การเอาม้ือสามัคคี เป็นกิจกรรมที่กระตุ้นการบรโิ ภคภาคครวั เรอื นและเอกชน ผ่านกิจกรรมการ
พัฒนาและสนับสนุนพ้ืนท่ีครวั เรอื นต้นแบบการพัฒนาคุณภาพชวี ติ ระดับครวั เรอื น ในโครงการพัฒนา
พื้นที่ต้นแบบการพัฒนาคุณภาพชวี ติ ตามหลักทฤษฎีใหม่ประยุกต์สู่ “โคก หนอง นา พช.” ท่ีแสดงให้
เห็นถึงการรว่ มแรงรว่ มใจกัน ชว่ ยเหลือซงึ่ กันและกัน ตามวัฒนธรรมและวถิ ีชวี ติ เดิมที่พบในทุกพ้ืนที่
เปน็ กระบวนการทางาน

“ทาแบบคนจน” เพื่อขับเคลื่อนศาสตรพ์ ระราชาสู่การปฏิบัติ การใชก้ ิจกรรมเอาม้ือสามัคคีมา
ขับเคลื่อนการพัฒนาพื้นท่ีต้นแบบในแต่ละแปลง จึงเป็นการรอ้ ื ฟ้ ืนเอาวถิ ีชวี ติ ด้ังเดิมวัฒนธรรมอันดี
ของคนไทยย้อนกลับมาปฏิบัติให้เกิดการปฏิบัติตามหลักกสิกรรมธรรมชาติ รวมท้ัง สรา้ งความเป็นจติ
อาสาพฒั นาชุมชน จนเกิดเครอื ขา่ ยทม่ี ีพลงั และความสามัคคี

58

การเอามื้อสามัคคี เปน็ การเรยี นรจู้ ากการฝึกปฏิบัติจรงิ โดยมีการแบง่ หน้าทว่ี างแผนการเอา
มื้อสามัคคี เรม่ ิ จากการสรา้ งความรู้ เตรยี มความพรอ้ มกิจกรรม จากนั้นแบ่งหน้าที่ แบง่ คน แบ่งงาน
ภายใต้แนวคิด “คึกคัก คล่องแคลว่ ครน้ ื เครง” และการลงมือปฏิบัติจรงิ ซงึ่ กิจกรรมเอามือ้ สามัคคี เปน็
การเรยี นรู้ 10 ขัน้ ตอนตามหลกั กสิกรรมธรรมชาติ เชน่ การรว่ มกันเอามื้อห่มดิน รว่ มกันปลกู หญา้ แฝก
การปลูกปา่ 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง ปลูกปา่ 5 ระดับ การขุดคลองไส้ไก่ การทาหลุมขนมครก การ
ป้ นั คันนา การทาแซนด์วชิ ปลา ทาปุย๋ ชวี ภาพ ปลกู ดอกไม้ลอ่ แมลง รวมทง้ั การปลูกพืชผักสวนครวั และ
พชื เศรษฐกิจ เชน่ ข่า กลว้ ย ฝรง่ั มะม่วง พะยูง ยางนา เปน็ ต้น

เมื่อเสรจ็ จากกิจกรรมลงมือปฏิบัติก็มีทานอาหารรว่ มกัน โดยแต่ละคนนาอาหารจากบ้านตนเอง
ซง่ึ เปน็ ผลผลิตจากการทาเกษตรมาแบ่งปนั กัน และในระหวา่ งการทานอาหารก็จะมีการแบ่งปนั
ความรสู้ ึกดีๆ การล้อมวงสนทนา

เกิดการแลกเปลยี่ นประสบการณ์ทไ่ี ด้ทาจรงิ ซง่ึ นอกจากจะพัฒนาพืน้ ทขี่ องครวั เรอื นต้นแบบ
ตามหลักกสิกรรมธรรมชาติแลว้ ยังก่อให้เกิดการเรยี นรทู้ แ่ี ทจ้ รงิ จากการฝกึ ปฏิบัติของ
ผู้เขา้ รว่ มเอาม้ือสามัคคีทกุ คน เกิดเครอื ขา่ ยเอามื้อสามัคคีของครวั เรอื นต้นแบบ ทจ่ี ะคอยชว่ ยเหลอื
กันเอามื้อสามัคคีในแปลงอื่นๆ ในพนื้ ทเ่ี ครอื ข่าย ซง่ึ จะก่อให้เกิดความสามัคคีปรองดองกัน ชว่ ยเหลอื
เก้ือกูลซงึ่ กันและกัน สามารถเปน็ พลังของชุมชนทเี่ ข้มแขง็ ได้ สามเรอ่ ื งนี้จะทาให้ครวั เรอื นมีความมั่นคง
พออยู่ พอกิน พอใช้ และพอรม่ เยน็ พรอ้ มรบั มือกับปญั หาด้านต่างๆ ได้ และทสี่ าคัญคือ มีการปรบั
ทศั นคติให้ประชาชนได้เห็นถึงความสาคัญของการศึกษา การได้รบั การเรยี นรูต้ ลอดเวลาตลอดชวี ติ
เพื่อนาความรแู้ ละคุณธรรมมาเปน็ พน้ื ฐานในการดารงชวี ติ นั่นเอง

ขอบคุณ

chaba2550

59

สรุป

การแปลงปรชั ญาของเศรษฐกิจพอเพียง ที่เป็นนามธรรม สู่การปฏิบัติ
แบบเป็นขั้น เป็นตอน ด้วยศาสตรพ์ ระราชการ 5 ระดับ คือ

1. ปรชั ญาของเศรษฐกิจพอเพียง
2. แนวคิดทฤษฎี วา่ ด้วยเรอ่ ื ง ดิน น้า ปา่ คน และทฤษฎีใหม่
3. วธิ ปี ฏิบตั ิอย่างเป็นขน้ั เปน็ ตอน
4. เทคนิค นวัตกรรม เคล็ดวชิ า บทเรยี นจานวนมาก
5. การบรหิ ารแบบคนจน

60

บทที่ 2

2.1 หลักกสิกรรมธรรมชาติ

วทิ ยากรผู้สอน : วทิ ยากรจากภายนอก /ภายใน

วัตถุประสงค์ : เพื่อสรา้ งความรู้ ความเขา้ ใจแก่ผู้เขา้ อบรมถึง“หลกั กสิกรรมธรรมชาติ”

เวลาสอน : จานวน 3-6 ชว่ั โมง

รูปแบบการสอน : การบรรยายให้ความรู้ และใชส้ ่ือเพอื่ สรา้ งแรงบันดาลใจ

หัวใจของหลักกสิกรรมธรรมชาติ
คือ “เล้ียงดิน ให้ดินเล้ียงพืช” เราไม่
เผา ไม่ทาลายหน้าดิน ไม่ปอกเปลือก
เปลือยดิน แต่นาเศษไม้ ใบหญ้า เศษ
ฟาง มาห่มดินไว้และรดด้วยปุย๋ น้าหมัก
แห้งชาม นา้ ชาม แลว้ ปล่อยให้จุลินทรยี ์
ทาหน้าที่ของมัน น่ันคือหลักการคืน
ชีวติ ให้แผ่นดิน เพราะดินมันตายแล้ว
ดิ นตายหมายถึงในดิ นไม่มีสิ่งมีชีวติ
หลงเหลือ ไม่มีจุลินทรยี ์ ไม่มีไส้เดือน
ไม่มีแมลงเล็กๆ เพราะการใช้สารเคมี
ใช้ยาฆ่าแมลง ยาฆ่าหญ้าจนดินตาย
ห ม ด ส้ิ น เร า จึ ง ต้ อ ง “ คื น ชี ว ิต ใ ห้
แผ่นดิน” ……....

เม่ือเราห่มดินด้วยฟางไอน้าท่ี
ระเหยจากดินในเวลากลางคืนจะขึ้นมา
ติดอยู่กับเศษซากใบไม้และฟางท่หี ่มไว้
กลายเป็นน้าเป็นความช้ืนที่เพียงพอ
สาหรบั พืชได้อยู่รอด แต่ต้องเป็นพืชที่
เ ล้ี ย ง แ บ บ ธ ร ร ม ช า ติ ป ลู ก แ บ บ
ธรรมชาติ ไม่ปรนเปรอด้วยน้า ด้วยปุ๋ยจนอ่อนแอ หากินเองไม่เป็น รากพืชที่เพาะปลูกแบบธรรมชาติ
จะยาวและแขง็ แรง เพราะต้องหาอาหารกินเอง อย่าลมื ว่าต้นไม้นั้นมี “ชวี ติ ”

เมื่อมีชวี ติ ก็เข้าตามกฎพื้นฐานคือต้องการเอาชวี ติ ตัวเองให้รอด พืชจึงแกรง่ พอที่จะรอดจาก
อากาศทแ่ี ห้งแลง้ แปรปรวน แต่เราต้องชว่ ย คือชว่ ยปรบั สภาพแวดล้อมทเี่ ราทาลายลงไปให้หมดความ
สมดุลนี่แหละให้กลับสู่ความสมดุล โดยคืน จุลินทรยี ์ดีให้กลับสู่พื้นดิน ซงึ่ จุลินทรยี ์น้ันก็อยู่ในน้าหมัก
ปุย๋ หมักทเี่ ราหมักจากเศษใบไม้ และเติมหัวเชอื้ จุลนิ ทรยี ์ลงไป หรอื เก็บจุลินทรยี ์ตามธรรมชาติมาเลี้ยง
ให้เพิ่มจานวน แล้วจุลินทรยี ์ก็จะไปทาหน้าที่ย่อยฟาง ย่อยใบไม้ ซงึ่ เป็นปุ๋ยชนั้ ดีของพืช ปุ๋ยจึงมาจาก
เศษซากพชื ซากสัตว์ ข้วี ัว ขค้ี วาย ต่างๆ ทเ่ี ราใส่เข้าไป

61

จากนั้นจุลินทรยี ป์ ลายรากของต้นไม้แต่ละชนิดจะได้มาย่อยเอาไปเปน็ อาหารตามความชอบของ
พืชแต่ละต้นในแต่ละชว่ งเวลา จะเติมฮอรโ์ มนให้เขาในเวลาทพ่ี ืชต้ังท้องก็ได้ ก็เหมือนเราบารุงครรภ์ก็
ต้องเพ่ิมอาหารดีๆ .... นั้นคือหลักการทากสิกรรมธรรมชาติ งา่ ยๆ แต่ต้องรูจ้ กั ธรรมชาติ และให้อาหาร
พชื ทเี่ ปน็ ธรรมชาติ จงึ ปฏิเสธปุย๋ เคมี และยาฆ่าแมลงทกุ ชนิด เพราะจะไปฆ่าแมลงดีๆ ทมี่ ากินแมลงตัว
รา้ ยตายไปด้วย และปฏิเสธเคมีทม่ี าในรูปของกากขยะน้ามัน N P K ทกุ ชนิด เพราะเราไม่จาเปน็ ต้องซอ้ื
เราสรา้ งอาหารพชื ได้ด้วยตัวเอง ประหยดั พึ่งตนเองได้

“ถ้าเราเรม่ ิ ปลูกจากการเผา ทาลาย เราก็จะสลายอาหารพืชทดี่ ีทส่ี ุดไปด้วยไฟ”

“ถ้าเราเรม่ ิ ปลกู จากการฆ่า เราก็เรม่ ิ ต้นวงจร “ระบบนิเวศอาหาร” ด้วยการทาลาย”

“ถ้าเราเรม่ ิ ปลกู จากการ “ให้” ให้จากใจเราเอง ให้กับธรรมชาติ ให้กับโลก เราก็จะอยูใ่ นโลกน้ีได้”

“ถ้าทกุ คนเรม่ ิ จากตนเอง เราก็จะมีกัลยาณมิตร เป็นเครอื ข่ายทีม่ ีคุณธรรม เปน็ เพื่อน เป็นมิตร
กัน ดูแลกันไปตลอดชวี ติ ”

วงจรแห่งความเจรญิ จงึ เรม่ ิ ต้นได้จากจุดเล็กๆ ในใจของแต่ละคนทมี่ องเห็นความเชอื่ มโยงของ
ทกุ สรรพส่ิงบนโลกนี้ และเมตตาต่อกัน ต่อๆ กันไป

จากหลกั กสิกรรมธรรมชาติเล็กๆ “เลย้ี งดิน ให้ดินเลย้ี งพืช” จงึ สามารถสรา้ งแหล่งอาหารเล้ียงดู
ผู้คน และสรา้ งแหล่งพักพิงด้วยใจของคนท่ีเต็มไปด้วยเมตตาและการให้อันเป็นแก่นของปรัชญา
เศรษฐกิจพอเพียงที่เชอื่ ว่า Our Loss is Our Gain ยิ่งให้ไปย่ิงได้มา เป็นแหล่งพักใจท่ามกลางความ
แลง้ รอ้ น โลภ ของสังคมทมี่ ุ่งแขง่ ขันอยา่ งทกุ วนั น้ี

“การห่มดิน”

ศาสตรก์ ารเล้ยี งดินด้วยการห่มดินของพระราชา เรยี นรศู้ าสตรพ์ ระราชา “เล้ยี งดิน ให้ดินเล้ียง

พชื ” ดินทดี่ ีนั้น จะมีส่วนประกอบของดินทด่ี ีตามธรรมชาติ

1 อินทรยี ์วัตถุ 3-5% /หรอื ส่ิงมีชวี ติ เลก็ ๆ 1-2%

2 นา้ หรอื ความชน้ื 25% องค์ประกอบของดินดี
3 อากาศ 25%

4 แรธ่ าตุหรอื สารอาหาร 45%

- อินทรยี ว์ ัตถุ ก็คือเศษซากพชื , ซากสัตว์, มูลสัตวท์ ยี่ อ่ ยสลายแลว้ และส่ิงมีชวี ติ เล็กๆ อยา่ งเชน่

จุลนิ ทรยี ์, เชอื้ รา, ไส้เดือน, แมงมุม และมด ส่ิงมีชวี ติ เหล่าน้ีจะคอยเกื้อกลู ผลประโยชน์ให้กับพืช

- ความชนื้ ก็คือ น้า ซงึ่ น้าเป็นหัวใจสาคัญของทุกชวี ติ แน่นอนว่าถ้าพื้นท่ีใดไม่มีน้าหรอื ไม่มี

ความชนื้ อยูเ่ ลย ก็จะไม่มีสิ่งมีชวี ติ ใดเติบโตอยู่ได้เชน่ กัน

- อากาศ บางท่านอาจจะสงสัยว่า.. ดินต้องมีอากาศด้วยหรอ? ถ้าเล่าย้อนกลับไปในชว่ งที่เรยี น

อยู่ประถม ในการทดลองวทิ ยาศาสตร์ คณุ ครูให้นาดินมาโรยลงในน้าและสังเกตการเปล่ียนแปลง จาได้

แม่นเลยว่าพยายามสังเกตหลายอย่างมาก แต่ก็ตอบไม่ถูกสักที สุดท้ายคุณครูก็เฉลยว่า “เราจะเห็น

ฟองอากาศลอยขน้ึ มา” เปน็ อะไรทเ่ี ห็นได้ชดั เจนมาก น่ีจงึ เปน็ ข้อพิสูจน์หนงึ่ ทบ่ี ง่ บอกว่าในดินก็มีอากาศ

อยูด่ ้วย

- สารอาหารต้องบอกก่อนว่า..ดินเปน็ เพยี งโครงสรา้ งทเ่ี อาไว้ยึดเกาะ แต่ไม่ได้ทาให้ต้นไม้โต สิ่ง

ทจี่ ะทาให้ต้นไม้โตได้น้ัน ก็คือ สารอาหาร ซงึ่ มันก็มาจาก อินทรยี ์วัตถุ, ปุ๋ย และจุลินทรยี ์ ตัวอย่างเชน่

62

การปลูกผักไฮโดรโปรนิกส์ ต้นผักจะลอยอยู่ในน้าโดยใชโ้ ครงสรา้ งพลาสติกในการยึดเกาะและเติบโต
ด้วยสารอาหารจากปุย๋ ทล่ี ะลายอยู่ในน้า โดยทไี่ ม่ต้องใชด้ ินแม้แต่น้อย

“การเลี้ยงดินด้วยการห่มดิน เปน็ การสรา้ งระบบนิเวศให้ฟ้ ืนกลบั คืนมาอยา่ งสมบูรณ์อีกครงั้ ”

วธิ กี ารเล้ียงดิน ด้วยศาสตร์ “การห่มดิน”

ข้ันตอนแรก การปรุงอาหารเล้ียงดิน นามูลสัตว์หรอื ปุ๋ยหมัก มาโรยรอบตรงพุ่มใต้ต้ นไม้ เพื่อ
เปน็ ประโยชน์ ดังต่อไปนี้

กระตุ้นให้จุลินทรยี ์สรา้ งอาหารสาหรบั พืช ปรบั ปรุงโครงสรา้ งดินให้ดี รว่ นทรุยขึ้น ชว่ ยดูดซับ
ธาตุอาหารไว้ให้แก่พืช **อธบิ ายเสรมิ ปกติแลว้ เวลาทเ่ี ราใส่ปุย๋ ต้นพืชจะไม่ได้นาปุ๋ยนั้นไปใชไ้ ด้ทงั้ หมด
ปุย๋ บางอย่างพืชดูดไปได้ชา้ อาจถูกการชะล้างจากน้าฝนหรอื นา้ ทเ่ี รารดไปก่อนได้ ชว่ ยปรบั ค่า กรด-ด่าง
ของดินให้เหมาะสมกับการเติบโตของพืช ชว่ ยกาจัดและต่อต้านเชอื้ โรคในดิน ทาให้พืชต้านทานโรค
และแมลงได้ดี

ข้ันตอนที่ 2 การห่มดิน ในขั้นตอนนี้เราจะนาศาสตรก์ ารห่มดินของพระราชา ในหลวงรชั กาลท่ี9
มาปรบั ใช้ โดยการนาฟางข้าวหรอื เศษพืชที่หาได้ง่าย เชน่ ใบไม้ ก่ิงไม้ หญ้าแห้ง วัชพืชต่างๆ มาคลมุ ให้
ทว่ั บรเิ วณทรงพุ่มทเ่ี ราได้โรยมูลสัตว์ไว้แล้ว ความหนา1 ฝ่ามือและห่างจากโคนต้นประมาณ 1 คืบ เพ่ือ
รกั ษาความชน้ื และความรอ้ นหน้าดิน ทาให้ส่ิงมีชวี ติ เล็กๆในดินเกิดการขยายตัวมากขึน้
ขั้นตอนที่ 3 ให้คอยรกั ษาความชน้ื ภายใต้ฟางเอาไว้ โดยการรดน้าตามปกติ เพื่อเพ่ิมจานวนส่ิงมีชวี ติ
เล็กๆในบรเิ วณน้ันให้มีมากๆ และเสรมิ ด้วยน้าหมักจุลินทรยี ์ ไม่ต้องเยอะ ซงึ่ ที่เราเรยี กว่า แห้งชาม น้า
ชาม เชน่ จุลินทรยี ส์ ังเคราะห์แสง ทที่ าได้งา่ ยในเวลา 1 เดือน เพอื่ ให้จุลินทรยี ์ทาการยอ่ ยอาหารบรเิ วณ
น้ันออกมาให้กับพชื

การเชค็ ความสมบูรณ์จากรากพืช

การห่มดิน จะทาให้รากพืชบางส่วนงอกขึ้นมาหาอาหารบนดิน ซงึ่ รากพืชนั้นสามารถบ่งบอกถึง
ความสมบูรณ์ของต้นพืชได้ โดยการเปิดหน้าดินเล็กน้อยแล้วสังเกตทป่ี ลายราก ถ้าปลายรากยาวอว บ
สดใสมีจานวนมากแสดงวา่ ต้นสมบูรณ์ดี แต่ถ้าปลายรากเรยี วเลก็ ก็แสดงวา่ ความสมบูรณ์ยังน้อย

ประโยชน์ของฟางข้าว
เปน็ อาณาจกั รของสัตว์ ทเี่ ปน็ มิตรกับต้นพืช ชว่ ยปรบั โครงสรา้ งของดินให้เกิดความสมดุล ชว่ ย

ลดการระบาดของแมลงศัตรูพชื ชว่ ยเพ่มิ ปรมิ าณอินทรยี ์วตั ถุในดิน และชว่ ยรกั ษาความชน้ื หน้าดิน
มีคากล่าวหนง่ึ วา่ “ฟางขา้ วเปรยี บเสมือนรถมือหนงึ่ ส่วนมูลวัวมูลควายเปรยี บเสมือนรถมือสอง”
วัว-ควาย พวกมันกินหญ้ากินฟางไปบารุงรา่ งกาย ส่วนที่เหลือก็ขับถ่ายออกมา ประโยชน์จึงเหลืออยู่
น้อยเมื่อเทยี บกับฟางทยี่ งั ไม่ได้ถกู นาไปใชง้ านเลย

ดังคากล่าวอีกคาหนงึ่ วา่
“ต้องใชม้ ูลววั มูล/ควาย 10 ส่วน จงึ จะเทยี บเทา่ ฟาง 1 ส่วน”
ถ้าหากเรานาฟางข้าวมาใช้ 130 กิโลกรมั เมื่อมันยอ่ ยสลายแล้ว เราจะได้สารอาหารโดยประมาณดังน้ี
N ไนโตรเจน 8 ขดี
P ฟอสฟอรสั 1 ขีด
K โพแทสเซยี ม 2 กิโลกรมั
SiO2 ซลิ กิ า 13 กิโลกรมั

63

“ฟางข้าว” ธาตุสิลกิ าอยู่มาก ซงึ่ จะชว่ ยสรา้ งความแขง็ แรงและความทนทานต่อโรคแมลงให้กับ
ต้นพืชได้อยา่ งดี อยา่ ปลอกเปลือก เปลือยดิน.....ให้...ห่มดิน…เลี้ยงดิน ให้ดินเลี้ยงพืช

การห่มดิน คืออะไร การห่มดิน คือ เป็นการปอ้ งกันการระเหยของความชน้ื ทอี่ ยู่ในดิน และเป็น
ทอี่ าศัยของจุลินทรยี ์ที่มีประโยชน์ จุลินทรยี ์ชอบอยู่ในทม่ี ืดที่มีความชุม่ ชนื้ ซง่ึ จะทาให้จุลินทรยี ์ทางาน
และขยายตัวได้อย่างมีประสิทธภิ าพ และจะทาให้ดินมีความสมบูรณ์

การห่มดิน เปน็ วธิ ปี อ้ งกันไม่ให้หญา้ ข้นึ ในพ้ืนทเ่ี ราได้ด้วย เพราะหญา้ โดนคลมุ ไว้
การห่มดิน เป็นวธิ กี ารเพ่ิมอินทรยี วตั ถุให้กับดินหรอื เป็นการปรบั ปรุงดินก่อนการเพาะปลูก ดิน
ทดี่ ีสังเกตจะมีเชอื้ ราเกิดขึ้นและต้องใชร้ ว่ มกับนา้ หมักชวี ภาพจะทาให้ดินมีความสมบูรณ์ยง่ิ ข้นึ ปลูกหญ้า
แฝกด้วย ใบแฝกก็ตัดมาห่มดินได้ก็เปน็ การดี
การห่มดิน เพ่ือให้จุลินทรยี ์ในดินมีความอุดมสมบูรณ์ถ้าเปลือยดินไว้จะทาให้จุลินทรยี ์ตาย
ต้นไม้จะไม่สามารถเจรญิ เติบ
ปญั ญาธรรมชาติรกั ดินต้องปรบั ปรุง
เรอ่ ื งการห่มดินสรุปว่า เป็น “ปัญ ญ าธรรมชาติ ” “รกั ดินต้องปรบั ปรุง รกั ท้องทุ่งต้องใช้
อินทรยี วัตถุไปปรบั ปรงุ ดิน” ชว่ งก่อนปี 2553-2554 มีการศึกษาและให้ความสาคัญในเรอ่ ื งน้ี อ.ววิ ฒั น์
ศัลยกาธร กลา่ วไวว้ ่าพืชพนั ธหุ์ รอื ต้นไม้ไม่ว่าพืชชน้ั สูงพืชชนั้ ต่า ไม้ใหญ่ไม้เล็กก็ต้องการความสมดุลทาง
ธรรมชาติเชน่ เดียวกันทั้งส้ินบางครง้ั สิ่งท่เี ขาขาดไปเราก็สามารถแต่งเติมธรรมชาติให้เขาได้เชน่ กันโดย
ไม่ทง้ิ ความจรงิ ของธรรมชาติเชน่ การห่มดิน
นักวชิ าการเสรมิ อีกว่า การรกั ษาดินโดย (1) ไม่ซ้าเติมดินคืนจุลินทรยี ์ให้ดินชว่ ยปลุกพระแม่
ธรณีคืนชพี (2) ต้องมีความเขา้ ใจในพ้ืนทแ่ี ต่ละแห่งแล้วลงมือทาอยา่ งมีความหวงั ใบไม้แห้งก่ิงไม้แห้งท่ี
ลว่ งหลน่ ยามแล้งอย่ากวาดออกไปปล่อยให้ล่วงหลน่ มาห่มดินให้ค่อยๆเรยี กความชื้นเพ่ิมขึ้นมา(3) ยาม
ที่ฝนฟ้าคะนองเทน้ามาให้ก็จาบังหน้าดินไม่ให้ถูกกระแทกอย่างรุนแรง แถมยังกักเก็บน้าไว้ให้หน้าดิน
ได้นาน (4) เมื่อมีความชนื้ ความอบอุ่นเหล่าส่ิงมีชวี ติ ตัวเล็กตัวน้อยก็จะมาอาศัยอยู่สรา้ งกิจกรรมตาม
ธรรมชาติแลว้ จะนามาการฟ้ ืนแผ่นดิน
ต่อมามีการศึกษาเรยี นรูต้ ่อยอดจากประสบการณ์นาแนวคิดการทาเกษตรผสมผสานตามแนว
ปรชั ญาเศรษฐกิจพอเพียงของในหลวงมาปรบั ใช้ โดยการปรบั คุณภาพดินด้วยการ “ห่มดิน” ด้วยฟาง
ข้าว เป็นต้น เพ่ือทาให้ดินมีชีวติ การรกั ษาไม้ยืนต้นเดิมที่มีอยู่ในพ้ืนที่สวน และเสรมิ พันธุ์ไม้ใหม่ ที่
เหมาะสมกับพืชเดิมท่ีมีอยู่ ด้วยแนวคิดการปลูกพืช 5 ระดับ คือ พืชใต้ดิน พืชเลื้อย พืชพ้นดิน พืชยืน
ต้นระดับกลาง และไม้ยืนต้นระยะยาว ในพนื้ ทเ่ี ดียวกัน
ดิน เป็นทรพั ยากรธรรมชาติที่มีความสาคัญอย่างยิ่งต่อส่ิงมีชวี ติ เพราะคนเราใชท้ รพั ยากรดิน
เปน็ ท้งั ทีอ่ ยู่อาศัย เป็นแหล่งสรา้ งอาหาร เครอ่ ื งนงุ่ ห่ม และยารกั ษาโรค แถมยังใชเ้ ปน็ แหล่งกักเก็บน้า
เพื่อการอุปโภค บรโิ ภค จึงกล่าวได้ว่า ดินเป็นทรพั ยากรข้ันมูลฐาน เป็นตัวการให้มนุษย์เก็บเกี่ยว
ผลประโยชน์จากทรพั ยากรอ่ืน ๆ ได้เพมิ่ มากขึน้ อยา่ งมหาศาล
การเกษตรทไี่ ม่ทาลายธรรมชาติ ไม่ทาลายดิน ไม่ใชส้ ารเคมีทเี่ ปน็ อันตรายต่อดิน และให้ความสาคัญกับ
การปรบั ปรงุ ดิน เปน็ หัวใจสาคัญทจี่ ะรกั ษาดินเอาไว้ได้
การ “ห่มดิน” หรอื “คลุมดิน” โดยใชฟ้ าง เศษหญ้า หรอื ใบไม้ท่ีสามารถย่อยสลายได้เองตาม
ธรรมชาติ และใส่อาหารให้แก่ดิน ด้วยการใส่ปุ๋ยอินทรยี ์ชวี ภาพลงไป เพื่อให้อาหารแก่ดิน แล้วดินจะ

64

ปล่อยธาตุอาหารให้พืช โดยกระบวนการย่อยสลายของจุลินทรยี ์เรยี กหลักการน้ีว่า “เลี้ยงดิน ให้ดิน
เลย้ี งพืช” การปฏิบัติเชน่ นี้ จะทาให้ดินกลบั มามีชวี ติ เปน็ การ “คืนชวี ติ ให้แผ่นดิน”

ประโยชน์ของการห่มดิน

1 เปน็ ทอ่ี ยู่อาศัยของจุลินทรยี ์
2 เปน็ อาหารให้สัตวห์ น้าดิน เชน่ ไส้เดือน ก้ิงกือ ฯลฯ ซง่ึ ชว่ ยพรวนดินและถ่ายมูลเปน็ ปุย๋ ให้พืช
3 เก็บรกั ษาความชน้ื
4 เม่ือยอ่ ยสลายจะกลายเปน็ ฮวิ มัส ซง่ึ เปน็ ปุย๋ ให้กับพืช
ประโยชน์ของจุลินทรยี ์
1 ชว่ ยตรงึ ไนโตรเจนจากอากาศ ซง่ึ ในอากาศมีก๊าชไนโตรเจนอยู่ถึง 78%
2 ชว่ ยย่อยสลายซากพืช ซากสัตว์
3 ช่วยย่อยแรธ่ าตุท่ีอยู่ในหิน ลูกรงั ทราย เช่น ธาตุอาหาร กลุ่ม เหล็ก แมงกานีส สังกะสี
ฟอสฟอรสั เปน็ ต้น
4 ชว่ ยผลติ ฮอรโ์ มนให้พืช
5 ชว่ ยผลติ สารปอ้ งกันโรคพชื

วธิ กี ารห่มดิน

ห่มดินด้วยฟาง เศษหญ้า หรอื ใบไม้ รอบโคนต้นไม้ประเภทไม้ยืนต้น โดยเว้นให้ห่างจากโคน
ต้นไม้ 1 คืบ ห่มหนา 1 คืบ ถึง 1 ฟุต ทาเปน็ วงเหมือนโดนัท โรยด้วยปุย๋ คอก (มูลสัตว)์ บาง ๆ และรด
ด้วยนา้ หมักชวี ภาพผสมน้าเจอื จาง อัตราส่วน 1 : 50-100

ห่มดินในที่ดินผืนใหม่ที่เพ่ิงขุดปรบั พ้ืนท่ี หรอื ดินท่ีเส่ือมสภาพ เพื่อปรบั ปรุงคุณภาพของดิน
ก่อนเรม่ ิ การเพาะปลูก ด้วยการห่มฟาง เศษหญ้า หรอื ใบไม้ ให้หนาอย่างน้อย 1 ฟุต ทงั้ แปลง โรยด้วย
ปุย๋ คอก แลว้ ราดรดด้วยน้าหมักชวี ภาพผสมน้าเขม้ ข้น อัตราส่วน 1 : 10

โดยวธิ นี ้ี เป็นการระเบิดดินทแ่ี ห้งแข็ง ให้มีความชุม่ ชนื้ (ฟางห่มคลุมดินเพื่อลดการระเหยของ
น้าในดิน ปุ๋ยคอกท่ีใส่เพ่ือเพิ่มอินทรยี วัตถุ น้าหมักทาหน้าท่ีย่อยสลายทั้งปุ๋ยและฟาง ให้กลายเป็น
อินทรยี วตั ถไุ ด้เรว็ ข้ึน) ซงึ่ วธิ นี ้ีอาจต้องใชเ้ วลา 3 เดือนขนึ้ ไป โดยยังไม่ควรปลูกพืชใด ๆ เพราะน้าหมักท่ี
เขม้ ขน้ อาจทาให้ต้นไม้ตายได้

เกษตรกรรม กับ กสิกรรม

คาวา่ กสิกรรม และ เกษตรกรรม ต่างกันอยา่ งไร

คาว่า กสิกรรม กับคาว่า เกษตรกรรม มีความหมายต่างกัน ดังน้ี
คาว่า กสิกรรม มาจากคาบาลีว่า กสิกมฺม (อ่านว่า กะ-สิ-กัม-มะ) ซึ่งหมายถึง การเพาะปลูก,
การไถ ในภาษาไทยคาว่า กสิกรรม เขียนคาว่า กรรม ตามแบบสันสกฤต คือ ก ไก่ ร หัน ม ม้า
หมายถึง การทาไรไ่ ถนา ใชต้ รงกับคาภาษาอังกฤษว่า farming (อ่านว่า ฟารม์ -มิ่ง)
ส่วนคาวา่ เกษตรกรรม มาจากคาสันสกฤตว่า เกฺษตฺร (อ่านว่า เกฺสด-ตฺระ) ซง่ึ หมายถึง “นา” กับ
คาว่า กรฺม (อ่านว่า กัร-มะ) ซึง่ หมายถึง การกระทา คาว่า เกษตรกรรม ใชต้ รงกับคาภาษาอังกฤษว่า
agriculture (อ่านวา่ อะ-กรฺ -ี คัล-เชอ่ ร)์ หมายถึง การใชป้ ระโยชน์จากท่ีดิน เชน่ การเพาะปลกู พชื ต่าง ๆ
การปา่ ไม้ รวมทงั้ การเล้ยี งสัตว์ และการประมงด้วย

65

เกษตรกรรม คือวถิ ีชวี ติ แห่งสังคมไทย

สังคมไทยมีรากฐานมาจากสังคมเกษตรกรรมการสังคมไทยมีรากฐานมาจากสังคมเกษตรกรรม
การปลกู ข้าวเปน็ การผลิต ของคนส่วนใหญ่ในประเทศ วถิ ีชวี ติ ของคนเพาะปลูกข้าวจงึ เปน็ พน้ื ฐานสาคัญ
ในการรงั สรรค์วัฒนธรรมในด้านต่างๆ ทั้งวัฒนธรรมการเมือง การปกครอง วัฒนธรรมการกินอยู่
วฒั นธรรมทางความคิด ความเชอ่ื วัฒนธรรมทางภาษา และตลอดจนการแสดงออกต่างๆ ซง่ึ รวมเรยี ก
ได้วา่ เปน็ วฒั นธรรมข้าว (Rice Culture)

ในด้านการเมือง การปกครอง หรอื การจดั ระเบียบทางสังคมของ ชุมชน วัฒนธรรมข้าว เช่น
สังคมไทยในอดีต สุภางค์ จนั ทวานิช เสนอบทความไว้ใน งานสัมมนา "วัฒนธรรมข้าวในสังคมไทย" ว่า
วธิ กี ารเพาะปลูกข้าวแบบนาดาเป็นเงอ่ ื นไขสาคัญท่ที าให้เกิดการจดั ระเบียบการปกครองแบบศักดินา
ขึ้น เน่ืองจากในการเพาะปลูกข้าวแบบนาดาซงึ่ เป็นวธิ กี ารผลิตของชุมชนท่ีต้ังถิ่นฐานม่ันคงมีการนา
ระบบชลประทานเข้ามาชว่ ยในพื้นที่ท่ีน้าหลากเข้าไปไม่ถึง ต้องใชแ้ รงงานจานวนมาก ต้ังแต่เรม่ ิ ทาคัน
น้า ขุดคลองส่งน้า ตกกล้า ทานา จนไปถึงการเก็บเก่ียวผลผลิต ดังน้ัน แรงงานจงึ เป็นปัจจยั สาคัญใน
การผลิตของสังคมศักดินาจานวนแรงงานในสังกัด ผนวกกับขนาดทด่ี ินท่ีใชเ้ พาะปลูก จงึ เป็นตัววัดยศ
ของผู้ปกครอง ดังนั้น ศักดินา จงึ หมาย อานาจในการถือท่นี า เปน็ ตัวกาหนดขนาดทด่ี ินทีเ่ พาะปลูกข้าว
และจานวนแรงงานทีใ่ ชใ้ นการเพาะปลูก เน่ืองจากการเพาะปลูก คือ หัวใจของการผลิตในสังคมศักดินา
จึงต้องกาหนดให้มีการดูแลกิจกรรมการปลูกข้าวเป็นพิเศษ กรมหลักในจตุสดมภ์ ซงึ่ เป็นหลักสาคัญ
ของการปกครองของไทยมาตั้งแต่สมัยกรุงศรอี ยุธยา จึงปรากฏ กรมนา มีเสนาบดีนา หรอื เกษตราธิ
การ มีหน้าทด่ี ูแลนาหลวง สนับสนุนให้ ราษฎรทานา เก็บภาษีนา ซอื้ ขา้ วเข้าฉางหลวง ตลอดจนตั้งศาล
ชาระความเกี่ยวกับทน่ี า และวัวควาย

เกษตรกรรมคือวถิ ีชวี ติ แห่งสงั คมไทย

การจัดการระเบียนการปกครองด้วยระบบศักดินา ได้ดาเนินมาจนถึงสมัยรตั นโกสินทร์ ใน
รชั กาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีการปฏิรูป การปกครองเป็นระบบมณฑล
เทศาภิบาล และยกเลิกระบบศักดินาไป มีการ ตั้งกระทรวงเกษตรพนิชการข้ึนแทนกรมนา เม่ือวันท่ี ๑
เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๕ ต่อมาเปล่ียนชอ่ื เปน็ กระทรวงเกษตราธกิ าร และ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ใน
ปจั จุบัน

ถึงแม้ระบบศักดินาจะถูกยกเลิกไป แต่ความสัมพันธ์แบบอุปถัมภ์ระหว่าง “นาย” กับ “ไพร"่
ยังคงตกค้างอยู่ในสังคมไทย ระบบอุปถัมภ์แบบ “นาย กับบ่าว” ได้ววิ ัฒน์มาเป็น “เจา้ นายกับลูกน้อง”
ในปจั จุบนั สรปุ ได้ว่าแม้ การเพาะปลูกขา้ วจะไม่ใชก่ ารผลิตทส่ี าคัญทส่ี ุดอีกต่อไป แต่ระเบยี บสังคมทถ่ี ูก
สรา้ งขึน้ จากสังคมวฒั นธรรมขา้ วกลับฝังรากลกึ ยิง่ ในสังคมไทย

ในด้านความคิดความเชอื่ ของชุมชนในวัฒนธรรมข้าวแสดงออกในรูปของ พิธกี รรมเพ่ือความ
อุดมสมบูรณ์ของพืชพันธุธ์ ัญญาหารเป็นการอ้อนวอนธรรมชาติ หรอื เทพแห่งธรรมชาติ ให้อานวย
ความอุดมสมบูรณ์แก่ผลผลติ ทไ่ี ด้ลงแรงผลติ ไป ซง่ึ รวมความถึงความอยูเ่ ย็นเปน็ สุขของครอบครวั และ
ความมั่นคงของชุมชน พิธกี รรมที่เก่ียวกับข้าวและการทานา หรอื รวมเรยี กว่า พิธกี รรมที่เกี่ยว ข้องกับ
การเพาะปลกู จงึ เปน็ พธิ กี รรมสาคัญของชุมชนวัฒนธรรมข้าว เชน่ สังคมไทย

66

หากจะนับเวลากิจกรรมตั้งแต่เรม่ ิ ทานาถึงเก็บเกี่ยวผลผลิต ต้องใช้เวลา ถึง ๙ เดือน ตลอด
ระยะเวลาดังกล่าว คนไทยได้จัดให้มีพิธีกรรมในทุกข้ันตอน เรม่ ิ ตั้งแต่ พิธกี รรมบวงสรวง อ้อนวอน
เสี่ยงทายในชว่ งก่อนการเพาะปลูก หรอื ขณะเพาะปลูก เชน่ พิธเี ซน่ ไหว้ผีบ้านผีเมือง หรอื อารกั ษ์ หลัก
เมือง พิธกี รรม ขอฝน ฯลฯ เมื่อเพาะปลูกก็มีการอ้อนวอนขอให้การเพาะปลูกดาเนินไปด้วยดี เชน่ พิธี
แรกไถนา พิธเี ชญิ ขวัญแม่โพสพลงนา ฯลฯ มีการจดั พิธกี รรมเพื่อการบารุง รกั ษาต้นกล้าให้เจรญิ งอก
งาม เชน่ พิธรี บั ขวัญแม่โพสพ ฯลฯ เมื่อถึงฤดูกาล เก็บเกี่ยวก็มีพิธแี สดงความอ่อนน้อมต่อ ธรรมชาติ ที่
บันดาลให้ได้ผลผลติ เชน่ พิธที าขวญั ข้าว ทาขวัญลาน ทาขวญั อุ้งข้าว เปน็ ต้น ทา้ ยสุดก็ คือพธิ กี รรมเพ่ือ
เฉลิมฉลองผลผลิตท่ีได้ เชน่ พิธกี วนข้าวทิพย์ พิธบี ุญข้าวจี่ ฯลฯ ตลอดจนแสดง ความกตัญญูต่อผู้มี
บุญคณุ ในการเพาะปลกู ซง่ึ ได้แก่ พิธสี ู่ขวญั วัวควาย เปน็ ต้น

เม่ือสังคมไทยรบั ศาสนาพราหมณ์ ศาสนาพุทธ เข้ามาในภายหลัง ศาสนาท้ังสองก็ได้ผสม
กลมกลืนกับความเช่ือดั้งเดิมเป็นอย่างดี โดยเฉพาะ ในพิธีกรรมที่เก่ียวข้องกับการเพาะปลูกมีการ
ผสมผสานแนวคิดไวอ้ ย่างชดั เจน ดังเชน่ พระราชพธิ จี รดพระนงั คัลแรกนาขวญั เป็นต้น

ในปัจจุบันเม่ือความต้องการข้าวมีมากขึ้น มีการนาเทคโนโลยีสมัยใหม่ เข้ามามีบทบาทในการ
ผลิต พิธกี รรมเหล่าน้ีค่อยๆ ลดบทบาทลงจากการอ้อนวอน เพื่อขอฝนจากเทวดา เปล่ียนเป็นการทา
ฝนเทียม หรอื ใช้เทคโนโลยี การชลประทานจากการใช้แรงงานวัวควายเปลี่ยนมาเป็นใช้แรงงาน
เครอ่ ื งจกั รกล จากการอ้อนวอนขอความเมตตาจากเทวดาเพื่อความอุดมสมบูรณ์ เปล่ียนเป็นการใส่ปุย๋
ใชย้ าฆ่าแมลง ฯลฯ เทคโนโลยีทันสมัยเหล่านี้ได้เข้ามาแทนท่พี ิธกี รรมด้ังเดิม จงึ ปรากฏว่าพิธกี รรมใน
การเพาะปลูกของคนไทยเปน็ พิธกี รรมทห่ี มดไปเรว็ ทส่ี ุดก่อนพธิ กี รรมประเภทอื่นๆ

กสิกรรม

การกสิกรรม หมายถึงการเพาะปลูกพชื หรอื การนาพืชมาปลกู เพอื่ ใชป้ ระโยชน์ในการบรโิ ภคหรอื
ใชส้ อยน้ัน เชอ่ื กันว่าเกิดข้ึนต้ังแต่มนุษย์เรม่ ิ รูจ้ กั การตั้งถ่ินฐานเปน็ หลักแหล่งก่อนยุคประวัติศาสตรท์ ี่
เรยี กวา่ นีโอลทิ คิ (neolithic age) เม่ือประมาณ 10,000 ปกี ่อน ค.ศ. มาแล้ว เมื่อกล่าวถึงประวัติหรอื
การพัฒนาการของการกสิกรรมซง่ึ ถือได้ว่าเป็นอารยธรรมสาคัญอย่างหนึ่งของมนุษย์นั้นอาจจะแบ่ง
ออกเปน็ ยุคต่างๆทม่ี ีการเปลี่ยนแปลงครง้ั ใหญๆ่ จากหลกั ฐานทางโบราณคดีละทางประวัติศาสตรอ์ ื่นๆ

ประวัติการกสิกรรมของประเทศไทย

การกสิกรรมของประเทศไทยเช่ือว่ามีมานานตั้งแต่สมัยดึกดาบรรพ์มาแล้ว ทั้งน้ีเนื่องจากว่า
ดินแดนทเ่ี ปน็ คาบสมุทรอินโดจนี น้ีมีความอุดมสมบูรณ์ด้วยพชื พรรณธญั ญาหารมากทสี่ ุดแห่งหนง่ึ ของ
โลก จากหลักฐานทางโบราณคดีพบว่าเม่ือประมาณ 10,000 ปีที่ผ่านมาน้ันมีมนุษย์ที่อาศัยอยู่ในทาง
ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย เช่นในบรเิ วณจังหวัดแม่ฮ่องสอน เลย หนองคาย
นครพนม อุบลราชธานี เป็นต้น รูจ้ ักบรโิ ภคอาหารชนิดต่างๆ มากกว่า 100 ชนิดแล้ว มีหลักฐานการ
ปลูกข้าวที่บ้านโนนนกทา จงั หวัดขอนแก่น เม่ือ 6,000 ปี และภาพเขียนท่ีผาแต้ม ท่ีอาเภอโขงเจียม
จงั หวัดอุบลราชธานี แสดงการปลูกข้าวในพืน้ ทนี่ ้าขงั และมีการควบคมุ น้า มีการเลย้ี งสัตว์ เชน่ ววั ควาย
ไก่ กับมีเครอ่ ื งมือจบั ปลาใหญ่ในแม่น้าโขง ส่วนท่ีจงั หวัดอุดรธานีพบแหล่งอารยธรรมโบราณบ้านเชยี ง
ซงึ่ รจู้ กั เล้ยี งหม่อนไหมและกัญชา สาหรบั ทอผ้าใชก้ ่อนประเทศจนี ถึง 1,000 ปี ทงั้ ยงั มีเครอ่ ื งป้ นั ดินเผา

67

มีลวดลายสวยงาม นอกจากนี้ในชว่ งเวลาดังกล่าวยังพบการถลุงเหล็กในอิสานตอนใต้หลายแห่งเพ่ือ
นาไปใชเ้ ปน็ เครอ่ ื งมือทางการเกษตร เชน่ ไถหัวโลหะท่ใี ชล้ ากจูงด้วยสัตว์เล้ียง เป็นต้น เป็นการแสดง
ให้เห็นวา่ อารยธรรมของชุมชนโบราณในแถบน้ีมีมานานไม่แพแ้ หลง่ อารยธรรมในยุคเดียวกันของอิยิปต์
โบราณดังได้กล่าวมาแล้วตอนต้น ครน้ั มาในช่วงระหว่าง 6,000-1,200 ปี มีการสรา้ งเมืองสรา้ ง
อาณาจกั รมากขึ้นมีการกสิกรรมและเล้ียงสัตว์เป็นหลักแหล่งมากข้ึน เชน่ อาณาจกั รขอม จาปา และ
เมืองโบราณของไทยหลายแห่งโดยได้รบั อิทธิพลทางด้านอารยธรรมและศาสนาจากอินเดียและ
ทางด้านเศรษฐกิจ การค้าและการกสิกรรมจากจนี อิทธพิ ลของอาณาจกั รขอมได้แผ่ความเจรญิ มาทาง
ภาคอีสานและภาคกลาง เชน่ อาณาจกั รทวาราวดี ซง่ึ มีหัวเมืองสาคัญต่างๆ เชน่ อู่ทอง นครชยั ศร ี อู่
ตะเภา จนั เสน กาแพงแสน เสมา เปน็ ต้น ได้กลายเปน็ ศูนย์กลางการค้าทส่ี าคัญมีสินค้าจาพวกสมุนไพร
ท่ไี ด้จากปา่ เปน็ หลัก ได้แก่ พรกิ ไทย ดีปลี กระวาน กานพลู เปน็ ต้น มีหลักฐานปรากฏว่าหลายหัวเมือง
รจู้ กั การขุดคชู กั น้าเพื่อการกสิกรรม

ตัวห้า ตัวเบียน การจดั การแมลงด้วยระบบนิเวศทสี่ มดุล

ตัวห้า ตัวเบียน คืออะไร
ตัวห้า – ห้าห่ัน – สัตวห์ รอื แมลงทล่ี า่ แมลงและหนอนทก่ี ินพชื เปน็ อาหาร
ตัวเบยี น – เบยี ดเบยี น – สัตวห์ รอื แมลงทเ่ี ปน็ ปรสิต เบียดเบียนแมลงและหนอนทก่ี ินพชื เปน็ อาหาร
สาเหตุของการที่ศัตรูพืชทั้งหนอนและแมลงเข้าทาลายสวนของหลายๆ คน เกิดจากการใช้

ปุย๋ เคมี(ปุย๋ สังเคราะห์)มาเป็นระยะเวลานานจนมีการสะสมส่วนทเ่ี หลือของ N (Nitrogen) กลายเปน็ ไน
เตรทท่ีดึ งดูดแ มลงเลือดสี ฟ้ าเข้าม า แ ละมี การศึ กษาพบว่าการใช้ปุ๋ยสังเคราะห์ ( Synthetic
Fertilizers) ดึงดูดแมลงศัตรูพืช (แหล่งท่ีมา Earth Kind Gardening, 1993) และการศึกษาวจิ ัย
หลายชน้ิ หลงั จากน้ันก็ยนื ยันวา่ การใชป้ ุย๋ เคมีสังเคราะห์ดึงดูดให้โรคและแมลงศัตรูพืชเขา้ มารมุ ทงึ้ พืช

เมื่อพืชถูกแมลงศัตรูพืชรบกวน ชาวสวนก็ไปซอ้ื ยาฆ่าแมลงมาใชฉ้ ีดพ่น ฆ่าท้ังแมลง หนอน ท่ี
เป็นศัตรูกับพืชในแปลง แล้วก็ฆ่าแมลงตัวห้าตัวเบียนที่เป็นตัวควบคุมปรมิ าณประชากรของศั ตรูพืช
ของคุณไปซะด้วยเลย แล้วหลังจากน้ันก็ต้องใชย้ าฆ่าแมลงตลอดเป็นวงจรอุบาทว์เรอ่ ื ยไปเพราะไม่มี
ยาม ไม่มีผู้พทิ กั ษ์ (ตัวหา้ ตัวเบยี น) คอยชว่ ยปกปอ้ งชว่ ยกาจดั ศัตรพู ชื ให้

การป้องกันกาจัดศัตรูพืช ในทางธรรมชาติ(เกษตรอินทรยี ์) เราให้ความสาคัญกับตัวห้า -ตัว
เบียน มากทีส่ ุดครบั สาหรบั คนท่ีใชส้ ารเคมีในการป้องกันกาจดั ศัตรูพืชก็อยากให้ลองทบทวนค่านิยมดู
ใหม่ แล้วหันมาหาใช้วธิ ีป้องกันและกาจัดศัตรูพืชโดยวธิ ีธรรมชาติ หรอื โดยการใช้สารสกัดจาก
ธรรมชาติมาทดแทนสารเคมีอันตรายกัน

วันน้ีเรามาทาความรูจ้ กั กับ ตัวห้าและตัวเบียนกันเถอะ
ตัวหา้ เปน็ ส่ิงมีชวี ติ ทกี่ ินศัตรพู ืชเปน็ อาหารครบั ซง่ึ แบง่ ตัวห้าออกเปน็ 2 กลุม่ ดังนี้
- กลุ่มทเ่ี ปน็ แมลง เชน่ แมลงปอ ด้วงเต่า มวน แมลงชา้ ง แมลงหนีบ เปน็ ต้น
- กล่มุ ทไ่ี ม่ใชแ่ มลง เชน่ แมงมุม ไร นก งู มด เปน็ ต้น
ตัวห้า 1 ตัว ตลอดชว่ งชวี ติ สามารถกินศัตรูพืชได้เป็นจานวนมาก จึงมีบทบาทสาคัญในการ
ควบคุมปรมิ าณศัตรูอย่างยิง่ ขอยกตัวอยา่ งดังต่อไปนี้
- มวนเพชฌฆาต มวนพิฆาต ชอบกิน หนอนทกุ ชนิดและแมลงทม่ี ีลาตัวน่มุ

68

- แมลงชา้ งปกี ใส ด้วงเต่าตัวหา้ ชอบกิน เพลี้ยชนิดต่างๆ ไข่และหนอนศัตรูพชื
- ไรตัวห้า ชอบกิน ไรศัตรพู ชื และเพลี้ยไฟ
- แมลงหางหนีบ ชอบกิน เพลยี้ ชนิดต่างๆ ไข่ และหนอนศัตรูพืช รวมทง้ั แมลงทมี่ ีลาตัวอ่อนน่มุ
ข้อเปรยี บเทยี บระหว่างการใชส้ ารเคมีและการใชต้ ัวหา้ ควบคุมศัตรูพืช
ใชส้ ารเคมีกาจดั แมลงและหนอน ผลท่ไี ด้
* แก้ปญั หาได้เฉียบพลนั แต่ชว่ งระยะส้ัน ๆ
* สิ้นเปลอื งเพราะต้องเสียค่าสารเคมีและค่าจา้ งพน่
* สารเคมีทกุ ชนิดอันตรายต่อคน สัตวแ์ ละสิ่งแวดลอ้ ม (ตกค้าง สะสม โดยเฉพาะในตัวเราเอง)
* ทาให้แมลงต้านทานสารเคมี(ด้ือยา)และเกิดศัตรพู ืชชนิดใหม่ ถึงใชห้ ลายตัววนกันก็เถอะ
การมีตัวหา้ ผลท่ีได้
* แก้ปญั หาได้อยา่ งย่ังยนื
* ประหยดั ไม่ต้องซอื้ (ขยายพันธเุ์ อง) ไม่ต้องจา้ ง (กินศัตรูพชื ในสวนเรา)
* ปลอดภัยเพราะมีอยูใ่ นธรรมชาติ
* ชว่ ยให้ธรรมชาติสมดุลไม่มีศัตรพู ืชระบาด
ตัวเบียน ตัวเบยี ดเบยี นตามธรรมชาติของศัตรพู ชื
ตัวเบยี น สัตว์ทเี่ บียดเบียนอยู่บนหรอื อยูใ่ นศัตรูพืชเพ่ือการขยายพันธแุ์ ละเจรญิ เติบโต หรอื อยู่
ด้วยจนครบวงจรชวี ติ ทาให้เหยื่ออ่อนแอและตายในทสี่ ุดมีทง้ั ทเ่ี ปน็ แมลงและสัตวอ์ ่ืนๆ เชน่ แตนเบยี น
และไส้เดือนฝอย เปน็ ต้น
ตัวเบียนแตกต่างจากตัวห้าตรงท่ีสามารถเข้าทาลายศัตรูพืชได้ทุกระยะ เชน่ ตัวเบียนไข่ ตัว
เบียนหนอน ตัวเบียนดักแด้ ตัวเบียนตัวเต็มวัย ตัวเบียนต้องดารงชวี ติ จนครบวงจรชีวติ ในเหย่ือจึง
เสาะหาศัตรพู ชื เพอ่ื เปน็ แหลง่ อาหารและขยายพนั ธุ์
แม้ตัวเบียนมีความจาเพาะเจาะจงต่อศัตรูพืชแต่ก็เป็นแมลงที่มีมากทั้งชนิดและปรมิ าณจึงมี
บทบาทในการลดปรมิ าณศัตรูพชื ลงอยา่ งมาก
ตัวอย่างตัวเบียนชนิดต่างๆและเป้าหมาย
- แตนเบียนไข่ทรคิ โคแกมม่า ตัวเมียวางไขใ่ นไขแ่ มลง
- แตนเบยี น หนอน ชอนใบส้ม ตัวเมียวางไขใ่ นหนอน
- แตนเบียนมวนลาไย ตัวเมียวางไขใ่ นมวนลาไย
- แตนเบียนหนอนโคทเี ชยี ตัวเมียวางไข่ในตัวหนอน
- ไส้เดือนฝอยตัวเบยี น เข้าไปอาศัยกินและขยายพนั ธุ์ ปลอ่ ยสารพษิ ในเหยอื่ ทเ่ี ปน็ หนอนชนิดต่างๆ
วธิ แี ก้ไขและฟ้ ืนคืนกระบวนการท้งั หมด
หยุดการใช้ปุ๋ยสังเคราะห์(ปุ๋ยเคมี) สารกาจัดวัชพืช สารกาจัดศัตรูพืช เพ่ือเปล่ียนมาเป็น
กระบวนการธรรมชาติ (ข้ันตอนนี้ใชร้ ะยะเวลา แต่ผลทจ่ี ะได้ค้มุ ค่า)
หันมาใส่ปุย๋ ชวี ภาพ ปุย๋ หมักชวี ภาพ นา้ หมักชวี ภาพแทน ระหว่างการฟ้ ืนคืนน้ี ดินในแปลงทีเ่ คย
ใชเ้ คมียงั คงมีปุย๋ สังเคราะห์หลงเหลอื อยู่ ซง่ึ แน่นอนจะยังมีแมลงศัตรูพืชรบกวนอยูไ่ ด้จากการดึงดูดเข้า
มา ให้ใชว้ ธิ กี ารปอ้ งกันแบบธรรมชาติแทนครบั สูตรหมักไล่แมลง นา้ ส้มควนั ไม้ สารสะเดาหมัก เชอ้ื บีที
บวิ เวอเรยี เมธาไรเซยี ม ฯลฯ

69

ปลูกพชื สมุนไพรแทรกแซมไว้ระหวา่ งพืชประธาน เชน่ ตะไคร้ ข่า ขิง ไพร กระวาน กระชาย ฯลฯ
แมลงจะหนีพืชจาพวกนี้ แถมเก็บขายได้อีกด้วยครบั

เม่ือผ่านไประยะหน่ึง (แต่ละสวนใชเ้ วลาไม่เท่ากันนะครบั ขึ้นอยู่กับสภาพดินเสียมากน้อยแค่
ไหน) ดินเรม่ ิ มีหญ้าปกคลุม ดินมีชวี ติ มีไส้เดือน มีสัตวห์ น้าดิน สัตว์ในดิน มีหยากไยแ่ มงมุมในสวน น่ัน
ละครบั ตัวหา้ ตัวเบยี น ยามผู้ดูแลรกั ษาสวนของคุณได้กลับมาแล้ว ถึงตรงน้ีเบยี รด์ ีใจด้วยครบั แสดงว่า
กระบวนการสมดุลธรรมชาติถูกฟ้ ืนคืนมาได้แล้ว

สุดทา้ ยแลว้ ถ้ายังคงทาเกษตรแบบเคมี เราจะเปน็ อินทรยี ์ได้หรอื ไม่ แน่นอนว่าหลายๆ คนกลัว
ว่าแมลงศัตรพู ืชจะมารุมแทะสวนของเราเพราะไม่ได้ใชส้ ารเคมีปอ้ งกัน แต่อยา่ ลมื ว่า

1. ใชป้ ุย๋ เคมีดึงดูดแมลงศัตรพู ืช
2. เขา้ วงจรใชส้ ารกาจดั ศัตรพู ชื ตัวหา้ ตัวเบียนตายไปด้วย แต่สวนเรามี
3. สวนเราพืชแข็งแรงทนทานต่อโรคและแมลง สวนเบียรไ์ ม่เคยฉีดยาเกี่ยวกับแมลงเลย ไม่มี
ปญั หาใดๆ เลย ผลผลิตก็สวยงาม รสชาติก็ดี ราคาก็ได้สูงกวา่ เพราะขายเองได้
กระแสอาหารสุขภาพกาลังเปน็ ทตี่ ้องการของตลาดมากข้นึ เรอ่ ื ยๆ เม่ือยุคสมัยเปล่ยี นไป ความรู้
ท่ีมากข้ึนทาให้เราเข้าใจมากข้ึนว่าส่ิงใดดีหรอื ไม่ดีกับเรา วันน้ีอยู่ที่คุณตัดสินใจว่าจะนาหน้าคนอ่ืนไป
ก่อน หรอื ถึงเวลาทคี่ ุณจะต้องเปลี่ยนบา้ งแล้วถึงค่อยมาทาตามหลงั เกษตรอินทรยี ค์ ือวถิ ีทยี่ ่ังยืน

70

2.2 นิยาม 5

(กาหนดอันแน่นอน, ความเปน็ ไปอันมีระเบยี บแน่นอนของธรรมชาติ, กฎธรรมชาติ
- orderliness of nature; the five aspects of natural law)

1. อุตุนิยาม (กฎธรรมชาติเกี่ยวกับอุณหภูมิ หรอื ปรากฏการณ์ธรรมชาติต่างๆ โดยเฉพาะดิ นน้า
อากาศ และฤดูกาล อันเปน็ สิ่งแวดล้อมสาหรบั มนุษย์-physical inorganic order; physical laws)

2. พีชนิยาม (กฎธรรมชาติเกี่ยวกับการสืบพนั ธุ์ มีพนั ธกุ รรมเปน็ ต้น - physical organic order;
biological laws)

3. จติ ตนิยาม (กฎธรรมชาติเก่ียวกับการทางานของจติ - psychic law)
4. กรรมนิยาม (กฎธรรมชาติเกี่ยวกับพฤติกรรมของมนษุ ย์ คือ กระบวนการให้ผลของการกระทา -
order of act and result; the law of Kamma; moral laws)
5. ธรรมนิยาม (กฎธรรมชาติเกี่ยวกับความสัมพันธ์และอาการท่ีเป็นเหตุเป็นผลแก่กันแห่งสิ่ง
ท้ั ง ห ล า ย - order of the norm; the general law of cause and effect; causality and
conditionality) ที่มา

71

ในทางพระพทุ ธศาสนาเถรวาท แบ่งนิยาม 5 มีรายละเอียด ดังนี้

1. อุตุนิยาม (Physical Laws) หมายถึง ธรรมชาติท่ีเกี่ยวกับอุณหภูมิและฤดูกาล เป็น
ปรากฏการณ์ทเ่ี ก่ียวกับ ดิน น้า ลม ฟ้าอากาศ อันเปน็ สิ่งแวดลอ้ มสาหรบั มนษุ ย์

2. พีชนิยาม (Biological Laws) หมายถึง กฎเก่ียวกับกฎธรรมชาติที่เก่ียวกับการสืบพันธุ์
เมล็ดพชื รวมทง้ั พนั ธกุ รรม

3. จติ ตนิยาม (Psychological Laws) หมายถึง กฎธรรมชาติเก่ียวกับกลไกทางานของจติ กฎ
ทกี่ าหนดวา่ องค์ประกอบของจติ แบบน้ีจะส่งผลให้เกิดพฤติกรรมทางจติ และการทางานของจติ

4. กรรมนิยาม (Moral Laws) หมายถึง กฎธรรมชาติเกี่ยวกับพฤติกรรมของมนุ ษย์ คือ
กระบวนการให้ผลของกรรม ระบบจรยิ ธรรม เป็นการให้ผลของกรรมที่ประกอบด้วยความจงใจ แบ่ง
ออกเปน็ 2 ฝา่ ย ฝา่ ยกรรมดีและฝ่ายกรรมชว่ั ได้แก่ กระบวนการให้ผลของกรรมระบบจรยิ ธรรม

5. ธรรมนิยาม (Causal Laws) หมายถึง กฎธรรมชาติเกี่ยวกับความสัมพนั ธแ์ ละความเปน็ เหตุ
เปน็ ผลหรอื เปน็ ปจั จยั แก่กันของส่ิงทงั้ หลาย (สมภาร พรมทา, 2540)

หลักนิยาม 5 จงึ เป็นเรอ่ ื งของกฎของกระบวนการธรรมทางกายภาพทไ่ี ม่มีชวี ติ (อุตุ นิยาม) กฎ
ทางชวี ภาพ (พีชนิยาม) กฎทางจติ วทิ ยา (จติ วทิ ยา) กฎของพฤติกรรมมนุษย์ (กรรมนิยาม) และกฎของ
พฤติกรรมมนษุ ย์ (ธรรมนิยาม)

สรรพสิ่งลว้ นเปน็ ไปตามกฎธรรมชาติ
สรรพสิ่งทีเ่ ป็นสังขตธรรมล้วนดาเนินไปตามระเบียบทีแ่ น่นอน เรยี กว่ากฎธรรมชาติหรอื นิยาม

แบ่งออกเปน็ 2 ส่วนใหญ่ๆ ส่วนแรกคือ กฎเกณฑ์ย่อยๆ ท่คี วบคุมความเปน็ ไปของสังขตธรรม ได้แก่
อุตุนิยาม พีชนิยาม จติ ตนิยาม และกรรมนิยาม ส่วนท่ีสอง คือกฎเกณฑ์ใหญ่ท่ีควบคุมกฎเกณฑ์ย่อยๆ
หรอื ความเป็นไปของสังขตธรรม กฎเกณฑ์น้ันคือ ธรรมนิยาม ส่วนสังขตธรรม ได้แก่นิพพานน้ันไม่
ดาเนินไปตามกฎเกณฑใ์ ด ไม่ว่าจะเปน็ อุตุนิยม พีชนิยาม จติ ตนิยาม กรรมนิยาม หรอื ธรรมนิยาม (ไตร
ลักษณ์และปฏิจจสมุปบาท) กฎเกณฑ์หรอื นิยามที่ควบคุมความเป็นไปของสังขตธรรม ประกอบด้วย
นิยามทงั้ 5 ประการ ดังนี้

1. อุตุนิยาม คือ ความสมา่ เสมอคงทใี่ นธรรมชาติ ส่วนทเี่ ก่ียวกับวัตถหุ รอื กฎธรรมชาติเก่ียวกับ
วัตถุที่ไม่มีชวี ติ เชน่ สสารและพลังงาน ดังท่ี (สมภาร พรมทา, 2546) ได้สรุปเนื้อหาของอุตุนิยามจาก
เนื้อหาท่ีกระจัดกระจายอยู่ในพระไตรปิฎกและอรรถกถาไว้ 4 ประการ คือ (1) วัตถุทุกอย่างมี
ความสัมพันธถ์ ึงกัน (2) ระหวา่ งวัตถุทง้ั สองชน้ิ ทีเ่ ก่ียวเนื่องกัน ในแงท่ ส่ี ่ิงหนง่ึ เปน็ สาเหตุและอีกสิ่งหนงึ่
เป็นผล มีระเบียบความสม่าเสมอและกฎเกณฑ์ทีแ่ น่นอน (3) ภายในวัตถุแต่ละชน้ิ มีความเปน็ ระเบียบ
สม่าเสมอและมีกฎเกณฑ์ท่ีแน่นอน (4) ในโลกแห่งวัตถุ สาเหตุอย่างเดียวย่อมส่งผลเหมือนกัน อุตุ
นิยามน้ันเป็นกฎเกณฑ์ท่ีแน่นอนตายตัว ซง่ึ สามารถนามาอธบิ ายปรากฏการณ์ทางวัตถุต่างๆ ได้ เชน่
อธบิ ายอุณหภูมิหรอื สภาพภูมิอากาศ ฤดูกาล และการเคลื่อนที่ของวัตถุ รวมทั้งปรากฏการณ์ทาง
ธรรมชาติต่างๆ

2. พีชนิยาม คือ ความสม่าเสมอคงทใ่ี นธรรมชาติ ส่วนทเี่ ก่ียวกับสิ่งมีชวี ติ เชน่ มนุษย์ พืช สัตว์
เนื้อหาของพีชนิยาม คือ (1) สิ่งมีชวี ติ ทกุ ชนิดมีความสัมพันธเ์ นื่องกันไป (2) ระหวา่ งสิ่งมีชวี ติ สองหน่วย
ที่เกี่ยวเนื่องกันในแง่ท่ีส่ิงหนึ่งเป็นสาเหตุและอีกส่ิงหนึ่งเป็นผล มีระเบียบ ความสม่าเสมอ และมี

72

กฎเกณฑ์ที่แน่นอน (3) ภายในสิ่งมีชีวติ แต่ละหน่วยมีความเป็นระเบียบ ความสม่าเสมอ และมี
กฎเกณฑ์ทแ่ี น่นอน (4) ในโลกแห่งสิ่งมีชวี ติ สาเหตุอย่างเดียวกันย่อมส่งผลเหมือนกัน

3. จิตตนิยาม คือ ความสม่าเสมอคงที่ในธรรมชาติ ส่วนที่เก่ียวข้องกับจิตใจหรอื เป็นกฎ
ธรรมชาติท่ีเก่ียวกับกลไกการทางานของจติ เนื้อหาของจิตตนิยาม คือ (1) จติ ทุกดวงมีความสัมพันธ์
เนื่องกัน (2) ระหว่างจิตสองดวงทเี่ ก่ียวเนื่องกันในแง่ท่ีดวงหน่ึงเป็นสาเหตุ และอีกดวงหน่งึ เป็นผล มี
ระเบียบ ความสม่าเสมอและมีกฎเกณฑ์ที่แน่นอน (3) ภายในจติ แต่ละดวงมีความเป็นระเบียบ ความ
สม่าเสมอและมีกฎเกณฑ์ท่ีแน่นอน (4) ในโลกแห่งจิต สาเหตุอย่างเดียวกันย่อมก่อให้เกิดผลอย่าง
เดียวกัน

4. กรรมนิยาม คือ ความสม่าเสมอคงทใ่ี นธรรมชาติ ส่วนทเ่ี ก่ียวข้องกับการให้ผลของกรรม หรอื
กฎธรรมชาติเก่ียวกับการให้ผลของกรรมที่ประกอบด้วยความจงใจ (เจตนา) ท้ังการกระทาดีและการ
กระทาทไ่ี ม่ดี ดังทด่ี ังที่ สมภาร พรมทา ได้กลา่ วถึงเนื้อหาของนิยาม คือ (1) กรรม หรอื การกระทาทเี่ กิด
จากความจงใจ ทุกอย่างมีผลสนองตอบผู้กระทาเสมอ ยกเว้นกรรมที่ไม่อาจสนองตอบ เพ ราะตัว
ผู้กระทากรรมไม่มีตัวตนในสังสารวัฏอีกแล้ว (อโหสิกรรม) (2) กรรมมีสองประเภท คือ กรรมดีและ
กรรมช่ัว กรรมดีย่อมก่อให้เกิดผลตอบสนองท่ีดี กรรมช่วั ย่อมก่อให้เกิดผลตอบสนองชั่วเสมอ (3)
ระหว่างกรรมและผลของกรรม มีระเบียบ ความสม่าเสมอและกฎเกณฑ์ที่แน่นอน กรรมอย่างเดียวกัน
กระทาโดยบุคคลทีม่ ีคุณสมบัติเหมือนกัน และกระทาต่อส่ิงท่ีมีคุณสมบัติเหมือนกันย่อมอ านวยวบิ าก
เหมือนกัน นอกจากนิยามทั้ง 4 ซ่ึงเป็นกฎเกณฑ์ความเป็นไปของสังขตธรรมทั้งหลายแล้ว ยังมี
กฎเกณฑ์หรอื นิยามท่ีครอบคลุมนิยามท้ัง 4 ดังกล่าว กฎเกณฑ์น้ันเรยี กว่า ธรรมนิย าม ส่วนอสังขต
ธรรม ได้แก่ นิพพานน้ันมิได้ดาเนินไปตามนิยามทง้ั 4 และกฎธรรมนิยามหรอื กฎอื่นใด ดังน้ัน จงึ กล่าว
ได้วา่ ธรรมนิยาม คือกฎเกณฑท์ ค่ี วบคุมความเปน็ ไปของสรรพส่ิงยกเวน้ อสังขตธรรม

5. ธรรมนิยาม กฎทวั่ ไปแห่งความเปน็ สาเหตุเป็นผล เปน็ กฎทคี่ รอบคลุมความเปน็ ไปของสังขต
ธรรม ได้แก่ อุตุนิยาม พีชนิยาม จติ ตนิยาม และกรรมนิยาม ธรรมนิยามมีเนื้อหาโดยทวั่ ไปว่า “เมื่อสิ่งนี้
มี สิ่งน้ีจงึ มี เพราะสิ่งน้ีเกิดขึ้น ส่ิงน้ี จงึ เกิดข้ึน เพราะเม่ือสิ่งน้ีไม่มี ส่ิงนี้จงึ ไม่มี เพราะสิ่งน้ีดับ สิ่งน้ีจงึ ดับ”
(ขุ.อุ. (ไทย) 25/3/174)หรอื กล่าวอีกนัยหน่งึ วา่ ทุกส่ิงล้วนอิงอาศัยกันในฐานะทีส่ ่ิงหนึง่ เป็นสาเหตุ อีก
ส่ิงหน่ึงเป็นผล ธรรมนิยามนี้เป็นกฎเกณฑ์ใหญ่ที่ครอบคลุมนิยามหรอื กฎเกณฑ์เฉพาะทั้ง 4 ดังกล่าว
ธรรมนิยามเปน็ กฎเดียวกันกับหลักไตรลักษณ์และหลักปฏิจจสมุปบาท กฎธรรมชาติหรอื ธรรมนิยาม ซง่ึ
ประกอบไปด้วยไตรลักษณ์และปฏิจจสมุปบาท ในขณะที่กฎ 4 ข้อแรก กระทาการภายในขอบเขตของ
ตน แต่กฎข้อสุดทา้ ยคือกฎแห่งความเป็นเหตุเปน็ ผลแก่กันแห่งส่ิงทง้ั หลายกระทาการภายในของกฎ 4
ขอ้ แรก ทาให้กฎแต่ละข้อสัมพันธก์ ัน ข้อนี้หมายถึงวา่ ศีลธรรมของมนุษย์ ซงึ่ เปน็ พฤติกรรมของมนุษย์
(กรรมนิยาม)

คลิป อาจารยย์ ักษ์ สอนหลักคดิ ของการทา "กสิกรรมธรรมชาติ" ด้วยนยิ าม 5 ความยาว 8.36 นาที

https://www.youtube.com/watch?v=Sox4N3UhsEs

73

2.3 หลักการปลูกป่า 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่าง

พระราชดารกิ ารพัฒนาป่าไม้ ของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในการ
ผสมผสานการอนุรกั ษ์ ดิน น้า และการฟ้ ืนฟูทรพั ยากรปา่ ไม้ ควบค่กู ับความต้องการด้านเศรษฐกิจ

ปลกู ปา่

1. ปา่ ไม้ใชส้ อย คือ ไม้โตเรว็ เชน่ สะเดา ไม้ไผ่
2. ปา่ ไม้เศรษฐกิจ คือ เชน่ ไม้สัก ประดู่ พะยูง
3. ปา่ ไม้กินได้ คือ ไม้ผล เชน่ กลว้ ย มะม่วง และผักกินใบต่าง ๆ

ได้ประโยชน์

1. ไม้ใชส้ อย สาหรบั ใชใ้ นครวั เรอื น เชน่ นามาสรา้ งบ้าน ทาเล้าเป็ด เล้าไก่ ด้ามจอบเสียม ทา
หัตถกรรม หรอื กระทงั่ ใชเ้ ปน็ เชอื้ เพลิง (ฟืน) ในการหุงต้ม

2. เปน็ แหล่งรายได้ของครวั เรอื น เปน็ พืชทส่ี ามารถนามาจาหน่ายได้ ซง่ึ ควรปลูกพืชหลากหลาย
ชนิดเพ่อื ลดความเสี่ยงเรอ่ ื งราคาตกต่าและไม่แน่นอน

3. นามาเปน็ อาหาร นามาเปน็ อาหาร ทง้ั พชื กินใบ กินผล กินหัว และเปน็ ยาสมุนไพร
4. ประโยชน์ในการช่วยอนุรกั ษ์ดินและน้า การปลูกพืชท่ีหลากหลายอย่างเป็นระบบ จะชว่ ย
สรา้ งสมดุลของระบบนิเวศ ชว่ ยปกปอ้ งผิวดินให้ชุม่ ชนื้ ดูดซบั นา้ ฝน

ขอ้ คานงึ ในการปลกู ปา่ 3 อย่าง

1. การปลูกชว่ งแรกควรเลือกปลูกไม้เบิกนา เช่น แค มะรุม สะเดา กล้วย อ้อย ไผ่ ข้าวและ
พืชผัก ทงั้ นี้ เพราะเปน็ พืชอาหารและไม้ใช้ สอยเลก็ ๆน้อยๆ ทโ่ี ตและให้ผลผลติ เรว็ สามารถคลมุ ดินและ
ดูดซบั ความชุม่ ชน้ื โดยควรเน้นปลูกพชื กินได้ ทโี่ ตไวเพ่ือเปน็ แหล่งอาหาร และไม้ใชส้ อย

74

2. ไม้ปลกู เพือ่ อยูอ่ าศัย หรอื ไม้เศรษฐกิจขนาดใหญ่ หรอื ไม้ระดับสูง ควรปลูกในปที ่ี 2
3. ไม้สมุนไพร ส่วนใหญ่จะเป็นไม้พุ่มเตี้ย ไม้เรย่ ี ดิน และไม้หัวใต้ดิน มักจะเจรญิ เติบโตได้ดี ใน
ทร่ี ม่ และรม่ ราไร
4. นาขา้ วควรเลือกทาในพ้นื ทใ่ี ห้เหมาะสม สามารถให้ผลผลิตเพยี งพอ ตลอดทงั้ ปี
5. ควรขุดรอ่ งน้าขนาดเลก็ เพ่ือเก็บน้าและความชุม่ ชนื้ แก่ต้นไม้ อีกท้งั สามารถใชเ้ ลีย้ งปลาเพ่ือ
เปน็ อาหาร และหมุนเวยี นน้าไปสู่บอ่ ขนาดใหญ่

แนวคิดการปลูก ปา่ 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง

เป็นแนวคิดของการผสมผสานการอนุรกั ษ์และฟ้ ืนฟูทรพั ยากรป่าไม้ ควบคู่กันไปกับการพัฒนา
ด้านเศรษฐกิจและสังคม โดยส่งเสรมิ ให้ชาวบ้านได้ตระหนักและเห็นคุณค่าจากปา่ ไม้ที่ปลกู โดยจาแนก
ตามการใชป้ ระโยชน์ดังน้ี

ประโยชน์เพ่ือให้ “พออยู่” คือการปลูกต้นไม้ท่ใี ชเ้ น้ือไม้และไม้เชงิ เศรษฐกิจให้เป็นปา่ ไม้กลุ่มนี้เป็นไม้
อายุยาวนานซึ่งจะเน้นประโยชน์ในเนื้อไม้ได้เพ่ือสรา้ งบ้าน ทาเครอ่ ื งเรอื น และถือได้ว่าเป็นการออม
ทรพั ย์เพื่อสรา้ งความม่ันคงในอนาคตต้นไม้กลุ่มนี้ ได้แก่ ตะเคียนทอง ยางนา แดง สัก ประดู่ พะยอม
พะยูง เปน็ ต้น
ประโยชน์เพ่ือให้ “พอกิน” คือการปลูกต้นไม้ท่ีกินได้รวมท้ังเป็น สมุนไพร ไม้ในกลุ่มนี้ เชน่ แค มะรุม
ทเุ รยี น สะตอ ผักหวาน ฝาง แฮ่ม กล้วย ฟักขา้ ว เปน็ ต้น
ประโยชน์เพื่อ “พอใช”้ คือการปลูกต้นไม้สาหรบั ใชส้ อยในครวั เรอื น อาทิ เผาถ่าน ทางานหัตถกรรมหรอื
ทานา้ ยาซกั ลา้ งไม้ในกล่มุ นี้ เชน่ ประคาดีควาย หวาย ไผ่ หมีเหม็น เปน็ ต้น
ประโยชน์เพ่ือ “พอรม่ เย็น” คือประโยชน์อย่างที่ 4 ท่ีเกิดจากการ ปลูกป่า 3 อย่าง “พอรม่ เย็น” คือป่า
ทง้ั 3 อยา่ งจะชว่ ยฟ้ ืนฟรู ะบบนิเวศดินและน้า ให้กลับมาอุดมสมบูรณ์ รม่ รน่ ื เย็นฉา่ ขนึ้ มา

หลกั การที่ 1 การสรา้ ง “ปา่ เปยี ก”

วธิ ที ่ี 1 ทาระบบปอ้ งกันไฟไหม้ปา่ โดยใชแ้ นวคลองส่งน้า และแนวพชื ชนิดต่าง ๆ ทป่ี ลกู ไว้
วธิ ที ่ี 2 สรา้ งระบบการควบคมุ ไฟปา่ ด้วยปา่ เปยี ก โดยอาศัยชลประทานและนา้ ฝน
วธิ ที ่ี 3 ปลูกต้นไม้โตเรว็ คลุมแนวรอ่ งน้า เพื่อให้เกิดความชุม่ ชน้ื แผ่ขยายออกไปทัง้ สองรอ่ งน้า
ซงึ่ จะชว่ ยปอ้ งกันไฟปา่ เน่ืองจากไฟปา่ จะเกิดขน้ึ หากขาดความชุม่ ชนื้ ของสภาพปา่
วธิ ที ี่ 4 สรา้ งฝายชะลอความชุม่ ชน้ื หรอื ท่เี รยี กว่า “Check Dam” เพื่อปดิ กั้นรอ่ งน้าหรอื ลาธาร
ขนาดเล็กๆ เพื่อใชเ้ ก็บกักน้าและตะกอนดินไว้บางส่วน โดยน้าท่ีเก็บไว้จะซมึ เข้าไปสะสมในดิน ทาให้
ความชุม่ ชน้ื ขยายเข้าไปทง้ั สองด้านจนกลายเปน็ ปา่ เปยี ก
วธิ ที ี่ 5 สูบน้าจากท่ีสูงแล้วปล่อยให้ไหลลงมาทลี ะน้อย เพื่อชว่ ยเสรมิ การปลูกป่าบนพื้นทสี่ ูงใน
รูป “ภูเขาปา่ ” ให้กลายเปน็ ปา่ เปยี กชว่ ยปอ้ งกันไฟปา่ ได้
วธิ ที ี่ 6 ปลกู ต้นกล้วย ซงึ่ สามารถอุ้มน้าไวไ้ ด้มากกว่าพืชชนิดอื่น ในพื้นทท่ี ก่ี าหนดให้เปน็ ชอ่ งวา่ ง
ของปา่ กวา้ ง 2 เมตร เพือ่ เปน็ แนวปะทะกับไฟปา่

75

ทฤษฎีการปลูกป่าโดยไม่ต้องปลูกตามหลักการฟ้ ืนฟูสภาพป่าด้วยวัฏจกั รธรรมชาติ (Natural
Reforestation) การปลูกปา่ โดยไม่ต้องปลกู มี 3 วธิ ดี ังนี้

ปล่อย ถ้าเลือกพ้ืนที่เหมาะสมแล้วควรทิ้งป่าไว้ตรงน้ัน ไม่ต้องไปปรบั สภาพอ่ืนใดป่าจะเติบโต
ขึ้นมาเปน็ ปา่ สมบูรณ์ได้เอง

ปละ ในสภาพป่าเต็งรงั ป่าเสื่อมโทรมไม่ต้องไปทาอะไรเพราะตอไม้จะแตกกิ่งออกมาอีก ถึงแม้
ต้นไม่สวยแต่จะกลายเปน็ ต้นไม้ใหญ่ได้

ประคับประคอง ไม่รงั แกปา่ หรอื ต้นไม้ เพียงแต่ค้มุ ครองให้เจรญิ เติบโตตามธรรมชาติเทา่ นั้น

หลักการท่ี 2 ปลูกป่าในทสี่ งู

ใช้ไม้จาพวกที่มีเม็ดท้ังหลาย ขึ้นไปปลูกบนยอดที่สูง เม่ือโตมีเมล็ดพันธุ์ โดยจะลอยตกลง
มาแล้วงอกในทตี่ า่ ต่อไป เปน็ การขยายพันธโุ์ ดยธรรมชาติ

หลักการที่ 3 ปลูกปา่ ธรรมชาติ

ปลูกต้นไม้ดั้งเดิม ศึกษาก่อนว่าพันธุ์พืชพันธุ์ไม้ด้ังเดิมมีอะไร เป็นอย่างไรแล้วปลูกเพ่ิมเติม
ตามที่เหมาะสม งดปลูกไม้ต่างถ่ิน ไม่ควรนาไม้แปลกปลอมหรอื พันธุต์ ่างถิ่นเข้ามาปลูกโดยยังไม่ได้
ศึกษาอยา่ งแน่ชดั

ขอ้ คานงึ ในการปลกู ปา่ 3 อยา่ ง ประโยชน์ 4 อยา่ ง

ไม้เบิกนา ไม้สะเดา มะรุม แค กล้วย อ้อย และพืชผักอายุส้ัน ควรหามาปลูกก่อนเพื่อสรา้ ง
แหล่งอาหารให้กับครอบครวั

ไม้เพ่ืออยู่อาศัย ควรปลูกหลงั จากปลกู ไม้ในขอ้ ท่ี 1 ประมาณ 1-2 ปี
ไม้สมุนไพร จะเจรญิ เติบโตได้ดีเม่ือมีความรม่ รน่ ื เพยี งพอ นาขา้ ว กาหนดพ้ืนทใี่ ห้เหมาะสมหาก
มีพ้ืนทเ่ี พียงพอ เพื่อเก็บข้าวไว้กินระหว่างปีโดยไม่ต้องซอื้ รอ่ งน้า ควรขุดรอ่ งน้าขนาดเล็กเพ่ือให้ความ
ชุม่ ชน้ื กับพื้นดินและต้นไม้ ซง่ึ จะทาให้สามารถเลี้ยงปลาธรรมชาติเพื่อใชเ้ ปน็ อาหาร โดยขุดให้เชอ่ื มต่อ
กับบ่อขนาดใหญ่ปลูกต้นไม้ให้หลากหลาย เพ่ือใชป้ ระโยชน์ได้หลากหลาย ชว่ ยลดค่าใชจ้ า่ ย สรา้ งความ
ม่ันคงซง่ึ เปน็ การเสรมิ สรา้ งภูมิค้มุ กันในครอบครวั และชุมชน

วธิ กี ารปลูกต้นไม้ แบบหลุมพอเพียง.....ปลูกทกุ อย่างในหลุมเดียว ลดภาระการรดนา้ ปลูกซ้า
หลมุ พอเพียง คือ การปลูกพืชหลายอย่างในหลุมเดียว หลมุ ทว่ี ่าน้ีไม่ได้สภาพเปน็ หลุมลึก ๆ แต่

เปน็ การปลกู พืชเปน็ กลุ่ม ขนาดที่น่าลองทาคือ ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 1 เมตร แต่สาหรบั คนทมี่ ีพื้นท่ี
ว่าง เพ่ือเตรยี มปลูกพืช อาจจะทาหลายๆหลุม ขนาดที่กาลังพอแรง คือขนาดกว้าง 80 – 100
เซนติเมตร จะทาวงกลมหรอื สี่เหลี่ยมก็ได้ ระยะห่างระหว่างหลุม 4x4 เมตร ถ้ามีพื้นที่ 1 ไร่ จะได้ 100
หลมุ หรอื ถ้าไม่มีทเ่ี ปน็ ผืนก็สรา้ งหลมุ ไว้ตามหัวไรป่ ลายนา มุมบ้าน หลงั ครวั ขอบบอ่ นา้ รมิ ทางเดิน

หลุมพอเพียง เปน็ วธิ กี ารบรหิ ารจดั การส่ิงทอี่ ยู่ในหลุม เรม่ ิ จากเตรยี มพ้ืนที่ตามขนาดทก่ี าหนด
แล้วก็ปลูกหญ้าแฝกเป็นรูปวงกลมหรอื เป็นล็อกสี่เหลี่ยม จากนั้นปลูกไม้ในหลุมน้ี ลงได้ถึง 4 – 5
ประเภทในหลุมเดียว เพื่อลดภาระการรดน้า ปลูกซ้า และเกื้อต่อการกาจดั ศัตรูพืชเพราะให้ทุกอย่าง
เก้ือกลู อันเอง

76

ต้นไมท้ จ่ี ะปลูกในหลมุ แบ่งเปน็ 5 ประเภท

1. ไม้พเี่ ลี้ยง เป็นไม้ทใ่ี ห้รม่ เงา เก็บนา้ เก็บความชน้ื โดยเฉพาะชว่ งรอ้ นหรอื หน้าแลง้ เชน่ กล้วย
น้าว้า กลว้ ยหอม ควรปลูกทางทศิ ตะวันตก เพราะชว่ ยบงั แสงชว่ งบ่ายทอี่ ากาศรอ้ นจดั เป็นพ่เี ล้ยี งให้พืช
ทไี่ ม่ชอบแดดจดั มาก ได้กล้วยเครอื แรกเม่ือปลกู 1 ปี ก็ตัดทง้ิ ปล่อยหน่อใหม่ให้ทางาน

2. ไม้ฉลาด เป็นไม้ข้ามปี ท่ีสามารถเอาตัวรอดได้ดี เก็บผลได้นานพอสมควร เช่น ชะอม
ผักหวาน มะละกอ ผักต้ิว ผักเม็ก เรม่ ิ เก็บกินได้ต้ังแต่ 1 เดือนไปเรอ่ ื ยๆ

3. ไม้ปัญญาอ่อน หรอื ไม้รายวัน เปน็ ไม้ล้มลุกปลูกงา่ ย ตายเรว็ ต้องคอยปลูกใหม่ ดูแลรดน้า
ทุกวัน แต่เก็บผลได้เรว็ ได้ทุกวัน เช่น พรกิ มะเขือ กะเพรา โหระพา ตะไคร้ ข่า ฟักทอง แตงไทย
แตงกวา ผักบุง้ จนี คะน้า เปน็ ต้น เรม่ ิ เก็บกินได้ตั้งแต่ 15 วัน

4. ไม้บานาญ เปน็ ไม้ผลยืนต้น ใชเ้ วลาปลูก 2 - 4 ปี แต่เมื่อให้ผลผลิตแล้ว เก็บกิน เก็บขายได้
เรอ่ ื ย ๆ เชน่ ขนนุ มะม่วง มะนาว กระท้อน เงาะ ทุเรยี น มังคดุ ยางพารา เปน็ ต้น ในหลมุ หนึ่งควรเลือก
ปลูกแค่ประเภทเดียว

5. ไม้มรดก เปน็ กลุ่มไม้ใชส้ อยที่อายุยืน ใชเ้ วลาปลูกนาน เก็บไว้เป็นมรดกให้ลูกหลาน ตัดขาย
ก็ได้เงนิ ก้อนใหญ่หรอื จะเอาไว้ใชซ้ อ่ มแซมบ้านก็ได้ เชน่ ประดู่ สักทอง ยางนา สะเดา พะยูง ชงิ ชนั ไม้
พวกน้ีเปน็ ไม้ใหญ่ ปลูกฝ่ งั ตรงขา้ มกับต้นกลว้ ย

พื้นทใี่ ต้รม่ เงาหรอื บรเิ วณหลุมท่มี ีการเตรยี มดินใส่ปุย๋ ปรบั ปรุงดินรดน้าและดูแล ยังสามารถใช้
ประโยชน์ได้อีกมาก แทนทจี่ ะปลอ่ ยให้วัชพืชขน้ึ เปน็ ภาระทตี่ ้องคอยกาจดั การปลกู พชื บางอย่างทมี่ ีกล่ิน
เฉพาะ ชว่ ยไล่แมลงศัตรูพืช นอกจากนั้นยังเปน็ กุศโลบายที่ทาให้พืชหลักท่ีต้องการปลูก เชน่ ไม้ผล ไม้
ยืนต้น ไม้ป่ายืนต้น เจรญิ เติบโตและมีโอกาสรอดสูง เพราะผู้ปลูกจะคอยห่วงใย หมั่นดูแ ล ทาให้พืช
หลัก ดังกล่าวเจรญิ เติบโตดีกว่าปกติอีกด้วย และหากพืชชนิดใด ชนิดหนึ่งจะเบียดเบียนพืชอ่ืนมาก
เกินไปก็คอยควบคุมให้เหมาะสม ตัดแต่งทรงพุ่ม จดั พืชหรอื เถาเลื้อยให้เหมาะสม สาหรบั พืชพ่ีเลี้ยงก็
ไม่ต้องมาก ในหน่ึงหลุมปลูกกล้วยเพียง ๑ -๒ ต้น เท่านั้น คือ ต้นที่กาลังให้เครอื อีกหน่งึ ต้นสารองไว้
สาหรบั เครอื ต่อไปนอกน้ันให้ขุดหน่อไปขายหรอื ไปปลกู ทอี่ ื่น

การปลูกหญ้าแฝกล้อมต้นไม้หลักไม่ว่าจะอยู่ในรูปแบบหลุมพอเพียงหรอื ไม้เด่ียวรากหญ้าแฝก
จะเป็นรา่ งแหในแนวดิ่งชว่ ยยึดดินให้คงรูปเปรยี บเสมือนกระถางธรรมชาติ เพราะปมรากแฝกจะ ชว่ ย
เพ่ิมธาตุอาหารในดิน ชว่ ยดูดซบั น้าในดินไว้ แทนท่ีจะซมึ หายลงใต้ดินอย่างรวดเรว็ กอแฝกท่ีเบียดชดิ
ชว่ ยดักตะกอนดินซงึ่ รวมปุย๋ ทใี่ ส่ และ ใบแฝกทตี่ ัดมาคลุมดินยังชว่ ยรกั ษาดินให้ชุม่ ชนื้ ในทส่ี ุดก็ย่อย

77

2.4 การปลูกป่า ไม้ 5 ระดับ

ปลกู ไม้ 3 อยา่ ง คือ
1. ปา่ ไม้ ใชส้ อย: สามารถนาไม้มาใชท้ า

ถ่าน ฟืน ให้พลงั งาน ก่อสรา้ งทาคอก
สัตว์ ทากสิกรรมต่างๆ
2. ปา่ ไม้ ทใ่ี ชใ้ นการก่อสรา้ ง : สามารถ
นาไม้มาใชส้ รา้ งบา้ นเรอื น
เฟอรน์ ิเจอร์
3. ปา่ ไม้ กินได้ : นาผลไม้ทไ่ี ด้มากินได้
นามาเปน็ อาหาร ยารกั ษาโรค
เครอ่ ื งด่ืม เชน่ พชื ผัก สมุนไพร
ผลไม้

ปลูกไม้ ประโยชน์ 4 อยา่ ง คือ
1. พออยู่ หมายถึง ไม้ยืนต้น ไม้

เศรษฐกิจ ปลูกไวใ้ ชก้ ่อนสรา้ งทาที่
อยู่อาศัย ซอ่ มแซมบ้านเรอื น ออม
เงนิ และจาหน่าย
2. พอกิน หมายถึง การปลูกพืชผัก
สมุนไพร และผลไม้ทกี่ ินได้
3. พอใช้ หมายถึง ปลูกไม้ไวใ้ ชส้ อย
และพลงั งาน เชน่ ไม้ฟืน และไม้ไผ่ เปน็ ต้น
4. ประโยชน์ต่อระบบนิเวศ สรา้ งความสมบูรณ์และก่อให้เกิดความหลากหลายทางชวี ภาพในพืน้ ทป่ี า่

ปา่ ไม้ 5 ระดับ คือ
1. ไม้สูง : จะมีความสูงจากพ้นื ดินต้ังแต่ 240 ซม. ขนึ้ ไป เปน็ ไม้ทใี่ ชป้ ลกู เพื่อเปน็ รม่ เงา
2. ไม้กลาง : จะมีความสูงจากพืน้ ดินไม่เกิน 180 ซม.
3. ไม้เต้ีย : จะมีความสูงจากพน้ื ดินไม่เกิน 45 ซม.
4. ไม้เรย่ ี ดิน, ไมเ้ ลื้อย : จะมีความสูงจากพื้นดินไม่เกิน 30 ซม. ประโยชน์ของไม้คลุมดิน คือ ยดึ หน้าดิน

เอาไว้ไม่ให้พงั ทลายเวลาโดนน้าพัด ลดความรอ้ นระอุของดิน
5. ไม้หัวใต้ดิน : เปน็ ไม้ทมี่ ีหัวอยู่ใต้ดิน

ตัวอย่างไม้แต่ละประเภท

1. ไม้สูง : ไม้ยนื ต้น ไม้เศรษฐกิจ ออมเงนิ ชว่ ยรกั ษาระบบนิเวศ เชน่ ตะเคียน ยางนา เต็ง รงั มะค่า
มะฮอกกานี ประดู่ ต้น สัก พยุง ฯลฯ

2. ไม้กลาง : ไม้ทม่ี ีความสูงเปน็ รองกลุ่มไม้ยนื ต้น เชน่ สะเดา ข้ีเหลก็ มะขาม มะกรดู มะนาว มะพรา้ ว
ส้มโอ ขนุน ทเุ รยี น มะม่วง ดอกแค กลว้ ย ชะอม พชื ไร่ พชื สวน ทกุ ชนิด ฯลฯ

78

3. ไม้เต้ีย : ต้นไม้ทม่ี ีทรงพุ่มเตี้ย เชน่ พรกิ มะเขอื กะเพรา ตะไคร้ ขา้ ว ฟ้า ทะลายโจร ทานตะวัน ไม้
ดอก พชื สมุนไพรต่างๆ ฯลฯ

4. ไม้เรย่ ี ดิน : ไม้เลื้อย เชน่ บวบ น้าเต้า ถ่ัว แตง มะระ ตาลึง ผักบุ้ง พชื ผักต่างๆ ฯลฯ
5. ไม้หัวใต้ดิน : ปลกู พชื ทมี่ ีหัวฝงั ดิน เชน่ ขงิ ข่า หัวหอม กระเทยี ม สายบัว เผือก มนั ถ่ัวลสิ ง ฯลฯ
วธิ ปี ลูกปลูกไม้ 3 ชนิด ในพ้ืนทเ่ี ดียวกัน ดังน้ี
1. ไม้ใชส้ อย : ( ไม้โตเรว็ 5-10 ปใี ชไ้ ด้, ไม้ฟืน ) จานวน 100 ต้น/ไร่ ใชร้ ะยะปลกู 4 x 4 เมตร
2. ไม้ก่อสรา้ ง : ( ไม้โตชา้ , ไม้เนื้อแข็ง, ไมเ้ ศรษฐกิจ, ไม้ยนื ต้น ) จานวน 100 ต้น/ไร่ ใชร้ ะยะปลูก 4 x 4

เมตร
3. ไม้ปา่ กินได้ : จานวน 25 ต้น/ไร่ ใชร้ ะยะปลูก 4 x 4 เมตร และปลูก ไม้ชนั้ ลา่ งแซม ปลกู พชื หัว

สมุนไพร และพชื ล้มลุก
การเลือกชนิดพันธไุ์ ม้ปลกู
1. ไม้ใชส้ อย
หมายถึง ไม้ทสี่ ามารถนามาใชป้ ระโยชน์ได้อเนกประสงค์ในการก่อสรา้ ง ทาเครอ่ ื งมือกสิกรรม ทา
เฟอรน์ ิเจอร์ ประดิษฐกรรมฟืนและถ่านฯ ซง่ึ ชนิดไม้ที่ปลูกสามารถตัดฟันนามาใชป้ ระโยชน์ได้ในชว่ ง
ระยะเวลาอันสั้น 5 – 10 ปี ส่วนใหญ่จะเน้นหนักพันธไุ์ ม้โตเรว็ เปน็ หลัก แต่หากในบางพนื้ ทที่ มี่ ีการใช้
ประโยชน์ไม้ขนาดเล็ก เพ่ืออุตสาหกรรมประดิษฐกรรม พนั ธไุ์ ม้มีค่าเศรษฐกิจบางชนิด เชน่ ไม้สัก ก็
จดั เปน็ ไม้ใชส้ อย ทง้ั นี้การแบง่ หมวดหมู่ขน้ึ อยูก่ ับวัตถุประสงค์การใชเ้ ปน็ หลกั

ชนิดไม้ทเี่ หมาะสมสาหรบั ปลกู เปน็ ไม้ใชส้ อย ควรมีลกั ษณะดังนี้
1) เปน็ ชนิดไม้ทห่ี าพนั ธไุ์ ด้งา่ ยและโตเรว็ ในทอ้ งถ่ินน้ัน มีเรอื นยอดขนาดปานกลาง รวมถึง
ความสามารถต้านทานต่อปจั จยั แวดล้อมทไี่ ม่เหมาะสมได้ดี
2) ให้ผลผลติ ด้านเน้ือไม้สูงและมีก่ิงก้านมากพอสมควร
3) มีระบบรากค่อนข้างลึกเพอ่ื ลดการแก่งแย่งธาตุอาหารจากพชื เกษตร และพ้นอันตรายจากการไถ
พรวน
4) ปลูกและบารงุ รกั ษาได้ง่าย
5) มีอายุการตัดฟันในระยะสั้น 5 – 15 ปี และมีความสามารถในการสืบต่อพนั ธโุ์ ดยวธิ งี า่ ย ๆ เชน่ แตก
หน่อได้ดี
6) เปน็ ชนิดไม้ทใ่ี ห้ค่าความรอ้ นสูงเพ่อื ใชเ้ ป็นฟืนถ่าน
7) เปน็ ไม้ทใี่ ชป้ ระโยชน์ได้อเนกประสงค์ เชน่ ใบ ดอก ผล ใชเ้ ปน็ อาหารได้
8) สามารถชว่ ยให้การปรบั ปรุงดินได้ดี

การเลือกชนิดไม้ปลูก นอกจากจะต้องเปน็ ชนิดไม้ทคี่ วรมีลกั ษณะดังกลา่ วขา้ งต้นแลว้ การเลอื กชนิดไม้
ปลกู ยงั จะต้องคานงึ ถึงความต้องการ ปจั จยั แวดลอ้ ม ของพันธไุ์ ม้ชนิดนั้น ๆ โดยพนั ธไุ์ ม้แต่ละชนิดจะมี
ความต้องการปจั จยั แวดล้อมทแ่ี ตกต่างกัน ปจั จยั แวดล้อมทสี่ าคัญ และมีผลกระทบ ต่อการ
เจรญิ เติบโตของต้นไม้ประกอบด้วย สภาพภูมิอากาศ ดิน แมลงและเชอื้ โรคการทผี่ ู้ปลกู ได้ทราบข้อมูล
ว่าพันธไุ์ ม้ชนิดใด ชอบขนึ้ ในสภาพแวดล้อมอย่างไร จะเปน็ ประโยชน์ต่อการเลอื กชนิดไม้ปลกู เปน็ อย่าง
มาก

79

ชนิดพันธุไ์ ม้เลอื กปลกู อาจเปน็ ทมี่ ีอยู่ในทอ้ งถ่ินน้ันหรอื นามาจากแหลง่ อื่น แต่ในทางปฏิบตั ิทด่ี ี ควร
เลือกชนิดพันธุไ์ ม้ทอ้ งถิ่นเปน็ อันดับแรกเสียก่อน เพราะจะเปน็ วธิ กี ารทป่ี ระหยดั และปลอดภัยทสี่ ุด
ส่วนการเลอื กชนิดพันธุไ์ มต้ ่างถ่ินนามาปลูก ควรเปน็ อันดับรองและมีความแน่ใจขึน้ ได้ดี ดังนั้นการได้
ทราบความต้องการปจั จยั แวดลอ้ มของพนั ธไุ์ ม้บางชนิดเสียก่อน ก็จะเปน็ ประโยชน์ต่อการตัดสินใจ
เลอื กชนิดไม้ปลกู ไม้โตเรว็ ในรูปของฟืนและถ่านขณะนี้ความต้องการเกี่ยวกับการใชป้ ระโยชน์ใน
รูปแบบต่าง ๆ มีมากขนึ้ อยา่ งรวดเรว็ จนปา่ ธรรมชาติ มิอาจสนองตอบได้ทนั ทว่ งที

การปลูกไม้ไวใ้ ชส้ อยสาหรบั ชุมชน จงึ เกิดขน้ึ อยา่ งมากมายทวั่ ทกุ ภาคของประเทศไทย
โดยเฉพาะการปลกู ไม้โตเรว็ สาหรบั ใชส้ อย และฟ้ ืนฟูสภาพพื้นดินทเี่ สื่อมโทรมในปจั จุบนั ให้ดีขึ้น พนั ธุ์
ไม้ทกี่ รมปา่ ไม้ได้แนะนาให้ประชาชนปลูก ได้แก่ ยูคาลปิ ตัส สนประดิพัทธ์ กระถินยกั ษ์ สะเดา เลย่ี น
กระถินณรงค์ สะแก ขีเ้ หลก็ สนทะเล และพุทรา เปน็ ต้น

2. ไม้ทใี่ ชใ้ นการก่อสรา้ ง
ไม้เปน็ วสั ดุซง่ึ มนษุ ย์รจู้ กั กันอยา่ งแพรห่ ลาย มีการนามาใชป้ ระโยชน์เปน็ เวลานาน ต้ังแต่อดีต

จนถึงปจั จุบนั เน้ือไม้เปน็ ส่วนทไี่ ด้จากไม้ยนื ต้น ซง่ึ นาไปใชส้ อยในรูปต่าง ๆ มากกว่าส่วนอื่น ส่วนของ
เน้ือไม้อาจแบง่ ได้ 3 ลักษณะ

1. ใชจ้ ากเนื้อไม้โดยตรง : เชน่ ไม้กระดาน ไม้ก่อสรา้ งต่าง ๆ เครอ่ ื งเรอื น ฯลฯ
2. ใชจ้ ากเซลล์ในเน้ือไม้ : เชน่ กระดาษ หีบห่อ ฯลฯ
3. ใชจ้ ากอณหู รอื สารเคมีจากไม้ : เชน่ ยา กาวเคมี เครอ่ ื งนงุ่ ห่ม ไหมเทยี ม พลาสติก ฯลฯ

นาไม้มาใชเ้ ปน็ วสั ดุก่อสรา้ งและเครอ่ ื งใชต้ ่าง ๆ ได้ จากไม้ยนื ต้น 3 ประเภท
1. ไมใ้ บรปู เข็ม : พวกไม้สน (Pine)
2. ไม้ใบกว้าง : ทใี่ ชก้ ันทว่ั ไปในบา้ นเราและรจู้ กั กันดีท่ัวไป เชน่ ไม้สัก ไม้ยาง ฯลฯ
3. ไม้ไผ่และปาล์ม : ไมไ้ ผเ่ ปน็ ทรี่ จู้ กั กันดี ส่วนไม้พวกปาลม์ ได้แก่หวาย มะพรา้ ว ตาล หมาก

ชนิดของไม้ทเี่ หมาะสมใชใ้ นงานก่อสรา้ งและการใชส้ อยอ่ืน ๆ
1. เสา : ได้แก่ เต็ง ตะเคียนทอง รงั แดง เคี่ยม มะค่าโมง ประดู่ เคี่ยมคะนอง สัก เขลง

กันเกรา หลมุ พอ เลียงมัน ตีนนก
2. เสาเข็ม : ได้แก่ เต็ง รงั ต้ิว แต้ว พลวง ตะแบก สนทะเล สนประดิพัทธ์ ยางพารา ยูคาลิปตัส
3. แบบหลอ่ คอนกรตี : ได้แก่ กะบาก งว้ ิ สมพง เผิง

4. หมอนรถไฟ : ได้แก่ เต็ง รงั แดง มะค่าโมง กันเกรา ตะเคียนชนั มะค่าแต้ เลยี งมัน เขลง็ พนั จา
เคี่ยม บุนนาค สักทะเล เคี่ยมคะนอง ซาก ตีนนก หลุมพอ

5. ไม้ขดี ไฟ ไม้จมิ้ ฟัน : ได้แก่ มะกอก ตีนเปด็ ปออีเก้ง ปอฝา้ ย ลนุ่ กระเจา อ้อยชา้ ง มะยมปา่
งว้ ิ ไข่เนา สาโรง ซอ้

6. ด้ามเครอ่ ื งมือ : ได้แก่ กระถินพิมาน ชงิ ชงั ฝรงั่ หลุมพอ กระพีเ้ ขาควาย พลวง ชุมเห็ด
เลยี งมัน แดง แก้ว พะวา เหลาเตา เต็ง มะเกลือ ตะเคียนหนู รกฟ้า ขานาง พยุง ตะแบก

7. เครอ่ ื งเรอื น : ได้แก่ ประดู่ ชงิ ชงั พยุง มะเกลอื มะค่าโมง มะม่วงปา่ ยมหอม ตาเสือ กันเกรา
จาปาปา่ ตะแบก เสลา สัก กระพเ้ี ขาควาย ดาดง จนั ดง

80

3. ไม้กนิ ได้

ไม้ทกุ ชนิดมีคุณสมบัติทใี่ ห้คุณค่าในทกุ ๆ ด้านได้อยา่ งเอนกประสงค์ และมีไม้บางชนิดมี
คณุ ลักษณะเพมิ่ เติม สามารถให้ประโยชน์ทใี่ ชส้ ่วนต่าง ๆ เปน็ อาหารได้ แบ่งออกเปน็ 5 ประเภท ดังนี้

1) ประเภททกี่ ินใบและยอดอ่อน : ได้แก่ กันเกรา ข้เี หล็กบ้าน ถ่อน เพกา มะกอกปา่ มะม่วงปา่
สะเดา สะตอ หว้า นนทรปี า่ ฯลฯ

2) ประเภทที่กินดอก : ได้แก่ ข้เี หล็กบา้ น พะยอม เพกา สะเดา ฯลฯ
3) ประเภททก่ี ินผล : ได้แก่ ก่อ นางพญาเสือโครง่ มะกอกปา่ มะเกลือ มะขามปอ้ ม
มะม่วงปา่ หว้า หวาย ฯลฯ
4) ประเภททกี่ ินฝัก : ได้แก่ แดง เพกา มะค่าแต้ มะค่าโมง สะตอ เหรยี ง ฯลฯ
5) ประเภททกี่ ินหัว ราก หน่อ และอ่ืน ๆ : ได้แก่ ไผ่ต่าง ๆ สีเสียดแก่น หวาย นนทรปี า่

ประเภทและลักษณะการเจรญิ เติบโตของไม้

การเจรญิ เติบโตของพนั ธไุ์ ม้ ลักษณะเฉพาะพนั ธไุ์ ม้ทส่ี าคัญซงึ่ เปน็ ตัวแทนของไม้แต่ละประเภท
เพือ่ ประกอบการพจิ ารณาและตัดสินใจปลูก โดยแยกกลุม่ ชนิดพรรณไม้ตามลักษณะการเจรญิ เติบโต
ภายใต้สภาพแวดล้อมทเี่ หมาะสมของไมแ้ ต่ละชนิด ออกเปน็ 5 กลุ่ม โดยพิจารณาเมื่อต้นไม้ มอี ายแุ ละ
โตได้ขนาดเส้นรอบวงทร่ี ะดับอก 100 ซม. หรอื มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 30 ซม. ซง่ึ เปน็ ขนาดจากัดท่ี
เรม่ ิ นาไปใชป้ ระโยชน์ได้ ดังน้ี

1. ไม้โตเรว็ มาก

คือ ไม้ทใ่ี ชเ้ วลาในการเจรญิ เติบโตจนถึงขนาดทกี่ าหนด เมื่ออายุ 5 – 10 ปี โดยมีอัตราการ
เจรญิ เติบโตทางเส้นรอบวงมากกวา่ 5 ซม. ต่อปี หรอื มีเส้นผ่าศูนยก์ ลางเพม่ิ ข้นึ มากกว่าปลี ะ 1.5 ซม.
เชน่ ไม้สะเดาเทยี ม ตะกู เลย่ี น กระถินณรงค์ กระถินเทพา ยูคาลิปตัส คามาลดูเลนซสิ

2. ไมโ้ ตเรว็

คือ ไม้ทใ่ี ชเ้ วลาในการเจรญิ เติบโตจนถึงขนาดทกี่ าหนดประมาณ 10 – 15 ปี โดยมีอัตราการ
เจรญิ เติบโตทางเส้นรอบวงปลี ะประมาณ 5 ซม. หรอื มีเส้นผ่าศูนยก์ ลางของลาต้นทรี่ ะดับอกเพ่ิมขนึ้ ปี
ละ 1.5 ซม. ได้แก่ ไม้สะเดา ขเ้ี หล็ก ถ่อน สีเสียดแก่น โกงกาง สนทะเล สนประดิพทั ธ์

3. ไม้โตปกติ

คือ ไม้ทใี่ ชเ้ วลาในการเจรญิ เติบโตจนถึงขนาดทเ่ี รม่ ิ ใชป้ ระโยชน์ได้เม่ืออายุ 15 – 20 ปี โดยมี
อัตราการเจรญิ เติบโตทางเส้นรอบวง 2.5 – 4 ซม./ปี หรอื มีเส้นผ่าศูนยก์ ลางเพ่ิมขนึ้ 0.8 – 1.2 ซม./ปี
ได้แก่ ไม้สัก สนสามใบ สนคารเิ บยี

4. ไมโ้ ตคอ่ นขา้ งชา้

คือ ไม้ทใี่ ชเ้ วลาในการเจรญิ เติบโตจนถึงขนาดจากัดต่าสุดทเ่ี รม่ ิ ใชป้ ระโยชน์ได้ (เส้นรอบวงของ
ลาต้นทร่ี ะดับอก 100 ซม.) เม่ืออายุ 20 – 25 ปี โดยมีอัตราการเจรญิ เติบโตทางเส้นรอบวง 1.0 –
2.5 ซม./ ปี หรอื มีอัตราการเจรญิ เติบโตทางเส้นผ่าศูนย์กลาง 0.3 – 0.8 ซม./ปี ได้แก่ ไม้ประดู่ ยางนา
แดง หลุมพอ

81

5. ไมโ้ ตชา้

ได้แก่ ไม้ทมี่ ีอายุตัดฟัน 25 – 30 ปี จงึ จะโตได้ขนาดจากัดทส่ี ามารถนาไปใชป้ ระโยชน์ได้ โดยมี
อัตราการเจรญิ เติบโตทางเส้นรอบวงน้อยกว่า 1 ซม./ปี หรอื มีเส้นผ่าศูนยก์ ลางเพิ่มข้ึนน้อยกว่า 0.3
ซม./ปี เชน่ ไม้ตะเคียนทอง พะยูง ชงิ ชนั มะค่าโมง เต็ง รงั

พ้ืนทที่ เ่ี หมาะกับการปลูกไม้แต่ละประเภท
ภาคเหนือ :
สัก สนเขา (Pinus) ยมหอม ยมหิน มะค่าโมง ตะเคียนทอง ประดู่ปา่ แดง ยางนา ตะแบก จาปี
ปา่ จาปาปา่ แอปเปลิ ปา่ กาลงั เสือโครง่ นางพญาเสือโครง่ มะม่วงปา่ ตะกู มะกอกปา่
ตีนเปด็ หว้า เพกา ราชพฤกษ์ นนทรปี า่ ก่อ ทะโล้ มะขามปอ้ ม เสี้ยว สะเดา ข้เี หล็กบ้าน บง ไผ่
ต่าง ๆ หวาย
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ :
สัก มะค่าโมง มะค่าแต้ ตะเคียนทอง ยมหิน ประดู่ปา่ แดง
ยางนา พะยอม ตะแบก สนเขา (Punus) ชงิ ชงั พะยูง มะม่วงปา่ เต็ง รงั เหียง พลวง นนทร ี
ปา่ ถ่อน พฤกษ์ ขี้เหล็กบ้าน สะเดา สีเสียดแก่น สาธร สนเขา บง ไผ่ต่าง ๆ หวาย
ภาคกลาง – ตะวันตก :
ประดู่ปา่ สะเดา สีเสียดแก่น ตะกู มะปนิ กฤษณา สัก
ยมหอม ยมหิน ตะเคียนทอง แดง ยางนา ยางแดง ตะแบก มะม่วงปา่ นนทรปี า่ ไผ่ต่าง ๆ หวาย
กันเกรา มะเกลอื ตีนเปด็ นางพญาเสือโครง่ ขเี้ หล็กบ้าน มะขามปอ้ ม สนทะเล ทองหลาง
ภาคใต้ :
ประดู่ปา่ ทงั มะม่วงปา่ หลมุ พอ ตะกู ตะเคียนทอง ตะเคียนชนั ตาแมว เคี่ยม ยางนา กันเกรา ไข่เขียว
ทงุ้ ฟ้า ข้เี หล็กบา้ น ยมหิน ทเุ รยี นปา่ สะตอ เหรยี ง พะยอม ไผ่ต่าง ๆ หวาย
เคล็ดลับการปลูกไม้เศรษฐกิจให้ต้นโตเรว็

นอกจากดินดี แสงแดดถึงแล้ว
ควรศึกษาต้นไม้แต่ละชนิดว่าชอบน้าประมาณไหน เชน่ บางชนิดไม่ค่อยชอบนา้ บางชนิดชอบน้า
เยอะ
ควรปลกู เวน้ ระยะห่าง 6 x 6 เมตร แล้ว ขั้นกลาง 3 เมตรด้วย ไม้ผล หรอื ผลไม้

82

2.5 คือ 10 ข้ันตอน การลง /ตรวจ แปลง ตามหลักกสิกรรมธรรมชาติ

หลักจากที่ผู้เข้ารว่ มอบรมได้เรยี นรูเ้ รอ่ ื ง หลักกสิกรรมธรรมชาติ และข้ันตอนการลงแปลงตาม
หลักกสิกรรม 10 ขน้ั ตอน คือ 1) การจดั การกลุ่ม สารวจพนื้ ท่ี แบ่งหน้าท่ี แบง่ คน และแบง่ งาน 2) การ
เตรยี มดินขุดรอ่ งน้า หรอื ทาฝายก้ันน้า 3) การปลูกป่า 5 ระดับ 4) การปลูกแฝกเพ่ืออนุรกั ษ์หน้าดิน
และน้า 5) การปลูกดอกไม้เพื่อบรหิ ารจัดการแมลงในพื้นที่ 6) การห่มดินด้วยฟาง เศษใบไม้แห้ง 7)
การเลย้ี งดินโดยการใส่ปุย๋ อินทรยี ์ (แห้งชาม น้าชาม)
8) การท่องคาถาเล้ียงดินท้งั 5 ภาษา 9) การทาพื้นทีใ่ ห้สวยงามเปน็ ศิลปะ แปลงมีความเรยี บรอ้ ย 10)
การจดั เก็บอุปกรณ์ ลา้ งทาความสะอาดนาไปเก็บให้เรยี บรอ้ ย

83

บทท่ี 3 ทฤษฎีบันได 9 ขั้นสู่ความพอเพียง

วทิ ยากรผู้สอน : วทิ ยากรจากภายนอก /ภายใน

วัตถุประสงค์ : เพอ่ื สรา้ งความรู้ ความเขา้ ใจแก่ผู้เขา้ อบรมถึง “ทฤษฎีบันได 9 ขัน้ สู่ความพอเพยี ง”

เวลาสอน : จานวน 3 ชว่ั โมง

รูปแบบการสอน : การบรรยายให้ความรู้ และใชส้ ่ือเพ่ือสรา้ งแรงบันดาลใจ

ทฤษฎีบนั ได 9 ข้ันสู่ความพอเพียง เปน็ แนวทางทใ่ี ชล้ าดับขั้นเพอื่ เดินตามไปทีละข้ัน ค่อยๆ ก้าว
ไปแบบยง้ั ยืนและม่ันคง ซงึ่ หากใครทาตามได้ รบั รองว่าไม่มีจนแน่นอน โดยแต่ละขัน้ จะมี ดังนี้

บนั ไดขนั้ ที่ 1-4 คือ เศรษฐกิจพอเพียงขนั้ พื้นฐาน

ขนั้ ท่ี 1 พอกิน

พื้นฐานที่สุดของมนุษย์ คือ ความต้องการปัจจัย 4 และประการสาคัญท่ีสุดของปัจจยั 4
คือ อาหาร ข้ันที่ 1 ของแนวทางแก้ปญั หาทยี่ ั่งยืนคือ ตอบคาถามให้ได้ว่า “ทาอย่างไรจงึ จะพอกิน” โดย
ให้ความสาคัญกับ ข้าวปลาอาหาร ไม่ให้ความสาคัญกับเงนิ ซึ่งเป็นเพียงแค่ “ตัวกลาง” ในการ
แลกเปลย่ี นตามมาตรฐานสากล โดยยดึ หลกั ว่า “เงนิ ทองเปน็ ของมายา ขา้ วปลาสิของจรงิ ”

เกษตรกรต้องเรม่ ิ จากการอยู่ให้ได้โดยไม่ใชเ้ งนิ มีอาหารพอมี พอกิน ด้วยการปลูกพืช
ผัก ผลไม้ ให้พอกิน ชาวนาต้องเก็บข้าวไวใ้ ห้เพยี งพอสาหรบั การมีกินทัง้ ปี ไม่ขายข้าวเปลือกเพื่อนาเงนิ
ไปซอ้ื ข้าวสาร

นอกจากน้ัน หัวใจสาคัญของ “พอกิน” ยังมีความหมายรวมไปถึงความปลอดภัยในอาหาร
กินอย่างไรให้มีสุขภาพดี ไม่สะสมเอาความเจบ็ ไข้ได้ปว่ ยไว้ในรา่ งกาย นี่คือความหมายของบันไดขั้นท่ี ๑
ทเี่ กษตรกรต้องก้าวข้ามให้ได้

84

ขนั้ ท่ี 2-4 พอใช้ พออยู่ พอรม่ เยน็

เกิดขึ้นได้พรอ้ มกัน ด้วยคาตอบเดียวคือ “ปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง” ซง่ึ ป่า 3
อย่างจะให้ทง้ั อาหาร เครอ่ ื งน่งุ ห่ม สมุนไพรสาหรบั รกั ษาโรค ทั้งโรคคน โรคพืช โรคสัตว์ ให้ไม้สาหรบั
ทาบ้านพักท่ีอยู่อาศัย และให้ความรม่ เย็นกับบ้าน กับชุม ชน กับโลกใบน้ี ซึ่งเป็นแนวทางในการ
แก้ปญั หาความยากจนของเกษตรกรไทย

ซง่ึ ได้รบั การพิสูจน์แล้วว่าสามารถแก้ปัญหาได้จรงิ และยังสามารถย้อนกลับไปแก้ไข
ปัญหาหน้ีสินซึ่งสะสมพอกพูนจากการทา เกษตรเชิงเดี่ยว ปัญหาความเส่ือมโทรมของทรพั ยากร
ปัญหาความขาดแคลนนา ภัยแล้ง ทั้งหมดล้วนแก้ไขได้จากแนวคิดป่า 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่างของ
องค์พระบาทสมเด็จพระเจา้ อยู่หัวฯ

บนั ไดขน้ั ท่ี 5-9 คือ เศรษฐกิจพอเพียงขนั้ ก้าวหน้า

ขน้ั ที่ 5-6 บุญและทาน

เครอื ข่ายเศรษฐกิจพอเพียง เชื่อม่ันว่าสังคมไทยเป็นสังคมบุญ สังคมทาน ไม่เน้นการ
แลกเปล่ียนทางการค้า แต่เน้นการทาบุญ ไม่เน้นการสะสมเป็นของส่วนตัว แต่เน้นการให้ทานและ
สะสมโดยมอบให้เปน็ ทรพั ย์สินส่วนรวมโดยวดั หรอื ศาสนสถานตามแต่ละศาสนาเปน็ ศูนยก์ ลาง

เป็นการฝึกจิตใจ ให้ละซง่ึ ความโลภ และกิเลสในการอยากได้ ใครม่ ี ลดปัญหาช่องว่าง
ระหว่างชนชนั้ ตามความหมายอันลึกซง้ึ ของคา “ย่ิงทายิ่งได้ ยิ่งให้ยิ่งมี” การให้ไปคือได้มา และเชอ่ื ม่ัน
ในฤทธข์ิ องทาน ว่าทานมีฤทธจิ์ รงิ และจะส่งผลกลับมาเป็นเพ่ือน เป็นกัลยาณมิตร เป็นเครอื ข่ายที่
ชว่ ยเหลอื กันในทกุ สถานการณ์ แม้ในวันทโ่ี ลกน้ีประสบกับวกิ ฤตการณ์

ขน้ั ท่ี 7 เก็บรกั ษา

ข้นั ต่อไปหลังจากสามารถพ่ึงตนเองได้ พอมี พอเหลือทาบุญ ทาทานแล้ว คือการรจู้ กั เก็บ
รกั ษา ซงึ่ เปน็ การต้ังอยู่ในความไม่ประมาท และการรูจ้ กั เก็บรกั ษา ยังเป็นการสรา้ งรากฐานของการเอา
ตัวรอดในเวลาเกิดวกิ ฤตการณ์ โดยยดึ แนวทางตามวถิ ีชวี ติ ชาวนาสมัยก่อนซง่ึ เก็บรกั ษาขา้ วไว้ในยุง้ ฉาง
เพอื่ ให้พอมีกินข้ามปี คัดเลอื กและเก็บรกั ษา “ข้าวพันธุ”์ ไว้สาหรบั เปน็ พนั ธขุ์ า้ วในปตี ่อไป

ซง่ึ ผิดกับวถิ ีชาวนาในปัจจุบันที่ใชว้ ธิ กี ารขายข้าวทั้งหมด แล้วนาเงนิ ที่ขายได้ไปซอื้ พันธุ์
ข้าวเพื่อปลูกในปีต่อไป ส่งผลให้เกิดการขาดความมั่นคงและเปรยี บเสมือนการใชช้ วี ติ อยู่บนเส้นทาง
สาย ความประมาท เพราะหากเกิดภัยแล้ง น้าท่วม ผลผลิตไม่ได้ตามที่ตั้งใจไว้ ย่อมหมายถึงปัญหา
หน้ีสินและการขาดแคลนพันธขุ์ ้าวสาหรบั ปลูกในปตี ่อไป

นอกจากเก็บพันธุข์ ้าวแล้ว ยังเน้นให้รูจ้ กั วธิ กี ารถนอมอาหาร การสะสม อาหารไว้กินใน
ยามหน้าแล้ง ด้วยการแปรรูปอาหารหลากชนิด อาทิ ปลารา้ ปลาแห้ง มะขามเปียก พรกิ แห้ง หอม
กระเทยี ม เพือ่ เก็บไวก้ ินในอนาคต

85

ขน้ั ท่ี 8 ขาย

เนื่องจากเศรษฐกิจพอเพียง ไม่ใชเ่ ศรษฐกิจการค้า แต่ก็ไม่ใช่เศรษฐกิจหลังเขา การค้า
ขายสามารถทาได้ แต่ทาภายใต้การรูจ้ ักตนเอง รูจ้ ักพอประมาณ และทาไปตามลาดับ โดยของท่ีขาย
คือ ของที่เหลือจากทุกข้ันแล้วจึงนามาขาย เช่น ทานาอินทรยี ์ ปลูกข้าวปลอดสารเคมี ไม่ทาลาย
ธรรมชาติ ได้ผลผลิตเก็บไว้พอกิน เก็บไว้ทาพันธุ์ ทาบุญ ทาทาน แล้วจงึ นามาขายด้วยความรูส้ ึกของ
การ “ให้” อยากทจ่ี ะให้ส่ิงดี ๆ ทเ่ี ราปลกู เอง เผื่อแผ่ให้กับคนอ่ืน ๆ ได้รบั สิ่งดี ๆ นั้น ๆ ด้วย

การค้าขายตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง จงึ เปน็ การค้าทม่ี องกลบั ด้าน “เพราะรกั คุณจงึ
อยากให้คุณได้รบั ในส่ิงดี ๆ” พอเพยี งเพอื่ อุ้มชู เผ่ือแผ่ แบ่งปนั ไปด้วยกัน

ขนั้ ท่ี 9 เครอื ขา่ ย กองกาลังเกษตรโยธนิ

คือการสรา้ งกองกาลงั เกษตรโยธนิ หรอื การสรา้ งเครอื ขา่ ยเชอ่ื มโยงทง้ั ประเทศ เพ่ือขยาย
ผลความ สาเรจ็ ตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง สู่การปฏิวัติแนวคิด และวถิ ีการดาเนินชวี ติ ของคนใน
สังคม ในชุมชน เพ่ือการแก้ปัญหาวกิ ฤต 4 ประการ อันได้แก่ วกิ ฤตการณ์สิ่งแวดล้อม ภัยธรรมชาติ
วกิ ฤตการณ์โรคระบาดทั้งในคน สัตว์ พืช วกิ ฤตเศรษฐกิจ ข้าวยากหมากแพงวกิ ฤตความขัดแย้งทาง
สังคม

เครอื ข่ายกสิกรรมธรรมชาติ มูลนิธกิ สิกรรมธรรมชาติ ได้น้อมนาศาสตรพ์ ระราชามาสู่การ
ปฏิบัติ ในระยะเวลากว่า ๓๐ ปีท่ีผ่านจนได้ผลจรงิ ในการปฏิบัติเพื่อแก้ไขปัญหาทง้ั ด้านดิน น้า ป่า และ
คน จนพัฒนาเป็นหลักการ แนวปฏิบัติตามศาสตรพ์ ระราชา อย่างเป็นขั้นเป็นตอน เรยี กว่า “ทฤษฎี
บันได ๙ ข้นั สู่ความพอเพียง ม่ังค่ัง ยงั่ ยืน”

86

บทท่ี 4 พัฒนา 3 ขุมพลัง (พลังกาย พลังใจ พลังปญั ญา)

วทิ ยากรผู้สอน : ทมี เจา้ หน้าทจ่ี าก สพจ.จงั หวดั /อาเภอ

วตั ถปุ ระสงค์ : เพือ่ ให้ผู้เข้าอบรมได้เตรยี มความพรอ้ มรา่ งกายและจติ ใจก่อนการเรยี นรใู้ นวชิ าต่อไป

เวลาสอน : 08.00 – 09.00 น. จานวน ๑ ชวั่ โมง ต่อวัน

รปู แบบการสอน : 1) นง่ั สมาธิ กาหนดลมหายใจ

2) ออกกาลงั กาย

ขอบเขตเนื้อหาวชิ าทส่ี อน :
เป็นกิจกรรมท่ีจัดขึ้นในชว่ งเชา้ ก่อนทากิจกรรมอ่ืน ๆ เบ้ืองต้นใชเ้ พลงประกอบกิจกรรมสรา้ ง

ความตื่นตัวแก่ผู้เข้าอบรม จากนั้นเป็นกิจกรรมออกกาลังกายรว่ มกันโดยให้ผู้เข้ารว่ มอบรมส่งตัวแทน
ออกมาด้านหน้าห้องประชุม หรอื สถานทเ่ี หมาะสาม เพื่อนาการออกกาลังกาย วันละ 1 คน จากน้ันเป็น
การนง่ั สมาธเิ พือ่ กาหนดลมหายใจ 5 – 10 นาที หรอื หลังจากทมี่ ีการออกกาลังกาย จะให้ผู้เข้าอบรมชม
วดิ ีทศั น์ต่างๆ (ตามความเหมาะสม) เพอื่ สรา้ งแรงบันบาลใจในการทาเกษตรตามหลกั กสิกรรมธรรมชาติ
ก่อนทจี่ ะแจง้ กาหนดการกิจกรรมในวนั น้ัน ๆ

ผลการเรยี นรขู้ องผู้เขา้ รว่ มการอบรม :
เพื่อให้ผ้เู ข้าอบรมได้เตรยี มความพรอ้ มก่อนเรม่ ิ กิจกรรมต่าง ๆ ผู้เขา้ อบรมมีการตื่นตัว ละเกิด

ความสนใจในกิจกรรมทจ่ี ะต้องเรยี นรใู้ นวนั นั้น ๆ และสรา้ งบรรยากาศความสนกุ สนานเปน็ กันเอง

ภาพกิจกรรมระหว่างการอบรม

87

บทท่ี 5 ยุทธศาสตรก์ ารขับเคลื่อนปรชั ญาเศรษฐกิจพอเพียงสู่การปฏิบตั ิ

วทิ ยากรผู้สอน : วทิ ยากรภายนอก /ภายใน
วัตถปุ ระสงค์ : เพ่ือเรยี นรหู้ ลกั การจดั ทายุทธศาสตรก์ ารขับเคล่อื นปรชั ญาเศรษฐกิจพอเพียง
เวลาสอน : 09.00 – 12.00 น. จานวน 3 ชว่ั โมง
รปู แบบการสอน : การฟังบรรยาย แบง่ กลุ่มระดมความคิดและนาเสนอผลงาน

ขอบเขตเนื้อหาวชิ าทสี่ อน :

ยุทธศาสตร์ หมายถึง เปา้ หมาย หรอื ทศิ ทาง นโยบาย และกระบวนการทอี่ งค์การตัดสินใจเลอื ก
เกี่ยวกับการบรหิ ารจดั การทรพั ยากรทม่ี ีอยู่อย่างจากัดเพื่อตอบสนองความต้องการและความคาดหวัง
ของผู้ท่ีมีส่วนเก่ียวข้อง โดยมีอนาคตเป็นตัวกาหนด โดยการค้นหาเปา้ หมายยุทธศาสตร์ ต้องประเมิน
ด้วย 4 รู้ ประกอบด้วย

1. ประเมินตนเอง (รเู้ รา) คือ รขู้ ้อดี ขอ้ ด้อย ของตนเอง
2. ประเมินสภาพภายนอก (รเู้ ขา) คือ รูข้ อ้ ดี ข้อด้อย ของเขา
3. ประเมินสภาพอากาศ (รฟู้ ้าดิน) คือ รสู้ ถานะสภาพปรมิ าณฝน สภาพดิน ปรมิ าณลม สภาพ
แสงอาทติ ย์
4. ประเมินสถานการณ์ (รูส้ ถานการณ์) คือ รูว้ กิ ฤติสถานการณ์ทงั้ 4 ด้าน ประกอบด้วย ด้านภัย
ธรรมชาติ ด้านโรคระบาด ด้านเศรษฐกิจ และด้านสังคมโลก (สงคราม)

ยุทธวธิ ี หมายถึง แผนการดาเนินการ วธิ กี ารแบบเปน็ ขั้นเปน็ ตอน ตอบคาถามดังนี้
ใคร (Who)
ทาอะไร (What)
ทไี่ หน (Where)
เมื่อไหร่ (When)
อย่างไร (How)

88

ประกอบด้วย
1. การรว่ มกลุม่ เปา้ หมาย (คน) คือ กลมุ่ เปา้ หมายคนทมี่ ีความรู้ มีความสนใจคนทพี่ รอ้ ม

ดาเนินงาน
2. กาหนดพ้ืนท่ี คือ การแบง่ งาน แบง่ คน สู่ยุทธการทจ่ี ะต้องดาเนินการ
3. กาหนดแผนการขับเคลือ่ น คือ โครงการและกิจกรรมทด่ี าเนินการ
4. การต่อยอด คือ การดาเนินการต่อเนื่อง

ยุทธการ หมายถึง กระบวนการดาเนินงาน หรอื ขบวนการดาเนินงาน เชน่ “จอบเปล่ียนโลก”
“เล็ก แคบ ชดั ”

โดยมีตารางการดาเนินงาน ประกอบด้วย

วันไหน แปลงพ้นื ทใ่ี คร กิจกรรม ผู้รบั ผิดชอบ

โดยสรุป ยุทธศาสตร์ (เปา้ หมาย)

นาสู่
ยุทธวธิ ี (แผนการดาเนินการ/วธิ กี ารทางาน)

ยุทธการ (แนวทางการทางาน)

ผลการเรยี นรูข้ องผเู้ ขา้ รว่ มการอบรม :

การแบ่งกล่มุ ระดมความคิดและนาเสนอผลงานยุทธศาสตร์

89

บทที่ 6 เรยี นรู้ 9 ฐานเรยี นรู้ สู่เศรษฐกิจพอเพียง

1. ฐานคนติดดิน : ป้ นั ดินให้เปน็ บ้าน

วทิ ยากรผู้สอน : วทิ ยากรภายใน /ภายนอก

วัตถุประสงค์ : เพ่ือให้ผู้เข้าอบรมได้เรยี นรูก้ ารสรา้ งบ้านจากดิน

เวลาสอน : 1-2 ชว่ั โมง

รูปแบบการสอน : บรรยายให้ความรู้ หรอื ลงมือปฏิบัติจรงิ

ขอบเขตเน้ือหาวชิ าทสี่ อน :

“บ้านดิน” ใช้วัสดุจากธรรมชาติ อย่างดิน, แกลบ, น้า, และดินเหนียว เพ่ือสรา้ งเป็นบ้านท่ีไม่

ก่อให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ทั้งยังสามารถป้องกันไฟและความรอ้ นได้ดี เน่ืองจากเป็นบ้านท่ี

ผลิตจากผนังดินซึ่งมีความหนา นอกจากน้ีบ้านดินยังเป็นบ้านที่เหมาะกับประเทศในเขตรอ้ นอย่าง

ประเทศไทยอีกด้วย เน่ืองจากอุณหภูมิภายในบ้านดิน จะอยู่ท่ีประมาณ 24 – 26 องศาเซลเซียส

ตลอดทง้ั ปี ซง่ึ เป็นอุณหภูมิที่มนุษย์สามารถอยู่ได้อย่างสบาย ไม่จาเป็นต้องติดแอร์ อีกท้ังฝาผนังบ้าน

ดินยังสามารถดูดซมึ ความชนื้ ได้ดี ดังน้ันบ้านดิน จงึ ชว่ ยปรบั ความชน้ื ภายในได้เปน็ อย่างดี งบประมาณ

ในการสรา้ งบ้านดินแต่ละหลัง ก็น้อยแสนน้อยเม่ือเทียบกับการสรา้ งบ้านไม้หรอื บ้านปูน 1 หลังใน

ปัจจุบัน เพราะวัสดุหลักๆ ทีน่ ามาใชเ้ ป็นวัสดุท่หี าได้ทว่ั ไป และอาศัยแรงงานในพ้ืนท่ีชว่ ยกันค่อย ๆ ลง

แรงสรา้ งจนกลายเป็นบ้านดินคุณภาพแข็งแรง โดยใช้ทุนเพียงเล็กน้อย บ้านดินจึงเป็นอีกหน่ึง

ทางเลอื กสาหรบั คนทอี่ ยากมีบ้าน

การทาบ้านดิน มีขน้ั ตอน ดังน้ี
1. ขน้ั ตอนในการสรา้ งบา้ นดินหลังจากมีสถานทแี่ ล้วก็คือ การคานวณหาจานวนก้อนอิฐทจี่ ะใช้

โดยได้สรา้ งบล็อกไม้ขนาด 20 X 40 X 10 cm. ไว้เรยี งกัน 5 บล็อก หรอื บางทเี่ ห็นทา 1 ก้อน 1 บล็อก
ซง่ึ มีหน้าตาอยา่ งนี้

90
2. วัสดุทใี่ ชก้ ็มี ดินอะไรก็ได้ ยกเว้นดินทรายดินเหนียว และดินที่มีหินเจอื ปนเพราะเวลาย่าดิน
หินจะบาดเท้า นอกน้ันใชไ้ ด้หมด ส่วนผสมก็มี แกลบดิบและน้า เม่ือได้ครบแล้วก็นวดดินให้เข้ากันแล้ว
นามาเทใส่ในบลอ็ กไม้ไวส้ ักพักแล้วดึงบลอ็ กออก ไม่ต้องปล่อยไว้นานกดดินในบล็อกให้แน่น เต็มบล็อก
ถ้ากดดินไม่เต็มจาทาให้ก้อนอิฐดินไม่สวยและไม่แขง็ แรง

3. เมื่อได้จานวนทตี่ ้องการแลว้ ก็ตากดินทป่ี ้ นั ไว้ประมาณ 1 สัปดาห์ แลว้ พลกิ ก้อนดินต้ังขึน้ ไว้
เพ่ือตากให้แห้ง อีก 1 สัปดาห์ ค่อยเก็บหรอื เอาไปใชก้ ่อ

91
4. เม่ืออิฐดินแห้งได้ทแ่ี ลว้ ก็นามาก่อบรเิ วณทเ่ี ตรยี มไว้ โดยวางเรยี งๆกันข้นึ ไป นวดดินไวเ้ ชอื่ ม
กันระหว่างก้อนอิฐดิน เหมือนก่ออิฐทมี่ ีปูน เป็นตัวเชอ่ื มประสาน การก่ออิฐดินก็ก่อไปตามแบบ หรอื
แปลนทเี่ ราต้องการ แต่หลังน้ีมีพื้นทเี่ ทไว้ก่อนแล้วจงึ ไม่มีแบบอะไรมากคิดวา่ จะทาทรงไหนก็ก่อไปเลย
แนะนาวา่ ควรมีแบบไว้ก่อนจงึ จะทาได้สวย

หากจะกันห้องหรอื ทาเตียงทาอะไรควรก่อไปตั้งแต่เรม่ ิ ต้นเพราะก้อนอิฐดินจะได้วางสลับกันทาให้
โครงสรา้ งแข็งแรงมากขึ้น สังเกตว่าหลงั น้ีไม่มีเสาอาศัยก้อนอิฐดินก่อขน้ึ ไปเลย

92
5. เมื่อก่ออิฐได้รปู ทรงตามต้องการแล้วก็เตรยี มทาหลงั คา ซงึ่ หลังนี้เปน็ การทดลองจงึ เตรยี มจะ
ใชด้ ินทาหลงั คา ซง่ึ ไม้รองหลังคาเปน็ ส่ิงจาเปน็ และใชป้ รมิ าณมาก

6. เม่ือวางโครงหลังคาเรยี บรอ้ ยก็คือการมุง อย่างทบ่ี อกก่อนหน้าน้ีวา่ เปน็ การทดลองใชด้ ินมุง
หลงั คา ซงึ่ ก็ไม่ยากคือนวดดินเหนียวแล้วราดบนโครงหลังคาทที่ าไวไ้ ด้เลย

93
7. เมื่อมุงหลงั คาเสรจ็ แล้วก็คือการฉาบและตกแต่ง ซงึ่ ก็นาดินมานวดเหมือนการป้ นั ก้อนอิฐ
ดิน แลว้ นามาฉาบทาผิว ให้เรยี บ

กาลังฉาบเสาหน้าบา้ น
- ฉาบแลว้ ทงิ้ ไวใ้ ห้ดินแห้งซกั ระยะก่อนจะทาสีหรอื ไม่ก็ได้
- ภายในห้องก็ทาชอ่ งระบายอากาศ แล้วแต่ชอบจะทาแบบไหนก็ได้
- การตกแต่งขึน้ อยูก่ ับความชอบใจ หากจะทาห้องนา้ ควรมีการติดกระเบื้องซง่ึ ก็ไม่ได้ยากอะไร

ในการติดกระเบ้อื งในบ้านดิน

การตกแต่งสุดทา้ ย คือการลงสี โดยใชด้ ินสีธรรมชาติ ซงึ่ จะเป็นสีแดง ส่วนใหญ่ จะทา
ให้บา้ นสวยขน้ึ

เทคนคิ ทาบา้ นดินโดยโจน จนั ได