20200201-eb-แผนสงครามเบ็ดเสร็จเพื่อเอาชนะความยากจน

ของอย่างใดอยา่ งเดยี วสรา้ งความมชี วี ติ ไม่ได้

ทง้ั ความอนุรักษแ์ ละความกา้ วหน้ามีประโยชน์ประกอบกัน บางเร่อื ง
บางมติ กิ ็ตอ้ งการการอนรุ กั ษ์ บางเรอ่ื งบางมิติกต็ อ้ งการกา้ วไปข้างหน้า

ฉะนนั้ จงึ ไม่สมเหตสุ มผลหรอื สอดคลอ้ งกับการคิดแบบทางสาย
กลางเลย ในเรือ่ งขวาพิฆาตซ้าย หรอื ซ้ายพิฆาตขวา หรือการปะทะระหวา่ ง
ฝ่ายอนรุ กั ษก์ บั ฝา่ ยก้าวหน้า เปน็ เพราะ “อวิชชา” โดยแท้

ในยุทธศาสตรส์ ังคมเขม้ แข็งไปสู่ความเป็นองคร์ วมของ
ประเทศไทยนี้ จงึ ใช้ “วิชชา” เข้ามาแทนท่ี “อวิชชา” หรือโมหภมู ิ
แห่งการแยกข้างแยกขว้ั และการคดิ เชงิ ปฏิปักษ์ แต่ใชก้ ารถักทอ
พลงั บวกของคนไทยทงั้ มวล เพ่ือไปสู่คุณสมบัติใหม่อันมหัศจรรย์
ของความเป็นองคร์ วมประเทศไทย

ประเวศ วะสี 51

“

เซลล์ทกุ เซลล์
ธรรมชาตสิ ร้างไวใ้ ห้มี
“สำ�นึก” แห่งองคร์ วม
ความเป็นองคร์ วมจึงเปน็ ไปได้

เซลลม์ ะเร็ง
เป็นตัวอย่างของเซลล์ทสี่ ูญสำ�นกึ แหง่ องคร์ วม

มนั ทำ�อะไรแบบแยกสว่ น เป็นเอกเทศ
ไม่คำ�นงึ ถึงองค์รวม

จึงทำ�ใหเ้ กิดการเสยี สมดุล
เกดิ ความป่นั ป่วนรวนเร ไม่เป็นปกติสขุ
หรือความเจ็บปว่ ยข้ึน และชวี ติ ไม่ย่ังยืน
ถ้าเข้าใจระบบชวี วิทยาดังกลา่ วข้างต้น
จะเข้าใจสภาวะและปญั หาในสังคมไดด้ ขี นึ้

”

52 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ

สคังคือมอเขะ้มไรแข็ง

และอยา่ งไร

ประเวศ วะสี 53

“

ระบบรา่ งกายมนษุ ย์
เปน็ ระบบท่ีดีท่ีสุดในจกั รวาล
เพราะเป็นผลจากววิ ฒั นาการ

ถงึ ๓,๕๐๐ ล้านปี
ในการพัฒนาระบบสงั คม

เราจงึ สามารถ
เลยี นแบบระบบชีววิทยาได้มากพอสมควร

และเรยี นรไู้ ดม้ าก
ความเปน็ ระบบสังคมทด่ี ี

หรือ “สังคมเข้มแข็ง”

”

54 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

ววั ท้ังฝงู ต้งั ๑๐๐ ตัว เสอื ตวั เดียว เป็นปัญหาของวัวทั้งฝูง
เป็นอยา่ งย่ิง เพราะมนั คอยฆ่าวัวทีละตัวๆ ววั ทง้ั ฝูงพอไดก้ ลน่ิ
เสอื กก็ ลัวจนปสั สาวะอจุ จาระไหล

ท้ังน้เี พราะวัวรวมตวั กนั เป็น “สังคมเข้มแข็ง” ไม่เป็น
เสือตวั เดยี วจงึ เป็นปัญหาของววั ทั้งฝูงเรื่อยมา

แต่คนไมใ่ ชว่ วั

คนถงึ มจี ำ�นวนมากเท่าใด ถ้าไมร่ วมตัวกนั เปน็ ความร่วมมอื หรือ
“สงั คมเข้มแข็ง” ก็ไม่มพี ลังท่จี ะเผชญิ กบั ปัญหาและสรา้ งภมู ิค้มุ กนั

การรวมตวั เป็นความรว่ ม หรือ “สงั คมเข้มแข็ง” เป็นอะไรที่มากกวา่
อยเู่ ป็นกระจกุ หรือเปน็ ฝงู ดังตัวอย่างฝูงววั ที่ไมม่ ีพลงั เผชิญเสือตัวเดยี ว

การรวมตัวเป็นความร่วม ภาษาองั กฤษวา่ organize นี้ หมายถึง
การกอ่ ตวั จดั โครงสร้างและระบบเปน็ องคร์ วมในระดับตา่ งๆ เชน่ ในระบบ
ร่างกาย

๑. สสารประมาณ ๓๐๐ ล้านอณู กอ่ ตวั เปน็ ระบบ มีผนังหุม้ เกดิ

เปน็ เซลล์
เซลล์เป็นองคร์ วมในระดบั หน่ึง มคี ุณสมบัตใิ หมท่ ไ่ี ม่ใช่คณุ สมบตั ิ

ของสสารอันเปน็ สว่ นยอ่ ย

คุณสมบตั ใิ หมน่ ้ีรวมถงึ การมี “สำ�นกึ ” แห่งองคร์ วม

ประเวศ วะสี 55

๒. เซลลห์ ลายๆ เซลลเ์ ป็นสว่ นย่อยของอวัยวะ เช่น หวั ใจ ตบั ปอด

อวยั วะเปน็ องคร์ วมอีกระดบั หนึ่ง ท่มี ีคุณสมบตั ใิ หม่ อันไม่ใช่
คุณสมบัติของเซลล์

๓. อวัยวะต่างๆ รวมทง้ั ระบบ เชน่ ระบบไหลเวียนเลอื ด ระบบ

สมอง ระบบภูมคิ ุ้มกัน บรู ณาการกันเปน็ องค์รวมใหญ่คือความ
เปน็ คน
ความเป็นคนมคี ุณสมบัตใิ หม่อันมหัศจรรยต์ า่ งๆ ซ่งึ ไมใ่ ช่
คณุ สมบตั ขิ องอวยั วะ

ระบบร่างกายมนษุ ยเ์ ปน็ ระบบท่ดี ีทส่ี ุดในจกั รวาล เพราะเป็นผลจาก
วิวัฒนาการถงึ ๓,๕๐๐ ลา้ นปี

ในการพัฒนาระบบสงั คม เราจึงสามารถเลยี นแบบระบบชีววทิ ยาได้
มากพอสมควรและเรียนรไู้ ด้มาก

ความเปน็ ระบบสงั คมทดี่ หี รือ “สังคมเข้มแข็ง” จึงน่าจะมีลกั ษณะ
โดยสงั เขปดังตอ่ ไปน้ี

๑) มีพลังพลเมืองที่มีจิตสำ�นึก
ไม่ใช่มีแต่ราษฎรท่อี ยแู่ บบตัวใครตวั มนั แต่มคี วามเปน็ พลเมือง

(citizen) ท่ีใสใ่ จส่วนรวม และมีจิต สำ�นึกองคร์ วม
พลงั พลเมอื งที่มีจิตสำ�นกึ จงึ เป็นพืน้ ฐานของ “สังคมเข้มแขง็ ”

๒) มีการรวมกลุ่มหรือก่อตัว
มกี ารรวมกลมุ่ หรอื กอ่ ตัว (organize) กันข้ึนเป็นหนว่ ย หรือ

เปน็ กล่มุ ที่เรยี กว่า “รวมตัวร่วมคิดร่วมท�ำ ” ขนาดตา่ งๆ เรียกกนั
วา่ “สร้างความเป็นชุมชน” (community building)

56 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

ความเปน็ ชุมชนจะอยบู่ นฐานพนื้ ที่ เชน่ หมบู่ ้าน หรอื ไมก่ ็ได้
ขนาดมีตงั้ แตเ่ ล็กไมก่ คี่ น เชน่ ความเป็นชมุ ชนในครอบครวั หรอื
ขนาดใหญม่ ากกไ็ ด้ เช่น ยุโรปทงั้ ทวปี ยังเรียกวา่ European
Community แต่ในภาษาไทยการรวมตวั ขนาดใหญ่มกั เรยี กวา่
“ประชาคม”

ถ้าชุมชนมขี นาดเลก็ เช่น ๑๐ คน กเ็ ปน็ กลุ่มจัดการตนเอง คอื
ทกุ คนรว่ มจดั การ แตถ่ า้ ชมุ ชนมขี นาดใหญ่ ตอ้ งมอี งค์รวม
จดั การ เรยี กวา่ “องค์กรชุมชน”

องคก์ รชมุ ชนท่ีมสี มรรถนะในการจัดการสูง เป็นปัจจยั สำ�คญั ท่ี
ขาดเสียมิได้ในการเปน็ “สงั คมเขม้ แข็ง”

ลักษณะของ “สังคมเข้มแขง็ ” คอื มีการรวมตวั ร่วมคดิ ร่วมทำ�
ขนาดลกั ษณะและในเร่อื งต่างๆ เต็มพื้นที่ของประเทศ และมี
องค์กรจัดการท่มี สี มรรถนะสูง

๓) ชุมชนหลายๆ ชุมชน รวมกันเป็นท้องถิ่น

ท้องถิ่นขนาดเลก็ หลายแหง่ รวมกันเป็นท้องถน่ิ ขนาดใหญ่

ชุมชนท้องถ่ินทั้งหมดรวมกนั เปน็ ประเทศ

โดยชุมชนท้องถิน่ มคี วามเปน็ อตั โนมัติ (autonomy) ดงั ท่อี วัยวะ
ตา่ งๆ ของร่างกายมี เช่น หวั ใจเตน้ เอง ปอดหายใจ ต่อมเอน็ โด-
ครีนต่างๆ ทำ�งานโดยอัตโนมัติ

ถ้ารอให้ใครมาสง่ั การ ไม่ทนั การ และสง่ั ผดิ ความเป็นอัตโนมตั ิ
ของส่วนต่างๆ เปน็ ลกั ษณะอย่างหนงึ่ ของสังคมเข้มแขง็

๔) ชุมชน ท้องถิ่น ประชาคม จัดให้ระบบต่างๆ เช่น

ระบบเศรษฐกจิ ซง่ึ รวมถึงการมีสถาบนั การเงนิ ของชุมชน ระบบ

ประเวศ วะสี 57

การศกึ ษา ระบบการดูแลสง่ิ แวดลอ้ มและทรพั ยากรธรรมชาติ
ระบบการสอ่ื สาร และระบบการตดั สนิ ใจ (สมอง) ทีส่ ง่ เสริม
“สงั คมเข้มแขง็ ” และมภี ูมิคุ้มกัน

๕) ระบบสังคมต้องมีสมองที่มีสมรรถนะสูง คอื
สามารถรับรู้ขอ้ มลู (data) แปรข้อมูลไปเปน็ ข้อสนเทศ

(information) แปลงขอ้ สนเทศเป็นความรู้ (knowledge) ท่ี
เหมาะกบั การใช้งาน และสื่อสารความร้อู อกไปท่ัวองคาพยพ
ของสังคมเพ่อื การปฏบิ ัติ และการกำ�หนดนโยบายทีถ่ ูกตอ้ ง

ลักษณะ ๕ ประการ หรอื เบญจลักษณ์ดังกลา่ วขา้ งตน้ น่าจะเปน็
แกน่ แกนของ “สังคมเข้มแขง็ ” อันอาจเพ่มิ เติมลกั ษณะอ่ืนๆ เข้าไปได้อีก

ภาครฐั และภาคธุรกิจสามารถส่งเสรมิ ความเข้มแข็งของสังคมได้
มาก โดยผา่ นการเรยี นรรู้ ว่ มกันในการปฏบิ ตั ิ (Interactive learning through
action) ในสถานการณ์จริง

การเรียนรรู้ ว่ มกนั ในการปฏิบัติเปน็ กระบวนการทีท่ รงพลงั มากใน
การกอ่ ให้เกดิ การเปลีย่ นแปลงข้นั พ้นื ฐาน (tranformation) ในทุกมติ ิ ทัง้ มิติ
จติ สำ�นึก ความรูส้ กึ นึกคิด สมั พนั ธภาพ และการจดั องค์กร อันจะนำ�ไปสู่การ
เปลี่ยนแปลงโครงสร้างท่ีขาดความเปน็ ธรรม ให้เป็นโครงสรา้ งทเี่ ปน็ ธรรม มี
ผลตอ่ การสรา้ งความเปน็ ธรรม ลดความเหล่อื มล้ำ�

การเปล่ยี นแปลงขัน้ พืน้ ฐานขนาดนีเ้ กดิ ไมไ่ ด้จากการคดิ
เชิงปฏิปกั ษ์ หรอื ปฏริ ปู หรือปฏวิ ตั ิ

Transformative development เป็นผลจากวธิ ีคดิ แบบ
ทางสายกลาง หรือมชั ฌิมาปฏปิ ทา

58 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

ตำ�บลกอยาา่ งรบพรู ณฒั ากนารเาต็มพืน้ ที่

จุดยทุ ธคศอื าสตร์

เ๑ป๖้าหปมราะยกตา�ำ รบล

ประเวศ วะสี 59

“

ในการพฒั นาอะไรก็ตาม
มักจะมี

องคป์ ระกอบ
ของการพฒั นามากหลาย
แตจ่ ะมอี ยู่จำ�นวนหน่ึง

เปน็
“องค์ประกอบสำ�คัญยิ่งยวด”

ของความสำ�เร็จ
ซึ่งถ้าขาดไป

แมท้ ำ�อยา่ งอนื่ ๆ ท้ังหมด
ก็จะไมส่ ำ�เร็จ

”

60 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพอ่ื เอาชนะความยากจนฯ

การทจี่ ะขจดั ความยากจนและการขาดความเปน็ ธรรม
ไดอ้ ยา่ งยง่ั ยืนตอ้ งมีการพัฒนาอย่างบรู ณาการเต็มพื้นที่ ไม่ใช่
การพฒั นาแบบแยกสว่ น เพราะการพัฒนาแบบแยกสว่ นจะนำ�
ไปส่กู ารเสียสมดุลและสภาวะวิกฤตเสมอ เนือ่ งจากสรรพสงิ่ ล้วน
เชื่อมโยง

การพัฒนาอย่างเชือ่ มโยง ให้ เศรษฐกิจ – จิตใจ - สังคม - สิ่ง
แวดล้อม - วัฒนธรรม - สุขภาพ - การศึกษา - ประชาธิปไตย ทง้ั ๘ หรอื
มรรค ๘ แหง่ การพัฒนาอยู่ในกันและกัน

การที่มรรค ๘ บรู ณาการอยใู่ นกนั และกัน ทางพระเรียกว่า มรรค
สมังคี ในการพัฒนากเ็ ช่นเดยี วกนั ทม่ี รรคท้ัง ๘ ต้องสมังคี หรอื บูรณาการอยู่
ในกันและกัน

การพัฒนาอย่างบูรณาการต้องเอาพื้นที่เป็นตัวตั้ง

เอากรมเปน็ ตัวต้ังไมไ่ ด้ เพราะกรมแยกส่วนเป็นเร่ืองๆ กรมเปน็
ผสู้ นับสนุนในเรอ่ื งนั้นๆ แต่ไมใ่ ชต่ วั ตงั้

ตัวต้ังคอื พืน้ ที่ พ้ืนที่ประกอบดว้ ย

๘๐,๐๐๐ หมู่บ้าน ๘,๐๐๐ ตำ�บล ๘๐๐ อำ�เภอ ๗๖ จังหวัด

ถา้ พน้ื ท่ที งั้ ประเทศเขม้ แข็ง ประเทศไทยจะเขม้ แข็ง หายจนและมี
ภูมิค้มุ กัน

ประเวศ วะสี 61

ตำ�บล คือจุดยุทธศาสตร์

เพราะเปน็ จดุ ที่องค์กรของรฐั ใกล้ชิดประชาชนคอื ชมุ ชนท่สี ดุ มีขนาด
ไม่ใหญ่นัก ทำ�ให้ทำ�ได้สมบรู ณโ์ ดยไม่ยากนกั จำ�นวนประมาณ ๘,๐๐๐ พอ
ทำ�ได้พร้อมกันท้ังประเทศ และมีความสะดวกท่ีทกุ ภาคสว่ นจะเข้าสนบั สนุน

แตล่ ะตำ�บลมปี ระมาณ ๑๐ หมูบ่ า้ นหรอื ชุมชน ฉะนั้น ยุทธศาสตร์
ตำ�บลอยู่ที่ ๑ ตำ�บล ๑๐ หมู่บ้าน หรือหน่วยของการพัฒนา ซง่ึ มปี ระมาณ
๘,๐๐๐ ตำ�บล หรอื ๘,๐๐๐ หน่วย

ในการพฒั นาอะไรกต็ าม มักจะมอี งค์ประกอบของการพัฒนามาก
หลาย แตจ่ ะมอี ยูจ่ ำ�นวนหนึ่งเปน็ “องค์ประกอบสำ�คัญยิ่งยวด” (crucial
components) ของความสำ�เรจ็ ซ่งึ ถ้าขาดไป แมท้ ำ�อย่างอนื่ ๆ ทง้ั หมดกจ็ ะ
ไมส่ ำ�เรจ็

องค์ประกอบสำ�คัญยิ่งยวดของความสำ�เร็จของเป้าหมาย
ต�ำ บล

องคป์ ระกอบสำ�คญั ย่ิงยวดของความสำ�เร็จมี ๓ คือ

(๑) การมีองค์กรชุมชนและองค์กรตำ�บลที่มีสมรรถนะในการ

จัดการสูงเป็นสิ่งสำ�คัญที่สุด
ถ้ามกี ็เป็นจุดเริม่ ต้นของความสำ�เรจ็ ทกุ อยา่ ง

ถา้ ไมม่ ี ทำ�อยา่ งอนื่ เทา่ ใดๆ กไ็ ม่สำ�เร็จ

องค์กรชุมชนระดับหมู่บ้าน ประกอบดว้ ยผู้นำ�ตามธรรมชาติ ซึง่
มีอยหู่ มู่บ้านละประมาณ ๔๐-๕๐ มาก่อตวั กนั ข้ึนเปน็ สภาผู้นำ�
ชมุ ชนหรือองคก์ รชุมชน สมทบดว้ ยผ้ใู หญบ่ า้ นอกี ๑ คน และ
สมาชิกสภา อบต. ซึง่ มีหมบู่ ้านละ ๒ คน

องค์กรตำ�บลก็คือ อบต. หรือเทศบาลต�ำ บล ถา้ มีสภาผูน้ ำ�ชมุ ชน
ระดบั ตำ�บล แบบทีต่ ำ�บลไม้เรยี ง จังหวัดนครศรธี รรมราช ที่นำ�

62 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพอ่ื เอาชนะความยากจนฯ

โดย ประยงค์ รณรงค์ ผูไ้ ด้รบั รางวัลแมกไซไซ ด้วยกย็ ิ่งดี

องคก์ รท้งั สองควรได้รับการสง่ เสรมิ สนบั สนุนให้มสี มรรถนะใน
การจดั การสงู ทส่ี ุด ทัว่ ทง้ั ๘,๐๐๐ ตำ�บล ๘๐,๐๐๐ หมูบ่ ้าน

นีค้ อื กญุ แจแก้ความยากจนและสรา้ งความเป็นธรรมเตม็ พ้ืนท่ี
ประเทศไทย

(๒) ได้รับการจัดสรรทรัพยากรอย่างเป็นธรรม

การจัดสรรทรพั ยากรอยา่ งไมเ่ ป็นธรรม คอื สาเหตใุ หญข่ อง
ความไม่เปน็ ธรรม

ฉะน้ันถ้าจะสรา้ งความเปน็ ธรรมตอ้ งมกี ารจัดสรรทรัพยากร
อย่างเปน็ ธรรม

คำ�ว่าทรพั ยากรมคี วามหมายถึงหลายส่ิงหลายอย่าง ในท่ีนจ้ี ะ
พูดถึงเพยี ง ๒ อย่างคอื

- ที่ดิน
ต้องมีการจัดสรรทดี่ ินใหแ้ ต่ละตำ�บลอย่างพอเพียงท่ี

ประชาชนทกุ ครอบครัวในตำ�บลจะมีทีอ่ ยู่อาศยั และทำ�มา
หากนิ รวมทงั้ สร้างป่าชุมชน ซง่ึ รวมถึงการปลูกไม้ยนื ต้น
ให้ไดม้ ากที่สดุ

การท่ที ุกคนมบี า้ นอยู่ มอี าหารกนิ จะเปน็ ภูมคิ มุ้ กนั

การมีปา่ ชมุ ชนทำ�ใหห้ ายจน และทำ�ให้ต้นนำ้ �ลำ�ธารกลับ
คืนมา

การมีไมย้ ืนตน้ มากๆ จะทำ�รายได้ใหช้ มุ ชน และประเทศอยา่ ง
มหาศาล

ประเวศ วะสี 63

การจดั สรรทีด่ ินใหช้ ุมชนอยา่ งพอเพียง เป็นการคนื ความเป็น
ธรรมใหช้ มุ ชน

เพราะแตค่ รงั้ โบราณ คนเราเกิดมากม็ สี ิทธิตามธรรมชาติทีจ่ ะ
มีชวี ิต และการจะมีชีวติ กต็ ้องมที รพั ยากรเพอ่ื ดำ�รงชวี ิต คือ
ท่ดี ิน ปา่ ไม้ แหล่งน้ำ�

ประชาชนจงึ มสี ทิ ธใิ นทรพั ยากรเหล่าน้โี ดยธรรมชาติ
ตอ่ มาเมือ่ รัฐเแขง็ แรงขึ้น กไ็ ปเอาทรัพยากรเหลา่ นี้เปน็ ของรฐั

สดุ แต่รัฐจะจัดใหใ้ ครใช้หรือไมใ่ ห้ใช้
ปรากฏแล้วว่ารัฐไมส่ ามารถจดั การการใชท้ รพั ยากรอย่างเปน็

ธรรมและยง่ั ยนื เปน็ สาเหตุของการขาดความเปน็ ธรรมและ
ความเหลือ่ มลำ้ �ทเ่ี พม่ิ ขนึ้ อย่างสดุ ๆ
ถงึ เวลาแลว้ ท่จี ะเกดิ “ส�ำ นึกแห่งชาติ” คนื ความเปน็ ธรรมใน
เรอ่ื งทรพั ยากรไปให้ชุมชน ในการเอาชนะความยากจนและ
สรา้ งความเปน็ ธรรมในคร้งั น้ี
- รายได้จากภาษีอากร
ทอ้ งถ่ินได้รับการจัดสรรงบประมาณดว้ ยสดั สว่ นที่ต่ำ�มาก
มหิ นำ�ซำ้ �รฐั ในสว่ นกลางยังยดั เยียดโครงการทีร่ เิ ริ่มโดยสว่ น
กลางให้ไปใชง้ บท้องถ่นิ ทำ�ใหง้ บประมาณทม่ี นี อ้ ยอยแู่ ลว้ ยิ่ง
น้อยลงไปอกี
น่ีก็คือความไม่เป็นธรรม ผู้เชยี วชาญเรื่องภาษอี ากรควรจะ
ช่วยคดิ และผลกั ดันให้ชมุ ชนทอ้ งถน่ิ มีสว่ นแบ่งของรายได้อยา่ ง
เป็นธรรม ลดความเหลือ่ มลำ้ �

64 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

(๓) ตำ�บลมีความสามารถวิเคราะห์เศรษฐกิจของต�ำ บล

และมีสถาบันการเงินของชุมชนระดับตำ�บล

ถา้ ตำ�บลสามารถวิเคราะห์รายรบั รายจา่ ยของตำ�บลและ
วเิ คราะหท์ างเลือกทีจ่ ะทำ�ให้เศรษฐกิจของตำ�บลเปน็ บวก

ความสามารถน้จี ะทำ�ใหส้ ามารถปรับตวั ไดอ้ ยา่ งตอ่ เนือ่ ง
ไมว่ ่าการตลาดและเทคโนโลยจี ะเปล่ยี นไปอย่างไร ก็จะเขา้ มาสู่

การวเิ คราะห์

ถ้าไปสอนอะไรท่ตี ายตัว ตำ�บลจะปรับตวั ตอ่ การเปล่ยี นแปลง
ไม่ได้

การมสี ถาบนั การเงินของชุมชนระดับตำ�บล เท่าที่ทำ�สำ�เรจ็ มา
แลว้ จะมเี งนิ หมุนเวียนมากกว่า ๑๐๐ ล้านบาทใน ๑ ตำ�บล
สถาบนั การเงินของชมุ ชนเปน็ เคร่อื งมือเชิงสถาบนั ของชมุ ชน ท่ี
จัดการการออม การฝึกอาชีพ การสรา้ งอาชพี และสวสั ดิการ

ความสามารถของตำ�บลในการวเิ คราะหเ์ ศรษฐกจิ และการมี
สถาบันการเงินของชมุ ชนจะทำ�ใหต้ ำ�บลหายจนอย่างถาวร

ธ.ก.ส. (ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร)
ธนาคารออมสิน และสมาคมธนาคารไทย ซึ่งมีธนาคารสาขา
อยใู่ นประเทศประมาณ ๗,๐๐๐ แห่ง เป็นกำ�ลงั เพยี งพอที่จะ
ส่งเสรมิ สนับสนุนให้ทุกตำ�บลมีสมรรถนะดงั กลา่ ว และมีสถาบนั
การเงนิ ของชุมชนระดบั ตำ�บล

ผ้ใู ชแ้ รงงานในเมอื งก็ควรมสี ถาบนั การเงนิ ของกลมุ่ ที่สมาชิกเป็น
ผู้จัดการเองด้วย

ท้งั ๓ องคป์ ระกอบเชอ่ื มโยงกันเป็น “สามเหลี่ยมแห่งการเอาชนะ
ความยากจนและการขาดความเป็นธรรม” ดงั รูปท่ี ๖

ประเวศ วะสี 65

๑.
องค์กรชุมชนและ
ต�ำ บลทีม่ ีสมรรถนะใน

การจดั การสงู

๒. ๓.
ไดร้ บั การ ตำ�บลมสี มรรถนะ
จดั สรรทรพั ยากร ในการวเิ คราะห์เศรษฐกจิ
อยา่ งเปน็ ธรรม และมีสถาบันการเงินของ

ชุมชน

รปู ที่ ๖ สามเหล่ียมเอาชนะความยากจนและการขาดความเป็นธรรม

66 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

เป้าหมายตำ�บล ๑๖ ประการ

๑.*ทุกตำ�บลมีองคก์ รชุมชนในทุกหมู่บา้ น และองค์กรตำ�บล คอื

อบต. หรือเทศบาลตำ�บล ทีม่ ีสมรรถนะในการจดั การสงู
ท่ีสามารถทำ�แผนชมุ ชนและแผนตำ�บล ซ่งึ เปน็ แผนพัฒนา
อย่างบรู ณาการที่ เศรษฐกิจ - จิตใจ - สังคม - ส่งิ แวดลอ้ ม
- วัฒนธรรม - สขุ ภาพ - การศกึ ษา - ประชาธิปไตย ทัง้ ๘
ประการ หรือ มรรค ๘ แห่ง การพัฒนาบูรณาการอยใู่ นกนั
และกัน และคนทงั้ ตำ�บลรว่ มกนั ขบั เคลอ่ื นไปสคู่ วามสำ�เร็จ

๒.*ได้รับการจดั สรรทรัพยากรอยา่ งเปน็ ธรรม คอื ท่ีดิน และงบ

ประมาณจากภาษอี ากร และรายได้อย่างอ่นื การไดร้ บั การ
จดั สรรทรพั ยากรอย่างเปน็ ธรรม ทำ�ให้เกิดความเปน็ ธรรม
ลดความเหลอ่ื มลำ้ � และเกิดความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจ

๓.*ทุกตำ�บลมีความสามารถในการวิเคราะหร์ ายรับและรายจา่ ย

ของตำ�บล และปรับตัวให้เศรษฐกจิ เป็นบวก และมสี ถาบัน
การเงนิ ของชมุ ชนท่ีชุมชนจดั การเอง เปน็ ธนาคารชมุ ชนโดย
ชุมชนและเพื่อชุมชน

๔. ในแต่ละตำ�บลมเี ป้าหมายสรา้ งสัมมาชพี เต็มพืน้ ท่ี คอื ทุกคน

มีอาชพี มีรายได้ มีรายจา่ ยนอ้ ยกวา่ รายได้ ไมเ่ บยี ดเบยี น
ตนเอง ไมเ่ บียดเบยี ดผู้อน่ื ไม่เบียดเบียนส่งิ แวดล้อม การมี
สมั มาชพี เตม็ พน้ื ที่เปน็ ปัจจัยแห่งความร่มเยน็ เปน็ สขุ โดยมี
เศรษฐกิจดพี น้ จากความอดอยากยากจนและศลี ธรรมดี

ประเวศ วะสี 67

๕. ในตำ�บลทีท่ ำ�การเกษตรได้ ซึ่งควรมตี ำ�บลเช่นน้ีให้มาก

ทส่ี ดุ ตอ้ งผลติ อาหารเพื่อบรโิ ภคอย่างพอเพยี ง เหลอื จงึ ขาย
ทง้ั นเี้ พือ่ สรา้ งภูมิคุ้มกันป้องกนั การเอาเปรียบจากตลาดทไี่ ม่
เปน็ ธรรม
นี้เปน็ อยา่ งเดียวกบั เกษตรทฤษฎีใหม่ในปรชั ญาเศรษฐกิจ
พอเพียงของในหลวง ร.๙ ถา้ ปฎิบตั อิ ย่างท่วั ถึงจะหายจน
ถว้ นหนา้ สมกับพระราชดำ�รัสท่ีว่า
“ขอให้เราพออยู่ พอกิน และมีไมตรีจิตต่อกัน”
อนั เปน็ พรอนั วเิ ศษบนเส้นทางมชั ฌมิ าปฏิปทาพฒั นา
ประเทศไทย

๖. ทุกตำ�บลควรมีการขดุ สระนำ้ �ประจำ�ครอบครวั ทสี่ ามารถเกบ็

น้ำ�ได้ตลอดปี การมสี ระน้ำ�ประจำ�ครอบครัวจะทำ�ใหห้ ายจน
เพราะสามารถเลย้ี งปลา ทำ�สวนครวั ทำ�เกษตรผสมผสาน
ปลูกต้นไม้ ยังการฟื้นตัวของความเปน็ ปา่ สร้างความชุ่มช้นื
และป้องกันน้ำ�ท่วม เป็นการจดั การนำ้ �ขนาดเล็กทีช่ าวบ้าน
จดั การได้ และกระจายประโยชน์

๗. ทกุ ตำ�บลสามารถจดั การวิสาหกิจชมุ ชน เชน่ การแปรรูป

อาหาร อุตสาหกรรมชุมชน การตลาด การส่งออก
การทอ่ งเที่ยว เพ่อื ความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจของตำ�บล

68 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพือ่ เอาชนะความยากจนฯ

๘. มกี ารฝกึ อบรมกำ�ลังคนของตำ�บลอย่างเตม็ ท่ี ให้มีความรู้

ความสามารถในการประกอบอาชีพตา่ งๆ ตามความถนัด
และความชอบ เช่น การช่างทกุ ชนิด การเกษตร การประมง
การค้าขาย เทคโนโลยกี ารสอื่ สาร การใชว้ ทิ ยาศาสตร์และ
เทคโนโลยเี ขา้ มาลดตน้ ทนุ และสร้างมลู ค่าเพิม่

การพัฒนาทรพั ยากรมนษุ ย์ (Human resource develop-
ment) ของตำ�บล ถา้ ทำ�ไดด้ อี ย่างเต็มทจ่ี ะทำ�ให้ตำ�บล
เข้มแขง็ หายจนอยา่ งถาวร มีภมู ิค้มุ กนั ในตวั เอง รวมทง้ั
เป็นฐานความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจขนาดใหญใ่ หป้ ระเทศ

๙. ตำ�บลจดั การโครงสร้างพืน้ ฐานทางกายภาพ สิง่ แวดล้อม

และพลังงานชมุ ชนได้ดี มภี มู ทิ ศั น์สวยงาม การคมนาคม
สะดวกปลอดภัย ส่ิงแวดลอ้ มสะอาดปราศจากมลพิษ ขจดั
และรไี ซเคลิ ขยะ มปี ่าไมเ้ พิม่ ขึ้น ผลติ พลังงานทางเลอื กของ
ชมุ ชนได้พอใช้หรอื เหลอื ใช้

๑๐. ทกุ ตำ�บลเป็นตำ�บลปลอดภยั ปราศจากการฆ่า ขม่ ขนื จี้

ปล้น ปอ้ งกนั อุบัตเิ หตทุ ั้งทางบกและทางน้ำ� มีหนว่ ยก้ภู ยั ที่
มคี วามเชยี่ วชาญ

๑๑. มกี ารพัฒนาคุณภาพเดก็ เยาวชน และครอบครวั อย่างทั่ว

ถงึ ดูแลผสู้ ูงอายุ คนพกิ าร เดก็ กำ�พรา้ หมดทง้ั ตำ�บล

ประเวศ วะสี 69

๑๒. มรี ะบบสขุ ภาพตำ�บลที่ดแู ลทกุ คนประดุจญาติ คณุ ภาพสงู

และมปี ระสทิ ธิภาพ นอกเหนือไปจาก รพ.สต. (โรงพยา-
บาลสง่ เสรมิ สขุ ภาพตำ�บล) ของกระทรวงสาธารณสขุ แลว้

แต่ละตำ�บลควรมีศูนยก์ ารแพทย์แผนไทย ซึง่ เปน็ ของชมุ ชน
และมศี ูนยพ์ ยาบาลชุมชนของ อบต./เทศบาล ๑ ศนู ยต์ ่อ
๒ หมบู่ ้าน

โดยแต่ละศนู ยม์ ีพยาบาลชุมชน ๑ คน และผชู้ ่วยพยาบาล
๒ คน กำ�ลังพยาบาล ๓ คน สามารถดแู ลคนทุกคนใน ๒
หมบู่ ้าน ใกลช้ ดิ ประดจุ ญาตติ ัง้ แตค่ รรภ์มารดาจนถึงเชิง
ตะกอน

ระบบสขุ ภาพตำ�บลทด่ี เี ช่นนี้ จะทำ�ให้บริการระดับบนคลาย
ความแออดั ยดั เยยี ด เพม่ิ ประสิทธผิ ล และลดตน้ ทุนระบบ
บริหารสุขภาพแหง่ ชาตลิ งอย่างมหาศาล

๑๓. ศนู ย์การเรียนรู้ตำ�บลเป็นกลุ่มของศนู ย์การเรียนรู้ ๕

ประเภท คอื หอ้ งสมดุ ตำ�บล พพิ ธิ ภณั ฑ์ตำ�บล ศนู ยศ์ ิลปะ
ศนู ย์กฬี า และศนู ย์การเรยี นรู้พิเศษ
ศูนยก์ ารเรียนรพู้ ิเศษสำ�หรับจดั การเรยี นการสอนเร่อื งพเิ ศษ
ใดๆ ที่คนในชุมชนต้องการเรยี น ตอ้ งการสอน
ศนู ยศ์ ิลปะตำ�บลนั้นเป็นสถานสำ�หรบั กจิ กรรมทางศลิ ป-
วัฒนธรรม รวมทง้ั การแสดงและการฉายภาพยนตร์ดีๆ

ถ้ามกี ารผลิตภาพยนตร์ดๆี และมกี ารฉายให้คนดูกันท้ัง
ตำ�บล ทกุ ตำ�บลทัว่ ประเทศ ก็เป็นวิธีขับเคล่อื นความเจรญิ
ขนาดใหญ่

70 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

๑๔. ระบบความยุติธรรมชุมชน ชมุ ชนมสี มรรถนะในการไกล-่

เกล่ยี ความขดั แยง้ ด้วยสันติวิธี และพฒั นาระบบความ
ยตุ ธิ รรมชมุ ชน ที่สามารถอำ�นวยความยตุ ิธรรมแบบมีส่วน
ร่วมอนั นำ�ไปสคู่ วามชืน่ ชมยินดีต่อกนั และชมุ ชนสามารถ
ติดตามไปช่วยเหลือสมาชิกของชุมชนท่ตี อ้ งเข้าส่รู ะบบ
ความยุติธรรมทเี่ ปน็ ทางการข้างบนให้ได้รับความยตุ ธิ รรม
ที่สดุ

๑๕. ระบบสื่อสารชุมชน ตำ�บลมรี ะบบการส่อื สารชมุ ชนที่ดี

ท่ีสามารถสอื่ สารใหร้ ถู้ ึงกันทว่ั ท้ังตำ�บล และสอ่ื สารกับ
ภายนอก โดยทุกช่องทางรวมทั้งสื่อดิจิทลั

๑๖. ทุกต�ำ บลเป็นต�ำ บลทำ�ความดี การทำ�ความดหี มายถึง

การทำ�ส่งิ ทถ่ี กู ต้องดงี าม ซึง่ มคี วามหมายกว้าง ซึง่ รวม
ถงึ การชว่ ยเหลือผู้อนื่ การดแู ลผสู้ ูงอายุ การอนรุ ักษส์ ิ่ง
แวดล้อม การทะนบุ ำ�รุงวฒั นธรรม การปฏบิ ัติธรรม

ในแตต่ ำ�บลมีวดั ๕ วัดโดยเฉลย่ี วดั เป็นสว่ นหนึง่ ของ
ชุมชน และควรมีบทบาทพัฒนาชุมชนอย่างบูรณาการทกุ
ข้อทก่ี ล่าวมาข้างต้น และควรมศี นู ย์ปฏบิ ตั ธิ รรม

ถ้าการทำ�ความดเี ป็นเครดติ ใช้ก้ยู มื เงินจากสถาบนั การเงิน
ของชมุ ชนได้ ก็จะเป็นแรงจงู ใจให้การทำ�ความดีเกิดขนึ้ ทั้ง
ประเทศ

*เป้าหมาย ๑ - ๓ คือองค์ประกอบสำ�คัญยิ่งยวด

ประเวศ วะสี 71

เปา้ หมายตำ�บลทง้ั ๑๖ ข้อขา้ งต้นอาจจะยังไม่สมบรู ณ์ แต่นา่ จะ
เปน็ พ้ืนฐานใหแ้ ต่ละตำ�บลไปดัดแปลงเพม่ิ เตมิ ไดส้ ะดวก

การมเี ปา้ หมายร่วมทช่ี ัดเจน จะทำ�ให้ทกุ ฝา่ ยเขา้ ใจตรงกัน และ
กระทำ�ไปส่เู ปา้ หมายเดยี วกนั ประดจุ จูนแสงเลเซอรเ์ ข้าด้วยกนั ทำ�ใหม้ ี
พลังยิ่ง

และจากเปา้ หมายตำ�บลทัง้ ๑๖ ประการขา้ งตน้ จะเหน็ ภาพของ
การพฒั นาอยา่ งบรู ณาการท่ี เศรษฐกิจ - จิตใจ - สังคม - สิ่งแวดล้อม -
วัฒนธรรม - สุขภาพ - การศึกษา - ประชาธิปไตย เชอ่ื มโยงอยใู่ นกนั และกัน
และเสริมกัน แต่ละเรือ่ งพฒั นาแบบแยกสว่ นจะไมส่ ำ�เรจ็ และเข้าใจว่าที่ผ่าน
มาทำ�ไมจงึ ไม่สำ�เร็จ เพราะทำ�การแบบแยกส่วน ซึ่งไมส่ อดคล้องกับความจรงิ
ที่ว่าสรรพสง่ิ ล้วนเชอื่ มโยง

การเห็นภาพเปา้ หมายตำ�บลจะทำ�ใหเ้ ขา้ ใจว่า . . .
ยทุ ธศาสตร์ตำ�บล เขม้ แขง็ แก้จนไดจ้ ริง และเปน็ ฐาน
ใหเ้ ศรษฐกิจระดับบนม่นั คง แขง็ แรง ไม่พลิกผนั วกิ ฤตงา่ ย ตาม
กระแสอันไมเ่ ปน็ ธรรมของโลก

72 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพอ่ื เอาชนะความยากจนฯ

การจัด

กระบวนทัพทำ�สงครามเบด็ เสร็จ

เอาชนะคแทวลค่ี ะานกมไทายยราทขกุกาจคดนนคเขว้าารมว่ เมปได็น้ ธรรม

ประเวศ วะสี 73

“

ถา้ มีการสือ่ สาร
เป้าหมายและวิสัยทศั น์ร่วม

ออกไปอยา่ งท่ัวถงึ
คนไทยทกุ คน

และองคก์ รทุกองค์กรจะรวู้ ่า
ตนควรทำ�อะไรที่ตรงไหน
เป็นการที่คนไทยทัง้ ประเทศ

จะเขา้ รว่ มในสงคราม
หรือการแก้วิกฤตชาตใิ นคร้ังนี้
และแก้ปัญหาใหไ้ ดเ้ บ็ดเสรจ็ เดด็ ขาด

จึงเรียกวา่
สงครามเบด็ เสร็จ

”

74 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

เรามักเคยชินกบั การบรหิ ารแบบเกา่ ที่ใช้อำ�นาจส่ังการ
จากศูนย์อำ�นาจ

การบริหารโดยใช้อำ�นาจสั่งการไมไ่ ดผ้ ลแลว้ ในระบบทซี่ บั ซ้อน
ในการจดั การสมัยใหมใ่ ช้ “เป้าหมายและวิสัยทัศน์ร่วม” เป็นเครอื่ งมอื
ขับเคล่ือนแทนการใชอ้ ำ�นาจ

เมือ่ ท้ังองค์กรหรอื ทั้งประเทศมเี ป้าหมายและวิสยั ทศั นร์ ว่ ม กร็ ้วู ่า
แตล่ ะคนแตล่ ะองค์กรมหี นา้ ท่จี ะปฏบิ ัติอยา่ งไร และทั้งหมดจะประสานกัน
ด้วยเป้าหมายและวสิ ยั ทศั น์ร่วม

หนา้ ทขี่ องผู้นำ�ในสว่ นต่างๆ คอื การส่อื สารให้เกิดความเข้าใจ
เป้าหมายและวสิ ัยทัศนร์ ่วม ดงั มคี ำ�พูดว่า

Great leader is great communicator ไมใ่ ช่การใชอ้ ำ�นาจสง่ั การ

ความจริงประเทศไทยมีเครื่องมือมาก แตข่ าดการ “ออกแบบ”

การมเี ครอ่ื งมอื เชน่ เลอ่ื ย ค้อน สว่ิ แต่ไม่มกี ารออกแบบ เครอื่ งมอื
เหลา่ น้กี ท็ ำ�ไปอยา่ งเปะปะ ไม่ตอกหรือสกดั ให้ออกมาเปน็ รูปพระเจดีย์หรอื
อะไรทต่ี ้องการ

การออกแบบสงครามเบด็ เสร็จเพือ่ เอาชนะความยากจนและการ
ขาดความเปน็ ธรรมในครั้งน้ี ตามทีเ่ สนอมาเปน็ ลำ�ดบั ถา้ สงั เกตดใู หด้ ี ได้
สร้างวสิ ัยทัศน์และเปา้ หมายไวแ้ ล้ว ดงั เปา้ หมายตำ�บล ๑๖ ประการ

ประเวศ วะสี 75

ถ้ามีการสือ่ สารเป้าหมายและวิสยั ทศั น์รว่ มออกไปอยา่ งท่วั ถงึ
คนไทยทุกคนและองค์กรทุกองคก์ รจะรูว้ า่ ตนควรทำ�อะไรท่ีตรงไหน
เป็นการทีค่ นไทยท้ังประเทศจะเข้ารว่ มในสงครามหรือการแก้วกิ ฤตชาติ
ในครั้งน้ี และแก้ปัญหาให้ไดเ้ บ็ดเสร็จเด็ดขาด จงึ เรยี กวา่ สงครามเบด็ เสรจ็

การจดั กระบวนทพั ก็ไม่ยาก อาจทำ�ได้ดงั น้ี
(๑) กำ�หนดสนามรบ
(๒) ก�ำ หนดผู้ปฏิบัติการในสนามรบ (นักรบ)
(๓) ฝ่ายสนับสนุน การสนับสนนุ มีหลายอยา่ ง เช่น การจดั การ
ความรู้และเทคโนโลยีตา่ งๆ การจดั สรรทรัพยากร การฝึก
อบรม และการสนับสนุนทางนโยบาย เปน็ ต้น
(๔) จุดประสานภาคส่วนใหญ่ๆ
(๕) หน่วยประสานการพัฒนาขนาดเล็กเต็มประเทศ
(๖) ระบบติดตามและประเมินผล
(๗) เครื่องมือขับเคลื่อนกลไกทั้งประเทศ
ดังจะขยายความแตล่ ะเรื่องดังตอ่ ไปน้ี

สน(า๑ม)รบ

ได้แก่ พ้ืนท่ใี นทุกหมู่บา้ นทั้ง ๘๐,๐๐๐ หมบู่ ้าน และตำ�บลทงั้
๘,๐๐๐ ตำ�บล ซ่งึ ครอบคลุมพนื้ ที่ทง้ั หมดของประเทศไทย

นนั่ คอื สงครามหรือการเอาชนะปญั หา ทำ�กนั เตม็ พื้นที่ของ
ประเทศ

76 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

(๒)

ผู้ปฏิบัติการในสนาม

ผูป้ ฏิบตั ิการในสนาม คือ ประชาชนทั้งหมดในทกุ หมบู่ า้ นและ
ตำ�บลประมาณ ๔๐ ล้านคน ซงึ่ รวมถงึ ผนู้ ำ�ชุมชนอกี ประมาณ ๔ ล้าน
คน

ในแต่ละหมบู่ ้านจะมผี นู้ ำ�ตามธรรมชาติประมาณ ๔๐-๕๐ คน
ผ้นู ำ�เหล่านม้ี ีหลากหลาย เช่น ผู้นำ�กลุ่มอาชพี ผนู้ ำ�กองทนุ ผู้นำ�สตรี
ผู้นำ�เยาวชน ครู ศิลปนิ พระ ปราชญช์ าวบา้ น

ผ้นู ำ�ตามธรรมชาติมคี ุณสมบตั พิ ื้นฐาน ๕ ประการ คอื

หนึ่ง เปน็ คนเห็นแก่สว่ นรวม
สอง เป็นคนสุจริต
สาม ฉลาด รอบรู้

สี่ สอ่ื สารเก่ง

ห้า เป็นทย่ี อมรบั ของคนทั่วไป

ผู้นำ�ตามธรรมชาติมีคุณสมบัตสิ งู กวา่ ผ้นู ำ�โดยการแต่งตั้งหรอื
เลอื กตั้ง ซง่ึ ไมแ่ น่ว่าจะมีคณุ สมบตั คิ รบ ๕ ขอ้ ดังกล่าวขา้ งตน้

ในแต่ละหมู่บ้าน ผ้นู ำ�ตามธรรมชาติ ๔๐-๕๐ คน กอ่ ตัวเปน็
สภาผู้นำ�ชุมชน ทง้ั ๘๐,๐๐๐ หมู่บา้ นรวมกัน ก็มผี ูน้ ำ�ชุมชนประมาณ
๘๐,๐๐๐ x ๕๐ = ๔,๐๐๐,๐๐๐ คน

ผู้นำ�ชุมชนทมี่ ีคุณภาพสงู ถึง ๔ ล้านคน กบั ประชาชนอีก
ประมาณ ๔๐ ล้านคน ไมเ่ คยมีสงครามครั้งใดทจ่ี ะมีจำ�นวนพลรบหรือ
ผู้ปฏบิ ัติการมากเทา่ นี้

ประเวศ วะสี 77

กระทรวงอุดมศึกษาควรมีนโยบายให้นิสิตนักศึกษาในทุก
มหาวิทยาลัยประมาณ ๑,๐๐๐,๐๐๐ คน มีหลักสูตรการเรียนรู้ชุมชนภาค
ปฏิบัติ เขา้ ร่วมในการพัฒนาชมุ ชนท้องถน่ิ

นักเรยี นมธั ยมปลายกอ็ าจทำ�ไดเ้ ช่นเดยี วกัน จะเปน็ การปฏริ ปู การ
เรยี นรู้จากการท่องความรูจ้ ากตำ�รา เปน็ การเรียนรจู้ ากการปฏิบตั ิจริง จะทำ�
ใหช้ ุมชนมีกำ�ลังร่วมปฏบิ ัติมากข้ึน และนิสติ นกั ศกึ ษาจะเป็นสะพานเช่อื มต่อ
มหาวทิ ยาลัยใหเ้ ข้ามาสนบั สนุนชุมชนได้อย่างเหมาะสม

(๓)

ฝ่ายสนับสนุน

(ก) การสนับสนุนองค์ประกอบสำ�คัญยิ่งยวด ๓ ประการ
ดงั กล่าวในตอนที่ ๗ องคป์ ระกอบสำ�คัญยิ่งยวด มี ๓ ประการ

และมีฝา่ ยสนับสนุนดังตอ่ ไปนี้
หนึ่ง องค์กรชุมชนและองค์กรตำ�บลที่มีสมรรถนะ

ในการจัดการสูง
มีองค์กร ๕ องค์กรท่อี าจเรยี กว่า เบญจภาคี กำ�ลังร่วมกนั

ทำ�หนา้ ที่อยู่แล้ว คอื
(๑) พอช. (สถาบันพัฒนาองค์กรชมุ ชน - องคก์ าร

มหาชน)
(๒) ส�ำ นัก ๓ ของ สสส. - แผนสุขภาวะชุมชน
(๓) กรมสง่ เสรมิ การปกครองทอ้ งถนิ่
(๔) กรมพัฒนาชมุ ชน
(๕) กรมการปกครอง

78 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

ทั้ง ๕ องคก์ รรว่ มกันสามารถส่งเสรมิ สมรรถนะของ
องคก์ รชุมชนและองค์กรตำ�บลได้ท่ัวประเทศ

สอง การได้รับการจัดสรรทรัพยากรอย่างเป็นธรรม
ได้แก่ องคก์ รของรัฐทเ่ี กี่ยวกับการจดั สรรที่ดิน และที่

เกยี่ วกบั ภาษอี ากรและรายได้ ทัง้ นโี้ ดยการสนบั สนนุ
ของฝา่ ยนโยบายและมหาชน

สาม สมรรถนะของตำ�บลในการวิเคราะห์เศรษฐกิจ และการมี
สถาบันการเงินของชุมชน

ได้แก่ ธ.ก.ส. ธนาคารออมสนิ และสมาคมธนาคารไทย
(ข) การสนับสนุนอื่นๆ
ถ้าดูเป้าหมายตำ�บล ๑๖ ข้อให้ดๆี จะเหน็ ว่าทกุ คนและทกุ ภาค

ส่วนในสงั คมสามารถเขา้ มามีบทบาทในส่วนทเ่ี กย่ี วกับหน้าท่ี
และความชำ�นาญของตน ทงั้ ภาคการเมือง ภาคราชการ ท้งั
ทหารและพลเรอื น ภาคการศกึ ษา ภาคการพระศาสนา ภาค
ศิลปะ ภาคการสอื่ สาร ภาคประชาสังคม และภาคธรุ กจิ

ไมม่ ใี ครหรอื องค์กรใดที่ไมเ่ ปน็ ประโยชน์

(๔)

จุดประสานภาคส่วนใหญ่ๆ

มไี ดด้ งั น้ี

(๑) สถาบนั พระปกเกล้าประสานภาคการเมอื ง เพราะเปน็ สถาบัน
ของรฐั สภา และมีประธานรฐั สภาเป็นประธานโดยตำ�แหน่งอยู่
แล้ว

ประเวศ วะสี 79

(๒) กองทพั มนี ายทหารเสนาธกิ ารเก่งๆ จำ�นวนมาก นายทหาร
เสนาธิการจะชำ�นาญในการคดิ และขับเคลอื่ นยุทธศาสตร์
สามารถเข้าใจยทุ ธศาสตรท์ ้งั หมดไดด้ ีกว่าภาคสว่ นอนื่ ๆ และ
เป็นกำ�ลังในการขบั เคลอ่ื น

(๓) กระทรวงอุดมศกึ ษาฯ เปน็ จดุ ประสานมหาวิทยาลยั ทง้ั หมด
เขา้ มาสนับสนนุ หลายเป้าหมายตำ�บล

(๔) มลู นธิ ชิ ยั พฒั นา สำ�นกั งานประสานงานโครงการในพระราช-
ดำ�ริ (กปร.) มลู นิธิปิดทองหลงั พระ เครือขา่ ยเกษตรทฤษฎีใหม่
เกษตรผสมผสาน เกษตรธรรมชาติ เกษตรอนิ ทรีย์ เครือข่ายน้ี
มพี ลงั มากพอท่จี ะสนับสนุนเปา้ หมายตำ�บลขอ้ ที่ ๕ ใหเ้ กิดข้ึน
ทุกตำ�บล ไดแ้ ก่ การเกษตรบูรณาการทเี่ ปน็ ระบบเศรษฐกิจ
ภมู ิคุม้ กนั ไม่ใหช้ ุมชนประสบสภาวะขาดทุนจากการตลาดท่ีไม่
เป็นธรรม

ระบบเศรษฐกิจทุนนยิ มเสรี โดยทฤษฎีของสำ�นกั ชคิ าโก ที่นำ�
โดยมิลตัน ฟรีดแมน นกั เศรษฐศาสตรร์ างวลั โนเบล ทคี่ รอง
ความคิดระบบเศรษฐกจิ โลกมา ๓๐ ปี พิสจู น์แล้ววา่ ก่อใหเ้ กิด
ความเหลอื่ มล้ำ�อย่างสุดๆ อย่างทีเ่ กดิ ข้ึนในสหรัฐอเมริกา
เพราะเปน็ ระบบที่เหมอื นมเี ครอื่ งดูดขนาดใหญ่ ดูดจากรายยอ่ ย
ไปให้รายใหญ่

ระบบเศรษฐกิจทุนนยิ มเสรอี าจมปี ระโยชนส์ ำ�หรบั บางเร่ือง
แตไ่ ม่สามารถใช้แบบสุดๆ ทุกซอกทกุ มมุ ของสังคม เพราะ
ชมุ ชนและรายยอ่ ยจะไมม่ ภี มู ิคุ้มกัน ระบบเศรษฐกิจชุมชน
จะต้องเปน็ ระบบทมี่ ีภมู ิคุ้มกัน

พระเจ้าอยู่หัว ร.๙ ทรงศกึ ษาธรรมะในพระพทุ ธศาสนาอยา่ ง
ลกึ ซึ้ง ทรงสัมผสั ความจริงของธรรมชาติและชีวติ ชมุ ชน

80 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

จงึ ทรงเห็นความจริง (สัมมาทฐิ ิ) และทรงมวี ิธีคิดทสี่ อดคล้อง
กบั ความจริง นนั่ คือทางสายกลาง นำ�มาซง่ึ ปรัชญาเศรษฐกิจ
พอเพียง และเกษตรทฤษฎใี หม่

ทรงเหน็ ว่าคนทัง้ ปวงลว้ นตกอยู่ใน “โมหภมู ิ” หรือความไมร่ ู้
(“อวิชชา”) ทรงใชค้ ำ�วา่ “มหาวิชชาลัย” หรือท่ีอยู่แหง่ ปญั ญา
ใหญ่ (ดูพระราชนิพนธเ์ ร่อื ง พระมหาชนก)

มรดกทางปัญญาท่ีพระราชทานไวจ้ ะมาชว่ ยกชู้ าติจากวิกฤตใหญ่
ทไ่ี ม่มที างออกในครั้งน้ี เพราะเป็นวกิ ฤตท่ีเกดิ จากอวิชชา
หรือทิศทางการพฒั นาที่ผดิ ๆ

เฉพาะในเรอ่ื งเปา้ หมายตำ�บลข้อที่ ๕ คอื การเกษตรที่จะเปน็
ประกนั ใหท้ กุ คนมีอาหารกินอย่างพอเพียง โดยไม่เส่ียงต่อการ
ขาดทุน สามารถนำ�พลงั ของเครือข่ายปรัชญาเศรษฐกิจพอเพยี ง
และเกษตรทฤษฎีใหม่มาใช้ไดอ้ ย่างท่ัวถงึ ทุกตำ�บล

(๕) ประชาคมจงั หวดั เปน็ จดุ ประสานงานในจงั หวัด ในระยะเวลา
๒-๓ ทศวรรษทผ่ี า่ นมา มีประชาคมในจังหวดั ทร่ี วมตวั กัน
ขับเคลอ่ื นในเรือ่ งตา่ งๆ เรยี กรวมกันว่า ประชาคมจังหวัด

(๖) เครอื ขา่ ยศิลปนิ เพ่อื การปฏิรูป ในปี ๒๕๕๓ เมอ่ื มกี ารตง้ั
คณะกรรมการสมชั ชาปฏิรปู ในคณะกรรมการสมชั ชาปฏิรูป
มีเครือขา่ ยศิลปนิ เพือ่ การปฏิรูป

เครอื ขา่ ยศิลปินจะเป็นจดุ ประสานศลิ ปินท้ังประเทศใน
การส่อื สารผ่านศลิ ปะสาขาตา่ งๆ ให้คนท้งั ประเทศเข้าใจ
เปา้ หมายและวิสยั ทศั นร์ ว่ มของกระบวนการตอ่ ส้เู อาชนะ
ความยากจนและการขาดความเป็นธรรม

ประเวศ วะสี 81

นโยบาย

วิชาการ การสนบั สนุน
การปฏบิ ัติ

การปฏบิ ตั ิ

(ก)

วชิ าการ นโยบาย
การสนับสนุน
การปฏิบัติ

การปฏบิ ัติ

(ข)

รปู ที่ ๗ ก) การพัฒนาตา่ งๆ มักไม่ส�ำ เรจ็ เพราะองคป์ ระกอบทัง้ ๔ ไมเ่ ชื่อมโยงกนั
ข) กลมุ่ เซลล์สมอง หรอื หนว่ ยประสานการพัฒนาขนาดเลก็ ท�ำ ให้

องคป์ ระกอบท้ัง ๔ เชอ่ื งโยงกัน น�ำ ไปสูผ่ ลส�ำ เรจ็

82 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

(๗) สภาหอการค้าไทยและหอการคา้ จงั หวัดเปน็ จุดประสานภาค
ธุรกจิ

(๘) มหาวทิ ยาลยั สงฆ์เปน็ จุดประสานวัดและการพระศาสนาเพือ่
การพัฒนา มหาวทิ ยาลยั สงฆ์ ซ่งึ มีวิทยาเขตอย่ใู นทุกภาคของ
ประเทศ เปน็ ทีร่ วมของปัญญาชนชาวพทุ ธจำ�นวนมากรวมท้งั
พระนิสติ ทัง้ หมดอกี ด้วย ปัญญาชนชาวพทุ ธเหลา่ น้มี ีหน้าที่
สร้างความเข้าใจวิธีคดิ แบบทางสายกลาง มัชฌมิ าปฏิปทา
พัฒนาประเทศไทย ซึ่งรวมถงึ บทบาทของวัดและพระสงฆ์
ในการร่วมสรา้ งชุมชนเขม้ แขง็

(๙) กระทรวง ทบวง กรม ต่างๆ เป็นจดุ ประสานงานพฒั นาท่ี
เกยี่ วกบั องค์กรของตนๆ

(๑๐) สภาการหนงั สือพมิ พแ์ หง่ ชาติ สมาคมนักข่าวนกั หนงั สอื พิมพ์
แหง่ ประเทศไทย สถาบันอศิ รา และองคก์ รเก่ยี วกับการสือ่ สาร
ท้งั หลายเป็นจุดประสานเกย่ี วกบั การสอื่ สาร

(๕)

หน่วยประสานการพัฒนาขนาดเล็กเต็มประเทศ

ท่ผี า่ นมาการพัฒนาต่างๆ มกั ไมป่ ระสบความสำ�เรจ็ ทง้ั ๆ ทม่ี ี
นโยบาย มวี ชิ าการ มีการปฏบิ ตั ิ และมีการสนบั สนุนการปฏิบตั ิ เพราะ
ทงั้ ๔ องค์ประกอบมักไมเ่ ชอ่ื มโยงถึงกัน ดงั ในรปู ท้ัง ๗ (ก)

หนว่ ยประสานการพฒั นาขนาดเล็กประกอบด้วยผปู้ ฏบิ ัตกิ าร
จำ�นวนต้ังแต่ ๒-๓ คนไปจนถึง ๑๐ คน โดยที่หนา้ ที่ของหน่วยประสาน
การพัฒนาขนาดเลก็ ทำ�หน้าทีค่ ลา้ ยกล่มุ เซลลส์ มอง จึงเขยี นเปน็
สญั ลกั ษณ์ของเซลล์สมอง (neurone) ทำ�หนา้ ท่ี

ประเวศ วะสี 83

● รับรขู้ อ้ มูล (data)
● แปรข้อมลู เปน็ สารสนเทศ (information)
● แปรสารสนเทศเป็นความรู้ (knowledge) เพือ่ การใชง้ าน
● สอ่ื สารความรเู้ พื่อการใชง้ านเชื่อมโยงไปสู่ทกุ สว่ น
นคี้ อื หน้าท่ขี องเซลลส์ มอง
การทเ่ี ราทำ�อะไรๆ ไม่คอ่ ยสำ�เร็จ เพราะประเทศมแี ต่โครงสร้าง
อำ�นาจ แต่ขาดโครงสรา้ งสมอง
การมีโครงสร้างกล่มุ เซลล์สมอง หรือหน่วยประสานการพฒั นา
ขนาดเลก็ ในการพฒั นา ณ จดุ ตา่ งๆ เต็มประเทศ จะเปน็ โครงสรา้ ง
สมองทีท่ ำ�ให้ทำ�อะไรๆ สำ�เรจ็

รูปท่ี ๘ เครอื ข่ายเซลล์สมองทางสงั คม = หน่วยประสานการพฒั นาขนาดเล็กมี ๒
กระจกุ ที่มี หนาแนน่ รวมตวั เป็นศูนยป์ ระสานการพฒั นาขนาดใหญ่
เพ่อื งานบางอย่างท่ีตอ้ งการการประสานขนาดใหญ่

84 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพอื่ เอาชนะความยากจนฯ

โครงสร้างกลุ่มเซลล์สมองหรือหน่วยประสานการพัฒนาขนาด
เล็ก เกิดขึ้นได้ง่าย เกิดขึ้นได้มาก และเกิดขึ้นได้เร็ว ถา้ เขา้ ใจ

หนว่ ยประสานการพัฒนาขนาดเล็ก (Micro Development
Coordination Unit หรอื MDCU) หรือ นปพ. ควรมีความไม่เป็น
ทางการ ทำ�ใหส้ ามารถกอ่ ตัวขึน้ เอง (self organized) ไดง้ า่ ย และ
คล่องตวั กว่าการต้องเปน็ ทางการ ซง่ึ ต้องมกี ฎหมาย กฎระเบียบ
รปู แบบ ไม่คลอ่ งตวั

การทำ�อะไรดีๆ ตอ้ งมีทัง้ ท่ไี ม่เป็นทางการและเปน็ ทางการเข้า
มาบรรจบกัน

คนไทยทีจ่ ะมาก่อตวั เป็นหนว่ ยประสานการพัฒนานนั้ มมี ากมาย
หลายประเภท คนไทยเกือบทงั้ หมดอยากทำ�อะไรเพื่อบ้านเมือง แตไ่ มร่ ู้
จะเขา้ ไปชว่ ยได้อย่างไรในโครงสร้างอำ�นาจอนั คับแคบ

ถา้ ดเู ป้าหมายตำ�บล ๑๖ ประการ และความต้องการหน่วย
ประสานการพัฒนาขนาดเล็กในงานทุกระดับทุกประเภท คนไทยทมี่ ี
ฉนั ทะ วริ ยิ ะ และคณุ ลักษณะทจ่ี ะทำ�งานเพื่อประเทศ จะสามารถมี
บทบาทได้

เพราะหน่วยประสานการพฒั นาขนาดเลก็ อนั เปน็ ประดุจเซลล์
สมอง นี้ มีความต้องการจำ�นวนมากเป็นหมืน่ ๆ หน่วย เหมือน
โครงสรา้ งสมองทจี่ ะต้องเกิดข้นึ

สมองเปน็ เครือขา่ ยของเซลล์สมอง (neuronal networks) อัน
วิจิตรท่ีทำ�ใหม้ นุษยม์ ศี ักยภาพในการเรียนรู้สงู สามารถเรียนร้ใู หบ้ รรลุ
อะไรกไ็ ด้

ประเวศ วะสี 85

เช่นเดียวกัน ถา้ สงั คมมีเครอื ข่ายของหน่วยประสานการพฒั นา
ขนาดเล็ก ท่ีเป็นประดุจเซลลส์ มองของสงั คม (รปู ท่ี ๘) สงั คมก็จะ
มีศกั ยภาพในการเรียนรูส้ ูง สามารถเรยี นรใู้ หบ้ รรลุอะไรกไ็ ด้

นอกเหนือไปจาก ครู อาจารย์ ขา้ ราชการบางคน ทง้ั ที่ยังรบั
ราชการหรือเกษียณอายแุ ล้ว ทหาร ตำ�รวจ พระ นกั ธรุ กิจ ศลิ ปนิ
นกั สื่อสาร ทีเ่ ขา้ ข่ายจะเป็นผู้ปฏิบัตงิ านใน นปพ. แล้ว ยังมคี นบาง
กลุม่ ทน่ี า่ จะเหมาะ เชน่ นักศึกษาในหลักสตู ร ๔ ส (เสริมสรา้ งสังคม
สนั ตสิ ขุ ) ของสถาบันพระปกเกลา้ ผูผ้ ่านการอบรมสันตวิ ิธใี นหลกั สูตร
ต่างๆ ผู้ผา่ นการอบรมหลกั สตู รผนู้ ำ�ตา่ งๆ

นอกจากนน้ั ยงั มกี ลุ่มท่เี รยี กว่า YEC (Young Enterpreneur
Chamber of Commerce) อกี ประมาณ ๖,๐๐๐ คน เป็นคนรนุ่ ใหม่
ลูกหลานของนักธรุ กิจในจงั หวดั ต่างๆ ที่มีการศึกษาดแี ละกระตอื รอื ลน้
ท่จี ะทำ�ประโยชน์ส่วนรวม

นจี้ ะเห็นไดว้ า่ ถา้ เรามีการออกแบบให้ดี คนไทยท้ังปวงจะมี
บทบาทสร้างสรรค์เพอื่ บา้ นเมอื งของเขาได้

(๖)

ระบบการติดตามและประเมินผล

สำ�นกั งานคณะกรรมการพฒั นาเศรษฐกิจและสงั คมแห่งชาติ
พรอ้ มทง้ั มลู นิธิพฒั นาไททีอ่ ยใู่ นสงั กัด รว่ มกบั สำ�นกั งานสถิติแหง่ ชาติ
นา่ จะเปน็ ผวู้ างระบบติดตามและประเมินผล

การติดตามและประเมินผลทมี่ ีคณุ ภาพจะชว่ ยปอ้ นกลับ
(feedback) ใหก้ ารขบั เคลอื่ นท้ังหมดปรับตัวให้ดขี ้นึ เรอ่ื ยๆ

86 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่ือเอาชนะความยากจนฯ

(๗)

เครื่องมือขับเคลื่อนกลไก

สงครามเอาชนะความยากจนและการขาดความเป็นธรรม

การใชอ้ ำ�นาจสง่ั การได้ผลเฉพาะเร่ืองง่ายๆ ตรงไปตรงมา แต่
สังคมปัจจบุ นั เป็นระบบซบั ซอ้ น (complex system) การใช้อำ�นาจไมไ่ ด้
ผล หรือแมแ้ ตก่ ารใช้ความรู้สำ�เร็จรปู กไ็ มไ่ ดผ้ ล

การใชค้ วามรสู้ ำ�เรจ็ รูป หมายถึงใช้ความรูท้ ่เี รียนมา เชน่
เศรษฐศาสตร์ นิติศาสตร์ รฐั ศาสตร์ หรอื ศาสตร์อะไรก็แลว้ แต่ โดยไม่
เรยี นรจู้ ากสถานการณจ์ รงิ ซงึ่ ซบั ซ้อนซ่อนเงือ่ นและพลิกผันรวดเร็ว
การพฒั นาในโลกจึงไมค่ อ่ ยได้ผล

เครื่องมือขับเคลื่อนกลไก ที่ซับซ้อนและกว้างขวาง ในสงครามเอาชนะความ
ยากจนและการขาดความเป็นธรรมในครั้งนี้ ดังที่บรรยายไว้ตามล�ำ ดับมา จึงไม่ใช่การ
ใช้อ�ำ นาจสั่งการ

แต่เป็นสิ่งทเี่ รียกว่า “กระบวนทัศน์ใหม่ในการพัฒนา” (New Develop-
ment Paradigm) ซง่ึ พิสจู นแ์ ลว้ ว่าเป็นเครือ่ งมอื ท่ีทรงพลังยงิ่ อันได้แก่ การ
เรียนร้รู ่วมกนั ในการปฏบิ ัติ (Interactive learning through action) ใน
สถานการณ์จริง ซง่ึ จะอธิบายรายละเอยี ดในตอนที่ ๙ ในบทต่อไป

ประเวศ วะสี 87

“

สิ่งท่ีเรียกวา่
“กระบวนทัศน์ใหม่ในการพัฒนา”
(New Development Paradigm)

ซึง่ พิสจู นแ์ ลว้ วา่
เปน็ เครอื่ งมือทที่ รงพลงั ย่งิ

อนั ได้แก่
การเรยี นร้รู ่วมกนั ในการปฏิบัติ
(interactive learning through action)

ในสถานการณจ์ รงิ

”

88 แผนสงครามเบ็ดเสร็จ เพือ่ เอาชนะความยากจนฯ

กใ(เNอนรกค(ดeTะนัw้rกวารaยบรnาDทอ่ืคsเวeรfวoปvงรานพremมมลงloทัฒปapพี่ยอืtีตmัศioนนิสลขenนุขn)าแังับรt์ใ่วปPทหเมaลคrกม่ีนaันงdล่�ำiขขgออ่ืmไ้นั งป)นทพุกสื้นฝู่่าฐยาน

ประเวศ วะสี 89

“

เมอ่ื ผ่านการเรียนรู้ร่วมกนั ในการปฏิบัติ
ก็จะเกดิ

การปล่ยี นแปลงขัน้ พืน้ ฐาน
(transformation)

ในทุกมติ ทิ ง้ั ทางจติ สำ�นกึ
ในทางการเกดิ ความเสมอภาค

และภราดรภาพ
สามคั คีธรรม
เกิดปญั ญารว่ ม
เกิดปีตสิ ุขร่วมกนั
อนั จะเกย่ี วกบั การเปล่ียนแปลงขั้นพืน้ ฐาน
(transformation)

”

90 แผนสงครามเบด็ เสร็จ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ

สงครามเบด็ เสร็จเอาชนะความยากจนและการขาดความ
เป็นธรรม ตอ้ งแก้ไขโครงสรา้ งทีไ่ มเ่ ปน็ ธรรมพรอ้ มกันไปด้วย

แต่ถา้ พจิ ารณาถึงโครงสร้างท่ไี มเ่ ป็นธรรมท่กี ลา่ วถึงในตอนที่ ๒ จะ
เหน็ ได้ว่าถักทอกันอยา่ งหนาแน่นโดยโครงสร้างอย่างน้อย ๕ ประการ คอื

(๑) โครงสร้างทางวิธีคิด

(๒) โครงสร้างทางจติ สำ�นึกแหง่ ความเปน็ ธรรม

(๓) โครงสร้างทางสังคม

(๔) โครงสร้างทางเศรษฐกจิ ทข่ี าดความเปน็ ธรรม

(๕) โครงสร้างอำ�นาจรัฐรวมศนู ยท์ ีไ่ ม่สามารถอำ�นวยความเป็นธรรม

แตล่ ะเรอ่ื งเป็นเรอื่ งที่ยากต่อการแก้ไขทง้ั สิ้น ทง้ั หมดจงึ แก้ไขไมไ่ ด้
ด้วยการเป็นปฏิปกั ษ์ การปฏวิ ตั ิ หรอื การปฏริ ปู แต่การเรยี นรูร้ ว่ มกันในการ
ปฏิบัติ (interactive learning through action) ในสถานการณ์จรงิ ทรงพลัง
ยง่ิ ในการกอ่ ให้เกดิ การเปล่ียนแปลงข้นั พน้ื ฐาน (transformation) ในทุกมติ ิ

ได้กลา่ วแล้ววา่ ในระบบทซ่ี บั ซอ้ นและยาก อำ�นาจใชไ้ มไ่ ดผ้ ล การใช้
ความรู้สำ�เรจ็ รปู กไ็ มไ่ ดผ้ ล ตอ้ งใชก้ ารเรยี นรู้ในการปฏบิ ัติในสถานการณจ์ รงิ

สถานการณจ์ ริงมีความละเอยี ดซบั ซ้อนและพลิกผันอยา่ งไรๆ
หรอื มคี วามจำ�เพาะอย่างใด การเรียนร้ใู นการปฏบิ ตั ิในสถานการณจ์ รงิ
กต็ ามรใู้ นความซบั ซ้อนนั้นๆ

ประเวศ วะสี 91

การรู้ความจรงิ ต่างจากการรู้ทางทฤษฎี การรคู้ วามจรงิ นำ�ไปสู่
ความสำ�เรจ็

“ความจริงมีชัยเหนือทุกสิ่ง”
“สตฺยเมว ชยเต” – จารึกเสาพระเจา้ อโศก

งานใดงานหนึง่ มกั จะมีบุคคลและองคก์ รเก่ยี วข้องดว้ ยจำ�นวนมาก
ทุกคนและทุกองค์กรเป็นทั้งปัจจัยแห่งความสำ�เร็จ และปัจจัยแห่งความ
ล้มเหลว

คนใดคนหนึ่งจะเรยี นรูไ้ ปคนเดียว จึงไม่ใชท่ างแห่งความสำ�เร็จ
น้ีเปน็ ทมี่ าของ “การเรยี นรู้ร่วมกันในการปฏบิ ัติ” (interactive learning
through action)

หากมีการเรยี นรรู้ ่วมกนั ในการปฏิบตั ิ จะเหน็ การเปลย่ี นแปลง
ขั้นพน้ื ฐานอย่างนอ้ ย ๘ ประการ ดงั ต่อไปนี้

๑. เกิดการเคารพศกั ดศ์ิ รแี ละคณุ ค่าความเป็นมนุษยข์ องคนทกุ คน

ท่เี ก่ยี วขอ้ ง เกดิ ความเสมอภาค ในสงั คมตามปกติมีความ
เหลอ่ื มลำ้ �ในศกั ดิ์ศรีของความเป็นมนษุ ย์

๒. เกิดการเคารพความรู้ในตัวคน คนทกุ คนท่ีมาทำ�งานรว่ มกนั ตา่ ง

มีความรู้ในตวั ท่ีไดจ้ ากประสบการณช์ วี ิตและการทำ�งาน ความรู้
ในตวั คนมปี ระโยชนม์ ากตอ่ การทำ�อะไรใหส้ ำ�เรจ็

สงั คมมักเคารพความรใู้ นตำ�รามากกวา่ ความร้ใู นตวั คน เชน่
เคารพคนที่ไดป้ ริญญาสงู ๆ ทำ�ใหค้ นส่วนใหญ่รูส้ กึ ไม่มีเกียรติ
การรว่ มกันพยายามทำ�งานยากๆ ใหส้ ำ�เรจ็ จะทำ�ใหเ้ หน็ คุณค่า
ของความรู้ในตัวคน ทำ�ให้คนทงั้ หมดรสู้ กึ มีความภูมใิ จในตัวเอง

๓. มคี วามเอ้อื อาทรและจริงใจตอ่ กนั ในสงั คมทางด่งิ ยากทจี่ ะ

หาความจรงิ ใจต่อกัน แต่การเรียนรู้ร่วมกันในการปฏบิ ัตทิ ำ�ให้
เกดิ ความเออ้ื อาทรและความจรงิ ใจตอ่ กัน

92 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

๔. เกดิ ความเช่อื ถือไว้วางใจกัน (trust) ซึ่งมีคา่ มาก และเกิดไม่ได้

ด้วยการใชอ้ ำ�นาจหรือใชเ้ งนิ เมื่อมีความเชื่อถอื ไว้วางใจกนั
ทำ�ให้เกิดความสุขและทำ�อะไรร่วมกนั สำ�เร็จไดง้ ่าย

๕. ความเสมอภาคและภราดรภาพ ดังกลา่ วใน ๔ ขอ้ ข้างตน้

ทำ�ให้เกิดสามคั คธี รรม คือการรวมตัวร่วมคิดร่วมทำ� ทำ�ให้เกิด
พลังทางสงั คม

ควรสังเกตวา่ ความเสมอภาค ภราดรภาพ ทจ่ี ะเปน็ สโลแกนใน
การปฏวิ ัตเิ กดิ ขึน้ ได้ยาก แตใ่ นการเรยี นร้รู ่วมกันในการปฏบิ ตั ิ
จะเกดิ ขน้ึ เสมอ

๖. เกิดปัญญาร่วม (collective wisdom) เกดิ นวัตกรรมขึ้นเสมอ

จากการทีค่ นมคี วามร้แู ละประสบการณต์ ่างกันมาเรยี นรู้ร่วมกัน
ในการปฏบิ ตั ิ และเกิดอัจฉรยิ ภาพกลมุ่ (group genius)

๗. ทั้งหมดเป็นพลงั ใหฝ้ ่าความยากไปสคู่ วามสำ�เรจ็
๘. เพราะเหตขุ า้ งตน้ ท้งั หมดทำ�ให้เกิดความสขุ ประดุจบรรลุนพิ พาน

จากเป้าหมายตำ�บล ๑๖ ประการ และการจดั กระบวนทพั ทก่ี ล่าวถงึ
ในตอนที่ ๘ และกลไกการขับเคลอื่ น คอื การเรยี นรรู้ ว่ มกันในการปฏิบตั ทิ ่ี
กล่าวถงึ ในตอนที่ ๙ น้ี จะเหน็ วา่ จะเปน็ การเรียนรูร้ ่วมกนั ในการปฏบิ ัตขิ อง
คนไทยท้งั ประเทศคร้งั ใหญท่ สี่ ดุ ตั้งแตช่ ุมชนทอ้ งถน่ิ ท้ังหมดมาจนถงึ ระบบ
การเมือง ซง่ึ ในระหวา่ งท้ังสองก็ประกอบด้วยทกุ ฝ่าย ทกุ องคก์ ร ต้งั แต่
ประชาคมไปจนถึงภาคธุรกจิ ต้ังแต่มหาวทิ ยาลยั คณะสงฆ์ ไปจนถึงศลิ ปนิ
ไม่เวน้ แมแ้ ตก่ องทพั

และเมอ่ื ผ่านการเรียนรรู้ ว่ มกันในการปฏบิ ัติ ก็จะเกิดการ
เปล่ยี นแปลงขนั้ พื้นฐาน (transformation) ในทกุ มิติ ทง้ั ทางจติ สำ�นกึ ใน
ทางการเกดิ ความเสมอภาคและภราดรภาพ สามัคคีธรรม เกดิ ปัญญาร่วม

ประเวศ วะสี 93

เกดิ ปีตสิ ุขรว่ มกัน อันจะเกีย่ วกบั การเปลย่ี นแปลงขน้ั พนื้ ฐาน (transforma-
tion) ทง้ั ๓ ระดบั คือ

● ระดบั บุคคล (personal transformation )

● ระดับองคก์ ร (organizational transformation )

● ระดับสังคม (social transformation )

อจั ฉรยิ ภาพกลุ่ม (group genius) และปตี สิ ุขรว่ มกันจะทำ�ให้
สามารถถอดสลักโครงสรา้ งแหง่ ความไมเ่ ปน็ ธรรมอันแนน่ หนา ซง่ึ ถอด
ไมไ่ ดด้ ว้ ยวธิ ีอ่นื

สำ�หรับท่านทีค่ ุน้ เคยกับการบรหิ ารที่ใชอ้ ำ�นาจสงั่ การแบบเกา่ ๆ
และไม่สบายใจวา่ องค์กรมากหลายทเี่ ข้ามาทำ�งานร่วมกนั โดยไมม่ ีใครมี
อำ�นาจสัง่ การจะเป็นไปไดอ้ ย่างไร

อาจศึกษาเพ่ิมเติมจากหนงั สือของ Dee Hock ชื่อ “Birth of the
Chaordic Age” หมายถึงการเกดิ ข้ึนของยุคสมยั Chaordic

ความหมายคือ ยุคเกา่ ท่ใี ช้อำ�นาจสั่งการหมดลงแล้วเร่มิ ต้นยคุ ใหม่
ที่ท่านบัญญัตศิ ัพท์ขนึ้ มาใหม่ จากเอาคำ�สองคำ�มารวมกนั คอื คำ�วา่ Chaos =
โกลาหล กับคำ�วา่ Order = มีระเบยี บ

รวมกันเป็น Chaordic หมายความวา่ เมอ่ื องค์กรจำ�นวนมากมา
ทำ�งานดว้ ยกัน โดยไมม่ ีองค์กรใดมีอำ�นาจเหนอื องคก์ รอนื่ เมือ่ ไม่มีอำ�นาจ
ควบคมุ เมอ่ื เรม่ิ ต้นอาจจะเกดิ ความว่นุ วายหรอื โกลาหล แตแ่ ลว้ มันจะจัด
ระเบียบลงตวั (order) ข้นึ มาเอง และทกุ ฝ่ายจะมีความสุขมาก

Dee Hock ไดป้ ญั ญาเชงิ ระบบเชน่ น้มี าจากการสังเกตความจริงตาม
ธรรมชาติ จากเดก็ ทย่ี ากจน Dee Hock ไดก้ ลายมาเป็นผกู้ ่อต้ังและ CEO
คนแรกของธรุ กรรมที่ใหญท่ ี่สุดในโลก คือ VISA CARD ซง่ึ มธี นาคารและ

94 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

บรษิ ทั เป็นหมนื่ ๆ แห่งจากทว่ั โลกเขา้ มาสัมพนั ธเ์ ปน็ เครอื ขา่ ย โดยไม่มใี ครมี
อำ�นาจเหนือใคร

คนใช้ VISA CARD ไดท้ ว่ั โลก ได้รับความสะดวก ธนาคารกม็ ี
ความสุข บรษิ ัททขี่ ายสินคา้ ก็มีความสุข เข้ามาเชอื่ มโยงกันดว้ ยความสมัครใจ
เพราะต่างไดร้ บั ประโยชน์และมีความสขุ ทเ่ี ป็นอิสระไม่ถกู ใครบงั คบั

Dee Hock จึงเชื่อวา่ ยคุ เก่าแหง่ การใชอ้ ำ�นาจไปตอ่ ไปไมไ่ ดแ้ ลว้
ยคุ ใหม่เป็นสมั พันธภาพเชิงเครอื ข่ายที่ไม่ต้องใช้อำ�นาจบังคบั

อกี เรื่องหนงึ่ ทท่ี า่ นอาจศกึ ษาเพม่ิ เติมคอื จากคนชอื่ Bill Smith
ซ่งึ เปน็ ผูค้ ้นพบกระบวนการทีเ่ รียกวา่ AIC อันเปน็ กระบวนทศั น์ใหมใ่ น
การพฒั นา (New Development Paradigm) ทใ่ี ช้การเรียนร้รู ่วมกนั ใน
การปฏิบตั ิ เขา้ มาแทนท่ีการใช้อำ�นาจซ่ึงไม่ได้ผลแล้ว

การศกึ ษาเพิม่ เตมิ จะทำ�ให้ทา่ นมีความร้กู วา้ งขวางออกไป
จนกระทั่งเป็นผู้เชี่ยวชาญในเรอ่ื งกระบวนทัศน์ใหม่ในการพัฒนากไ็ ด้

นกั จัดการสมัยใหมก่ ็ทราบมานานพอสมควรแล้วว่า หากสรา้ ง
“เป้าหมายและวิสัยทัศน์ร่วม” คนในองค์กรจะลงมอื ทำ�ไปสู่เป้าหมาย
เดยี วกันโดยไมต่ อ้ งสงั่ การ

หวงั วา่ การเอาตำ�บลเปน็ จดุ ยทุ ธศาสตร์ และเปา้ หมายตำ�บล
๑๖ ประการ จะเป็นเครื่องช่วยให้คนไทยทุกคน ทุกองค์กร มี
เป้าหมายเดยี วกนั

หากคนไทยทง้ั ประเทศมคี วามมงุ่ มน่ั รว่ มกนั และมเี ปา้ หมาย
เดยี วกนั จะเปน็ ไปได้อยา่ งไร ทีจ่ ะไมป่ ระสบความส�ำ เร็จ !

ประเวศ วะสี 95

ปัจฉิมกถา

● ประเทศไทยเมอ่ื วิกฤตถงึ ขนาด จะไปถงึ จดุ พลิกผัน (tipping
point) ณ จดุ นั้น สถานการณป์ ระเทศอาจจะพลิกอย่างฉบั
พลนั ไปทางใดทางหน่งึ
ทางร้าย คอื เกิดมิคสญั ญีกลยี คุ
ทางดี คือพลกิ จากร้ายกลายเปน็ ดีอยา่ งฉบั พลนั

● ในฐานะผู้สูงอายุ ผู้เขยี นพยากรณว์ า่ จะเปน็ อย่างหลัง
เพราะคนไทยในภาคสว่ นต่างๆ ในเวลาหลายสบิ ปีท่ีผ่านมา

ไดส้ ร้างทนุ เรอ่ื งดๆี ไวม้ าก ดว้ ยความเพียรอันบรสิ ุทธ์ิ
ทบี่ างท่านใช้ค�ำ วา่ เปน็ Long March for the Poor
รวมทัง้ พระอัจฉริยภาพในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หวั
ภมู พิ ลอดลุ ยเดช พระผู้ทรงมีพระปฐมบรมราชโองการวา่
“เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม
เพ่ือประโยชน์สขุ แหง่ มหาชนชาวสยาม”

966 แผนสงครามเบ็ดเสรจ็ เพอ่ื เอาชนะความยากจนฯ

● ณ จุดพลิกผัน นอกจากเปน็ จดุ วกิ ฤตแลว้ วิกฤตยงั เปน็ โอกาส
ให้ประเทศพลกิ จากรา้ ยกลายเป็นดอี ยา่ งฉบั พลัน

ถา้ ทางท่เี ดนิ มามนั ตนั และวิกฤต ไปตอ่ ไปไม่ได้ ก็ตอ้ งเปลยี่ น
เสน้ ทาง

● การหลุดจากวิกฤตอยา่ งฉบั พลนั เกิดจากการพลิกความคิด
ตวั อยา่ งของการพลิกความคดิ ก็คอื ค�ำ ส่ัง ๖๖/๒๕๒๓

เม่อื คำ�สงั่ น้อี อกมา การสู้รบระหว่างคนไทยด้วยกัน
ในกรณีนกั ศกึ ษาปัญญาชนเขา้ รว่ มกับพรรคอมมนู ิสต์
จบั อาวุธตอ่ สอู้ ำ�นาจรัฐ ยุตลิ งทนั ที

เพราะคำ�ส่ังนพี้ ลกิ ความคดิ พลิกความคิดวา่ ผถู้ กู หาว่า
เป็นคอมมนู สิ ตไ์ มใ่ ช่ศตั รู แต่เปน็ ผู้รว่ มพฒั นาชาตไิ ทย
เมอื่ ไมใ่ ชศ่ ัตรกู ็ไมม่ อี ะไรจะต้องรบกนั

ประเวศ วะสี 9977

● ณ จุดพลกิ ผันประเทศไทย คนไทยจะพลกิ ความคดิ อกี
ครง้ั หน่งึ

พลกิ จากคิดเชิงปฏิปกั ษต์ อ่ กัน ทท่ี ำ�ใหค้ นไทยเหมอื น
ไกอ่ ยใู่ นเขง่ “จกิ ตกี นั ร่�ำ ไป”

แต่จกิ ตกี นั เท่าใดๆ กอ็ อกจากเขง่ ไม่ได้ เพราะ “เข่ง”
เป็นโครงสร้างท่แี น่นหนามาก จ�ำ เป็นตอ้ งพลิกความคิด
เชิงปฏิปกั ษ์ มาเป็นคดิ รวมตวั กนั

กา้ วขา้ มความแตกแยกทุกประเภท เหมอื นปรากฏการณเ์ มือ่
คราวทมี หมูป่า ๑๓ คน ตดิ ในถ้ำ�หลวงทข่ี ุนน�้ำ นางนอน

คนไทยทงั้ ประเทศรวมใจกนั ก้าวขา้ มความแตกแยก
ทุกประเภท เพ่ือใหเ้ พ่อื นคนไทย ๑๓ คน รอดชวี ติ ออกมา
จากถ้ำ�

9988 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพื่อเอาชนะความยากจนฯ

● กรณีวิกฤตชาติ คนทงั้ ชาตปิ ระดจุ ตดิ อยู่ในถำ�้ แหง่
ความเหลือ่ มล้ำ�และการขาดความเปน็ ธรรม
ถึงเวลาที่คนไทยทงั้ ประเทศจะรวมใจกนั กา้ วขา้ มความแตก
แยกทกุ ประเภท

● เมอ่ื คนไทยมคี วามมุ่งมน่ั รวมกนั และมีเป้าหมายเดยี วกัน
กจ็ ะเกดิ พลังมหาศาล บินออกจาก “เขง่ ” หรือโครงสร้าง
อนั ไมเ่ ปน็ ธรรม สามารถสรา้ งแผน่ ดินไทยทม่ี ธี รรมครอง
อนั เปน็ ประโยชนส์ ุขแหง่ มหาชนชาวสยาม โดยถว้ นหนา้
สบื ไปในอนาคตเป็นนริ นั ดร์

ประเวศ วะสี 9999

“

หากทา่ นได้รบั ผลดี
จากหนังสอื เลม่ นี้
ขอใหท้ ่านมกี ำ�ลังใจ
ที่จะทำ�ความดีเพอ่ื ผู้อื่น
ต่อไปมากยิ่งๆ ข้นึ )

”

100 แผนสงครามเบด็ เสรจ็ เพ่อื เอาชนะความยากจนฯ