20200201-eb-แผนสงครามเบ็ดเสร็จเพื่อเอาชนะความยากจน

(Plan for Total Warfare to
Conquer Porverty and Injustices)

โดย 1
ศาสตราจารย์เกยี รติคุณ นายแพทยป์ ระเวศ วะสี

ราชบัญฑติ กติ ติมศักด์ิ
สำ�หรับเพอื่ นคนไทยใชก้ ้าวขา้ มวกิ ฤตชาติ

มูลนิธิสาธารณสขุ แห่งชาติ

ประเวศ วะสี

แแลผนะกสางรคขราาดมคเบวาด็ มเสเปร็จ็นธเพรร่อื มเอาชนะความยากจน

ผเู้ ขยี น : ศาสตราจารยเ์ กียรตคิ ุณ นายแพทย์ประเวศ วะสี
บรรณาธกิ าร :

บทความเรียนรู้เร่อื งสังคม
พมิ พ์ครงั้ ที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2563

2 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

ประเทศไทย ณ จุดพลิกผนั
(Tipping Point)

วกิ ฤตชาติ
จากการขาดความเปน็ ธรรม
เหล่อื มล้ำ� สดุ ๆ

วิกฤตเศรษฐกิจและ
ความขัดแยง้ ทางการเมอื ง

กำ�ลังนำ�

ประเทศสูจ่ ดุ พลกิ ผนั
ท่จี ะพลกิ สู่ความปน่ั ป่วนกลยี คุ หรอื
พลิกจากร้ายกลายเปน็ ดอี ยา่ งฉบั พลัน

ขึน้ อยูก่ ับ

ปรีชาญาณของคนในชาติ

ประเวศ วะสี 3

สารบญั

บพุ พกถา

(๗)

๑

ประเทศไทยมีความเหลือ่ มลำ้� สูงเปน็ ท่ี ๑ หรอื ที่ ๓ ในโลก

จาก ๐ (ศูนย)์ บาท ถงึ ๗๐๐,๐๐๐ ล้านบาท
ภพชาติแห่งความทกุ ข์ยากของชาติ

(๑๓)

๒

ปญั หาเชิงโครงสร้าง

โครงสร้างแห่งความไมเ่ ปน็ ธรรม

(๑๙)

๓

วิธีคดิ

ความคิดท่ีสอดคลอ้ งกบั ความเป็นจริง นำ�ไปสคู่ วามสำ�เรจ็
ความคิดทไ่ี มส่ อดคลอ้ งกบั ความเป็นจริง น�ำ ไปสู่ความตดิ ขดั

(๒๗)

4 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

๔

สงั คมสมานุภาพ

มวลอำ�นาจรัฐ มวลอ�ำ นาจทนุ มวลอ�ำ นาจสงั คม มคี วามสมดลุ
นำ�ไปสกู่ ารพัฒนาที่สมดลุ หรอื มคี วามเปน็ ธรรม

(๓๙)

๕

“สงั คมเขม้ แขง็ ” คอื “องคร์ วม” (Whole)

ประเทศไทย
(๔๗)

๖

สังคมเขม็ แข็ง

คอื อะไร และอย่างไร

(๕๓)

ประเวศ วะสี 5

๗

เปกตาา้ รำ�หพบมฒั ลานยาคอตอืยำ�า่ งบจบดุลรู ณย๑ทุาก๖ธาศรปเาตร็มสะพตกืน้ ราท์ ร่ี

(๕๙)

๘

การจดั กระบวนทัพทำ�สงครามเบด็ เสร็จ

เอาชนะความยากจนและการขาดความเปน็ ธรรม

(๗๓)

๙

กระบวนทัศนใหมใ่ นการพัฒนา

(New Development Paradigm)
เครอ่ื งมือขับเคลื่อนอนั ทรงพลงั

(๘๙)

ปัจฉิมกถา

(๙๖)

6 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

บุพพกถา

● ที่ใช้คำ�ว่า “สงคราม” ในการต่อสู้เอาชนะวิกฤตชาติครั้งนี้
เพราะในสภาวะสงคราม คนในชาติทั้งหมดจะรวมตัวกัน
ก้าวข้ามความขัดแย้งทุกประเภท ไม่ถือโทษกันด้วยเรื่อง
ปลีกย่อย บางครั้งแม้พระก็สึก นักโทษก็ออกจากคุก เพื่อ
เข้าร่วมสู้รบ ทั้งชาติรวมใจเป็นหนึ่งเดียว

● “วิกฤตการณ์คลื่นลูกที่ ๔ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์” หรือ
วิกฤตการณ์ปัจจุบันยากอย่างไม่เคยพบมาก่อน เพราะ
ความซับซ้อน (complexity) ของโครงสร้างหลายมิติที่เข้ามา
ถักทอกัน เกือบไม่มีคนเข้าใจความซับซ้อนนี้ เมื่อไม่เข้าใจ
ก็แก้ไขไม่ได้ ปัญหาก็เพิ่มพูนขึ้นจนเป็นวิกฤตชาติ

ความยากจนและความเหลื่อมล้ำ�อย่างสุดๆ หรือการขาด
ความเป็นธรรม นำ�ไปสู่ความปั่นป่วน ไร้ระเบียบ ขัดแย้ง
รุนแรง ความยากของปัญหาเชิญโครงสร้างทำ�ให้ไม่มีรัฐบาล
ใดๆ จะแก้ปัญหาได้ ไม่ว่าจะจิกตี ต่อสู้ ล้มล้าง กันอย่างไรๆ
ก็ไม่สามารถแก้ปัญหาวิกฤตชาติได้

นปารยะเแวพศทวยะ์ปสรี ะเวศ วะสี 7

● “อวิชชา” เป็นต้นเหตุของความทุกข์ยาก การจะแก้ไขได้ต้อง
ใช้ “วิชชา” หรือ “มหาวิชชา” คือปัญญาใหญ่ หรือความ
จริง เพราะ “ความจริงมีชัยเหนือทุกสิ่ง” (สตฺยเมว ชยเต)
– จากจารึกเสาอโศก จะต้องทำ�ความเข้าใจว่าความจริงนี้คือ
อะไร แล้วนำ�หลักความจริงมาใช้วิเคราะห์ปัญหา และ
สังเคราะห์ไป สู่การออกแบบและการจัดการ จึงจะแก้
วิกฤตความซับซ้อนได้ ความจริงหรือกฎของความจริงตาม
ธรรมชาตินี้ คือ ความเป็นเหตุเป็นผล หรือความเป็นกระแส
ของเหตุปัจจัยต่อเนื่อง

ที่เรียกว่าอิทัปปัจจยตา หรือ “ทางสายกลาง” เพราะไม่แยก
ข้างแยกขั้ว ไม่มีส่วนปลายสุดสองข้าง ทางสายกลาง คือการ
ไหลอย่างอิสระของความเป็นเหตุเป็นผล คนทั้งหลาย รวม
ทั้งฝรั่ง ที่ว่าเก่งๆ ด้วย มักคิดแบบตายตัว แยกส่วน จึง
ติดขัด ปัญญา ไม่สามารถทะลุทะลวงไปได้ไกล แต่ปัญญา
อย่างเป็นกลาง หรือ ทางสายกลาง สามารถทะลุทะลวงไป
ได้อย่างไม่มีข้อจำ�กัด จะทำ�ให้เข้าใจ

8 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

● เมื่อวิเคราะห์เชิงโครงสร้างจะเข้าใจว่า ทำ�ไมเราจึงสร้าง
ระบอบประชาธิปไตยไม่สำ�เร็จ และทำ�ไมแม้เป็น
ประชาธิปไตยแล้ว

อย่างในสหรัฐอเมริกา จึงเกิดความเหลื่อมล้ำ�หรือขาดความ
เป็นธรรมอย่างสุดๆ เพราะประชาธิปไตยอย่างที่เข้าใจ เป็น
เพียงส่วนย่อยในโครงสร้างใหญ่ จึงถูกกระทบได้ง่ายโดย
โครงสร้างที่ใหญ่กว่ามากและมีอำ�นาจมากกว่ามาก

● เมื่อเข้าใจธรรมชาติของโครงสร้างใหญ่จะเข้าใจว่ายุทธศาสตร์
ในการทำ�ให้โครงสร้างอำ�นาจสมดุลนั้นคืออย่างไร โครงสร้าง
อำ�นาจที่สมดุลย่อมทำ�ให้เกิดการพัฒนาอย่างสมดุล
ดุลยภาพ คือ ความสงบ ความเป็นปกติ ความสุข และความ
ยั่งยืน

● เมื่อเห็นตามความเป็นจริง หรือสัมมาทิฐิ (ทิฐิ = เห็น) และ
เข้าใจยุทธศาสตร์ที่จะเอาชนะสงคราม ก็สามารถออกแบบ
หรือวางแผนสงครามเพื่อเอาชนะได้โดยมิยากนัก

ปนาระยเแวพศทวยะป์ สรี ะเวศ วะสี 9

● ประดุจถ้าจะสร้าง “เครื่องบินประเทศไทย” ให้บินได้
ต้องออกแบบให้ถูกต้อง เมื่อประกอบชิ้นส่วนครบและ
สัมพันธ์กันอย่างถูกต้อง ก็จะเกิด ความเป็นองค์รวม
(Whole) ซึ่งมีคุณสมบัติใหม่ คือบินได้

ถ้าเราออกแบบถูกต้องและประกอบชิ้นส่วนให้ครบ เครื่อง
บินประเทศไทยก็สามารถบินสู่ฟ้าไกล ที่ผ่านมาเพราะคิด
แบบแยกส่วน ทำ�แบบแยกส่วน จึงไปไม่ถึงองค์รวม จึงไม่
เกิดประเทศไทยที่บินได้ การคิดแบบแยกส่วน ทำ�แบบแยก
ส่วน เป็นมิจฉาทิฐิโดยแท้ เราจะใช้สัมมาทิฐิ หรือทางสาย
กลาง หรือมัชฌิมาปฏิปทา ซึ่งเป็นสายปัญญา นำ�เราไปสู่
องค์รวม คือ ประเทศไทยที่มีคุณสมบัติใหม่ บินสู่ฟ้าไกลได้

● มนุษย์ชอบความมีเหตุผล ถ้าอะไรสามารถอธิบายได้ด้วย
เหตุด้วยผลลงตัว จะรู้สึกสบายใจ เป็นอิสระ มีความสุข มี
ปัญญา นั่นคือผลของทางสายกลาง หรือทางแห่งความเป็น
เหตุเป็นผล แม้เรื่องยากและซับซ้อนเพียงใด ถ้าเราใช้หลัก
คิดที่ถูกต้อง เราก็มีทางที่จะเข้าใจและแก้ไขได้

10 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ

● ผู้เขียน แม้จะล่วงกาลผ่านวัยไปมากแล้ว แต่ก็บรรลุอิสรภาพ
พอสมควร จะพยายามสุดความสามารถที่จะแสดงความเป็น
เหตุเป็นผลตามหลักทางสายกลาง นำ�เสนอการวิเคราะห์
ปัญหาวิกฤตชาติ ซึ่งก็เชื่อมโยงกับวิกฤตมนุษยชาติ และ
ออกแบบหรือวางแผนการดำ�เนินการแก้ไข ที่เรียกว่า

“แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพื่อเอาชนะความยากจนและการ
ขาดความเป็นธรรม” เสนอต่อเพื่อนคนไทยทั้งชาติ พิจารณา
ใช้เป็นคู่มือในการศึกษาและปฏิบัติในส่วนของตนได้ทุกคน
อย่างที่

ส่งผลต่อองค์รวม เพื่อการเปลี่ยนใหญ่ประเทศไทย หลุด
ออกจากวิกฤตชาติ เป็นการถาวร

● ด้วยรำ�ลึกถึงพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ และ
ด้วยอำ�นาจของสัจจะ ขอประเทศไทยอันเป็นที่รักของเรา
ร่วมกัน จงได้รับพรอันประเสริฐ ให้สัมฤทธิความดีงาม
สูงส่ง ตามความปรารถนาสูงสุดของคนไทยร่วมกัน

ปนาระยเแวพศทวยะป์ สรี ะเวศ วะสี 11

“

แม้เรอ่ื งยากและซบั ซอ้ นเพียงใด
ถา้ เราใช้หลกั คดิ ทถี่ ูกต้อง

เราก็มีทางทจี่ ะเขา้ ใจและแก้ไขได้

”

12 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

ปมเีครหวะามเลทือ่ ศไมทลย ้ำ�สงู
ท่ี ๑ ที่ ๓ ในโลกเป็น หรอื

จาก ๐ บาท..... ถึง
(ศูนย์) ๗๐๐,๐๐๐ ล้านบาท

ภคพวาชมาทตแิุกหข์ยง่ ากของชาติ

ประเวศ วะสี 13

“

ความยากจน ความเหลื่อมลำ้ �
การขาดความเป็นธรรมในประเทศไทย

เปน็ ปัญหาใหญ่ของชาติ
เป็นวิกฤตชาติและเป็นตน้ เหตขุ องวกิ ฤตอนื่ ๆ

รวมทง้ั วิกฤตทางการเมอื ง
ซ่งึ หาทางออกไมไ่ ด้

แม้เขียนรัฐธรรมนูญกันมา ๒๐ ฉบบั แลว้
หรอื จะเขยี นกนั ต่อไปอีกกีฉ่ บับ

เพราะโครงสร้างแห่งความไมเ่ ปน็ ธรรมนัน้
ซับซ้อนแน่นหนา

เกนิ ปญั ญาของรฐั ธรรมนูญ

”

14 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

ประเทศไทยมคี นท่ีมเี งนิ ๐ บาท หรือตดิ ลบ เปน็ หนเ้ี ปน็
สนิ จำ�นวนมาก แต่ก็มคี นท่มี ีเปน็ ๑,๐๐๐ เปน็ ๑๐,๐๐๐ เปน็
๑๐๐,๐๐๐ หรอื หลายแสนล้านบาท

ในสังคมไทยโบราณ มคี วามเหลอ่ื มล้ำ�อยูแ่ ล้วระหว่างไพรก่ บั ขุนนาง
แต่ไมม่ ากสุดๆ ทำ�นองระหว่าง ๐ - ๗๐๐,๐๐๐ ลา้ น อย่างปัจจบุ ัน

ความแตกต่าง ถ้ามากเกินไป ทำ�ให้เสียสมดุล

ความไมส่ มดลุ นำ�ไปสคู่ วามรุนแรง เชน่ ฟา้ ผา่ แผ่นดนิ ไหว
ภเู ขาไฟระเบดิ ซง่ึ เกดิ จากประจไุ ฟฟ้าหรือแรงดันของแผน่ ดนิ ทีแ่ ตกตา่ งกนั
มาก ความรนุ แรงเปน็ อาการของความพยายามปรับไปสสู่ ภาวะสมดุล

ความเหลอ่ื มลำ้ �กับการขาดความเปน็ ธรรมอยู่ในกันและกัน

ความเป็นธรรมเป็นปัจจัยสำ�คัญที่สุดของการอยู่ร่วมกันด้วยความสงบ

ไม่วา่ จะเป็นสังคมมนุษย์หรือสงั คมสตั ว์

หากมคี วามเปน็ ธรรม ผู้คนจะรกั กนั และรักสว่ นรวม

หากขาดความเปน็ ธรรม ผู้คนกจ็ ะไม่รกั กนั และไมร่ ักสว่ นรวม
เกิดความขัดแยง้ แตกแยก พฤตกิ รรมเบยี่ งเบนต่างๆ นานา ป่นั ป่วนรนุ แรง
เกิดความเครยี ดและความเจบ็ ปว่ ยทางสงั คม (social ill) และมีผลกระทบ
ตอ่ สขุ ภาพของผคู้ นในสังคม*

* อ้างองิ จาก Wilkinson R., Pickett K. The spirit Level: Why Greater Equality Makes
Societies Stronger. 2nd edition. New York: Bloomsbury Press, 2010.

ประเวศ วะสี 15

ความเหลื่อมล้ำ�
สังคมเสียสมดุล

แรสงเงั คครมยี สดงิ่ ใแนวตดวั ลมอ้ นมุษย์

ครอผบลคกรรวั ะทแบละทกาางรลเบลยี้ตงอ่ ดูลกู

วยั เด็กท่ปี รแิ ยกแตกรา้ ว
กระทบโครงสรา้ งสมอง

และรา่ งกาย
โรคในผใู้ หญ่ ทกุ ข์กาย ทุกข์ใจ

ทุกข์ทางสังคม
ส่งผลจนต่อลงไปเป็นชว่ั คน

สงั คมอ่อนแอ

รูปท่ี ๑ ภพชาตแิ หง่ ความทุกขย์ ากของชาติ อันเกิดจากวัฏจกั รของความเหลื่อมล้�ำ

16 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

วัฏจกั รของความเหล่ือมล้�ำก่อให้เกิดภพชาติแห่งความทกุ ข์ยากของ
ชาติ ดงั ต่อไปนี้ (รปู ที่ ๑)

ความเหล่อื มล้ำ� สงั คมเสียสมดลุ

สังคมเสยี สมดลุ แรงเครยี ดในตวั มนษุ ย์ สังคม
สง่ิ แวดลอ้ ม

แรงเครยี ด ผลกระทบทางลบตอ่ ครอบครัวและการ
เลย้ี งดลู ูก

วัยเด็กท่ปี รแิ ยกแตกร้าว โครงสรา้ งทางสมองและร่างกาย
(childhood disrupted)

ขณะนี้ทราบแล้วว่า วัยเด็กที่ปริแยกแตกร้าวนำ�ไปสู่การเกิดโรค
ในผู้ใหญ่เกือบทุกชนิด* เชน่ ความดนั เลอื ดสูง โรคหวั ใจ มะเร็ง โรคเกีย่ ว
กับภูมิคุ้มกนั เชน่ ภูมแิ พ้ ลูปุส (ลปู ัสหรือเอสแอลอี) โรคอ้วน โรคทางสมอง
และจติ ประสาทตา่ งๆ และพยาธสิ ภาพเหล่านี้สามารถถา่ ยทอดไปสรู่ นุ่ ลกู
หลานต่อไป

เป็นความทุกข์ยากข้ามภพข้ามชาติ วนเวียนไมร่ จู้ บ ตามรปู ที่ ๑
ความเหลื่อมล้ำ�และการขาดความเป็นธรรมอยใู่ นกันและกัน

ความไมเ่ ปน็ ธรรมทำ�ให้เกิดความเหลอื่ มลำ้ �

ความเหล่อื มล้ำ�ทำ�ให้เกดิ ความไม่เปน็ ธรรม

ความยากจนเปน็ ส่วนหนึง่ ของความเหลอ่ื มล้ำ� จึงแก้ไมไ่ ดง้ ่ายๆ
เพราะโครงสร้างแห่งความไม่เป็นธรรมหรอื โครงสรา้ งแหง่ ความเหล่อื มลำ้ �นนั้
ถักทอกันซับซอ้ นแน่นหนา ยากตอ่ ความเขา้ ใจและการแกไ้ ข

* อา้ งองิ จาก Nakazawa DJ. Childhood disrupted: How your biography becomes your
biology, and how you can heal. New York, NY: Atria Books; 2015.

ประเวศ วะสี 17

ดูตัวอยา่ งสหรฐั อเมริกา ประเทศมหาอำ�นาจในโลก เป็นประชา-
ธิปไตย มวี ิทยาการสูงสง่ มผี ้ไู ดร้ บั รางวลั โนเบลจำ�นวนมากกว่าประเทศใดๆ

ในโลก แต่มคี วามเหล่ือมล้ำ�สงู สดุ ในหม่ปู ระเทศทพี่ ัฒนาแลว้ *

มีปรากฏการณ์ท่ีเรียกว่า ๙๙ : ๑ คอื การพฒั นาเป็นประโยชนต์ อ่ คน
๑ เปอร์เซน็ ต์ โดยคนอกี ๙๙ เปอรเ์ ซ็นตไ์ มไ่ ด้รับประโยชน์หรอื เสยี ประโยชน์

ความเหลย่ี มลำ้ �สดุ ๆ น้นี ำ�ไปสู่ผลกระทบทางลบ ทางสังคม สุขภาพ
เศรษฐกิจ จิตใจ และการเมอื งอยา่ งเหลือคณานับ (ดหู นงั สือหลายเลม่ โดย
Joseph Stiglitz นักเศรษฐศาสตรร์ างวลั โนเบล ชาวอเมริกนั )

ความยากจน ความเหลอ่ื มลำ้ � การขาดความเปน็ ธรรมในประเทศ
ไทยเปน็ ปัญหาใหญ่ของชาติ เป็นวกิ ฤตชาติและเป็นต้นเหตขุ องวกิ ฤตอนื่ ๆ
รวมท้งั วิกฤตทางการเมอื ง ซงึ่ หาทางออกไมไ่ ด้ แมเ้ ขียนรัฐธรรมนญู กนั มา
๒๐ ฉบบั แล้ว หรือจะเขยี นกนั ตอ่ ไปอีกก่ฉี บับ

เพราะโครงสรา้ งแห่งความไมเ่ ปน็ ธรรมนนั้ ซบั ซ้อนแน่นหนาเกนิ
ปญั ญาของรฐั ธรรมนูญ

คนไทยจึงจำ�เป็นต้องทำ�ความเขา้ ใจโครงสรา้ งแหง่ ความ
ไม่เปน็ ธรรม

* Sอoา้ งcอieิงtiจeาsกSWtroilnkginesro.n2nRd.,ePdicitkioent.t NK.ewThYeosrkp:iriBt lLoeovmesl:bWurhyyPGreressa,te2r0E1q0u.ality Makes

18 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพอ่ื เอาชนะความยากจนฯ

๒

ปญั หา

เชโงิครงสรา้ ง

โไคมรงเ่สปร้างน็ แหธ่งครวรามม

ประเวศ วะสี 19

“

สงั คมไทย
ขาดความคิด
เชงิ ระบบและโครงสรา้ ง
มักคิดว่าเรือ่ งดชี ัว่ เป็นกรรมส่วนบุคคล
ไมเ่ ขา้ ใจปญั หาเชิงโครงสรา้ ง
ทำ�ให้ถกู โครงสร้างทมี่ ีปญั หาทำ�ร้าย
และไม่เขา้ ใจพอทคี่ ดิ จะแกไ้ ข
จึงติดอยใู่ นปญั หาจนวกิ ฤต
ซง่ึ อาจจะเรยี กว่า
เป็นวกิ ฤตความซบั ซอ้ นเชงิ โครงสร้าง

”

20 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพือ่ เอาชนะความยากจนฯ

ความจรงิ ตามธรรมชาตอิ ยา่ งหนึง่ คอื โครงสร้างก�ำ หนด
คุณสมบัติและพฤติกรรม

เป็นเชน่ น้นั ตัง้ แตร่ ะดับอะตอมไปจนถึงจักรวาล เชน่ ธาตุตา่ งๆ
ตั้งแตไ่ ฮโดรเจนซ่งึ เบาท่สี ดุ ไปจนถึงธาตทุ ี่หนกั เชน่ เหลก็ หรือยูเรเนียม มี
คุณสมบัติแตกต่างกันมาก แตล่ ้วนประกอบดว้ ยอนภุ าค ๓ ตวั เหมอื นกัน คือ
โปรตอน นวิ ตรอน และอเิ ล็กตรอน

สิง่ ทตี่ ่างกนั คือโครงสรา้ ง

ทำ�ให้ธาตุตา่ งๆ มคี ณุ สมบตั ิไมเ่ หมอื นกนั

คนๆ เดยี วกันแตเ่ มื่ออยู่ในโครงสร้างตา่ งกันกม็ ีพฤติกรรมต่างกนั

เชน่ หมอคนเดียวกนั ขณะท่ีอยทู่ ่ีคลินกิ สว่ นตัวกบั อยู่ท่ีโรงพยาบาล
ของรฐั จะมีพฤตกิ รรมไมเ่ หมือนกัน

หรอื ตำ�รวจคนเดยี วกนั ขณะท่อี ยใู่ นระบบความยุติธรรมทเี่ ป็น
ทางการทางด่งิ กบั ขณะท่อี ยูใ่ นระบบความยุตธิ รรมชุมชนอันเปน็ ทางราบ
จะมีพฤตกิ รรมไมเ่ หมือนกนั

ในระบบทางด่งิ ชาวบ้านจะเกลียดตำ�รวจ แตใ่ นระบบทางราบ
ชาวบ้านจะรกั ตำ�รวจ ทงั้ ๆ ทเี่ ป็นตำ�รวจคนเดยี วกัน

ทงั้ น้ีเพราะโครงสร้างกำ�หนดพฤติกรรมของตำ�รวจ
สังคมไทยขาดความคิดเชิงระบบและโครงสร้าง

ประเวศ วะสี 21

มกั คดิ วา่ เรอื่ งดชี วั่ เป็นกรรมส่วนบคุ คล ไม่เขา้ ใจปัญหาเชิงโครงสร้าง
ทำ�ใหถ้ กู โครงสรา้ งท่มี ีปญั หาทำ�รา้ ยและไม่เข้าใจพอที่คดิ จะแกไ้ ข จงึ ตดิ อยู่ใน
ปญั หาจนวิกฤต ซงึ่ อาจจะเรียกวา่ เป็นวิกฤตความซับซ้อนเชิงโครงสร้าง

บดั น้ีเราไม่มีทางออกอย่างอื่น นอกจากทำ�ความเขา้ ใจปญั หาเชงิ
โครงสรา้ งและโครงสรา้ งแห่งความไมเ่ ป็นธรรม

โครงสร้างแห่งความไมเ่ ปน็ ธรรม เกิดจากโครงสร้างทม่ี ีปัญหา
หลายมติ เิ ขา้ มาถักทอกนั อย่างซับซ้อนแน่นหนา จะกลา่ วโดยสงั เขปเพยี ง
๕ ประการ เพื่อใหพ้ อเขา้ ใจไดง้ า่ ยขนึ้ คือ

๑. โครงสร้างทางความคิด

โครงสร้างทางความคิดทค่ี ิดเรื่องกรรมส่วนบุคคล ขาดความ
คดิ เชิงโครงสร้างดังกลา่ วข้างตน้ ทำ�ให้เป็นอุปสรรค และซำ้ �เติม
คนจน คอื เป็นคนจนเพราะทำ�ไม่ดีหรอื เปน็ คนไม่ดี

ดังที่ในเวลาท่ีล่วงมา เขาเรียกคนจนว่าคนเลว ทำ�ให้สังคม
ไทยเป็นสงั คมทเี่ กลยี ดคนจน สง่ ผลเป็นจิตสำ�นึกที่ขาดความเปน็
ธรรมดงั กลา่ วในข้อ ๒.

๒. โครงสร้างทางจิตสำ�นึกแห่งความเป็นธรรม

การเคารพศกั ด์ศิ รแี หง่ ความเปน็ มนุษย์ของคนทุกคนอย่าง
เทา่ เทียมกัน เปน็ ฐานแหง่ ดีงามทงั้ ปวง เช่น ประชาธปิ ไตย
การเคารพสทิ ธิมนุษยชน ความยตุ ิธรรม ความเป็นธรรม

สงั คมไทยเป็นสังคมทม่ี ีความเหล่อื มล้ำ�ในศักด์ิศรขี องความ
เป็นมนษุ ย์มาแต่โบราณ

ไพร่ ทาส คนเลก็ คนนอ้ ย คนยากคนจน จะมศี ักดศ์ิ รีได้
อย่างไร

22 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ

เพราะฉะนั้นสังคมไทยโดยความเคยชิน จนไมร่ ูต้ วั

ขาดจติ สำ�นกึ แห่งความเปน็ ธรรม

การขาดจิตสำ�นึกแหง่ ความเปน็ ธรรมสัมพันธอ์ ยู่กบั
โครงสร้างและระบบตา่ งๆ อันไม่เป็นธรรม (ดรู ูปที่ ๒)

๓. โครงสร้างทางสังคม

โครงสรา้ งทางสังคมเปน็ โครงสรา้ งแหง่ ความเหลื่อมล้ำ�เปน็
โครงสรา้ งทางด่ิง (Vertical society) ระหวา่ งผมู้ ีอำ�นาจขา้ งบน
กบั ผไู้ ม่มอี ำ�นาจข้างล่าง

โครงสร้างทางดง่ิ นำ�ไปสพู่ ฤตกิ รรมเบ่ยี งเบนนานาประการ
เช่น คนมอี ำ�นาจจะโกงมาก คนไม่มีอำ�นาจแสวงหาความ
อุปถมั ภ์ เกงาน ขโมยของหลวง นนิ ทาวา่ รา้ ย ออกใบปลวิ

สงั คมทางดิง่ จะมีการเรยี นรนู้ ้อย เศรษฐกิจจะไมด่ ี การเมือง
จะไมด่ ี และศีลธรรมจะไม่ด*ี ถึงเครง่ ศาสนา ศลี ธรรมกไ็ มด่ ี ถา้
สมั พนั ธภาพในสงั คมเป็นทางดิง่

๔. โครงสร้างทางเศรษฐกิจที่ไม่เป็นธรรม

ทนุ ตั้งแต่เกดิ ระหว่างคนจนกับคนรวยก็ไมเ่ ท่ากนั

ทนุ มอี ำ�นาจดงึ ดูดอำ�นาจและทรพั ยากรเขา้ หาตวั สูง ทำ�ให้
เกดิ ความเหล่ือมล้ำ�

การจดั สรรทรพั ยากรต่างๆ อย่างไม่เป็นธรรม เชน่
การถือครองทีด่ นิ การกระจายงบประมาณ ทงั้ หมดรว่ มกันเป็น
โครงสร้างทางเศรษฐกิจท่ีไมเ่ ป็นธรรม

* อ้างองิ จาก Wilkinson R., Pickett K. The spirit Level: Why Greater Equality Makes 23
Societies Stronger. 2nd edition. New York: Bloomsbury Press, 2010.

ประเวศ วะสี

ระบบศลี ธรรม ศาสนา
โครงสรา้ ง
วธิ คี ิด
ระบบการ ึศกษา
ระบบการเมือง
การสอื่ สารโครงสร้างโครงสรา้ งโครงสร้างทาง
การอนุรักษ์ส่ิงแวทางเศรษฐกจิอำ�นาจรฐัจิตสำ�นึกแหง่
รวมศนู ย์ ความเปน็ ธรรม

โครงสร้าง
ทางสังคม
ดลอ้ ม ระบบความยตุ ธิ รรม ระบบเศรษฐกิจ

รูปที่ ๒ ตรงกลางหรือนวิ เคลียสของประเทศ คือ โครงสร้างเหน็ ความไม่เปน็ ธรรม ซง่ึ
ถักทอกันอยา่ งแนน่ หนาโดยโครงสรา้ งท่มี ปี ญั หา ๕ มติ ิ รอบนอกออกมาคือ
ระบบต่างๆ ในสังคม ซ่ึงเช่ือมโยงอยกู่ ับโครงสรา้ งแหง่ ความไมเ่ ปน็ ธรรม เป็น
เหตใุ ห้ทำ�ใหด้ ไี ดย้ าก หรอื ไมไ่ ด้

24 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

๕. โครงสร้างอำ�นาจรัฐที่รวมศูนย์

โครงสร้างอำ�นาจรฐั ท่รี วมศูนยไ์ ม่สามารถอำ�นวยความเปน็
ธรรมและสัมพันธไ์ ปมากับโครงสรา้ งอันไม่เป็นธรรม ขอ้ ๑. - ๔.
ดังในรปู ท่ี ๒ ยิง่ ทำ�ให้โครงสรา้ งอำ�นาจรัฐไมส่ ามารถอำ�นวย
ความเปน็ ธรรม

ทง้ั ๕ ประการ ถักทอกนั อยา่ งแนน่ หนาเป็นโครงสร้างแห่งความไม่
เป็นธรรม อยู่ตรงกลางหรือเปน็ นิวเคลียสของสังคม ที่ผลติ ดเี อ็นเอแหง่ ความ
ไม่เป็นธรรม อนั สง่ ผลต่อระบบทกุ ระบบในสังคม (ดรู ปู ที่ ๒)

ดูรปู ท่ี ๒ ใหด้ ีๆ แลว้ จะเข้าใจว่าทำ�ไมจึงพัฒนาระบบต่างๆ ได้ยาก
เย็นแสนเขญ็ หรือไมไ่ ดผ้ ลสักเท่าไร ไมว่ ่าจะเปน็ ระบบการศกึ ษา ระบบความ
ยุตธิ รรม ระบบเศรษฐกจิ ระบบการเมอื ง เพราะท้ังหมดเปน็ ส่วนย่อยของ
โครงสร้างใหญ่ที่ขาดความเปน็ ธรรม

เพราะฉะนนั้ เม่อื พฒั นาไปๆ ความเหล่อื มล้�ำกลับมากขนึ้ ๆ เพราะท�ำ
ไปบนโครงสร้างทขี่ าดความเปน็ ธรรม

ระบบการเมือง กไ็ ม่สามารถพฒั นาระบบประชาธปิ ไตยได้สักที
เกดิ การตอ่ สรู้ ุนแรงลม้ ตายกห็ ลายครั้ง เพราะการต่อสู้ทางการเมืองเป็นเพยี ง
การต่อสู้ในสว่ นยอ่ ย ท่ามกลางโครงสร้างแหง่ ความไมเ่ ป็นธรรมอันใหญ่มาก

ฉะนนั้ ความพยายามทำ�แบบแยกส่วนในส่วนย่อยตา่ งๆ จงึ ไม่มี
ความหวังวา่ จะนำ�ไปสคู่ วามสำ�เร็จ

น่นั เป็นทมี่ าของการใชค้ ำ�วา่ “สงครามเบ็ดเสร็จ” หรือ Total Warfare
ในการเอาชนะความยากจนและการขาดความเป็นธรรม โดยมุง่ แกไ้ ข
โครงสร้างใหญแ่ หง่ ความไม่เป็นธรรม ซ่งึ เปน็ การแก้ “ทั้งหมด”

ประเวศ วะสี 25

ทา่ นอาจจะคิดว่า “แก้ใหญ”่ หรอื “แก้ท้งั หมด” ยากกว่าแกย้ อ่ ยๆ
กาลเวลาได้พิสจู นม์ าแล้ววา่ แกย้ อ่ ยๆ ไมส่ ำ�เรจ็ เพราะติดใหญ่
แกใ้ หญเ่ บ็ดเสรจ็ งา่ ยกวา่ แกย้ ่อยเป็นส่วนๆ

เราจะได้เหน็ กันตอ่ ไปวา่ ท�ำ อยา่ งไร

26 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ

๓
วิธคี ิดวกิธบั คี คดิ วทาม่ีสจรองิ ดคล้อง

ความสำ�เร็จน�ำ ไปสู่
วธิ คี ดิ ทไ่ี ม่สอดคลอ้ งกบั ความจรงิ
ความติดขดัน�ำ ไปสู่
และสภาวะวิกฤต

ประเวศ วะสี 27

“สตฺยเมว ชยเต”
“ความจรงิ มีชัยเหนือทกุ สงิ่ ”

จารกึ เสาพระเจา้ อโศก
ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวนั

*ศรศี ากยอโศก : พระราชประวตั จิ อมจักรพรรดิอโศกมหาราช

28 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

การเห็นความจริง ตามทเ่ี ปน็ จรงิ เปน็ สิ่งสำ�คญั ทีส่ ดุ

เพราะทำ�ใหม้ ีวธิ คี ิดท่ีสอดคล้องกบั ความจรงิ นำ�ไปสพู่ ฤตกิ รรม
และการกระทำ�ต่างๆ ทสี่ อดคล้องกบั ความจริง จึง “มีชยั เหนอื ทกุ สงิ่ ”

ตรงกนั ข้าม ถ้าไมเ่ หน็ ความจริงหรือเห็นพลาดไปจากความจริง
กน็ ำ�ไปสู่วิธคี ิดทไ่ี มส่ อดคล้องกบั ความจริง แลว้ นำ�ไปสปู่ ัญหาและสภาวะ
วิกฤต

วกิ ฤตโลกในปัจจุบันอันเสยี สมดุลในทกุ มติ ิ ทั้งในตัวมนุษยเ์ อง สงั คม
เศรษฐกจิ ส่ิงแวดล้อม และการเมือง เกิดจากการเห็นทีพ่ ลาดจากความจรงิ
และวธิ ีคดิ ทีผ่ ิด วกิ ฤตประเทศของเราก็เปน็ ส่วนหนึง่ และได้รบั ผลกระทบจาก
วกิ ฤตโลก

ฉะน้นั การทเ่ี ราจะทำ�สงครามเบด็ เสร็จ เอาชนะความยากจนและ
การขาดความเปน็ ธรรม เราจะตอ้ งเริ่มต้นดว้ ยการทำ�ความเขา้ ใจความจริง
และวิธีคิดที่สอดคลอ้ งกับความจรงิ

กแ็ ลว้ ความจรงิ ทวี่ า่ นคี้ ืออะไร

คอื ความจรงิ ของธรรมชาติ หรอื กฎของความจรงิ ของธรรมชาติ
ธรรมชาตหิ รือธรรมเป็นส่ิงที่ยงิ่ ใหญท่ ส่ี ุด ไมม่ ขี อบเขต ไมม่ กี าลเวลา

ในพระสตู รท่ีเรยี กว่า อทิ ัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท มีพระบาลีอนั
ไพเราะ ซ่ึงแปลวา่

ประเวศ วะสี 29

“พระตถาคต จะอุบัติก็ตาม หรือไม่อุบัติก็ตาม ธรรมธาตุย่อมตั้งอยู่
แล้ว นั้นเทียว”

หมายความวา่ ธรรมธาตุ หรอื กฎแห่งความจริงของธรรมชาตมิ ีอยู่
แล้ว ไม่เก่ียวกับการอุบัตขิ องพระพทุ ธเจ้า พระองคท์ ่านไมไ่ ด้สร้างขนึ้ แตท่ รง
ค้นพบและนำ�มาเผยแพร่

กฎของธรรมชาตนิ ้นั คือ อทิ ัปปัจจยตา หรอื กระแสของความเป็น
เหตปุ ัจจัย หรอื กระแสของความเปน็ เหตุเป็นผล

อิทะ = น้ี
อิทัปปจั จยตา หมายถงึ น้ที ำ�ใหเ้ กดิ นี้ นท้ี ำ�ให้เกิดนี้ . . . . . . หรือ
ความเปน็ กระแสของเหตปุ ัจจัยหนุนเน่ืองไมข่ าดสาย ดงั ในรูปที่ ๓

cccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccc

รูปที่ ๓ กระแสของความเปน็ เหตปุ ัจจัยทีห่ นุนเนือ่ งไม่ขาดสาย จงึ ไม่มจี ดุ ต้งั ตน้ และ
จดุ ส้ินสุด (extremes) สองขา้ ง เพราะสามารถสบื เหตปุ จั จยั ยอ้ นหลงั ไปได้
เรอ่ื ยๆ และไปขา้ งหน้าไดเ้ รอ่ื ย เปน็ อนนั ตกาล กลอ่ งด�ำ แทนการคดิ แบบ
ตายตวั แยกส่วน เข้าไปขดั แยง้ กับกระแสของความเปน็ จริง แหง่ ความเปน็
เหตุปัจจัย หรือความเปน็ เหตเุ ปน็ ผลต่อเนื่อง ทไ่ี มต่ ายตัวแยกสว่ น

30 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

การเห็นตามความเป็นจริงอาจเรยี กว่า สัมมาทิฐิ (สัมมา = ถกู ,
ทิฐิ = เหน็ )

การคดิ แบบกระแสของความเป็นเหตปุ จั จยั เนอ่ื งจากไม่มีส่วนสุด
ท้ังสองข้าง (extremes) หรือความสดุ โตง่ บางครั้งจึงเรียกว่า “ทางสายกลาง”
หรือมัชฌิมาปฏิปทา

ควรสังเกตวา่ ทางสายกลาง คือทางสายปัญญา เพราะเป็นทางแหง่
ความเป็นเหตุเปน็ ผล เหน็ อะไรมเี หตุมผี ลไปหมด ไม่เข้าไปสู่อารมณ์โกรธ
เกลยี ด เพราะอยากใหม้ นั เปน็ อย่างอ่ืนอย่างท่เี ราคดิ อย่างอื่นอย่างท่เี ราคิด
นัน่ แหละเป็นการขาดเหตุผล

อะไรที่เกดิ ข้ึนหรือดำ�รงอย่กู เ็ พราะมีเหตุผล หรอื เหตุปัจจัยที่ทำ�ให้
มันเกิดขึน้ หรือดำ�รงอยู่ ไม่ใช่เกิดขน้ึ หรอื ดำ�รงอยูโ่ ดยลอยๆ โดยปราศจากเหตุ
ปจั จัย “มันเป็นเช่นนั้นเอง” หรอื ตถตา ความเปน็ เชน่ นัน้ เอง เพราะมีเหตุ
ปจั จัยใหเ้ ป็นเช่นนน้ั

การเห็นไม่ตรงตามความจริงอาจเรียกวา่ มิจฉาทิฐิ (มิจฉา = ผิด,
ทฐิ ิ = เห็น)

คำ�วา่ มจิ ฉาทฐิ ไิ มใ่ ชค่ ำ�ประณามอะไร แตเ่ ปน็ การบอกวา่ เหน็ ผดิ ไป
จากความจรงิ

เหน็ ผดิ อย่างไร

คือ เหน็ ว่าอะไรๆ มีความตายตวั เม่ือตายตวั จงึ แยกส่วน (ดรู ูปท่ี ๓)
แยกสว่ นจากความจริง ท่ีเป็นกระแสของความเป็นเหตปุ จั จยั อนั หนุนเนอื่ ง
ไม่มีตัวตน แบบแยกส่วนเปน็ เอกเทศ

ประดุจว่าความจริงนนั้ เปน็ คลื่น ไมม่ ีตวั ตน
แตก่ ารมองผิด มองเหน็ ความเป็น “ก้อน” แบบตายตัวแยกส่วน

ประเวศ วะสี 31

“ก้อน” น้ี

จงึ ไปขดั แยง้ กบั ความจรงิ ท่ีเปน็ คลืน่ ไม่มีตัวตนของตนเอง
ความขดั แย้ง (conflict) นี้ คอื ทุกขตา ความทุกขห์ รือปญั หา
มิจฉาทิฐิ พาให้เกิดทกุ ขห์ รือปัญหา

เพราะมิจฉาทิฐิทำ�ใหค้ ิดและทำ�แบบแยกส่วน อันเป็นวิธคี ดิ ท่ผี ดิ
เพราะไมส่ อดคล้องกับความเป็นจรงิ

วิธีคิดแบบทางสายกลาง กับวิธีคิดแบบแยกส่วน นำ�ไปสู่ผลแตกต่าง
กันมากมาย และบานปลายเป็นเรื่องใหญ่โต

วิธีคิดแบบทางสายกลาง ไมน่ ำ�ไปส่กู ารแยกข้างแยกข้ัว

ไมน่ ำ�ไปสคู่ วามโกรธเกลียดและความเป็นปฏิปักษ์ ทำ�ให้เหน็ ความ
เปน็ เหตเุ ป็นผล ทะลทุ ะลวงไม่ตดิ ขดั เข้าใจความจริง อันเปน็ ทุกข์ สมุทยั
นโิ รธ และมรรค ซง่ึ นำ�มาใช้กบั ทุกขข์ องชาติ สาเหตุ การระงบั เหตุ และมรรค
วิธีในการดบั ทุกขข์ องชาติได้

ในขณะที่วธิ ีคดิ แบบตายตวั แยกสว่ นนำ�ไปสกู่ ารแยกขา้ งแยกขวั้
อารมณ์โกรธเกลียด อารมณ์ทำ�ให้เหน็ (perception) บิดเบย้ี วไปตาม
อารมณ์ ไม่ตรงตอ่ ความจริง

ทำ�ให้ไม่เขา้ ใจทุกข์และการดบั ทกุ ข์ แต่ทำ�ให้เกดิ ความขดั แย้งใน
ตวั เอง ซ่งึ เป็นอันตรายตอ่ สขุ ภาพ ความขดั แย้งและรุนแรงในสังคม แตแ่ ก้
ปญั หาไม่สำ�เร็จ เพราะไม่ได้ใช้ทางแห่งปญั ญา

มขี ้อสงั เกตว่าฝรั่ง แมเ้ กง่ มวี ิทยาการมากมาย มคี นได้รบั รางวัล
โนเบลเพราะคน้ พบความรู้ใหมท่ ่ีกา้ วหน้า แต่ลกึ ๆ แล้วเป็นมจิ ฉาทิฐิและมวี ธิ ี
คิดท่ไี ม่สอดคลอ้ งกับความจรงิ คือคดิ แบบแยกส่วนตายตวั จงึ นำ�โลกทง้ั โลก
ไปส่กู ารเสียสมดลุ ในทกุ มิติ ดงั กลา่ วแลว้ ข้างตน้

32 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพือ่ เอาชนะความยากจนฯ

เม่ือโลกตะวันตกคดิ ถงึ เรื่องอะไรดๆี เช่น เสรภี าพ ประชาธิปไตย
ระบบเศรษฐกจิ ท่มี ีการแข่งขนั อย่างเสรี แต่เนอ่ื งจากขาดสัมมาทฐิ ิ ส่งิ ดีๆ
เหลา่ นก้ี ็บดิ เบ้ไปไมง่ อกงามในความดี เช่น

เสรีภาพ กลายเป็นความเห็นแก่ตวั ท่จี ะกอบโกยเขา้ ตัวเอง
อย่างไมม่ ที ส่ี นิ้ สดุ

ประชาธิปไตย ถูกอำ�นาจของทุนขนาดใหญเ่ ขา้ ครอบงำ� จนไม่
สามารถอำ�นวยความเปน็ ธรรม เกิดความเหลือ่ ม
ลำ้ �อย่างสดุ ๆ

การแข่งขันเสรี กลายเป็นไม่เสรีจริง ทนุ ขนาดใหญ่ครอบงำ�ผกู ขาด
ไม่เปน็ ธรรมกบั ผู้ใช้แรงงานและผู้บริโภค เกดิ ความ
ไมเ่ ป็นธรรมขนาดหนัก*

เม่อื ๓๐ ปี ก่อนทีเ่ คยเช่ือวา่ ประชาธิปไตยและทุนนิยมเสรี เป็น
คำ�ตอบสดุ ทา้ ย มาบัดน้ีเกดิ ความไม่เป็นธรรมและความเหลือ่ มล้ำ�ขึน้ อยา่ ง
สดุ ๆ แล้วก็กำ�ลังตงั้ คำ�ถามว่า ประชาธิปไตยกบั การค้าเสรดี ีจริงหรือ ซ่งึ เป็น
คำ�ถามทีผ่ ดิ หรอื ไม่ใช่คำ�ถาม (non-question) ขืนไปตอบเขา้ จะทำ�ให้หลง
ทางกันใหญ่

สิ่งท่ีควรทบทวน คอื ทฐิ แิ ละวธิ คี ดิ อนั นำ�ไปสู่ปญั หา

ตัวอย่างของการคิดและทำ�แบบแยกส่วน

โลกเตม็ ไปด้วยการคดิ และทำ�แบบแยกสว่ นอนั ไม่สอดคล้องกับความ
จริงตามธรรมชาติ จะขอยกตัวอย่างเพยี ง ๒ - ๓ ตัวอย่าง พอให้เหน็ ภาพ

* อEnา้ dงอanิงgจeาrกs JOousrepFuhtuEreS.tiNgleitwz. YTohrek:PWricWe oNfoIrnteoqnu&aliCtyo: ,H2o0w12T.oday’s Divided Society

ประเวศ วะสี 33

๑) เกปา็นรเกกาษรเตกรษสตมรัยแใบหบมแ่ ยกส่ว น

ในธรรมชาตนิ ้ัน ตน้ ไม้นานาพนั ธ์ขุ นึ้ คละปะปนกนั และ
มีสัมพันธภาพตอ่ กนั ทำ�ให้มีความสมดลุ ตามธรรมชาติ

ไม่มใี ครต้องไปใสป่ ๋ยุ ใหป้ า่ ไม่ต้องมีใครต้องไปใชย้ าฆา่
แมลงที่ลงกินปา่ ราบ เพราะปา่ สรา้ งปยุ๋ ได้เอง และการมตี น้ ไม้
หลายชนิดข้ึนคละปะปนกนั ก็เป็นการป้องกันไม่ให้แมลงชนิดใด
ชนิดหนงึ่ เพม่ิ จำ�นวนมากเกนิ และต้นไม้บางชนิดกฤ็ ทธขิ์ บั แมลง

ชาวบา้ นทีท่ ำ�เกษตรกรรมธรรมชาตจิ ึงมชี ีวติ ทีส่ มดลุ มกี ิน
มใี ช้ ไมเ่ หน่อื ยมาก ไมต่ อ้ งเจ็บปว่ ยจากการใชย้ าฆา่ แมลง

เกษตรสมัยใหม่มุ่งปลูกพชื เชิงเด่ยี ว คือ ข้าวกข็ า้ วอยา่ งเดียว
อ้อยก็อ้อยอย่างเดยี ว มันสำ�ปะหลังกอ็ ยา่ งเดยี ว ติดตอ่ กนั เป็น
พรดื ๆ เปน็ พันๆ ไร่

การปลกู พืชเชงิ เดี่ยวเปน็ การแยกส่วน ทำ�ให้ธรรมชาติเสยี
สมดุล ความเป็นป่าหมดไป ดนิ จืด ต้องซอื้ ปุย๋ มาใสเ่ ปน็ การเพม่ิ
รายจ่าย

แมลงเพ่ิมจำ�นวนมากลงกินพืช ต้องซอื้ ยาฆา่ แมลงมาฉีด
ยาฆ่าแมลงฆา่ อยา่ งอน่ื ๆ ด้วย เชน่ ฆา่ จุลชพี ในดินทสี่ รา้ งปยุ๋ ฆา่
ไส้เดอื นที่ชว่ ยพรวนดิน ฆ่ากงุ้ หอยปปู ลาทอี่ ยูใ่ นนา

และยาฆา่ แมลงกเ็ ขา้ ไปในห่วงโซ่อาหาร ไปเป็นพษิ เป็นภยั
ตอ่ ผบู้ รโิ ภค

เกษตรกรก็ขาดทุน เป็นหน้ีเปน็ สนิ เจบ็ ปว่ ย ล้มละลาย ขาย
ลูกสาวไปเปน็ โสเภณีในเมือง

34 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

น่ีคอื การเสียสมดุล เพราะการคดิ และทำ�แบบแยกส่วน

สว่ นเกษตรทฤษฎีใหมข่ องพระเจา้ อยู่หัว ร.๙ นน้ั อยู่บน
วิธคี ดิ ทางสายกลาง คือคำ�นึงถงึ สมั พนั ธภาพของท้ังหมด เป็น
เกษตรกรรมบูรณาการทที่ ำ�ใหท้ ุกส่ิงทุกอยา่ งคืนสู่สมดุล รวมทง้ั
ชวี ติ ของเกษตรกรด้วย

๒) ลัทธิการเติบโตทางเศรษฐกิจ

(Economic growth)

ลทั ธกิ ารเติบโตทางเศรษฐกิจเป็นการคดิ ทขี่ าดเหตผุ ล
เพราะคดิ แบบแยกสว่ น

ถ้าจะเอาแต่เศรษฐกจิ ทเี่ ติบโต โดยไม่บรู ณาการกับมิตอิ ่นื ๆ
ก็นำ�ไปส่กู ารเสียสมดุลในทุกมิติ ดงั ท่กี ล่าวมาแล้ว

ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ของในหลวง ร.๙ เป็นแนวคดิ
เศรษฐกิจบรู ณาการ ตามหลกั ทางสายกลางหรอื มัชฌมิ าปฏิปทา

๓) ทระี่แบบบ่งกเปาร็นเ มฝือ่ายงรรัฐัฐสบภาลา กับฝ ่ายค้า น

ระบบการเมอื งรฐั สภาที่แบ่งเปน็ ฝ่ายรฐั บาลกบั
ฝ่ายค้านทีท่ ำ�กันทั่วไป และคดิ ว่าเป็นหลกั การสากล

แทท้ ่ีจรงิ เป็นการคดิ แบบแบง่ ข้างแบ่งขว้ั ซึ่งไมต่ รงตอ่
ความจริงตามธรรมชาตทิ ่เี ปน็ กระแสของความเปน็ เหตุเป็นผล
ไม่ไดแ้ บ่งขา้ งแบ่งขั้ว

ขณะน้กี ็ปรากฏแล้วว่าการเมืองแบ่งขัว้ (polarized) สุดๆ
ถ้าเป็นพรรคฉันกถ็ ูก พรรคอน่ื กผ็ ิด

ประเวศ วะสี 35

คอยดใู นสหรัฐอเมรกิ า วฒุ สิ ภาซึ่งพรรครีพบั ลิกันครองเสียง
ขา้ งมากจะโหวตว่า ประธานาธิบดีโดนลั ทรมั ป์ไมผ่ ดิ เพราะเปน็
พวกเดยี วกัน ไม่ได้ใหแ้ ตล่ ะคนใชว้ ิจารณญาณของตนเอง ตาม
ความเป็นเหตุเปน็ ผล

เปน็ การฆ่าตดั ตอนความเป็นเหตุเปน็ ผล เอาพวกมากลาก
ไปเป็นเกณฑ์ จึงเสอื่ ม

หรอื จะหนั มาดรู ฐั สภาของเราก็ได้ ตั้งแตเ่ ลอื กตง้ั เม่อื ๒๔
มนี าคม ๒๕๖๒ เป็นต้นมา หมดเวลาไปกบั การต่อสูก้ ันเอง
ระหว่างพรรคการเมือง โดยไมไ่ ดเ้ ชื่อมโยงกนั ใช้ปญั ญาไปเอา
ชนะวิกฤตชาติ เพราะวิธีคิดแบบตายตัวแยกสว่ นอนั เอาอย่าง
เขามา ไม่ใช่สมั มาทฐิ ิ และวิธคี ดิ ทางสายกลางอนั เปน็ ทางสาย
ปัญญา ไม่แยกข้างแยกขั้ว

ถ้าทา่ นใชว้ ธิ คี ิดแบบทางสายกลาง กบั วิธคี ดิ แบบตายตัว
แยกสว่ น ไปพจิ ารณาหรือวิเคราะห์การทง้ั หลายที่เปน็ ไปในโลก
จะเหน็ ความเสียหายจากการเสียสมดลุ เพราะการใชว้ ิธคี ดิ ทผี่ ดิ
เหลือคณานบั

กลบั มาท่ี “สงครามเบด็ เสรจ็ เอาชนะความยากจนและการขาดความ
เป็นธรรม” ของเรา ในการทำ�สงครามแพ้หรือชนะอยู่ท่กี ารกำ�หนดยุทธศาสตร์

ถา้ ยุทธศาสตร์ผดิ ก็เดินไปสูค่ วามพ่ายแพ้ ถา้ ยุทธศาสตร์ถกู กช็ นะ
การกำ�หนดยทุ ธศาสตรจ์ งึ เป็นการใช้ปญั ญาสงู สดุ ใช้อารมณ์ไมไ่ ด้
ถา้ ใช้อารมณ์กำ�หนดยุทธศาสตรจ์ ะนำ�ไปสู่ความพ่ายแพ้ ประวัติศาสตร์มีให้
เรยี นรูไ้ ดม้ าก ลองไปดูเถิดว่าเล่าปีต่ ายเพราะเหตใุ ด

36 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

การกำ�หนดยทุ ธศาสตร์ไดถ้ กู ตอ้ งตอ้ งมีฐานอยู่ในความจรงิ และความ
เป็นจรงิ “ความจริงมีชัยเหนือทุกสิ่ง” – จารกึ เสาพระเจา้ อโศก

เรามีเครอ่ื งมอื อนั ทรงพลงั แลว้ ที่จะเดินหนา้ ไปหาความจรงิ นนั่ คอื
สัมมาทิฐิ และ “ทางสายกลาง” หรอื มัชฌิมาปฏิปทา ดังกลา่ วมาข้างต้นในบท
นี้

สัมมาทิฐิและวิธคี ดิ แบบทางสายกลาง จะทำ�ให้เราเขา้ ใจความจริงใน
ทกุ ข์ของชาติ สมทุ ยั นิโรธ และมรรค

ทุกขข์ องชาติได้กลา่ วไปแลว้ ในบทท่ี ๑

สมทุ ัย ได้กลา่ วไปบางสว่ นในบทท่ี ๒ เรื่องโครงสร้างแห่งความไม่
เปน็ ธรรม

ในบทท่ี ๔ ต่อไป จะกล่าวถงึ โครงสรา้ งที่ใหญ่กวา่ น้นั อัน
จะทำ�ให้เห็นว่า ยุทธศาสตรท์ ีถ่ ูกตอ้ งในการลดความเหลือ่ มลำ้ �
คืออะไร และเห็นอดีตทงั้ หมดวา่ ทำ�ไมความพยายามต่างๆ จงึ ไม่
ไดผ้ ล

ประเวศ วะสี 37

“

วิกฤตโลกในปจั จุบัน
อนั เสยี สมดลุ ในทกุ มิติ

ทั้งในตวั มนษุ ยเ์ อง
สงั คม เศรษฐกจิ สิ่งแวดลอ้ ม และการเมือง

เกดิ จากการเหน็
ท่ีพลาดจากความจริง

และวิธคี ิดท่ีผิด
วกิ ฤตประเทศของเรากเ็ ป็นส่วนหน่ึง
และไดร้ บั ผลกระทบจากวกิ ฤตโลก

ฉะน้ัน การท่เี ราจะทำ�
สงครามเบด็ เสรจ็ เอาชนะความยากจนและการขาดความเปน็ ธรรม

เราจะตอ้ งเริ่มตน้ ดว้ ยการทำ�ความเข้าใจความจริง
และวิธีคดิ ทีส่ อดคลอ้ งกับความจริง

”

38 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

๔สังคม

สมานุภาพมวลมอวมำ�ลนวอลาำ�จอนรำ�านฐัจาทจนุสงั คม

ความสมดลุมี

นห�ำรือไปมคีสูก่ วาราพมัฒเนปาท็น่สี มธดรลุ รม

ประเวศ วะสี 39

ดวงจันทร์
โลก

อาทติ ย์

รูปที่ ๔ โลกโคจรรอบดวงอาทติ ย์ ดวงจนั ทร์โคจรรอบโลก เพราะสงิ่ ท่มี ีมวลหนาแน่น
มากกว่า มีแรงดงึ ดดู มากกวา่

40 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

กฎความจริงของธรรมชาตบิ างอย่างนา่ จะเปน็ จรงิ ท้ังใน
โลกทางฟิสิกส์ โลกทางชวี วทิ ยา และโลกทางสังคม

โลกทางกายภาพ หรือทางฟสิ ิกส์ และต่อมาทางชีววทิ ยามมี า
เน่ินนานก่อนโลกทางสงั คม

สังคมมนษุ ยย์ ังเปน็ เร่อื งทใ่ี หมม่ ากในกาลเวลาของธรรมชาติ ยังไมม่ ี
เวลาจัดตัวไปสูค่ วามลงตวั หรอื ความสมดุล จึงยงั คงปน่ั ปว่ นวุ่นวายรุนแรง

เราอาจลองเอากฎความจริงทางฟิสิกส์และทางชีววิทยามามอง
ปรากฏการณท์ างสงั คม

กฎทางฟสิ ิกส์อยา่ งหนงึ่ คอื เรอื่ งแรงโนม้ ถว่ ง (gravity)

สงิ่ ใดทีม่ มี วลหนาแนน่ มากยอ่ มมแี รงดึงดดู เข้าหาตัวมาก

ฉะนั้น โลกจงึ โคจรรอบดวงอาทิตย์ และดวงจันทรจ์ ึงโคจรรอบโลก
ไม่กระเด็นหลุดไปไหน เป็นเชน่ นมี้ าหลายพนั ลา้ นปแี ลว้ (รูปท่ี ๔)

ไม่ว่าใครจะมีวิชาการ เวทมนต์คาถา คำ�อ้อนวอน หรอื คำ�สาปแช่ง
ใดๆ กไ็ มส่ ามารถเปล่ียนการโคจรของโลกรอบดวงอาทติ ย์ และดวงจันทร์
รอบโลกได้ เพราะกฎแห่งแรงโน้มถว่ งมันมีเปน็ ความจริงตามธรรมชาตทิ ่ที ำ�
ให้เป็นเชน่ นัน้

ถ้าเราจะเอากฎเรื่องมวลที่มคี วามหนาแน่น มแี รงดึงดดู มาก
มาพจิ ารณาความเปน็ ไปทางสังคมบนโลก โดยมองถงึ ความหนาแน่น
ของมวลอำ�นาจในสังคม

ประเวศ วะสี 41

อมำ�รนวฐั ลาจ (ก) สมัยโบราณ รฐั เป็นอ�ำ นาจเดีย่ ว
ประชาชนถึงแม้มีจำ�นวนมาก ก็ไม่มี
ประชาชน อำ�นาจทางสังคม ระบบอำ�นาจจึงไม่
สมดุล

มวลอ�ำ นาจของสงั คม

รฐั ทุน (ข) สมยั ตอ่ มา ทนุ มีมวลอ�ำ นาจมาก
อ�ำ นาจบางอย่างกม็ ากกว่ารฐั มวล
สงั คม อ�ำ นาจของสงั คมกย็ งั เล็ก สว่ นท่มี ีมวล
อ�ำ นาจมากกจ็ ะดึงดูดทรัพยากรและ
ความเป็นธรรมเข้าหาตัว การขาดความ
เปน็ ธรรมและความเหลือ่ มลำ้�ก็เกิดขึ้น

รฐั ทุน
สังคม (ค) สงิ่ ทค่ี วรทำ� คือ ขยายพลังอ�ำ นาจทาง

สังคมสมานภุ าพ ทอ่ี ำ�นาจทั้ง ๓ สมดลุ กนั สังคมใหส้ มดลุ กบั อ�ำ นาจรัฐและอำ�นาจ
ทนุ เมื่อโครงสร้างทั้ง ๓ สมดุล เรยี กว่า
เกิด สังคมสมานุภาพ (สม=เสมอ;
อานุภาพ = อำ�นาจ) ความสมดลุ ของ
โครงสรา้ งอำ�นาจทำ�ให้เกิดความเปน็
ธรรม อ�ำ นาจทางสังคมที่ขยายใหญ่ขนึ้
เรยี กว่า “สังคมเข้มแข็ง”

รูปที่ ๕ ความไม่สมดุลระหวา่ งอำ�นาจ (ก) และ (ข) และสภาพทอ่ี �ำ นาจรฐั อ�ำ นาจทนุ
อ�ำ นาจสังคม สมดลุ กัน เป็นสังคมสมานภุ าพ

42 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

ในรูป ๕ (ก) ในรฐั โบราณ รฐั เป็นอำ�นาจเดยี่ ว เปน็ อำ�นาจเบด็ เสรจ็
ทีม่ ีมวลสงู มาก เพราะเปน็ อำ�นาจติดอาวธุ เปน็ ผบู้ งั คับใชก้ ฎหมาย เป็นผู้
จัดสรรทรัพยากร และเป็นผกู้ ำ�หนดนโยบาย อำ�นาจรฐั จึงเขม้ ข้นมาก

ประชาชนถงึ มีจำ�นวนมากกวา่ ผูถ้ ืออำ�นาจรฐั แตไ่ ม่มีอำ�นาจทาง
สังคม หรือเลก็ มาก

โครงสร้างอำ�นาจจึงไมส่ มดุล ประชาชนไม่ไดร้ บั ความเปน็ ธรรม
ลำ�บากยากจน ถกู รฐั เกณฑไ์ ปใช้แรงงาน และถูกเกณฑไ์ ปทำ�สงคราม ไมไ่ ป
เขากฆ็ า่ ไปก็ไปตาย ทางรอดมีนอ้ ยมาก

ถา้ อ่านประวัติศาสตร์จนี อันยาวนานและบนั ทกึ ไวล้ ะเอียดก็จะเหน็
ความยากลำ�บาก ความไมเ่ ปน็ ธรรม และความตายของประชาชนจำ�นวนมาก
ท่ีเกดิ จากอำ�นาจรฐั

เมอ่ื ทนไม่ไหว ประชาชนกร็ วมตัวกันเปน็ กบฏเสียที สว่ นใหญ่ถกู
ปราบ ขนุ ศกึ ที่ยกทัพมาปราบ กต็ ง้ั ราชวงศ์ใหม่ การเปล่ียนราชวงศ์กค็ ือ
การเปลีย่ นผูถ้ ืออำ�นาจรฐั ขา้ งประชาชนกย็ งั ไม่มีความเปน็ สงั คมเขม้ แข็งอยู่
เหมือนเดมิ

โครงสรา้ งอำ�นาจก็ยังไม่สมดุล ความไม่เปน็ ธรรมกย็ งั คงอยู่ มากหรอื
นอ้ ยแล้วแต่จติ สำ�นกึ ของผ้ปู กครอง แตส่ ำ�นกึ ของบคุ คลแม้ดีเท่าใด กไ็ ม่อาจ
ทานอำ�นาจแรงดึงดูดของมวลอำ�นาจรัฐได้

รูปที่ ๕ (ข) สมัยต่อมา อำ�นาจทุนขยายใหญ่ขึ้น แมจ้ ะเปน็ อำ�นาจ
คนละแบบกบั อำ�นาจรัฐ แตท่ นุ กม็ ีอำ�นาจมาก บางอยา่ งกม็ อี ำ�นาจเหนือรฐั
และขา้ มรัฐ

อำ�นาจทนุ ขนาดใหญ่มีอิทธิพลครอบงำ�อำ�นาจรฐั ซง่ึ รวมถึงระบบ
การเมอื งดว้ ย ทำ�ให้ประชาธิปไตยบดิ เบยี้ วไป

อำ�นาจทางสังคมกย็ งั คงเลก็ อยู่

ประเวศ วะสี 43

โครงสร้างอำ�นาจท่ีไม่สมดุล ทำ�ให้เกดิ ความไมเ่ ป็นธรรมและความ
เหล่ือมล้ำ�

รูปที่ ๕ (ค) ตามความเป็นเหตุเป็นผล ต้องขยายมวลอำ�นาจสังคมที่
เรียกว่า “สังคมเข้มแข็ง” ให้สมดุลกับมวลอำ�นาจรัฐและมวลอ�ำ นาจทุน เม่ือ
มวลอำ�นาจทง้ั ๓ สมดุลอันเรียกวา่ “สงั คมสมานุภาพ” ก็สร้างความเปน็ ธรรม
ลดความเหลื่อมลำ้ �

นดี้ อู อกจะตรงไปตรงมาทีส่ ุด ถ้าคิดด้วยวิธที างสายกลาง หรือความ
เป็นเหตุเป็นผล

แตถ่ ้ายอ้ นไปพิจารณาตาม รปู ท่ี ๕ (ก) และ (ข) ในสภาพที่ขาด
ความเปน็ ธรรม ประชาชนทุกขย์ ากแสนสาหสั ยอ่ มเกดิ อารมณ์ คือความโกรธ
ความเกลียด

อันนำ�ไปสกู่ ารคิดเชิงปฏิปักษ์ (antagonistic) เชน่ การพยายาม
สังหารผูม้ อี ำ�นาจ การกบฏ การปฏวิ ตั ริ ัฐประหาร ในโลกตะวันตกได้เกดิ ลทั ธิ
ประชาธปิ ไตยและอดุ มคตฝิ า่ ยซ้ายขึน้ มา เพ่ือเปน็ แนวทางสรา้ งความเป็น
ธรรม

คำ�ว่าฝ่ายซ้าย โดยรวมหมายถงึ คนทเี่ ห็นใจคนจนและรักความเป็น
ธรรม

แตโ่ ดยพฤติกรรมเป็นเฉด หรอื สเปกตรัม หรอื สที ต่ี า่ งกัน ประดุจ
สายรุง้ อาจเรยี กว่าเปน็ ฝ่ายซ้ายสายรุ้ง (leftist rainbow) กไ็ ด้ คือ ต้ังแต่
ซ้ายคณุ ธรรม ซ้ายประชาธิปไตย ซ้ายวรรณกรรม ซา้ ยวาทกรรม ซ้ายบรภิ าษ
กรรม ซา้ ยสังคมสงเคราะห์ ซา้ ยจติ อาสา ซา้ ยชมุ ชนเขม้ แข็ง ไปจนถงึ ซ้ายโค่น
ลม้ รุนแรง

ซา้ ยโคน่ ล้มรุนแรงกบั ซ้ายวาทกรรม บรภิ าษกรรม ทำ�ใหฝ้ ่ายตรงข้าม
หวาดกลัว ความกลวั นำ�ไปสคู่ วามรนุ แรง

44 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ

ย้อนกลับไปเรื่องกฎของแรงโน้มถ่วงที่ท�ำ ให้โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์
และคำ�พดู ท่วี า่ ไม่มวี ชิ าการ เวทมนต์คาถา คำ�อ้อนวอน หรอื คำ�สาปแช่งใดๆ
ท่จี ะไปเปล่ียนการโคจรของโลกรอบดวงอาทติ ยไ์ ด้ เพราะกฎความจริงของ
ธรรมชาติทำ�ให้เปน็ เชน่ นน้ั ฉันใด

มวลอำ�นาจทางสังคมขนาดใหญ่ คือมวลอำ�นาจรัฐ และมวลอำ�นาจ
ทุนก็มีแรงดึงดูดมหาศาล ที่ดึงดูดทุกสิ่งทุกอย่างเข้าหาตัว เช่น ทรัพยากรและ
ความเป็นธรรม เป็นโครงสร้างใหญ่ของความไม่เป็นธรรม

ภายใตโ้ ครงสร้างใหญแ่ ห่งความไม่เปน็ ธรรมนี้ การทำ�เร่อื งอนั
เป็นสว่ นย่อยทั้งหลาย เช่น การสอนศีลธรรม การกบฏ การเปลีย่ นผู้ถอื
ครองอำ�นาจรฐั การโคน่ อำ�นาจรัฐแลว้ สถาปนาอำ�นาจรัฐใหม่ แม้ระบอบ
ประชาธิปไตย โดยไมม่ กี ารสร้าง “สงั คมเขม้ แขง็ ” ขึน้ มา ความไมส่ มดุลแหง่
โครงสรา้ งอำ�นาจใหญ่ยงั คงดำ�รงอยู่ ดงั นั้น ความไมเ่ ป็นธรรมกย็ ังดำ�รงอยู่

ท่ีเรยี กวา่ ระบอบประชาธปิ ไตยเปน็ เพยี งกลไกทเ่ี ลอื กผเู้ ขา้ ไปใช้
อำ�นาจรัฐเทา่ น้ัน แต่ในเมอื่ ขาดฐาน “สังคมเข้มแขง็ ” กลไกน้ีกบ็ ิดเบี้ยวไปได้
ดว้ ยอำ�นาจทนุ ขนาดใหญ่ ดงั ในสหรัฐอเมริกาทเี่ กิดความเหล่ือมล้ำ�สุดๆ ขน้ึ
ทัง้ ทเ่ี ป็นประชาธิปไตยแลว้ แลว้ ก็มาถามกนั ว่าประชาธปิ ไตยดจี ริงหรือ อนั
เปน็ คำ�ถามท่ีผดิ

โดยทีป่ ระชาธิปไตยยังไม่ได้สร้างใหเ้ กดิ ความสมดุลของโครงสร้าง
อำ�นาจใหญ่ (macro power structures) จึงถอื วา่ ยังเป็นการทำ�ใหใ้ นสว่ น
ยอ่ ย คอื เป็นกลไกสง่ คนไปใชอ้ ำ�นาจรฐั เท่าน้ัน

โดยสรปุ ความพยายามท้งั หมดทจี่ ะสรา้ งความเป็นธรรมท่ผี ่านมา
ยงั ขาดความคดิ เร่ืองความสมดุลของโครงสรา้ งอำ�นาจใหญ่ จึงสร้างความเป็น
ธรรม ลดความเหลอ่ื มลำ้ �ไมส่ ำ�เรจ็ และยังไมร่ ูว้ า่ จะไปอยา่ งไรตอ่ ไป วธิ ีเก่าๆ
ก็กำ�ลงั นำ�ไปสู่ความรนุ แรง และไมม่ คี วามหวังวา่ สำ�เร็จ

ประเวศ วะสี 45

แนวทาง “สังคมสมานุภาพ” เป็นความคิดใหม่ อาศยั วธิ ีคดิ แบบทาง
สายกลางหรอื ความเป็นเหตุเปน็ ผล ไม่ใช้อารมณ์โกรธเกลียดแบง่ ข้างแบ่งขั้ว
และการคดิ เชงิ ปฏิปักษ์ ไม่มุ่งทำ�ลาย แต่มงุ่ สร้าง คอื สร้างมวลอำ�นาจสงั คม
หรือ “สังคมเขม้ แข็ง” เพ่อื ใหม้ วลอำ�นาจท้งั ๓ คอื มวลอำ�นาจรฐั มวลอำ�นาจ
ทนุ มวลอำ�นาจสงั คม สมดลุ และสัมพนั ธก์ นั ดว้ ยดี ส่งผลให้เกดิ ความสมดุล
ของสรรพส่งิ หรือความเปน็ ธรรม

เมอ่ื นำ�แนวคิดน้ีมาเป็นยุทธศาสตร์ท่ีจะเอาชนะความยากจนและการ
ขาดความเป็นธรรม ยทุ ธศาสตรน์ ี้ คอื

ยุทธศาสตร์สังคมเข้มแข็ง โดยดึงอ�ำ นาจรัฐและอ�ำ นาจทุน
เข้ามาเป็นภาคี

46 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ

๕

สงั คมเขม้ แข็ง

คปอื “รอะงคเ์รทวศม”ไ(ทWhยole)

ประเวศ วะสี 47

“

รา่ งกายมนุษย์
ประกอบด้วยแรธ่ าตุสสารต่างๆ
ท่กี ระจดั กระจายกันอยใู่ นธรรมชาติ
ก็มคี ณุ สมบตั ขิ องสสารน้นั ๆ
แตเ่ ม่ือมารวมตัวอย่างมรี ะเบียบ (organize)

เปน็ เซลล์ เปน็ อวยั วะตา่ งๆ
และท้ังหมด

รวมกนั เปน็ “องคร์ วม” ใหญ่ คอื
คนทั้งคน

ความเป็นคน คือคุณสมบัตใิ หม่
อันไม่ใช่คณุ สมบตั ิของสสารต่างๆ
ท่มี าประกอบกบั ขึ้นเปน็ ร่างกายมนุษย์

”

48 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพอ่ื เอาชนะความยากจนฯ

คำ�วา่ “สังคมเข้มแข็ง” ใชใ้ นเชิงยทุ ธศาสตร์ เพือ่ เป็น
แนวทางปฏิบตั ิ ดังจะได้กล่าวในบทหลงั ๆ

ความหมายในเชงิ ลึกและโดยรวม หมายถึง “องค์รวม” (whole) หรือ
ความเปน็ ทั้งหมดของประเทศไทย

คนในภาครฐั และคนในภาคทนุ ก็เป็นส่วนหนึ่งของความเป็นทง้ั หมด
ดว้ ย

เม่อื มคี วามเป็น “องค์รวม” ก็จะมคี ณุ สมบัตใิ หมอ่ นั มหัศจรรยผ์ ุด
บงั เกิดขน้ึ

ถ้ายกตัวอย่างร่างกายมนุษย์ จะเขา้ ใจไดง้ ่ายขนึ้

รา่ งกายมนษุ ย์กป็ ระกอบดว้ ยแรธ่ าตุสสารต่างๆ ที่มอี ยูใ่ นโลกนี้เอง

สสารเหล่าน้ี เมื่อกระจดั กระจายกนั อยูใ่ นธรรมชาติ กม็ คี ุณสมบัติ
ของสสารน้ันๆ

แตเ่ มอื่ มารวมตัวอยา่ งมรี ะเบียบ (organize) เปน็ เซลล์ เปน็ อวัยวะ
ต่างๆ และทัง้ หมดรวมกันเปน็ “องคร์ วม” ใหญ่ คือคนทั้งคน

ความเป็นคน คอื คุณสมบัติใหม่อันมหัศจรรย์ที่ผุดบงั เกดิ ขนึ้ อนั ไม่ใช่
คณุ สมบตั ขิ องสสารตา่ งๆ ท่มี าประกอบกับขึน้ เป็นร่างกายมนุษย์

ความเปน็ คนทำ�อะไรตา่ งๆ ได้มากมาย ที่สสารส่วนประกอบของ
รา่ งกายทำ�ไม่ได้

เซลล์ทกุ เซลล์ ธรรมชาติสร้างไวใ้ ห้มี “สำ�นึก” แหง่ องค์รวม ความ
เปน็ องค์รวมจงึ เปน็ ไปได้

ประเวศ วะสี 49

เซลลม์ ะเร็งเป็นตัวอย่างของเซลลท์ ่สี ูญสำ�นึกแห่งองค์รวม

มนั ทำ�อะไรแบบแยกสว่ น เป็นเอกเทศ ไม่คำ�นงึ ถงึ องคร์ วม จงึ ทำ�ให้
เกดิ การเสียสมดุล เกดิ ความปั่นป่วนรวนเร ไม่เป็นปกติสุขหรือความเจ็บป่วย
ขน้ึ และชวี ิตไมย่ ง่ั ยืน

ถา้ เข้าใจระบบชวี วทิ ยาดงั กล่าวข้างตน้ จะเขา้ ใจสภาวะและปัญหา
ในสังคมไดด้ ขี ึน้

เพราะการคดิ และทำ�แบบแยกส่วน แยกข้างแยกขว้ั มนุษยจ์ ึงติดอยู่
ในส่วนแยกย่อยต่างๆ เปน็ ปฏปิ ักษแ์ ละปะทะกันมาในหรอื เพอื่ ส่วนแยกยอ่ ย
ทำ�ให้ไปไม่ถงึ ความเป็นองคร์ วมของประเทศ และเลยไม่ได้เสพเสวยคุณสมบตั ิ
ใหม่ อันมหศั จรรย์ของความเปน็ องคร์ วม ไปอย่างนา่ เสยี ดาย

การไมเ่ หน็ ความจรงิ (ขาดสัมมาทิฐิ) ทำ�ใหค้ ดิ อยา่ งไมส่ อดคลอ้ ง
กบั ความจรงิ คอื คิดแบบแยกส่วน นำ�ไปสู่การทำ�แบบแยกส่วน ทำ�ให้ติดและ
ปะทะกนั อยู่ในส่วนๆ ไปไมถ่ งึ ความเปน็ องคร์ วมของประเทศ

ประเทศจงึ เจบ็ ปว่ ยเหมอื นคนเปน็ มะเร็ง

ฉะน้ันจึงกลา่ วว่า การเห็นความจรงิ (สัมมาทฐิ ิ) การคิดทส่ี อดคลอ้ ง
กบั ความจริง คอื คิดแบบทางสายกลาง หรอื ความเปน็ เหตเุ ปน็ ผล ไมแ่ ยกข้าง
แยกขัว้ ทำ�ให้สามารถไปถงึ ความเป็นองค์รวมของประเทศไทยได้ และทำ�ให้
พ้นจากวิกฤตชาติ

ใน “ยทุ ธศาสตรส์ งั คมเขม้ แขง็ ” อันเป็นเส้นทางไปสคู่ วามเปน็
องค์รวมของประเทศไทย จึงเป็น “กระบวนทัศน์ใหม่ในการพัฒนา” (New
Development Paradigm) ทีเ่ ลกิ ความเป็นข้างเป็นข้วั หรอื การคิดเชิง
ปฏิปักษ์ แต่คนไทยทกุ คนตอ้ งถักทอมุ่งเดนิ ไปด้วยกนั เพื่อสรา้ งความเปน็
องคร์ วมของประเทศไทย

องค์รวมทีม่ ีชีวิต ประกอบดว้ ยความหลากหลาย

50 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ