โครงสร้างภายนอกของผลและเมล็ด

1

คำช้แี จงสำหรับผูเ้ รยี น

เอกสารประกอบการเรียน รายวิชาชีววิทยา ว30243 กลุ่มสาระการเรียนรู้
วิทยาศาสตร์ ช้ันมัธยมศึกษาปีที่ 5 เล่มที่ 4 โครงสร้างภายนอกของพืชดอก : ผลและเมล็ด
สร้างขึ้นเพื่อเป็นสื่อประกอบการจัดการเรียนการสอน รายวิชาชีววิทยา 5 ว30243 ชั้น
มัธยมศึกษาปีที่ 5 ที่มุ่งเน้นให้ผู้เรียนศึกษาด้วยตนเอง โดยผู้เรียนจะเกิดการเรียนรู้ตาม
จุดประสงค์ที่ตั้งไว้ ด้วยการปฏิบัติตามคำแนะนำต่อไปน้ี

1. ผเู้ รียนศึกษาผลการเรียนรแู้ ละจดุ ประสงคก์ ารเรยี นรใู้ หเ้ ขา้ ใจ
2. ผ้เู รยี นตอ้ งศึกษาเอกสารประกอบการเรียนดว้ ยตนเอง
3. ผ้เู รยี นรว่ มอภิปรายเกย่ี วกับประเดน็ ความร้ใู นเน้ือหากับครูผู้สอน และซกั ถาม
ข้อสงสยั
4. เมอ่ื ผ้เู รยี นศึกษาเนอื้ หาจนเข้าใจแลว้ ทำแบบฝึกหัดและแบบทดสอบ แลว้ ตรวจ
คำตอบจากเฉลยในภาคผนวก บันทกึ คะแนนทไ่ี ดใ้ นแบบบนั ทกึ คะแนน
5. ประเมินตนเองด้วยคะแนนจากแบบฝึกหัดและคะแนนจากแบบทดสอบ ต้องได้
คะแนนไมน่ อ้ ยกวา่ รอ้ ยละ 80 หากยงั ทำคะแนนไมถ่ ึงเกณฑท์ ่กี ำหนด ใหผ้ ้เู รยี นศกึ ษาเนื้อหา
ในเอกสารประกอบการเรยี นและทำแบบทดสอบซ้ำจนผา่ นเกณฑ์

2

ผลการเรียนรู้

3. อธบิ ายการเกดิ เมลด็ และการเกดิ ผลของพืชดอก โครงสรา้ งของเมลด็ และผล และ
ยกตัวอยา่ งการใช้ประโยชนจ์ ากโครงสร้างต่างๆ ของเมลด็ และผล

จุดประสงค์ เรื่อง โครงสร้างภายนอกของพืช : ผลและเมล็ด
1. อธิบายสว่ นประกอบของผลและเมล็ดได้
2. วเิ คราะห์และระบุชนิดของผลและเมลด็ ของพืชได้
3. วิเคราะหแ์ ละเปรยี บเทียบความแตกต่างของผลและเมลด็ ชนิดตา่ งๆได้
4. สำรวจผลและเมล็ด วิเคราะห์และอธิบายลักษณะโครงสร้างภายนอกของผลและ

เมลด็ ของพชื ตัวอยา่ งได้

“พรอ้ มแล้วใช่มยั้ จะ๊ เร่ิมทำ
ศึกษำเนื้อหำแล้วไปทำ
แบบฝึกหดั กนั ดีกว่ำ พส่ี บั ปะรด
เอำใจช่วยนะจะ๊ ลุย!!!”

3

โครงสร้างภายนอกของพืชดอก : ผล

ผล (fruit) คือ รังไข่ที่เจริญเปลี่ยนแปลงไปหลังการปฏิสนธิ (fertilization) ของ
เซลล์สืบพันธุ์เพศผู้และเซลล์สืบพันธุ์เพศเมีย ภายในมีเมล็ดซึ่งเจริญมาจากออวุล (ovule)
การเจรญิ ของรงั ไขม่ าเป็นผล อาจมีสว่ นอ่ืนๆ ของดอกเจริญตดิ มาเปน็ ผลด้วย เชน่ ฐานรองดอก
กลีบเลี้ยง หรือกลบี ดอก

ส่วนประกอบของผล

ผล (ภาพที่ 1) ประกอบด้วย
1. ผนังผล (pericarp) เปน็ ส่วนที่เจรญิ มาจากผนังรังไข่ ประกอบด้วย

1.1 ผนังผลชนั้ นอก (exocarp) เปน็ ผนังชน้ั นอกสดุ ทำหน้าทเี่ ปน็ ผิวของผล
1.2 ผนังผลชั้นกลาง (mesocarp) ผนังชั้นนี้อาจอ่อนนุ่มหรือเป็นเส้นใยในผล
บางชนิด
1.3 ผนังผลชั้นใน (endocarp) ผนังชั้นนี้เปลี่ยนแปลงได้หลายแบบ บางชนิด
ค่อนข้างบาง บางชนดิ เปน็ เสน้ ใยเหนียว บางชนดิ แข็งเปน็ ไม้ บางชนดิ มีลักษณะออ่ นนมุ่
2. เมล็ด (seed) เปน็ ส่วนที่เจริญมาจากออวุล

กา้ นผล
เมล็ด
ผนงั ผลช้นั ใน
ผนังผลช้ันกลาง
ผนงั ผลชน้ั นอก

ภาพท่ี 1 ส่วนประกอบของผล
ทม่ี า : ภาพสว่ นประกอบของผล, 2561 : เวบ็ ไซต

4

ชนิดของผล
การจำแนกชนดิ ของผล พจิ ารณาจากจำนวนเกสรเพศเมียในดอก จำนวนดอกทเ่ี จรญิ

มาเปน็ ผลหนง่ึ ผล และลกั ษณะของผนังผล สามารถจำแนกได้ ดังน้ี
1. ชนดิ ของผลพจิ ารณาจากสว่ นของดอกท่ีเจรญิ มาเปน็ ผล ได้แก่
1.1 ผลแท้ (true fruit) เป็นผลที่เจริญมาจากรังไข่เปลี่ยนแปลงมาเป็นผล

อาจมกี ลีบเลยี้ งติดมาจนผลแก่ เช่น ผลกระเจ๊ียบแดง ผลฝรง่ั ผลมะม่วง (ภาพท่ี 2)

ภาพท่ี 2 รังไข่และผลแท้ของมะมว่ ง ก. รังไข่ ข. ผลมะละกอ
ท่มี า : กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถ่ายภาพ

1.2 ผลเทียม (false fruit) เป็นผลที่เจริญมาจากส่วนอื่นๆ ของดอก เช่น
ฐานรองดอก เช่น ผลแอปเปิล้ ผลมะมว่ งหิมพานต์ (ภาพท่ี 3)

ภาพที่ 3 ดอกและผลเทยี มของมะมว่ งหิมพานต์ ก. ดอก ข. ผล
ที่มา ก : ภาพดอกมะมว่ งหมิ พานต์, 2561 : เวบ็ ไซต์
ที่มา ข : ภาพผลมะม่วงหิมพานต์, 2561 : เว็บไซต์

5

2. ชนิดของผลพจิ ารณาจากจำนวนดอกทเี่ จรญิ มาเปน็ ผล 1 ผล
2.1 ผลเดี่ยว (simple fruit) เปน็ ผลที่เจรญิ มาจากดอกเดี่ยวหรอื ดอกช่อ ทด่ี อก

หรอื ดอกยอ่ ย 1 ดอกท่ีมเี พยี ง 1 รงั ไขเ่ ทา่ น้นั เช่น ผลมะนาว ผลมังคดุ ผลตำลึง (ภาพที่ 4)

ภาพท่ี 4 ดอกและผลเดี่ยวของตำลึง ก. ดอก ข. ผล
ที่มา : กาญจนา คงเอียด, 2561 : ถ่ายภาพ

2.2 ผลกลุ่ม (aggregate fruit) เป็นผลที่เจริญจากดอกที่มีหลายรังไข่แยกกัน
เกดิ เปน็ ผลหลายผลตดิ กนั เป็นกลุ่ม หรอื ผลแยกกนั เชน่ ผลน้อยหน่า ผลสตรอเบอรี่ ผลจำปี
(ภาพท่ี 5)

ภาพที่ 5 ดอกและผลกลุ่มของการเวก ก. ดอก ข. ผลกลุ่ม
ทม่ี า : กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถา่ ยภาพ

6

2.3 ผลรวม (multiple fruit) เปน็ ผลทีเ่ จริญจากดอกชอ่ หลายดอกหลายรงั ไข่ที่
อย่ตู ิดกนั รวมกันเป็นผลเดียว เช่น ผลสับปะรด ผลขนนุ (ภาพท่ี 6)

ภาพท่ี 6 ชอ่ ดอกและผลรวมของขนุน ก. ชอ่ ดอก ข. ผล
ที่มา : กาญจนา คงเอียด, 2561 : ถ่ายภาพ

3. ชนิดของผลพจิ ารณาจากลกั ษณะของผนังผลเมอ่ื แก่หรอื สุกเต็มที่ แยกเปน็ ผล
ชนดิ ตา่ งๆ ดังนี้

3.1 ผลสด (freshy fruit) เป็นผลทม่ี ีผนงั ผลอ่อนนมุ่
3.1.1 ผลมีเนื้อหนึ่งถึงหลายเมล็ด (berry) ผลที่ผนังชั้นนอกบาง อ่อนนุม่

ผนังชั้นกลางและผนังชั้นในอ่อนนุ่ม มีเมล็ดจำนวนมาก เช่น ผลมะละกอ ผลมะเขือเทศ
(ภาพที่ 7)

ภาพท่ี 7 ผลมีเนอื้ หน่งึ ถึงหลายเมล็ดของมะเขือเทศ
ทม่ี า : กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถ่ายภาพ

7

3.1.2 ผลมเี น้อื เมลด็ แขง็ (drupe) เป็นผลทม่ี ีเมล็ดเพยี งเมลด็ เดยี ว ผนังผล
ชั้นนอกเหนยี ว ผนังผลชั้นกลางเป็นเนือ้ นุ่มหรือเป็นเส้นใย ผนังผลชั้นในแข็ง เช่น ผลพุทรา
ผลมะพร้าว ผลมะมว่ ง (ภาพที่ 8)

ภาพที่ 8 ผลมเี นอ้ื เมล็ดแขง็ ของมะมว่ ง
ที่มา : กาญจนา คงเอียด, 2561 : ถ่ายภาพ

3.1.3 ผลแบบส้ม (hesperidium) เป็นผลที่ผนังผลชั้นนอกและชั้นกลาง
เชอื่ มตดิ กัน มตี ่อมน้ำมันกระจายอยู่รอบผล ผนังชน้ั ในพัฒนาโครงสรา้ งเปน็ ถุงท่สี ะสมอาหาร
มีเมล็ดจำนวนมาก เชน่ ผลมะนาว ผลส้ม (ภาพท่ี 9)

ภาพที่ 9 ผลแบบส้มของสม้ แมนดารนิ
ท่มี า : กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถ่ายภาพ

8

3.1.4 ผลแบบแตง (pepo) เป็นผลที่ผนังชั้นนอกสุดเหนียวหรือแข็งมัก
เจริญมาจากฐานรองดอก แตผ่ นงั ชนั้ กลางและผนังช้ันในออ่ นนมุ่ มีเมลด็ จำนวนมาก เช่น ผล
ฟกั ทอง ผลฟักเขียว ผลแตงกวา (ภาพที่ 10)

ภาพท่ี 10 ผลแบบแตงของแตงกวา
ทีม่ า : กาญจนา คงเอียด, 2561 : ถา่ ยภาพ

3.1.5 ผลแบบแอปเปิล้ (pome) เปน็ ผลที่เจริญมาจากรงั ไข่ใต้วงกลีบ ส่วน
เนื้อผลเจริญมาจากฐานรองดอก ผลแท้ที่เจริญมาจากรังไข่เป็นแกนอยู่กลางผล ผนังผล
ช้นั นอกบาง เหนียวหรอื แขง็ จัดเปน็ ผลเทียม เช่น ผลสาล่ี ผลแอปเปิ้ล (ภาพท่ี 11)

ภาพท่ี 11 ผลแบบแอปเป้ิลของแอปเป้ลิ
ท่มี า : กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถ่ายภาพ

9

3.2 ผลแหง้ (dry fruit) เป็นผลทเ่ี ม่ือแก่หรอื สกุ ผนงั ผลแห้ง จำแนกเปน็
3.2.1 ผลแห้งแก่ไม่แตก (dry indehiscent fruit) เป็นผลที่เมื่อแก่แล้ว

ผนังผลแห้ง แต่ไมแ่ ตก ไดแ้ ก่
1) ผลเปลือกแข็งเมล็ดเดียว (nut) เป็นผลที่ผนังผลหนาและแข็ง

ภายในมีเมล็ดเพยี งเมล็ดเดยี ว เชน่ ผลบัวหลวง ผลมะมว่ งหิมพานต์ (ภาพท่ี 12)

ภาพท่ี 12 ผลเปลือกแข็งเมลด็ เดียวของมะม่วงหิมพานต์
ทม่ี า: กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถ่ายภาพ

2) ผลแห้งเมลด็ ล่อน (achene) เปน็ ผลขนาดเลก็ ผนังผลบาง ไม่
เชื่อมตดิ กบั เปลอื กหมุ้ เมล็ด ภายในมีเมล็ดเดียว เชน่ ผลทานตะวัน (ภาพท่ี 13)

ภาพที่ 13 ผลแห้งเมลด็ ลอ่ นของผลทานตะวัน
ที่มา : ภาพผลทานตะวนั , 2561 : เวบ็ ไซต์

10

3) ผลธัญพืช (caryopsis) เป็นผลขนาดเล็ก ผนังผลบาง เชื่อมติด
กบั เปลือกหุม้ เมล็ด เชน่ ขา้ วโพด ข้าว (ภาพที่ 14)

ภาพที่ 14 ผลธัญพชื ของขา้ ว
ทีม่ า : ภาพข้าว, 2561 : เวบ็ ไซต์

4) ผลเปลือกแข็งมีกาบรูปถ้วย (acorn) เป็นผลเปลือกแข็งเมล็ด
เดียวชนดิ หนึง่ ทม่ี ีใบประดับเชอ่ื มติดกนั เป็นรปู ถ้วยรองรับผล เช่น ผลก่อตลบั (ภาพท่ี 15)

ภาพท่ี 15 ผลเปลอื กแขง็ มีกาบรปู ถว้ ยของก่อตลับ
ทม่ี า : ภาพผลกอ่ ตลบั , 2561 : เวบ็ ไซต์

11

5) ผลปีกเดียว (samara) เป็นผลที่ผนังผลซึ่งเจริญมาจากรังไข่แผ่
เปน็ ปีกช่วยในการแพรก่ ระจายพนั ธ์ุ เช่น ผลประดู่ (ภาพท่ี 16)

ภาพท่ี 16 ผลปีกเดยี วของประดู่
ที่มา: : ภาพผลประด,ู่ 2561 : เว็บไซต์

6) ผลมีปีกเทยี มหรือผลแห้งมกี ลีบเลยี้ งเจรญิ เปน็ ปกี (samaroid)
คือ ผลที่มีสว่ นของกลบี เลีย้ งหรือกลีบดอกแผเ่ ป็นปกี เชน่ ผลพะยอม ผลยางนา (ภาพท่ี 17)

ภาพที่ 17 ผลมีปกี เทียมของยางนา
ท่ีมา : ภาพผลมปี ีกเทยี มของยางนา, 2561 : เวบ็ ไซต์

12

7) ผลแห้งแก่แล้วแยกออกจากกัน (shizocarb) เป็นผลทีเ่ กดิ จาก
รังไข่อันเดียวแต่มี 2 ห้องติดกัน แต่ละห้องมี 1 เมล็ด เมื่อแก่จะแยกออกจากกัน เช่น ผล
ยห่ี ร่า ผลผกั ชี (ภาพที่ 18)

ภาพที่ 18 ผลแห้งแก่แลว้ แยกออกจากกันของผักชี
ทมี่ า : ภาพผลแห้งแกแ่ ลว้ แยกออกจากกันของผักชี, 2561 : เว็บไซต์

3.2.2 ผลแห้งแก่แตก (dry dehiscent fruit) ผลที่เมื่อแก่ผนังผลจะแห้ง
และแตก ไดแ้ ก่

1) ผลแห้งแตก (capsule) เป็นผลที่เกิดจากรังไข่ที่มีหลายห้อง ซ่ึง
เชือ่ มตดิ กนั มกี ารแตกหลายแบบ ไดแ้ ก่

 ผลแห้งแตกกลางพู (loculicidal capsule) เมื่อผลแก่จะแตก
ตรงกลางพู เชน่ ผลทเุ รียน ผลกระเจ๊ียบแดง (ภาพที่ 19)

13

ภาพที่ 19 ผลแหง้ แตกกลางพูของกระเจี๊ยบแดง
ทมี่ า : กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถ่ายภาพ

 ผลแห้งแตกตามรอยประสาน (septicidal capsule) เป็น
ผลที่เมื่อแก่จะแตกตรงผนังกั้นพู หรือตรงรอยประสานระหว่างพู เช่น ผลอินทนิล ผลตะแบก
ผลไกฟ่ า้ พญาลอ (ภาพท่ี 20)

ภาพท่ี 20 ผลแหง้ แตกตามรอยประสานของไก่ฟา้ พญาลอ

ท่ีมา : ภาพผลแหง้ แตกตามรอยประสานของไก่ฟา้ พญาลอ, 2561 : เวบ็ ไซต์
 ผลแตกเป็นช่อง (poricidal capsule) เป็นผลที่แตกเป็นรู

เล็กๆ ทป่ี ลายผล เมลด็ ออกทางปลายผล เชน่ ผลฝ่นิ (ภาพที่ 21)

14

ภาพท่ี 21 ผลแตกเป็นช่องของฝ่ิน
ทม่ี า: ภาพผลแตกเป็นช่องของฝิ่น, 2561 : เว็บไซต์

 ผลแห้งแตกแบบฝาเปิด (circumscissile capsule) ผลที่แตก
ตามขวางของผล ส่วนบนของผลหลุดออกคล้ายฝาเปิด มีเมล็ดจำนวนมาก เช่น ผลหงอนไก่ ผล
คุณนายต่ืนสาย (ภาพท่ี 22)

ภาพท่ี 22 ผลแหง้ แตกแบบฝาเปิดของคณุ นายต่นื สาย
ทมี่ า : ภาพผลแห้งแตกแบบฝาเปิดของคุณนายตื่นสาย, 2561 : เวบ็ ไซต์

2) ฝักแบบถั่ว (legume) เป็นผลทีเ่ จริญจากรังไข่เพียงอันเดียว เม่ือ
ผลแกจ่ ะแตกออกตามแนวตะเข็บทั้งสองด้าน เปน็ ลกั ษณะเด่นของพืชตระกูลถั่ว เช่น ถั่วฝักยาว
ถั่วเขียว ถัว่ ลันเตา กระถินณรงค์ ถวั่ พู (ภาพท่ี 23)

15

ภาพท่ี 23 ฝักแบบถว่ั ของถั่วพู
ท่มี า : กาญจนา คงเอียด, 2561 : ถ่ายภาพ

3) ฝักแตกแนวเดียว (follicle) เป็นผลที่เมื่อแก่จะแตกออกเพียง
ดา้ นเดยี ว เชน่ ผลรัก ผลจำปี ผลสำโรง (ภาพที่ 24)

ภาพท่ี 24 ฝกั แตกแนวเดยี วของสำโรง
ทม่ี า : ภาพฝักแตกแนวเดียวของสำโรง, 2561 : เว็บไซต์

4) ฝักหักข้อ (loment) เป็นผลที่คล้ายฝักแบบถั่ว แต่เมื่อแก่จะหัก
เป็นท่อนๆ ตามขวาง แต่ละทอ่ นมี 1 เมล็ด เช่น ฝกั ราชพฤกษ์ (ภาพท่ี 25)

16

ภาพที่ 25 ฝักหักข้อของราชพฤกษ์
ทีม่ า : กาญจนา คงเอยี ด, 2561 : ถ่ายภาพ

5) ฝักแตกแบบผักกาด (siligue) เป็นผลที่แตกเป็น 2 ข้างตามแนว
ตะเข็บ กลางฝกั มีเยือ่ บางๆกน้ั เป็นทเ่ี กาะของเมลด็ เชน่ ผลผักกาด (ภาพท่ี 26)

ภาพท่ี 26 ฝกั แตกแบบผกั กาดของผล Diplotaxis tenuifolia (L.) D.C.
ที่มา : ภาพฝกั แตกแบบผักกาดของผล Diplotaxis tenuifolia (L.) D.C., 2561 : เวบ็ ไซต์

17

โครงสรา้ งภายนอกของพืชดอก : เมลด็

เมล็ด คือ ออวุลทเี่ จริญพฒั นาขนึ้ มาหลงั จากการปฏิสนธิ

ส่วนประกอบของเมลด็ เมล็ดประกอบด้วยส่วนต่างๆ ดังน้ี

1. เปลอื กหมุ้ เมล็ด (seed coat) (ภาพท่ี 27) เป็นส่วนท่ีเปลี่ยนแปลงมาจากผนงั ออวลุ
(integument)

2. เอ็มบริโอ (embryo) คือ ต้นสปอโรไฟต์ที่จะเจริญเป็นพืชต้นใหม่ (ภาพที่ 28)
ประกอบด้วย

2.1 ยอดแรกเกดิ (plumule) เปน็ ส่วนท่จี ะเจรญิ ไปเป็นลำต้น
2.2 รากแรกเกดิ (radicle) เปน็ ส่วนทจี่ ะเจรญิ ไปเป็นรากแกว้
2.3 ใบเล้ียง ( cotyledon) เปน็ ใบแรกของต้นออ่ น มี 1 ใบในพืชใบเลี้ยงเดี่ยว
และ2 ใบในพืชใบเล้ยี งคู่
2.4 ลำต้นเหนือใบเลี้ยง (epicotyl) เป็นส่วนที่อยูเ่ หนือใบเลี้ยง เป็นส่วนที่จะ
เจรญิ ตอ่ ไปเป็นลำต้นและใบ
2.5 ลำตน้ ใตใ้ บเลย้ี ง (hypocotyl) เป็นส่วนทอ่ี ยู่ใต้ใบเลย้ี ง ส่วนน้ีเจรญิ ไมด่ ี
3. เอนโดสเปิร์ม (endosperm) เป็นอาหารสะสมของต้นอ่อน เกิดจากการผสม
ระหว่างสเปิรม์ กับโพลาร์นวิ คลีไอด์ (polarnuclei) สว่ นใหญพ่ บในพืชใบเล้ียงเด่ยี ว

เปลอื กหมุ้ เมล็ด

เอม็ บรโิ อ

ใบเลีย้ ง

ภาพที่ 27 ส่วนประกอบของเมล็ด
ท่มี า : ภาพส่วนประกอบของเมล็ด, 2561 : เว็บไซต์

18

ภาพท่ี 28 ส่วนประกอบของตน้ ออ่ น
ทม่ี า : ภาพส่วนประกอบของต้นอ่อน, 2561 : เวบ็ ไซต์

เมล็ดพืชบางชนิดมีเนื้อที่หุ้มอยู่รอบเมล็ด เรียกว่า เยื่อหุ้มเมล็ด (aril) ที่เจริญมา
จากส่วนของเมล็ด เช่น ขั้วเมล็ด ก้านออวุล หรือเปลือกเมล็ด ซึ่งอาจมีการสะสมน้ำตาลทำ
ให้มรี สหวาน เชน่ เยื่อหุ้มเมลด็ ของเงาะและมังคุด คอื ส่วนเนือ้ สขี าวท่ีรบั ประทาน เจริญมา
จากเปลือกเมล็ด ไม่สามารถแยกหรือล่อนออกจากเปลือกเมล็ดได้ เยื่อหุ้มเมล็ดของทุเรียน
คอื สว่ นเนอื้ สีเหลืองท่ีรับประทาน และเย่อื หุ้มเมลด็ ของลำไย คือ ส่วนเนื้อสีขาวที่รับประทาน
เจริญมาจากขว้ั เมลด็ สามารถแยกหรอื ลอ่ นออกจากเปลอื กเมล็ดได้ (ภาพท่ี 29)

ภาพที่ 29 เยื่อหมุ้ เมล็ดของลำไย
ทีม่ า : กาญจนา คงเอียด, 2561 : ถ่ายภาพ

19

ชนดิ ของเมล็ด
เมลด็ ของพืชแบ่งเป็น 2 ชนิดตามลักษณะของเอนโดเสปิร์ม ได้แก่

1. เมล็ดมีเอนโดสเปิร์ม (albuminous seed) เป็นเมล็ดที่เอนโดสเปิร์มเจริญดี มี
ขนาดใหญ่เมื่อเทียบกับต้นอ่อน ใบเลี้ยงบาง เช่น เมล็ดข้าว เมล็ดข้าวโพด เมล็ดมะพร้าว
ส่วนของเอนโดสเปิร์ม คือ เนื้อมะพร้าวกับน้ำมะพร้าว ส่วนใบเลี้ยง คือ จาวมะพร้าว
(ภาพที่ 30)

2. เมล็ดไม่มีเอนโดสเปิรม์ (exalbuminous seed) เป็นเมล็ดท่ีเอนโดสเปิร์มถกู ใช้
หมดไปเมือ่ เมลด็ แก่ อาหารสะสมจงึ อยู่ในใบเล้ียง จึงมีใบเล้ยี งหนา เช่น เมล็ดถ่ัว เมล็ดสะตอ
(ภาพท่ี 31)

ภาพท่ี 30 เมล็ดมีเอนโดสเปริ ์ม
ทม่ี า : ภาพเมลด็ มีเอนโดสเปิรม์ ของมะพร้าว, 2561 : เวบ็ ไซต์

20

ภาพท่ี 31 เมลด็ ไม่มีเอนโดสเปิรม์ ของสะตอ
ทมี่ า : ภาพเมล็ดไม่มีเอนโดสเปริ ์มของสะตอ, 2561 : เวบ็ ไซต์

“จบเน้อื หา เร่อื ง ผลและ
เมลด็ แลว้ จา้ ไมย่ ากเลยนะ
มาทดสอบความเขา้ ใจกนั
หน่อยดกี วา่ เรม่ิ ทา
แบบฝึกหดั เลยจา้ ”

21

แบบฝกึ หัดที่ 1
โครงสร้างภายนอกของพชื ดอก : ผลและเมลด็

คำชแ้ี จง จงตอบคำถามตอ่ ไปน้ใี ห้ถกู ต้อง (10 คะแนน)

1. พจิ ารณาภาพตอ่ ไปนี้

ผลแตงกวาเจรญิ มาจากโครงสร้าง A B หรอื C และเรียกโครงสร้างนั้นว่าอะไร
ตอบ…………………………………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………………………………………

2. จงระบสุ ว่ นประกอบของผล ตอ่ ไปนีใ้ หค้ รบถ้วน
2.1

22

2.2

2.3

3. ผลแทแ้ ตกต่างจากผลเทยี มอย่างไร อธบิ ายพร้อมยกตวั อยา่ งประกอบ
ตอบ……………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
4. นริศราศึกษาการโครงสรา้ งของดอกสตรอเบอร่ี ไดผ้ ลการศึกษาดงั นี้

ดอกสตรอเบอร่ี เปน็ ดอกเดย่ี ว กลบี เลยี้ งแยกจากกนั สเี ขยี ว จำนวน 8-10 กลีบ กลีบดอก
สขี าว แยกจากกนั จำนวน 5 กลบี เกสรเพศผู้ จำนวนมาก สเี หลือง เกสรเพศเมีย จำนวนมาก
สเี ขียวอ่อน รังไขอ่ ยเู่ หนือวงกลีบ

23

นริศราเฝ้าสังเกตการเปลี่ยนแปลงของดอกสตรอเบอรี่จนกระทั่งเป็นผล ผ่าดูโครงสร้าง
ภายใน แล้วบนั ทกึ ภาพ ดงั ภาพ

นรศิ ราควรจดั ผลสตรอเบอรี่เปน็ ผลชนิดใดเม่อื พิจารณาจากจำนวนดอกและรังไข่ที่เจริญ

เป็นผล 1 ผล เพราะเหตใุ ด

ตอบ…………………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………………

5. จงลากเสน้ โยงระหวา่ งผลกับชนิดของผลที่สมั พันธ์กนั

5.1 สบั ปะรด ก. ผลเด่ยี ว

5.2 ทุเรยี นเทศ ข. ผลรวม
5.3 ลำไย ค. ผลกลมุ่

24

6. จงเตมิ ขอ้ มูลชนิดผลของในชอ่ งว่างตอ่ ไปน้ใี หถ้ กู ต้อง ครบถว้ น

ชนิดผลพิจารณา ชนดิ ผลพจิ ารณา ชนิดผลพิจารณา

ผล จากส่วนของดอกท่ี จากจำนวนดอก ตามลกั ษณะของ
เจริญเป็นผล 1 ผล และรงั ไข่ท่ีเจรญิ ผนังผลเม่อื แก่

เป็นผล 1 ผล หรอื สุกเต็มที่

................. ................. .................

................. ................. .................

................. ................. .................

................. ................. .................

................. ................. .................

25

7. รฐาศกึ ษาการเจรญิ ของผลปาลม์ น้ำมนั ในสวนหลงั บ้าน พบวา่ ปาลม์ น้ำมันออกดอกเปน็
ดอกชอ่ แยกเพศ ดงั รปู

เมือ่ เวลาผา่ นไปชอ่ ดอกเพศผจู้ ะเหย่ี วเฉาไป ชอ่ ดอกเพศเมยี เจริญกลายเปน็ ผล เธอเกบ็
ผลยอ่ ยแตล่ ะผลมาศกึ ษาโครงสร้างภายใน ดังภาพ

รฐาสรปุ วา่ ผลปาล์มน้ำมันเป็นผลแท้ ผลกลุ่ม และผลเปลือกแขง็ เมล็ดเดยี ว นกั เรียนเหน็
ดว้ ยหรอื ไม่ เพราะเหตุใด
ตอบ……………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………

26

8. สว่ นประกอบใดของเมล็ดท่ีทำหน้าทีส่ ะสมอาหารมีความเหมอื นหรือแตกต่างกนั อย่างไร
ในพืชแต่ละชนดิ
ตอบ……………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………

9. พจิ ารณาเมล็ดเนียง ดงั ภาพ

…………………………
…………………………
…………………………

จงเติมส่วนประกอบของเมล็ดเนียงให้ครบถ้วน นักเรียนคิดว่าเมล็ดเนียงจัดเป็นเมล็ด
ชนิดเดยี วกับมะพร้าวหรือไม่ เพราะเหตุใด
ตอบ……………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………

27

10. จงเขยี นผงั มโนทศั น์สรปุ เกย่ี วกับผลและเมล็ด

28

แบบฝกึ หัดท่ี 2
ผลและเมล็ดของพชื ในสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน

คำชแ้ี จง ให้นกั เรยี นศึกษาโครงสร้างภายนอกของผลของพืชในสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน 1
ชนดิ แลว้ บันทกึ รายละเอยี ดให้ครบถ้วน

ช่อื พืช...............................................................
1. สำรวจส่วนประกอบของผล แลว้ บนั ทึกภาพพรอ้ มระบุสว่ นประกอบในกรอบด้านล่าง

2. สงั เกตผลแลว้ ระบุชนิดของผลตามเกณฑ์ที่กำหนด ให้ครบถ้วน ถูกต้อง

ชนิดผลพิจารณาจากส่วนของ ชนิดผลพิจารณาจากจำนวน ชนิดผลพจิ ารณาตาม

ดอกทเ่ี จรญิ เป็นผล 1 ผล ดอกและรงั ไข่ทเ่ี จริญเปน็ ผล ลกั ษณะของผนังผลเมอ่ื แก่

1 ผล หรือสกุ เต็มที่

................. ................. .................

29

3. ผ่าเมล็ดแล้วสำรวจส่วนประกอบ บันทึกภาพพร้อมระบุส่วนประกอบของเมล็ดในกรอบ
ด้านล่าง

4. เขยี นบรรยายลกั ษณะโครงสรา้ งภายนอกของผลและเมล็ดทีศ่ กึ ษา
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………

30

แบบทดสอบ
เรื่อง โครงสรา้ งภายนอกของพชื ดอก : ผลและเมลด็

คำชี้แจง 1. แบบทดสอบฉบบั นี้มี 10 ขอ้ คะแนนเต็ม 10 คะแนน (ใช้เวลา 20 นาที)
2. ทำเคร่ืองหมาย X ลงในกระดาษคำตอบ ให้ตรงกับคำตอบท่ีถูกต้องท่ีสุด

จดุ ประสงคท์ ่ี 1 อธบิ ายส่วนประกอบของผลและเมลด็ ได้
1. ขอ้ ใดแสดงสว่ นประกอบของผลไม่ถกู ต้อง

ก. แตงกวา

ข. มะเขอื เทศ

ค. มะม่วง

ง. ส้ม

31

2. ข้อใดถกู ต้องเกี่ยวกบั เมลด็
ก. พบเฉพาะในพชื ดอกเทา่ นัน้
ข. เปน็ โครงสร้างทเี่ จรญิ มาจากออวลุ
ค. ต้นออ่ นในเมลด็ ประกอบดว้ ย ยอดอ่อน เอนโดเสปริ ม์ และรากแรกเกิด
ง. เมล็ดพืชทุกชนิดประกอบด้วย เปลอื กหุ้มเมลด็ ต้นอ่อน และเอนโดเสปิรม์

3. ขอ้ ใดไมถ่ ูกตอ้ งเกีย่ วกบั ผล
ก. พบเฉพาะในพชื ดอกเท่านั้น
ข. เป็นโครงสรา้ งของพชื ทีเ่ จริญมาจากรงั ไข่
ค. เนื้อของผลบางชนิดเจรญิ มาจากฐานรองดอก
ง. เกดิ จากการสืบพนั ธุ์แบบอาศยั เพศหรอื ไมอ่ าศยั เพศ

จดุ ประสงคท์ ี่ 2 วิเคราะหแ์ ละระบชุ นดิ ของผลและเมลด็ ของพชื ได้
4. ข้อใดระบุชนดิ ของผลได้ถูกตอ้ ง
ก. ข.

น้อยหนา่ เปน็ ผลรวม สตรอเบอร่ี เป็นผลเดี่ยว
ค. ง.

. ลองกอง เปน็ ผลเด่ียว
ขนนุ เปน็ ผลกล่มุ

32

5. ขอ้ ใดระบุชนิดของผลได้ถกู ตอ้ ง
ก. ผลเงาะ เป็นผลแท้ เพราะเปลอื กหุ้มผลเจรญิ มาจากรังไข่
ข. ผลมงั คุด เป็นผลเทยี ม เพราะมีกลบี เลยี้ งเจรญิ ติดมาจนเป็นผล
ค. ผลแอปเปิ้ล เปน็ ผลแทเ้ พราะเนอื้ ผลท่ีรบั ประทานเจริญมาจากรังไข่
ง. ผลมะม่วงหิมพานต์ เปน็ ผลเทียม เพราะเปลือกหมุ้ เมล็ดเจรญิ มาจากฐานรองดอก

จุดประสงคท์ ี่ 3 วิเคราะหแ์ ละเปรียบเทยี บความแตกตา่ งของผลและเมลด็ ชนิดต่างๆ ได้
6. สารไี ด้รวบรวมผลไม้ ดงั ภาพ

มะม่วงหมิ พานต์ ทุเรยี น เนยี ง

มะพร้าว มะนาว ข้าวโพด

แลว้ จัดกลมุ่ พืชตามชนดิ ของผลได้ ดงั ตาราง

ผลสด ผลแห้ง

ผลแหง้ แก่แตก ผลแห้งแกไ่ ม่แตก

มะม่วงหิมพานต์ ทุเรยี น ข้าวโพด

มะนาว เนยี ง

มะพรา้ ว

ผลของพชื ใดทส่ี ารีจัดผิดกลมุ่ และท่ีถูกต้องควรจัดเปน็ ผลชนดิ ใด

ก. ทุเรียน จดั เปน็ ผลสด

ข. ข้าวโพด จดั เปน็ ผลสด

ค. มะพร้าว จดั เปน็ ผลแหง้ แก่ไมแ่ ตก

ง. มะมว่ งหมิ พานต์ จดั เปน็ ผลแห้งแก่ไมแ่ ตก

33

7. เมลด็ ของพชื ในขอ้ ใด เปน็ เมล็ดไมม่ ีเอนโดเสปริ ์มทง้ั หมด
ก. ข้าว มะพรา้ ว มะม่วง สะตอ
ข. ทานตะวัน ถั่วพู เงาะ ขา้ วโพด
ค. มะพร้าว มะมว่ ง มะปราง มะนาว
ง. ถ่ัวเขียว ทานตะวัน ฟักทอง ผกั กาดขาว

8. บรรเจดิ ได้รับมอบหมายให้ศกึ ษาและเปรยี บเทียบลักษณะผลมะละกอกบั ผลฟักทอง เขา
บนั ทึกผลการศกึ ษา ดังนี้

ชอ่ื พืช ชนดิ ผลพจิ ารณา ชนิดผลพิจารณา ชนิดผลพจิ ารณา

จากสว่ นของดอกที่ จากจำนวนดอกและ ตามลักษณะของ

เจรญิ เปน็ ผล 1 ผล รงั ไข่ท่ีเจริญเปน็ ผล ผนังผลเมือ่ แก่หรอื

1 ผล สุกเตม็ ท่ี

1. ผลมะละกอ ผลแท้ ผลเดี่ยว ผลสดชนิดผลมีเน้ือ

หลายเมลด็

2. ผลฟกั ทอง ผลแท้ ผลเดีย่ ว ผลสดชนิดผลมีเนื้อ

หลายเมล็ด

สรปุ ผลการศกึ ษา ผลมะละกอและผลฟกั ทองเปน็ ผลชนิดเดียวกัน

นักเรยี นเหน็ ด้วยกบั ผลการศึกษาและสรุปผลการศกึ ษาของบรรเจิดหรอื ไม่ เพราะเหตุใด
ก. ไม่เห็นด้วย เพราะผลฟกั ทองเปน็ ผลสดชนดิ ผลแบบแตง
ข. ไมเ่ ห็นด้วย เพราะ ผลมะละกอเปน็ ผลเทียม ผลฟกั ทองเปน็ ผลแท้
ค. เห็นดว้ ย เพราะ ผลมะละกอและผลฟักทองมลี กั ษณะคล้ายคลงึ กัน
ง. เห็นด้วย เพราะทัง้ ผลมะละกอและผลฟกั ทองเปน็ ผลทมี่ ีหลายเมล็ดเหมือนกัน

34

จุดประสงค์ที่ 4 สำรวจผลและเมล็ด วิเคราะห์และอธิบายลักษณะโครงสร้างภายนอกของ
ผลและเมล็ดของพชื ตัวอยา่ งได้
8. จากภาพ นกั เรยี นสามารถเขยี นบรรยายลกั ษณะของเมล็ดสะตอไดต้ ามขอ้ ใด

ก. เมล็ดสะตอ เปน็ เมล็ดไม่มีเอนโดสเปิร์ม A คือ เปลอื กหมุ้ เมลด็ B คือ ใบเลี้ยง และ C
คือ เอ็มบริโอ

ข. เมล็ดสะตอ เป็นเมล็ดไม่มีเอนโดสเปิร์ม A คือ ผนังผลชั้นใจ B คือ ใบเลี้ยง และ C
คอื เอ็มบรโิ อ

ค. เมล็ดสะตอ เปน็ เมล็ดมีเอนโดสเปิร์ม A คอื เปลือกหมุ้ เมล็ด B คือ เอนโดสเปริ ์ม และ C
คือ เอม็ บรโิ อ

ง. เมล็ดสะตอ เป็นเมลด็ มีเอนโดสเปิร์ม A คือ ผนงั ผลช้นั ใน B คอื เอนโดสเปริ ม์ และ C
คือ เอ็มบริโอ

35

9. กำหนดขอ้ มูลตอ่ ไปนี้

บ้านของธนกฤตมีอาชีพทำสวนยางพารา ทุกปีในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงมีนาคม
ยางพาราในสวนหลงั บา้ นจะผลดั ใบ แล้วผลิใบใหมพ่ รอ้ มออกดอกสีขาวทั้งต้น จากน้นั ก็เห็น
ผลสีเขียวลักษณะเป็นสามพู เมื่อแก่ผลก็แตกออก มีเสียงดัง ดีดให้เมล็ดตกกระจายรอบ
ลำต้น ธนกฤตไดบ้ นั ทกึ ภาพดอกและผลของยางพารา ดังภาพ

ธนกฤตต้องการทราบว่าผลของยางพาราเป็นผลชนิดใด นักเรียนจะใช้ความรู้เกี่ยวกับ

โครงสร้างภายนอกของผลและเมลด็ ช่วยธนกฤตบนั ทึกลักษณะผลของยางพาราได้ตามข้อใด

ชนดิ ผลพิจารณา ชนดิ ผลพิจารณาจาก ชนิดผลพิจารณาตามลกั ษณะ

จากส่วนของดอกที่ จำนวนดอกและรงั ไข่ ของผนงั ผลเมื่อแก่หรอื สกุ เต็มท่ี

เจริญเป็นผล 1 ผล ท่ีเจริญเปน็ ผล 1 ผล

ก. ผลแท้ ผลเดย่ี ว ผลแหง้ แบบฝกั แตกแนวเดยี ว

ข. ผลแท้ ผลเดย่ี ว ผลแหง้ แตกตามรายประสาน

ค. ผลแท้ ผลกลุ่ม ผลแห้งแตกกลางพู

ง. ผลแท้ ผลเดยี่ ว ผลแหง้ แตกกลางพู

“เป็นไงจะ๊ ?? ขอ้ สอบยากไปหรอื
เปล่า ไปตรวจคาตอบทห่ี น้าเฉลย

กนั เถอะ อยา่ เพงิ่ เครยี ดนะ”

36

บรรณานกุ รม

ก่องกานดา ชยามฤต. (2541.). คู่มือการจำแนกพรรณไม้. กรุงเทพมหานคร : บริษทั ประชาชน
จำกดั .

ช่อทิพย์ ปรุ ินทวรกลุ . (2548.). อนกุ รมวิธานของพืชดอก (พรรณไม้ใบเลี้ยงคู่). สงขลา : หน่วย
โสตทัศนศกึ ษา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์.

ชุมพล คุณวาสี (2553). สณั ฐานวิทยาเบื้องต้นในการระบุชื่อวงศ์พืชดอกสามัญ.
กรงุ เทพมหานคร : สำนักพมิ พแ์ ห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

เตม็ สมิตินันทน์. (2544). ชื่อพรรรณไมแ้ หง่ ประเทศไทย. กรงุ เทพมหานคร. บรษิ ทั
ประชาชน จำกดั .

ประสงค์ หลำสะอาด และจิตเกษม หลำสะอาด. (2549). คู่มือสาระการเรียนรู้พื้นฐานและ
เพมิ่ เตมิ กลุ่มสาระการเรยี นรวู้ ทิ ยาศาสตร์ ชีววิทยา ม.5 เลม่ 4. กรงุ เทพมหานคร :
สำนักพิมพ์ พ.ศ. พฒั นา จำกัด.

ภาพดอกของมะมว่ งหมิ พานต์ (online).http://www.oknation.net/blog/noomiki/
gallery/316, 5 กรกฎาคม 2561.

ภาพผลเทียมของมะม่วงหมิ พานต์ (online). http://www.biogang.net/biodiversity_
view.php?menu=biodiversity&uid=7910&id=78928, 5 กรกฎาคม 2561.

ภาพผลธัญพืชของข้าว (online). http://www.oknation.net/blog/print.php?id=495
566, 3 สิงหาคม 2561.

ภาพผลปีกเดย่ี วของประดู่ (online). http://www.oknation.net/blog/print.php?id=
801100, 10 สิงหาคม 2561.

ภาพผลเปลอื กแข็งมกี าบรูปถว้ ยของก่อตลบั (online). http://www.biogang.net/biodiversity
_view.php?menu=biodiversity&uid=24819&id=129361, 10 พฤศจิกายน
2561.

ภาพผลมีปกี เทียมของยางนา (online). http://nice123344.blogspot.com/2014/01/
dipterocarpus -alatus-ex-g.html, 13 สงิ หาคม 2561.

ภาพผลแหง้ แก่แล้วแยกออกจากกนั ของผักชี (online). http://www.thaihof.org/main/
article/detail/2643, 25 สิงหาคม 2561.

37

ภาพผลแห้งแตกตามรอยประสานของไกฟ่ า้ พญาลอ (online). http://talung.gimyong.
com/index.php?topic=16779.03.3.2.2.1.3, 25, สงิ หาคม 2561.

ภาพผลแห้งแตกแบบฝาเปดิ ของคณุ นายต่นื สาย (online). http://4weeds.blogspot.
com/2012 /02/some-plants-have-reallyunusual.html, 24 สงิ หาคม 2561.

ภาพผลแห้งเมล็ดล่อนของผลทานตะวัน (online). http://frynn.com/ทานตะวัน/,
24 สิงหาคม 2561.

ภาพฝักแตกแนวเดยี วของสำโรง (online). http://www.magnoliathailand.com/
webboard/ index.php?topic=7674.0, 24 สิงหาคม 2561.

ภาพฝักแตกแบบผักกาดของตน้ Diplotaxis tenuifolia (L.) D.C. (online).
http://commons.wikimedia.org/wiki/Diplotaxis_tenuifolia#media
viewer/File:Diplotaxis_tenuifolia_sl4.jpg, 25 พฤศจกิ ายน 2561.

ภาพเมล็ดมีเอนโดสเปิรม์ ของมะพร้าว (online). http://pantip.com/topic/30099819,
1 กนั ยายน 2561.

ภาพเมล็ดไมม่ ีเอนโดสเปริ ม์ ของสะตอ (online). http://www.monmai.com/สะตอ/,
1 กันยายน 2561.

ภาพส่วนประกอบของต้นออ่ น (online). http://imgarcade.com/1/bean-plant-embryo/,
3 กนั ยายน 2561.

ภาพส่วนประกอบของผล (online).http://www.foodnetworksolution.com/wiki/
word/2849/structure-and- composition-of-fruit-โครงสร้างและส่วนประกอบ
ของผลไม้, 3 กรกฎาคม 2561.

ภาพส่วนประกอบของเมลด็ (online). http://rpdp.net/admin/images/uploads/
resource_292.pdf, 25 สิงหาคม 2561.

ศภุ ณฐั ไพโรหกุล. (2561). Essential Biology. กรุงเทพฯ. บริษัท ธนาเพลส จำกดั .
Stern K.R.(1994). Introductory Plant Biology. Wm. G. Brown Publisher,

109-125.

38

39

เฉลยแบบฝึกหดั ที่ 1
โครงสร้างภายนอกของพชื ดอก : ผลและเมลด็

คำชี้แจง จงตอบคำถามต่อไปนีใ้ หถ้ ูกตอ้ ง (10 คะแนน)
1. พิจารณาภาพต่อไปน้ี

ผลแตงกวาเจรญิ มาจากโครงสร้าง A B หรอื C และเรียกโครงสร้างนนั้ วา่ อะไร
ตอบ ผลแตงกวาเจริญมาจากโครงสร้าง A เรยี กวา่ รังไข่
2. จงระบสุ ว่ นประกอบของผล ตอ่ ไปนีใ้ ห้ครบถ้วน

2.1

2.2

40

2.3

3. ผลแทแ้ ตกต่างจากผลเทียมอย่างไร อธิบายพร้อมยกตัวอยา่ งประกอบ
ตอบ ผลแท้เปน็ ผลที่ผนังผลเจริญมาจากรังไข่ เชน่ ผลมะมว่ ง ผลมะพรา้ ว สว่ นผลเทยี มมสี ว่ น
อื่นๆ ของผลเจริญมาเป็นเนอื้ ผล เช่น เน้อื ผลของมะม่วงหมิ พานต์ เนอื้ ผลของแอปเปิ้ล
4. นริศราศึกษาโครงสร้างของดอกสตรอเบอรี่ ได้ผลการศึกษาดังน้ี

ดอกสตรอเบอรี่ เปน็ ดอกเดย่ี ว กลบี เลี้ยงแยกจากกนั สเี ขียว จำนวน 8-10 กลีบ กลีบดอกสี
ขาว แยกจากกัน จำนวน 5 กลีบ เกสรเพศผู้ จำนวนมาก สีเหลอื ง เกสรเพศเมยี จำนวนมาก
สเี ขยี วอ่อน รังไขอ่ ยู่เหนือวงกลีบ
นริศราเฝ้าสังเกตการณ์เปลี่ยนแปลงของดอกสตรอเบอรี่จนกระทั่งเป็นผล ผ่าดูโครงสร้าง
ภายใน แลว้ บันทกึ ภาพ ดงั ภาพ

41

นริศราควรจัดผลสตรอเบอร่เี ปน็ ผลชนิดใดเมอ่ื พิจารณาจากจำนวนดอกและรังไขท่ ี่เจริญเป็น

ผล 1 ผล เพราะเหตุใด

ตอบ ผลสตรอเบอรี่จัดเป็นผลกลุ่ม เนื่องจากผล 1 ผลเจริญมาจากดอก 1 ดอกที่มีรังไข่

จำนวนมาก

5. จงลากเส้นโยงจับคูผ่ ลกับชนดิ ของผลตอ่ ไปน้ีให้ถูกตอ้ ง

5.1 สับปะรด ก. ผลเดี่ยว

5.2 ทุเรียนเทศ ข. ผลรวม

5.3 ลำใย ค. ผลกลุ่ม

42

6. จงเติมข้อมูลชนดิ ผลของในชอ่ งว่างตอ่ ไปนใี้ ห้ถกู ต้อง ครบถ้วน
ชนดิ ผล ชนดิ ผลพจิ ารณา ชนิดผลพจิ ารณาจาก
พิจารณาจาก จากจำนวนดอก ลักษณะของผนังผลเมื่อ

ผล สว่ นของดอก และรังไขท่ เี่ จรญิ แกห่ รอื สุกเตม็ ที่
ที่เจรญิ เปน็ ผล เปน็ ผล 1 ผล
1 ผล

ผลเทียม ผลเดย่ี ว ผลแบบแอปเป้ิล

ผลแท้ ผลเดี่ยว ผลแหง้ แก่แล้วไม่แตก

ผลแท้ ผลเดย่ี ว ผลแบบแตง

ผลแท้ ผลเดี่ยว ผลเปลอื กแข็งเมลด็ เดยี ว

ผลแท้ ผลเดย่ี ว ผกั แบบถ่วั

43

7. รฐาศกึ ษาการเจรญิ ของผลปาล์มนำ้ มันในสวนหลังบ้าน พบว่าปาลม์ น้ำมันออกดอกเป็น
ดอกช่อ แยกเพศ ดงั รปู

เมื่อเวลาผ่านไปชอ่ ดอกเพศผู้จะเหยี่ วเฉาไป ชอ่ ดอกเพศเมียเจริญกลายเป็นผล เธอเกบ็ ผล
ย่อยแต่ละผลมาศกึ ษาโครงสร้างภายใน ดงั ภาพ

รฐาสรุปวา่ ผลปาล์มน้ำมนั เป็นผลแท้ ผลกลมุ่ และผลเปลอื กแขง็ เมลด็ เดียว นักเรียนเหน็
ดว้ ยหรอื ไม่ เพราะเหตใุ ด
ตอบ ไม่เห็นดว้ ย เพราะผลปาล์มนำ้ มนั เจริญจากดอกช่อ ที่มีดอกย่อยแตล่ ะดอกมรี งั ไข่
เพียง 1 รังไข่ เมื่อเจรญิ เป็นผลผนังผลท่ีอยชู่ ิดติดกนั ไม่เชื่อมรวมกนั จัดเปน็ ผลแท้ ผลเดี่ยว
และผลมเี มลด็ เดียวแขง็

44

8. สว่ นประกอบใดของเมล็ดท่ที ำหน้าท่สี ะสมอาหาร มคี วามเหมือนหรือแตกต่างกนั อยา่ งไร
ในพืชแตล่ ะชนดิ
ตอบ ใบเลี้ยงและเอนโดสเปิร์ม โดยพืชที่เมล็ดมีเอนโดสเปิร์ม เช่น มะพร้าว ข้าวโพด จะ
สะสมอาหารในเอนโดสเปิร์ม แต่พืชที่มีเมล็ดไม่มีเอนโดสเปิร์ม จะสะสมอาหารในใบเลี้ยง
เชน่ สะตอ ขนุน เป็นตน้

9. พจิ ารณาเมล็ดเนียง ดังภาพ

เปลอื กหมุ้ เมล็ด
ใบเลย้ี ง
ต้นอ่อน

จงเติมส่วนประกอบของเมล็ดเนียงให้ครบถ้วน นักเรียนคิดว่าเมล็ดเนียงจัดเป็นเมล็ดชนิด
เดยี วกบั มะพรา้ วหรอื ไม่ เพราะเหตใุ ด
ตอบ เมลด็ เนียงจดั เป็นเมล็ดต่างชนดิ กบั มะพร้าว เนื่องจากมะพร้าวสะสมอาหารในเอนโดสเปิร์ม
จดั เปน็ เมล็ดมีเอนโดสเปิร์ม แต่เนียงสะสมอาหารท่ีใบเลีย้ ง จดั เปน็ เมลด็ ไม่มเี อนโดสเปริ ม์

45

10. จงเขียนผงั มโนทัศนส์ รปุ เกี่ยวกับผลและเมล็ด เปลือกหมุ้ เมล็ด
เอม็ บริโอ
ผนังผลช้ันนอก ส่วนประกอบ

ผนงั ผลชน้ั กลาง ผนงั ผล เมล็ด เอนโดสเปิรม์

ผนงั ผลชัน้ ใน สว่ นประกอบ ชนิด เมล็ดมเี อนโดสเปิรม์
ผล เมล็ดไมม่ เี อนโดสเปริ ม์

ชนิด

ชนดิ ผลพิจารณาจาก ชนิดผลพจิ ารณาจาก ชนดิ ผลพจิ ารณาจาก
ส่วนของดอกที่ จำนวนดอกและรงั ไข่ ลักษณะของผนงั ผล
ท่เี จรญิ เปน็ ผล 1 ผล เมอื่ แก่หรอื สกุ เตม็ ท่ี
เจริญเป็นผล 1 ผล
ผลเดย่ี ว ผลรวม ผลกลุม่
ผลแท้ ผลเทียม

ผลสด ผลแห้ง

ผลมีเนอ้ื หลายเมล็ด ผลแห้งแก่ไมแ่ ตก ผลแห้งแก่แตก ผลแห้งแตกกลางพู
ผลมเี นอื้ เมลด็ แข็ง ผลเปลอื กแขง็ เมลด็ เดียว
ผลแบบแตง ผลแห้งเมลด็ ลอ่ น ผลแหง้ แตก ผลแห้งแตก
ผลแบบสม้ ผลธญั พชื ฝกั แบบถั่ว ตามรอยประสาน

ผลเปลอื กแขง็ มีกาบรปู ถว้ ย ผลแตกเปน็ ช่อง
ผลแห้งแตกแบบฝาเปดิ
ผลปีกเดยี่ ว
ฝกั แตกแนวเดียว

ฝักหักข้อ

ผลมปี ีกเทียม ฝักแตกแบบผกั กาด

46

เฉลยแบบฝึกหดั ท่ี 2
ผลและเมลด็ ของพืชในสวนพฤกษศาสตรโ์ รงเรยี น

คำชี้แจง ให้นกั เรียนศกึ ษาโครงสร้างภายนอกของผลของพืชในสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน 1
ชนิด แล้วบนั ทกึ รายละเอยี ดใหค้ รบถ้วน
เฉลย .นกั เรยี นบันทกึ ข้อมลู ตามชนดิ พืชทเี่ ลือกศึกษา

ชื่อพชื ...............................................................
1. สำรวจส่วนประกอบของผล แล้วบันทกึ ภาพพรอ้ มระบุส่วนประกอบในกรอบดา้ นล่าง

2. สังเกตผลแล้วระบชุ นดิ ของผลตามเกณฑ์ท่ีกำหนด ใหค้ รบถว้ น ถูกต้อง

ชนิดผลพิจารณาจากส่วนของ ชนดิ ผลพิจารณาจากจำนวน ชนิดผลพิจารณาตาม

ดอกที่เจรญิ เป็นผล 1 ผล ดอกและรังไขท่ เี่ จริญเปน็ ผล ลกั ษณะของผนงั ผลเมอ่ื แก่

1 ผล หรือสกุ เตม็ ที่

................. ................. .................

47

3. ผ่าเมล็ดแล้วสำรวจส่วนประกอบ บันทึกภาพพร้อมระบุส่วนประกอบของเมล็ดในกรอบ
ด้านล่าง

4. เขียนบรรยายลกั ษณะโครงสรา้ งภายนอกของผลและเมล็ดที่ศกึ ษา
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………

48

เฉลยแบบทดสอบ
เล่มท่ี 6 โครงสร้างภายนอกของพชื ดอก : ผลและเมล็ด

ข้อ คำตอบ ขอ้ คำตอบ
1ค6 ง
2ข7 ง
3ง8 ก
4ง9 ก
5 ก 10 ง

“8 คะแนนขน้ึ ไป ถอื ว่ายอดเยย่ี มจะ๊
เพ่อื นๆ บนั ทกึ คะแนนในแบบบนั ทกึ
คะแนนดว้ ยนะจะ๊ ขอ้ ไหนทย่ี งั พลาดไป
ศกึ ษาคาอธบิ ายแลว้ กลบั ไปทบทวนอกี
ครงั้ จา้ ไมย่ ากเกนิ ความสามารถอย่แู ลว้
พสี่ บั ปะรดเป็นกาลงั ใจใหน้ ะครบั ”

49

เฉลยแบบทดสอบ
เร่ือง โครงสร้างภายนอกของพืช : ผลและเมลด็

คำช้ีแจง 1. แบบทดสอบฉบับน้มี ี 10 ขอ้ คะแนนเต็ม 10 คะแนน (ใช้เวลา 20 นาที)
2. ทำเครื่องหมาย X ลงในกระดาษคำตอบ ให้ตรงกับคำตอบที่ถกู ตอ้ งทส่ี ุด

จุดประสงค์ที่ 1 อธบิ ายสว่ นประกอบของผลและเมลด็ ได้
1. ข้อใดแสดงสว่ นประกอบของผลไม่ถกู ตอ้ ง

ก. แตงกวา

ข. มะเขอื เทศ

ค. มะมว่ ง

ง. สม้