คู่มือ การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณ Hb_Manual_2010 ธาลัสซีเมีย HPLC

คมู่ ือการตรวจวิเคราะห์
ชนดิ และปรมิ าณฮีโมโกลบนิ

ช่ือหนงั สอื ค่มู ือการตรวจวิเคราะหช์ นิดและปรมิ าณฮีโมโกลบนิ
จัดทำ�โดย คณะกรรมการจดั ท�ำ คู่มอื การตรวจวเิ คราะหช์ นิดและปรมิ าณฮโี มโกลบนิ

จัดพมิ พ์ ศนู ย์วจิ ัยทางคลนิ ิก
กรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ
ถ.ตวิ านนท์ อ.เมอื ง จ.นนทบุรี 11000
โทร. 02 951 0000 ต่อ 99394
โทรสาร. 02 951 0000 ต่อ 99394

พมิ พ์ครั้งที่ 1 ตุลาคม 2553 1,000 เล่ม

พิมพท์ ่ี : บริษทั หมัดเด็ด จำ�กัด
1213/84 ซอยลาดพรา้ ว 94 ถนนลาดพร้าว
แขวงวงั ทองหลาง เขตวงั ทองหลาง กรงุ เทพฯ 10310
โทร 02-559-3298-9
www.knockoutblow.com

ขอ้ มลู ทางบรรณานุกรมของหอสมดุ แห่งชาติ
คณะกรรมการจัดท�ำ ค่มู อื การตรวจวเิ คราะห์ชนดิ
และปรมิ าณฮีโมโกลบิน.
คมู่ ือการตรวจวเิ คราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮีโมโกลบนิ .-- นนทบรุ ี :
ศูนยว์ ิจยั ทางคลินกิ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย,์ 2553.
93 หน้า.
1. ฮโี มโกลบิน. 2. ฮีโมโกลบนิ ผดิ ปกต.ิ 3. ธาลสั สีเมยี . l. ชอื่ เร่อื ง.
616.151075
ISBN : 978-616-11-0414-6

ค�ำ น�ำ

ธาลัสซีเมียและฮีโมโกลบินผิดปกติเป็นความผิดปกติทางกรรมพันธุ์ที่เป็นปัญหาสำ�คัญ
ทางสาธารณสุขของประเทศไทย ห้องปฏิบัติการทางการแพทย์เป็นหน่วยงานหน่ึงที่มีบทบาทสำ�คัญ
ในการควบคุมและป้องกันโรค ผลการตรวจวิเคราะห์ท่ีน่าเช่ือถือ การแปลผลท่ีถูกต้อง และการรายงานผล
ท่ีรวดเร็ว นับเป็นประโยชน์อย่างย่ิงในการรักษาและพัฒนาคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย ตลอดจนการป้องกัน
ไมใ่ ห้มผี ู้ปว่ ยใหมเ่ พ่ิมมากขึ้น
การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบิน เป็นการตรวจทางหอ้ งปฏิบัติการท่ีมีความสำ�คัญ
ในการวินิจฉยั ธาลสั ซเี มยี และฮโี มโกลบินผดิ ปกติ ถงึ แมว้ า่ เทคโนโลยกี ารตรวจวเิ คราะหม์ กี ารพฒั นาก้าวหน้า
ไปอย่างรวดเร็ว ช่วยให้ผลการวิเคราะห์มีความถูกต้อง แม่นยำ� แต่ในทางปฏิบัติยังคงมีปัญหาการแปลผล
ทม่ี คี วามหลากหลาย ไมเ่ ปน็ มาตรฐานเดยี วกนั หากบคุ ลากรมคี วามเขา้ ใจทไี่ มถ่ กู ตอ้ ง จะสง่ ผลกระทบโดยตรง
ต่อความส�ำ เรจ็ ในการควบคุมและป้องกันโรค
กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ในฐานะท่ีมีภารกิจหลักทางห้องปฏิบัติการ เพื่อสนับสนุนการแก้ไข
ปญั หาสาธารณสขุ ของประเทศ จงึ ไดเ้ รยี นเชญิ ผเู้ ชยี่ วชาญจากมลู นธิ โิ รคโลหติ จางธาลสั ซเี มยี แหง่ ประเทศไทย
กระทรวงสาธารณสุข และมหาวิทยาลัยต่างๆ ร่วมกันจัดทำ�คู่มือการตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณ
ฮีโมโกลบิน เพอื่ เผยแพรใ่ ห้ทุกหนว่ ยงานทีเ่ ก่ียวข้องถือปฏบิ ตั ิใหเ้ ปน็ มาตรฐานเดยี วกนั
กรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ ขอขอบคณุ ผเู้ ชยี่ วชาญทกุ ทา่ นทใ่ี หเ้ กยี รตเิ ปน็ คณะกรรมการจดั ท�ำ คมู่ อื
ฉบบั น้ี และหวงั เปน็ อยา่ งยงิ่ วา่ องคค์ วามรอู้ นั มคี ณุ คา่ ทง้ั หมดจะเปน็ ประโยชนใ์ นการพฒั นาศกั ยภาพเครอื ขา่ ย
ห้องปฏิบัติการของประเทศ ให้สามารถรายงานผลการตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบินได้อย่าง
นา่ เชื่อถือ มมี าตรฐานเดียวกัน เกิดประโยชนใ์ นการควบคมุ และปอ้ งกันโรคธาลสั ซเี มียของประเทศต่อไป

นายแพทย์นพิ นธ์ โพธ์ิพัฒนชัย
รองอธบิ ดกี รมวิทยาศาสตรก์ ารแพทย์

ประธานคณะกรรมการจัดทำ�ค่มู ือ
การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบนิ

คณะผู้จดั ท�ำ

ศ.เกยี รตคิ ณุ พญ.คณุ หญงิ สดุ สาคร ตจู้ นิ ดา ศ.เกียรตคิ ุณ พญ.วรวรรณ ตันไพจิตร
มูลนธิ โิ รคโลหิตจางธาลัสซีเมีย ภาควชิ ากุมารเวชศาสตร์
แห่งประเทศไทย โรงพยาบาลศริ ริ าช
โทร. 02-4198329 โทร. 02-4198329

นพ.นิพนธ์ โพธิพ์ ัฒนชัย รศ.พนั เอก นพ.กติ ติ ตอ่ จรัส
กรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ กองพยาธวิ ทิ ยา
กระทรวงสาธารณสขุ โรงพยาบาลพระมงกฎุ เกลา้
โทร. 02-5915231 ตอ่ 99005-6 โทร. 02-3547660 ต่อ 93808

ดร.ปราณี ฟเู่ จริญ นพ.สมชาย แสงกิจพร
สถาบนั ชวี วิทยาศาสตร์โมเลกุล ศูนย์วจิ ยั ทางคลนิ กิ
มหาวิทยาลยั มหดิ ล กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์
โทร. 02-8892557-8 กระทรวงสาธารณสุข
โทร. 02-9510000 ตอ่ 98456
นพ.ชนินทร์ ลิม่ วงศ์
ภาควชิ าอายรุ ศาสตร์ รศ.ดร.สุพรรณ ฟเู่ จรญิ
โครงการพฒั นาระบบสขุ ภาพ ศูนย์วจิ ัยและพัฒนาการตรวจวินจิ ฉยั
ส�ำ หรับธาลสั ซเี มยี โรงพยาบาลศิรริ าช ทางห้องปฏิบัติการทางการแพทย์
โทร. 02-4199488 คณะเทคนิคการแพทย์
มหาวทิ ยาลัยขอนแก่น
รศ.กลุ นภา ฟ่เู จรญิ โทร. 043-202083
ศูนย์วจิ ยั และพฒั นาการตรวจวินิจฉยั
ทางห้องปฏิบัติการทางการแพทย์ รศ.พญ.พมิ พ์ลกั ษณ ์ เจรญิ ขวญั
คณะเทคนิคการแพทย์ ภาควชิ ากุมารเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์
มหาวิทยาลยั ขอนแกน่ มหาวิทยาลยั เชยี งใหม่
โทร. 043-202083 โทร. 053-945412-5

รศ.ดร.ธนูศักด์ิ ตาตุ ผศ.ดร.จ�ำ นงค์ นพรัตน์
ศนู ย์วจิ ัยโลหิตวิทยาและเทคโนโลยสี ุขภาพ ภาควิชาพยาธวิ ทิ ยา คณะแพทยศาสตร์
คณะเทคนิคการแพทย์ มหาวทิ ยาลยั สงขลานครินทร์
มหาวิทยาลยั เชียงใหม่ โทร. 074-451567
โทร. 053-949288
นางภทั ราภรณ์ บญุ ขันท์
อาจารยช์ วดี นพรตั น์ งานโลหติ วทิ ยา โรงพยาบาลราชวิถี
ภาควิชาพยาธวิ ทิ ยา กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ
คณะแพทยศาสตร์ โทร. 02-3548108 ต่อ 3620-1
มหาวทิ ยาลยั สงขลานครินทร์
โทร. 074-451562

นางนษิ ฐ์ชลยี ์ หริ ิโอตปั ปะ นางบุษบา เตชาชยั นิรันดร์
ศนู ยอ์ นามัยท่ี 1 กรมอนามยั ศูนย์อนามยั ที่ 4 กรมอนามยั
กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงสาธารณสุข
โทร. 02-5216550-2 ตอ่ 105 โทร. 032-310368-71 ต่อ 2222

นางสิรภิ ากร แสงกจิ พร นางสทุ ศั นยี ์ วิมลเศรษฐ
ศนู ยว์ ิจัยทางคลินกิ ศนู ย์วิทยาศาสตรก์ ารแพทย์ที่ 6
กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์
กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงสาธารณสุข
โทร. 02-9510000 ตอ่ 99394 โทร. 043-240800 ตอ่ 2106

นางสาววรางคณา อ่อนทรวง นางพรรณทพิ า ศรีวริ ุฬหโ์ ชติ
ศูนยว์ ทิ ยาศาสตร์การแพทยท์ ี่ 8 ศูนย์วทิ ยาศาสตร์การแพทย์ท่ี 11
กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์
กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงสาธารณสขุ
โทร. 056-267423 ตอ่ 112 โทร. 077-355301-6 ตอ่ 116

นางสาวอัมรา โยวงั
ศูนยว์ ทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ท่ี 13
กรมวทิ ยาศาสตร์การแพทย์
กระทรวงสาธารณสขุ
โทร. 053-176225-6 ต่อ 115,106

นางบญุ นภิ า สุวรรณกาล
ศนู ยว์ ิทยาศาสตร์การแพทยท์ ี่ 2
กรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์
กระทรวงสาธารณสขุ
โทร. 042-207364-6 ต่อ 110,106

นางสาวอารีรตั น์ สงั ขน์ อ้ ย
ศนู ยว์ ิจัยทางคลินกิ
กรมวิทยาศาสตรก์ ารแพทย์
กระทรวงสาธารณสุข
โทร. 02-9510000 ต่อ 98464

สารบัญ

บทท่ี 1 การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮีโมโกลบิน 1

บทที่ 2 การตรวจวเิ คราะหฮ์ โี มโกลบินผิดปกตทิ างห้องปฏบิ ัติการ 15

บทที่ 3 การแปลผลการตรวจวินจิ ฉยั ธาลัสซีเมยี และฮีโมโกลบนิ ผิดปกต ิ 33
ทางห้องปฏิบตั ิการ

ภาคผนวก ตารางผลการตรวจทางโลหิตวิทยาเบ้อื งต้น 89
ในพาหะและผปู้ ่วยธาลสั ซเี มียชนดิ ตา่ งๆ

คู่มือการตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปริมาณฮีโมโกลบิน 1

บทที่ 1
การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปรมิ าณฮีโมโกลบนิ

ธาลัสซีเมียและฮีโมโกลบินผิดปกติเป็น การตรวจวเิ คราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ
ความผิดปกติทางกรรมพันธุ์ที่เป็นปัญหาสำ�คัญทาง หรอื ทนี่ ยิ มเรยี กวา่ Hb typing เปน็ การตรวจทางหอ้ ง
สาธารณสขุ ของประเทศไทย ประชากรไทยประมาณ ปฏบิ ตั กิ ารเพอื่ การวนิ จิ ฉยั ธาลสั ซเี มยี และฮโี มโกลบนิ
รอ้ ยละ 1 หรือประมาณ 6 แสนคนเป็นโรคน้ี และอกี ผดิ ปกติ ประกอบดว้ ย การตรวจแยกชนดิ ฮโี มโกลบนิ
รอ้ ยละ 30-40 หรอื ประมาณ 18-24 ลา้ นคน มคี วาม HกาbรตFรเวทจควนดั คิปดรง้ัมิ เาดณมิ ทHี่ไbด้มA2าตแรลฐะากนาปรตรระวกจอวบดั ดป้วรยมิ กาาณร
ผิดปกตินี้แฝงอยู่โดยไม่รู้ตัว ความผิดปกติเหล่าน้ีมี แยกชนดิ ฮโี มโกลบนิ ดว้ ยกระแสไฟฟา้ ผา่ นตวั กลางที่
หลายชนิด การวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการเพ่ือแยก เปน็ แป้ง (starch gel electrophoresis)(2-5) การตรวจ
ชนิดของโรค เป็นหัวใจสำ�คัญที่จะนำ�ไปสู่การให้ วกัดราปฟรีิม(าmณicroH-bcoAlu2mดn้วcยhวrิธoีไmมaโtคoรgคraอpลhัมyน)(6์โ-ค10ร)มแาลโตะ
คำ�ปรึกษาแนะนำ�ทางพันธุกรรม การพยากรณ์โรค การตรวจวดั ปรมิ าณ Hb F ดว้ ยวธิ ที �ำ ลายฮโี มโกลบนิ
การดแู ลรกั ษาผปู้ ว่ ย ตลอดจนการควบคมุ และปอ้ งกนั โรค ด้วยดา่ ง (alkali denaturation test)(11)
ที่มปี ระสิทธิภาพ การตรวจดว้ ยวธิ ี starch gel electrophoresis
ประเทศไทยได้ดำ�เนินการควบคุมและ มีความไวในการตรวจสูง แต่มีหลายขั้นตอนเร่ิม
ป้องกันโรคธาลัสซีเมียชนิดรุนแรง 3 โรค ได้แก่ ต้ังแต่การเตรียมแป้งให้เป็นเจลใหม่ทุกครั้งท่ีทำ�การ
Hb Bart’s Hydrops Fetalis, Homozygous -thalassemia วิเคราะห์ การเตรียม hemolysate และการแยก
และ -thalassemia/ Hb E มาอยา่ งตอ่ เนื่อง โดยมี ฮีโมโกลบินด้วยกระแสไฟฟ้า กระบวนการตรวจ
แนวทางการด�ำ เนนิ งานทส่ี ำ�คัญ 2 แนวทาง คือ การ วิเคราะห์ใช้เวลานาน และไม่สามารถบอกปริมาณ
รกั ษาผปู้ ว่ ยทมี่ อี ยใู่ หด้ ที ส่ี ดุ และ การปอ้ งกนั การเกดิ ของฮีโมโกลบนิ แต่ละชนดิ จงึ ไมค่ อ่ ยมีผู้นยิ มใช้ และ
ผู้ป่วยรายใหม่(1) การดำ�เนินงานด้านนี้อาศัยการ เปลี่ยนไปใช้แผ่นเซลลูโลสอะซีเตทเป็นตัวกลางแยก
คตรัดวกจรทอางงหก้อางรปตฏริบวจัตวิกิเาครรสาาะมหระ์ชดนับิดคแือละกปารรติมราวณจ ชนิดฮีโมโกลบินแทน (cellulose acetate electro-
ฮโี มโกลบนิ และการวเิ คราะหด์ เี อน็ เอ โดยหอ้ งปฏบิ ตั กิ าร phoresis)(12) ทงั้ starch gel และ cellulose acetate
จะต้องมีศักยภาพในการวินิจฉัย -thalassemia 1, electrophoresis เป็นการแยกชนิดฮีโมโกลบินใน
-thalassemia และ Hb E ได้ ตามนโยบายของ บัฟเฟอร์ที่เป็นด่าง (alkali buffer) ฮีโมโกลบินจึง
กระทรวงสาธารณสขุ เคลื่อนที่จากข้วั ลบเข้าหาขั้วบวก ดงั นั้น Hb A ซงึ่ มี
ปจั จบุ นั การตรวจวนิ จิ ฉยั โรคธาลสั ซเี มยี และ ปกใการลระ้ขเจรัวุ้ลยี บบงวตมกวั ามขกอากกงวกฮา่ โีวมHา่ โbกHลFbบแFนิ ลทแะพ่ีลHะบbบHAอ่ b2ยAใจน2งึ ปเโครดละยอ่ืเมทนลีศท�ำไีเ่ดทขบัยา้
ฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตทิ างหอ้ งปฏบิ ตั กิ ารไดม้ กี ารด�ำ เนนิ ดังแสดงในรูปท่ี 1 การรายงานชนิดฮีโมโกลบินท่ี
งานอยา่ งกวา้ งขวางทว่ั ประเทศ หอ้ งปฏบิ ตั กิ ารตา่ งๆ แยกได้จึงเป็นการรายงานโดยเขียนเรียงลำ�ดับจาก
สามารถพัฒนาการตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ C ขัว้SลAบ2ไAปใยBนังaคขrัว้นt’บsปวกHกตเิเทปชี่ม็นน่ ีตอA้นา2ยAุม, าEกAก,วE่าFA1, EA Bart’s,
และ/หรือระบบส่งต่อเพื่อขอรับบริการตรวจวินิจฉัย ปี เมื่อสาย
ธาลัสซีเมียและฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีเป็นเป้าหมาย -globin มีการแสดงออกได้อย่างสมบูรณ์แล้ว
สำ�คัญในการดำ�เนินงานได้อย่างเป็นระบบ นับเป็น
ประโยชน์ในการสนับสนุนการควบคุมและป้องกัน
โรคธาลัสซีเมียชนิดรุนแรงของประเทศให้ดำ�เนินไป
ได้อย่างมปี ระสทิ ธิภาพ

2 ค่มู อื การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบิน

(รจรไ้้ออะมมยย่เีฮลลกีโะะินม1รโ9(ก1้อ63ล,ย, บ1ล4Hิน)ะbเม34ื่อAช)น2นแ�ำ (ิดลไปะค2แือHย2)กbHชปbFนรAะิด(มด( า้ว2ณย2 2กร2)ร้อ)ะนปยแ้อรลสะะยไมฟกา2ฟวณ.่5าา้ : HPLC)(15-20) และแบบแรงดันตำ�่ (low pressure
Hb F ซง่ึ มปี ริมาณนอ้ ยมาก และมปี ระจลุ บน้อยกว่า liquid chromatography : LPLC)(21, 22) และลา่ สดุ ในปี
พ.ศ. 2550 เปน็ ตน้ มา มกี ารน�ำ เขา้ เครอ่ื งตรวจวเิ คราะห์
Hb A เพียงเล็กนอ้ ย แถบของ Hb F จงึ ซอ้ นอยกู่ บั ฮีโมโกลบินอัตโนมัติ โดยอาศัยหลักการแยกด้วย
Hb A ในเลือดคนปกติเมื่อแยกด้วยกระแสไฟฟ้า กระแสไฟฟา้ ความตา่ งศกั ยส์ งู ในหลอดแกว้ นำ�ไฟฟา้
จึงเห็นแถบของฮโี มโกลบนิ แยกกนั อยชู่ ดั เจน 2 แถบ ขนาดเล็ก (capillary electrophoresis)(23-25) ข้อดขี อง
คือ แถบของ Hb Aซ่งึ2เเปปน็ น็ แแถถบบหบนาางออยยใู่ใู่ กกลล้ข้ขว้ั้วั บลบวกแลจะึง เครอ่ื งตรวจวเิ คราะหฮ์ โี มโกลบนิ อตั โนมตั เิ หลา่ นี้ คอื
แถบของ Hb A ความสะดวก รวดเร็วในการปฏิบัติงาน รวมท้ังผล
รดาว้ ยยงการนะผแสลไวฟ่าฟA้า2ดAงั กกลาา่ รวตนร้ี วไจมแ่สยากมชารนถิดรฮะีโบมปุ โกรมิลาบณิน การตรวจวดั ปรมิ าณฮีโมโกลบินชนิดต่างๆ ทแ่ี ยกได ้
ฮีโมโกลบินแต่ละชนิดได้อย่างถูกต้อง จำ�เป็นต้อง มคี วามถกู ตอ้ งแมน่ ย�ำ สงู กวา่ วธิ ดี ง้ั เดมิ จงึ ไดร้ บั ความ
เตพรอ่ืวจปวรดัะปเมรนิิมวา่าณมีปHรbิมAา2ณแเปล็นะปHกbตFิด้วดย้วหยรวือิธอีไมน่ื ่ ตทอ่ �ำ ไใปห้ นิยมมากในปัจจุบัน
มีหลายข้นั ตอนในการตรวจทางหอ้ งปฏิบัติการ
นบั ตง้ั แตป่ ี พ.ศ. 2540 เปน็ ตน้ มา ประเทศไทย การตรวจวเิ คราะหโ์ ดยวธิ โี ครมาโตกราฟี
มกี ารน�ำ เขา้ เครอ่ื งตรวจวเิ คราะหฮ์ โี มโกลบนิ อตั โนมตั ทิ ่ี อดั แรงดนั
สามารถแยกชนดิ และตรวจวดั ปรมิ าณของฮโี มโกลบนิ
แต่ละชนิดได้พร้อมกัน โดยอาศัยหลักการโครมาโต การตรวจวเิ คราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ
กราฟีอัดแรงดัน (liquid chromatography) ซ่ึงมีท้ัง โดยวีธีโครมาโตกราฟีอัดแรงดัน อาศัยหลักการ
แบบแรงดนั สงู (high pressure liquid chromatography คอลัมน์โครมาโตกราฟีแบบแลกเปลี่ยนอิออนชนิด
บวก (cation exchange column chromatography)
สว่ นคอลมั นบ์ รรจอุ นภุ าคขนาดเลก็ (spherical silica gel)
เคลือบด้วยสารคาร์บอกซิล (carboxyl) ซ่ึงมีประจุ
ลบ ทำ�หน้าท่ีเป็น stationary phase จับกับประจุ

รูปที่ 1 แสดงการแยกชนดิ ฮโี มโกลบนิ ด้วยกระแสไฟฟ้าบนแผน่ cellulose acetate

คู่มอื การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปริมาณฮีโมโกลบิน 3

บวกของฮีโมโกลบินที่ผ่านเข้าไปในคอลัมน์ทาง สทุ ธแิ ตกตา่ งกนั ไปตามแรงขบั เคล่ือนไฟฟา้ (electro
ระบบส่งสารตัวอย่าง (sample injector) จากนั้น osmotic flow) โดยตัวอย่างจะถูกปล่อยเข้าไปใน
ฮโี มโกลบนิ แต่ละชนดิ จะถูกชะล้าง (elute) ออกจาก หลอดแก้วทางดา้ นข้ัวบวก เคลื่อนทไ่ี ปยังขั้วลบผา่ น
คอลมั นด์ ้วยบฟั เฟอร์ (mobile phase) ที่มคี วามแรง เครื่องตรวจวัดการดูดกลืนแสงความยาวคล่ืน 415
ของประจุ (ionic strength) สูงกว่าความแรงของ นาโนเมตร และระบบแปลงสัญญาณ แล้วรายงาน
ประจุของฮีโมโกลบินท่ีจับอยู่กับ stationary phase ผล electrophoregram ซงึ่ เทยี บไดก้ บั chromatogram
แต่เน่ืองจากในตัวอย่างเลือดมีฮีโมโกลบินปนกัน จากเคร่ือง HPLC หรือ LPLC โดยก่อนการตรวจ
หลายชนิด แต่ละชนิดมี ionic strength ไม่เท่ากัน วิเคราะห์ในตัวอย่างเลือดจะมีการปรับมาตรฐาน
เครอื่ งอตั โนมตั เิ หลา่ นจี้ งึ ตอ้ งมโี ปรแกรมควบคมุ การ ตำ�แหน่งของฮีโมโกลบนิ ให้ Hb A อยูต่ รงกลางของ
ผสมบัฟเฟอร์ 2 ชนิดที่มี ionic strength ตา่ งกัน เพอื่ หน้าต่าง electrophoregram จากตัวอย่างควบคุม
ใหม้ กี ารเปลยี่ นแปลงของ ionic strength ทเี่ หมาะสม คุณภาพก่อน โดยฮีโมโกลบินชนิดต่างๆ ที่มีใน
ส�ำ หรบั ฮโี มโกลบนิ แตล่ ะชนดิ ระยะเวลาทฮี่ โี มโกลบนิ ตวั อยา่ งเลอื ดจะถกู ก�ำ หนดเปน็ โซนตง้ั แต่ โซน 1 ถงึ
แต่ละชนิดคงอยู่ในคอลัมน์เรียกว่า retention time โซน 15 ใน electrophoregram ทป่ี รากฏโดยอา้ งอิง
(RT) ซึ่งเป็นคุณสมบัติเฉพาะของแต่ละฮีโมโกลบิน จเวคเิาคกรร่ือาHะงbหจต์Aะวัอแอ้าลยงะา่ อหงิเงรลชอื อื นดHิดทbไฮ่ี มAีโม่2มี ขโHกอbลงตบAัวินอแจยลาา่ ะกงหนตรน้ััอืวอใHนยbก่ารงAณท2ี่ี
จากนนั้ ฮโี มโกลบนิ ทถ่ี กู ชะออกมาจะถกู สง่ ผา่ นไปยงั วิเคราะห์ก่อนหน้านี้ และจะไม่ปรากฏแถบโซนใน
เครอ่ื งตรวจวดั คา่ การดดู กลนื แสง (spectrophotometer electrophoregram
detector) ท่คี วามยาวคล่นื ท่ีเหมาะสม แล้วส่งขอ้ มูล แม้เคร่ืองมือตรวจวิเคราะห์จะเป็นเครื่อง
ไปยังส่วนประมวลผลเพื่อวิเคราะห์ฮีโมโกลบินชนิด อัตโนมัติ แต่ด้วยหลักการที่แตกต่างกัน อาจทำ�ให้
ตา่ งๆ อา้ งองิ ตาม RT ของฮโี มโกลบนิ มาตรฐาน และ ฮีโมโกลบินชนิดเดียวกัน เคล่ือนท่ีในตำ�แหน่งที่ต่าง
รายงานผลเปน็ 2 ลกั ษณะ คอื รายงานโครมาโตแกรม กัน ลักษณะการรายงานผล และลำ�ดับการเรียงตัว
แสดงการดดู กลนื แสงของฮโี มโกลบนิ ทถี่ กู ชะลา้ งผา่ น ของฮีโมโกลบินจากเคร่ืองมือแต่ละหลักการอาจ
คอลัมน์ออกมาในเวลาต่างๆ (หรือนิยมเรียกกันว่า แตกต่างกนั ได้ ดงั ตวั อย่างในรูปที่ 2 ซึ่งแสดงผลการ
peak) และรายงานปรมิ าณฮโี มโกลบนิ แตล่ ะชนดิ ตาม วเิ คราะห์ Hb E ในตวั อย่างเลือดของพาหะ Hb E
พนื้ ทีใ่ ตก้ ราฟในชว่ งเวลาที่กำ�หนด เครื่อง HPLC จะรายงาน Hb E ในต�ำ แหนง่ เดยี วกบั
แHลbะAH2b(รEูปอทอี่ ก2จAา)กกเคนั รไืด่อ้งจงึ CรEายสงาานมชานรถดิ แแยลกะปHรมิbาAณ2
การตรวจวเิ คราะหโ์ ดยการแยกดว้ ย ของฮโี มโกลบนิ ทงั้ 2 ชนดิ แยกจากกัน (รปู ท่ี 2B)
กระแสไฟฟา้ ความตา่ งศกั ยส์ งู Hส่วbนEเคไรดอ่ื ้ งแตLP่เนLือ่Cงสจาากมตาร�ำ ถแแหยนกง่ ตข�ำอแงหฮีโนมง่ โกHลbบAนิ 2ทแ้ังละ2
ในหลอดแกว้ น�ำ ไฟฟา้ ขนาดเลก็ ชนดิ อยใู่ กลก้ นั มาก ปรมิ าณของ Hb AH2 bแลEะ Hb E
(capillary electrophoresis) จึงรายงานอยู่ร่วมกันในตำ�แหน่งของ (รูปท่ี
2C) ดังนั้นการรายงานผลและแปลผล จึงต้องการ
การตรวจวเิ คราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ ผชู้ �ำ นาญการในการอา่ นและวเิ คราะหผ์ ล ซง่ึ นอกจาก
โดยวีธี capillary electrophoresis อาศัยการแยก จะต้องเป็นผู้ที่มีความรู้ความเข้าใจในหลักการของ
ชนิดฮีโมโกลบินด้วยกระแสไฟฟ้าความต่างศักย์สูง เคร่ืองเป็นอย่างดีแล้ว ยังต้องมีความรู้ความเข้าใจ
(10,000-30,000 volts) ผ่านตัวกลาง คอื หลอดแก้ว เก่ียวกับธาลัสซีเมีย และฮีโมโกลบินผิดปกติซ่ึงมี
นำ�ไฟฟา้ ขนาดเลก็ มาก (silica capillary) ทม่ี ีเสน้ ผา่ น ความหลากหลายในประชากรไทยอีกด้วย
ศูนย์กลาง 25-100 ไมโครเมตร โดยปลายทั้งสอง
ขา้ งของหลอดแกว้ จมุ่ อยใู่ นบฟั เฟอรท์ เ่ี ปน็ ดา่ ง (alkali
buffer pH 9.4) เมื่อปลอ่ ยกระแสไฟฟ้าเขา้ ไป จะเกิด
การเคลื่อนที่ของฮีโมโกลบินชนิดต่างๆ ท่ีมีประจุ

4 คู่มือการตรวจวเิ คราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบิน

รปู ท่ี 2 Chromatogram ของพาหะ Hb E เมื่อแยกดว้ ยวิธี HPLC (A), CE (B) และ LPLC (C)

การแปลผลการตรวจวเิ คราะห์ชนดิ กันออกไป ลำ�ดับชนิดฮีโมโกลบินที่แยกออกมาบน
และปริมาณฮโี มโกลบิน electrophoregram จะแตกต่างจาก chromatogram
ของเครอ่ื ง HPLC และ LPLC แตจ่ ะไปคลา้ ยกบั ล�ำ ดบั
ในการรายงานผลการตรวจวิเคราะห์ชนิด ของฮโี มโกลบนิ ทแ่ี ยกได้จากการทำ� starch gel และ
และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ ผวู้ เิ คราะหจ์ ะตอ้ งรายงานทงั้ cellulose acetate electrophoresis โดยสามารถแยก
ชนดิ และปริมาณของฮโี มโกลบนิ ที่ตรวจพบ สำ�หรบั ขHอbงปA2รมิ แาลณะ Hb E ออกจากกนั ได้ ดังน้นั ค่าอ้างองิ
วคิเ่าคอรา้ างะอหงิ ข์โอดงยเHคbรื่อAง2,HHPbLCEแแลละะLPHLbCFซจึ่งาอกากศาัยร Hb E จงึ ไม่สามารถเทียบเคยี งกับค่าที่
หลกั การ cation exchange column chromatography ตรวจวัดไดจ้ ากเครอื่ ง HPLC และ LPLC เนอ่ื งจาก
เหมอื นกนั ลกั ษณะ chromatogram ทปี่ รากฏ มคี วาม คา่ ทตี่ รวจวดั ไดใ้ นกรณขี องเครอื่ ง HPLC และ LPLC
คลา้ ยคลงึ กนั สามารถเทยี บเคยี งคา่ อา้ งองิ ดว้ ยกนั ได้ จHะbรวEมไเวอ้ดาว้ ปยรมิหาาณกกHาbรแAป2ลซผงึ่ ไลมทส่ ี่ไาดมจ้ าารกถเแคยรอื่กองอCกEจจากะ
สำ�หรับเคร่ือง CE ซึ่งอาศัยหลักการต่าง ใช้เกณฑเ์ ดียวกบั เคร่ือง HPLC และ LPLC ในกรณี

คมู่ ือการตรวจวิเคราะหช์ นิดและปรมิ าณฮโี มโกลบิน 5

ขHอbงEHไbว้ดE้วผยู้แกปันล(2ผ4ล) กจะาตรม้อีคงรววามมปรู้รคิมวาาณมเขH้าbใจAใ2นแกลาะร ผู้ท่ีเป็นพาหะธาลัสซีเมียชนิดที่มีโอกาสให้
กำ�เนดิ บตุ รที่เป็นโรคชนิดรุนแรง คือ 0-thalassemia
แปลผลการตรวจจะชว่ ยใหผ้ ปู้ ฏบิ ตั งิ านสามารถรายงานผล หรอื -thalassemia 1 มักจะไมม่ ภี าวะซดี มีคา่ ดัชนี
และใชผ้ ลการตรวจเพอ่ื การวนิ จิ ฉยั ธาลสั ซเี มยี ไดอ้ ยา่ ง เมด็ เลอื ดแดง ไดแ้ ก่ MCV นอ้ ยกวา่ 80 fL และ/ หรอื
ถกู ตอ้ งมากขน้ึ MCH นอ้ ยกวา่ 27 pg มผี ลการตรวจกรอง OF positive
การแปลผลการตรวจวิเคราะห์ธาลัสซีเมีย และ DCIP negative โดยท่วั ไป Hb จะมากกว่า 10
และฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีพบบ่อยในประชากรไทย g/dL และ Hct มากกวา่ รอ้ ยละ 30 (ถ้าไมม่ ภี าวะอืน่
จำ�แนกเป็นชนดิ ตา่ งๆ ได้ ดังนี้ แทรกซอ้ น) พาหะกลมุ่ นมี้ กั จะมจี �ำ นวนเมด็ เลอื ดแดง
ท ี่มีอายุม1.าAก2กAว่าเปน็1ชปนีขดิ ึ้นฮไโี มปโกรลวบมินทท้ังพ่ีผู้ทบ่ีเใปน็นคนพปาหกตะ ิ เพมิ่ ขน้ึ (มากกวา่ 5 x 1012 cells/L)(26, 27) การแปลผล
H ในbกAร2ณแี2ล.AะE2ผAAลเกปจาึน็งรตตพ้อราวหงจใะคหฮัด้คโี มกวรโากอมลงสบดำ�ว้นิ ยคอัญี พกบับไดป้ 2ริมการณณ ี
-thalassemia และ -thalassemia ดังนี้
ก ช่วารงปตรกวตจ ิ ค(HัดbกรAอ21ง.ด1น้วอ้ยกยรOณกFวีทา่ แ่มีรลอ้ปี ะยริมลDาะCณI4P)Hเรปb่ว็นมAลก2บบั อมหยผีรูใ่ นือล
ดงั น้ี
2.1 EA ที่มปี รมิ าณ Hb E มากกว่า
MCV มากกวา่ หรอื เทา่ กบั 80 fL, MCH มากกวา่ หรอื หรอื เทา่ กบั รอ้ ยละ 25 ซง่ึ โอกาสจะมี -thalassemia 1
เทา่ กบั 27 pg จะแปลผลวา่ Normal or non-clinically ร่วมน้อย(32, 33) แ2ตร่ก่ว็มมีจดำ�้วนยว(3น4)ไมก่นรณ้อยีผทลีก่มาียรีนตแรวฝจง
significant thalassemia เนื่องจากผู้ที่มียีนแฝง -thalassemia
-thalassemia 2 ซง่ึ เป็น -thalassemia ชนดิ ท่ีไม่ เป็น EA ท่ีมี Hb E มากกว่าหรือเทา่ กบั รอ้ ยละ 25
รุนแรงบางรายให้ผลการตรวจคัดกรองเป็นลบเช่น จึงแปลผลเป็น Hb E trait ซ่ึงแม้ว่าจะไม่มีโอกาส
เดียวกับคนปกต(ิ 26, 27) ให้กำ�เนิดบุตรเป็นโรค -thalassemia ชนิดรุนแรง
ใตนรชวจว่ งคปดั ก กตรอิ (งHดbว้ 1ยA.2O2 Fนกเ้อรปณยน็ กีทบวี่มวา่ กีปรอ้ รหยิมรลอืาะณM4CH)VbแนตAอ้่ผ2ยลกกอวายา่รู่ (homozygous -thalassemia 1 หรือ Hb Bart’s
hydrops fetalis) แตก่ ม็ โี อกาสใหก้ �ำ เนดิ บตุ รทเ่ี ปน็ โรค
-thalassemia ชนดิ อนื่ ทมี่ อี าการรนุ แรงปานกลางได้
80 fL และ MCH น้อยกว่า 27 pg จะแปลผลว่า เชน่ Hb H disease หรอื EA Bart’s disease เป็นต้น
Normal Hb typing, not rule out -thalassemia 2.2 EA ท่มี ปี ริมาณ Hb E น้อยกวา่
โดยมโี อกาสเปน็ ไดท้ ง้ั พาหะ -thalassemia 1, พาหะ ร้อยละ 25 อาจเป็นพาหะ Hb E ที่มียีนแฝง
-thalassemia 2 และ homozygous -thalassemia 2 -thalassemia 1 รว่ มดว้ ย จงึ แปลผลเปน็ Hb E trait
หรือภาวะเลือดจาง (Hb ตำ่�) จากสาเหตุอ่ืน เช่น with or without -thalassemia(34) ซึ่งแพทย์และ
ภาวะขาดธาตุเหล็ก เปน็ ต้น(26-29) พยาบาลที่ทำ�หน้าที่ให้คำ�ปรึกษาทางพันธุกรรมกับ
(เลือ ดไม่เกิน1.13สกัปรดณาที หม่ี ์หปี ลรังมิ เาจณาะH) รb่วมA2กับรอ้ กยาลรมะี คู่เสี่ยงจะต้องให้ความสนใจเป็นพิเศษ เพราะเป็น
4-8 คู่ เ สี่ ย ง ที่ มี โ อ ก า ส ท่ี ใ ห้ กำ � เ นิ ด บุ ต ร เ ป็ น ไ ด้ ท้ั ง
ผลการตรวจคัดกรองด้วย OF เป็นบวกหรือ MCV โรค -thalassemia และ -thalassemia ชนดิ รนุ แรง
นอ้ ยกวา่ 80 fL, MCH นอ้ ยกวา่ 27 pg จะแปลผลวา่ 3. EE เปน็ homozygous Hb E กรณนี ีม้ กั
-thalassemia trait with or without -thalassemia ตรวจพบปริมาณ Hb F สูงข้ึนเล็กน้อย ถ้าเปน็ การ
โดยมีโอกาสเป็นได้ทั้ง -thalassemia 1 และ แยกด้วยกระแสไฟฟ้าจะพบแถบของ Hb F จางๆ
-thalassemia 2 เนอ่ื งจากผทู้ ม่ี ยี นี แฝง -thalassemia เมือ่ ตรวจวัดปริมาณจะพบปรมิ าณ Hb F น้อยกวา่
ทง้ั ทม่ี แี ละไมม่ ยี นี แฝง -thalassemia รว่ มดว้ ย มขี อ้ มลู หรอื เทา่ กบั รอ้ ยละ 5 และพบปรมิ าณ Hb E มากกวา่
ทแตากงโตลา่ หงไิตดว(้ 3ิท0,ย3า1ค) ลถา้้ามยคีควลาึงมกจัน�ำ เปไมน็ ่สในากมาารรวถนิ แจิ ยฉกยั คภวาาวมะ หรอื เทา่ กบั รอ้ ยละ 80(35) แตก่ พ็ บวา่ มี homozygous
Hb E บางรายทีม่ ปี ริมาณ Hb F สูงขน้ึ ถึงประมาณ
-thalassemia สามารถทำ�ได้โดยการตรวจดีเอ็นเอ ร้อยละ 10 ทำ�ให้ผู้วิเคราะห์เกิดความสับสนในการ

6 คมู่ อื การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปริมาณฮโี มโกลบิน

รายงานผล ในกรณีนี้อาจรายงานผลเป็น EE/ EF หปรร-อืtมิ hาHaณlbaนs6Bsอ้.aeยrAmtล’2siงaA(มชาH4นก) ิดใหสนหารเนยลืออืึ่งดA-กg2แาloAรสbตดiBnรงววaแา่จrลสtพะ’าsบสยาHHยb-เgปH-log็นbl(oโinbร4iคมn) ี
เพราะ 2 ชนดิ นมี้ จี โี นไทปท์ ต่ี า่ งกนั และมคี วามรนุ แรง
ตา่ งกนั ด้วย
หากเปน็ EE คอื homozygous Hb E จะไม่
เปน็ โรคธาลสั ซเี มยี ทร่ี นุ แรง ถา้ พจิ ารณาคา่ ทางโลหติ จงึ เหลอื อยมู่ ากและจบั กนั เอง 4 สาย กลายเปน็ Hb H
(เลือ4)ดแลจะึงเHรbียกBวa่าrtโ’sรค( H4b) จHากแกตาร่อตารจวพจพบบหรHือbไมH่พใบน
วทิ ยาอน่ื ๆ ประกอบดว้ ย จะพบวา่ ไมม่ ภี าวะซดี โดย
ทว่ั ไปมคี า่ Hb มากกวา่ 10 g/dL แตจ่ ะมคี า่ MCV
และ MCH ต�ำ่ (35) ทง้ั น้ี ผทู้ ม่ี ผี ลการวเิ คราะหฮ์ โี มโกลบนิ Hb Bart’s กไ็ ด้ เนอ่ื งจากสาย -globin มปี รมิ าณนอ้ ย
การลดลงของสาย -globin ในโรคน้ี จะลด
เปน็ EE กอ็ าจมยี นี แฝง -thalassemia รว่ มไดห้ ลาก ลงมากกวา่ ในภาวะทเ่ี ปน็ พาหะ -thalassemia เพราะ
หลายจโี นไทป(์35) ไมส่ ามารถวนิ จิ ฉยั แยกออกจากกนั
ไดจ้ ากผลการตรวจวเิ คราะหฮ์ โี มโกลบนิ หรอื ผลการ ในพาหะยงั สามารถตรวจพบชนดิ ของฮโี มโกลบนิ เปน็
A-2gAloเbหinมืออนิสครนะถปูกกทตำ�ิ ลเนา่ือยไงปจาไดก้หสามยดหร-ือglเoกbือinบหแมลดะ
ตรวจทางโลหติ วทิ ยาอนื่ ๆ ตอ้ งท�ำ การตรวจวเิ คราะห์
ดีเอ็นเอเท่าน้ัน จึงจะให้การวินิจฉัยได้ ดังน้ันการ
ตรวจพบ EE ทม่ี ีปรมิ าณ Hb E มากกว่าหรอื เท่ากบั ทำ�ให้ตรวจไม่พบ Hb H และ Hb Bart’s ในเลือด
ดงั นน้ั ในกรณีทพี่ บ Hb H และ Hb Bart’s จงึ แสดง
ร้อยละ 80 และมี Hb F น้อยกว่าหรือเท่ากับ ใหเ้ หน็ ถงึ ความรนุ แรงของโรคมากกวา่ พาหะ กรณที มี่ ี
รอ้ ยละ 5 จงึ แปลผลเปน็ homozygous Hb E with or ผลการตรวจ Hb typing dเปisน็ eaAs2Ae H ห-tรhอื aAla2sAseBmarita’s1H/
without -thalassemia จึงแปลผลเป็น Hb H (
สว่ นกรณขี อง EF จดั เปน็ โรค -thalassemia -thalassemia 2 หรอื o-thalassemia/ +-thalassemia)
ซ่ึงจะได้กลา่ วถึงในข้อ 9 ต่อไป โภดายวปะซริมดี ปาณานกHลbางAต2 ับคม่อา้ นมขโ้ตางเลตก็ำ่�นกวอ้ ่ายปกติ ผู้ป่วยมี
4P.aCkSseA’ 2เนAอื่ องาจจาเปกน็ฮโี HมbโกCลoบnนิstผanดิ tปSกpตrinิ 2gช(CนSดิ )
หรอื Hb Hb 7. CS Ad2isAeaHseห(รอื -tChaSlaAss2AemBiaar1t’/sHHbเปC็นS
น้ี มจี ำ�นวนกรดอะมิโนของสาย -globin มากกว่า โรค H-CS
หรือ o-thalassemia/ Hb CS) จดั เป็นโรค Hb H
ปกติ 31 ตัวเท่ากัน และถึงแม้จะมีกรดอะมิโน อกี ชนิดหน่ึง ผู้ปว่ ยมีอาการตา่ งๆ คล้ายผู้ท่เี ป็นโรค
ตำ�แหน่งที่ 142 ตา่ งกัน โดยท่ี Hb CS เปน็ กลตู ามีน
(glutamine; Glu) ส่วน Hb Pakse’ เป็นไทโรซีน Hb H ในข้อท่ี 6 แต่มีหลักฐานยืนยันว่าอาการมัก
จะรุนแรงกว่าเนื่องจากมีความไม่เสถียรของ Hb H
(tyrosine; Tyr) แต่ทั้งสองชนิดมีประจุสุทธิไม่ต่าง ร่วมกับ Hb CS(36, 39-44) และที่ควรระวงั คอื ความ
กัน จึงตรวจพบในตำ�แหน่งเดียวกันท้ังจากการแยก
ด้วยกระแสไฟฟ้าและการตรวจด้วยเคร่ืองวิเคราะห์ ไม่เสถยี รรว่ มกับการมปี รมิ าณนอ้ ยของ Hb CS ถ้า
ผปู้ ่วยมไี ข้ หรอื เกบ็ เลือดไวน้ านเกนิ ไป อาจตรวจไม่
ฮีโมโกลบนิ อตั โนมัติ HPLC หรอื LPLC(36) ในการ พบ ท�ำ ใหแ้ ปลผลผดิ พลาดได้
รายงานผลจากการตรวจวิเคราะห์ฮีโมโกลบินจะ
รายงานเป็น Hb CS เนื่องจาก Hb CS มีอตั ราการ ในกรณขี องโรค Hb H ทง้ั ขอ้ 6 และ ขอ้ 7
น้ี หากผทู้ อ่ี า่ นผลการตรวจวเิ คราะหฮ์ โี มโกลบนิ จาก
ตรวจพบมากกว่า Hb Pakse’(37) กรณีน้ีจึงแปลผล เครอ่ื งตรวจวเิ คราะหอ์ ตั โนมตั ไิ มช่ �ำ นาญ อาจรายงาน
เปน็ suspected Hb Constant Spring ผลผดิ พลาดได้ ทง้ั แบบไมร่ ายงาน Hb H หรอื รายงาน
5ห.รอื CSHbAP2AaksBea’rแt’ปsลเผปล็นเป็นhosmuoszpyegcoteuds Hb H ออกไปทง้ั ๆ ทไ่ี มใ่ ช่ Hb H แตเ่ ปน็ ปญั หาเลอื ด
Hb CS เกา่ จงึ เกดิ peak ทต่ี �ำ แหนง่ เดยี วกบั Hb H ดงั นน้ั
homozygous Hb Constant Spring ผปู้ ว่ ยมกั มี ในกรณที ไ่ี มแ่ นใ่ จวา่ เปน็ Hb H หรอื ไม่ นอกจากการ
ภาวะซีดคล้ายผู้ที่เป็นโรค Hb H ซ่ึงจะได้กล่าวถึง พจิ ารณาขอ้ มลู พารามเิ ตอรต์ า่ งๆ ของเมด็ เลอื ดแดง
ต่อไป อย่างไรก็ตามอาจตรวจไมพ่ บ Hb Bart’s ได้ ร่วมกับอ าbกodาiรeทs(า45ง,ค4ล6)ินกิก็เปแ็นลอ้วีกกทาารงยเล้อือมกหHนbึ่งทHี่
เนื่องจากสาย -globin มีปริมาณนอ้ ย(38) inclusion

คู่มอื การตรวจวเิ คราะหช์ นดิ และปริมาณฮีโมโกลบิน 7

จะช่วยควบคุมคุณภาพภายในห้องปฏิบัติการก่อน รว่ มดว้ ยจงึ ควรแปลผลเปน็ suspected o-thalassemia/
รายงานผล Hb typing ไดเ้ ป็นอยา่ งดี +-thalassemia or +-thalassemia/ +-thalassemia
ถ้าเป็นเด8็ก. ทAา2Fรกกทรี่อณาีนยีตุ้ย้อังไงมต่ถรวึงจ1สอปบี อจาะยไุขมอ่สงาผม้ปู าว่รยถ with or without -thalassemia และถา้ ผลเปน็ EFA
จะแปลผลเปน็ +-thalassemia/ Hb E with or with-
ให้การวินิจฉัยท่ีถูกต้องได้ เนื่องจากปริมาณ Hb F out -thalassemia แตเ่ นอื่ งจากอบุ ตั กิ ารณข์ องยนี
ยังไม่คงท่ี ต้องรอให้อายุมากกว่า 1 ปี หรือตรวจ +-thalassemia (ทไี่ มใ่ ช่ Hb E) ในประเทศไทยมนี อ้ ย
วเิ คราะหด์ เี อน็ เอรว่ มกบั การตรวจเลอื ดพอ่ แม่ จงึ จะ เมื่อเทียบกับอุบัติการณ์ของยีน o-thalassemia
แปลผลได้ แตถ่ า้ พบในเดก็ ทมี่ อี ายมุ ากกวา่ 1 ปี ขน้ึ ไป ดงั นน้ั การตรวจพบ Aแ2ลFะA และ EFA มกั เปน็ o-thalassemia/
และพบรว่ มกบั การทเี่ ดก็ มอี าการของโรคธาลสั ซเี มยี o-thalassemia o-thalassemia/ Hb E ที่มี
ชดั เจน ซีด ตับม้ามโต จะแปลผลเป็น homozygous ประวตั ิการรับเลอื ดเปน็ ประจำ�แทบทัง้ สิน้
o-thalassemia with or without -thalassemia
ซ่ึงเป็นโรค -thalassemia ชนิดรุนแรง ไม่สามารถ ข้อควรระวังเมือ่ ตรวจพบ Hb F
ตรวจพบ Hb A ไดเ้ ลย แสดงวา่ ผู้ป่วยสงั เคราะหส์ าย
-globin ไมไ่ ด้ จงึ มีการสังเคราะห์สาย -globin ข้ึน การตรวจพบ Hb F ในตวั อยา่ งเลอื ดผปู้ ว่ ย
มาทดแทน ท�ำ ใหต้ รวจพบ Hb F มปี รมิ าณสงู ขนึ้ สว่ น กอ่ นทจี่ ะท�ำ การวนิ จิ ฉยั ใดๆ ตอ้ งตรวจสอบอายขุ อง
ปรมิ าณ Hb A2 อาจสงู ขึ้นเลก็ น้อยหรอื อยใู่ นเกณฑ์ ผู้ป่วยก่อนเสมอ ถ้าอายุยังไม่ครบ 1 ปี จะยังไม่
ปกตไิ ด้ สามารถให้การวินิจฉัยท่ถี ูกต้องได้ เน่อื งจากในช่วง
9. EF เป็นโรค -thalassemia อีกชนิด แรกคลอดถงึ 1 ปี ปรมิ าณ Hb F ยงั สงู อยู่ การสลบั กนั
หนึ่งท่ีพบได้บ่อยมากในประเทศไทย โดยเฉพาะใน ของสาย -globin กบั สาย -globin (Hb Switching)
ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื เนอื่ งจากมอี บุ ตั กิ ารณข์ อง ยงั ไมส่ มบูรณ์
Hb E สูง โดยจะแปลผลเปน็ o-thalassemia/ Hb E เม่ืออายุมากกว่า 1 ปี ไปแล้ว หากยัง
ผู้ปว่ ยมีอาการของโรคธาลัสซีเมยี ชัดเจน คือ ซดี ตับ ตรวจพบ Hb F ก็ต้องพิจารณาให้ดี เพราะไม่แน่
ม้ามโต คล้าย homozygous o-thalassemia หรือ เสมอไปว่าการตรวจพบ Hb F ท่ีสูงขึ้นจะเป็นโรค
อาจมอี าการนอ้ ยกวา่ (47) และตามทไ่ี ดก้ ลา่ วไปแลว้ วา่ -thalassemia ต้องดูอาการทางคลินิกประกอบ
ชนิดของ Hb typing ท่ีเป็น EF น้ีอาจทำ�ให้สับสน ดว้ ย ถ้าไม่มีอาการของโรคธาลสั ซีเมยี เลย และมีค่า
กับผูท้ ่ีเป็น EE ได้ การแปลผลจึงต้องระมดั ระวงั เปน็ พารามเิ ตอรข์ องเมด็ เลอื ดแดงเปน็ ปกตทิ งั้ หมด กอ็ าจ
พิเศษ การตรวจตัวอย่างเลือดของครอบครัวผู้ป่วย เปน็ ไปไดว้ า่ ตวั อยา่ งเลอื ดรายนน้ั เปน็ ภาวะ hereditary
โดยเฉพาะอย่างยิ่งพ่อแม่ของผู้ป่วย จะช่วยให้การ persistence of fetal hemoglobin (HPFH)(49-52)
แปลผลมีความถูกต้องมากยงิ่ ขึ้น ซง่ึ เปน็ ภาวะท่ยี ีน -globin สร้างสาย -globin ไดใ้ น
โดยทว่ั ไปมกั ตรวจพบปรมิ าณ Hb F อยใู่ น ปรมิ าณสูง โดยไมแ่ สดงอาการผิดปกตใิ ดๆ
ชว่ งรอ้ ยละ 20-60(48) แตใ่ นกรณที ผ่ี ปู้ ว่ ยไดร้ บั การรกั ษา นอกจากน้ี การเพิ่มขึ้นของ Hb F อาจพบ
โดยการใหเ้ ลอื ดมาแลว้ ปรมิ าณ Hb E และ Hb F อาจ ได้ในภาวะที่มี stress erythropoiesis จากสาเหตุ
เปลี่ยนแปลงไปจนทำ�ให้การแปลผลผิดพลาดได้ อื่นๆ ท่ีทำ�ให้มีภาวะเลือดจาง เช่น การตั้งครรภ์
ถา้ ไมท่ ราบประวัติการรับเลอื ดมาก่อน โรคโลหิตจางเร้ือรัง และมะเร็งเม็ดเลือดขาว(53)
Aผปู้ป2รFะ่วAวยตั ใเชนกิ 1่นาผ0รเูท้ ดร.่ีมบัียAอีเว2ลากFอืยAับดมุ ,กภาาEการFยกตAใวรน่าวกจ31รพณเปดบนีีอื ม้ตีนAภี ้อก2างFอ่ วตนะกรซทวาีด�ำจรกสตแาอรลรวบะตจอไรพมาวบม่ยจุี เปน็ ต้น อยา่ งไรกต็ ามการเพม่ิ ขึน้ ของปรมิ าณ Hb F
เลอื ดจะตอ้ งค�ำ นงึ ถงึ การมยี นี แฝง -thalassemia ทงั้ ในภาวะทมี่ ี stress erythropoiesis นมี้ กั จะเพม่ิ ขนึ้ ไม่
ชนิด -thalassemia 1 และ -thalassemia 2(49) เกนิ ร้อยละ 10 แตก่ ม็ ีผลทำ�ให้การวินจิ ฉัยผิดพลาด
ได้ ดังนน้ั การตรวจพบปรมิ าณ Hb F สงู ขนึ้ แล้วจะ
สรุปว่าเป็นโรค -thalassemia จึงต้องพิจารณาให้
รอบคอบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งต้องทราบประวัติและ

8 คูม่ อื การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ

อาการของผู้ป่วย และถ้ามีผลการตรวจเลือดของ อตั โนมตั บิ างหลกั การจะแสดงผลฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกติ
ครอบครวั ประกอบดว้ ย จะชว่ ยใหก้ ารวนิ จิ ฉยั มคี วาม บางชนดิ ในต�ำ แหนง่ เดยี วกบั Hb F เชน่ Hb Hope(54)
ถกู ตอ้ งมากย่ิงขนึ้ จะปรากฏอยตู่ �ำ แหนง่ เดยี วกบั Hb F เมอื่ ท�ำ การตรวจ
ในการรายงานผล Hb F ควรมกี ารทดสอบ วเิ คราะหด์ ว้ ยเครอ่ื ง LPLC ในขณะท่ี Hb Tak(55) หรอื
ยนื ยันด้วยวธิ กี ารอน่ื เช่น การย้อม Hb F cell ด้วย Hb Q-Thailand(56) จะปรากฎอยตู่ �ำ แหนง่ เดยี วกบั Hb F
วธิ ี acid elution ถือเป็นการควบคมุ คณุ ภาพภายใน เมอื่ ทำ�การตรวจวเิ คราะหด์ ว้ ยเครอื่ ง CE ดงั แสดงใน
ห้องปฏิบัติการก่อนการรายงานผลอีกช้ันหน่ึง รปู ท่ี 3 และ 4
เนื่องจากการตรวจวิเคราะห์ฮีโมโกลบินด้วยเคร่อื ง

รปู ที่ 3 Chromatogram จากเครอ่ื ง LPLC แสดงผลการตรวจ Hb Hope ซ่งึ ปรากฏอยู่ในต�ำ แหนง่ เดยี วกับ
Hb F แต่ผลการตรวจดีเอ็นเอ พบว่าเปน็ Hb Hope

รปู ท่ี 4 Electerphoregram จากเครอ่ื ง CE แสดงผลการตรวจ Hb Tak (A) และ Hb Q-Thailand (B)
ซง่ึ ปรากฏอยตู่ �ำ แหนง่ เดยี วกบั Hb F แตผ่ ลการตรวจดเี อน็ เอพบวา่ เปน็ Hb Tak และ Hb Q-Thailand ตามล�ำ ดบั

คู่มอื การตรวจวเิ คราะห์ชนดิ และปริมาณฮีโมโกลบนิ 9

11. EA Bart’s, EE Bart’s, EFA Bart’s, EF Bart’s, แปลผลเพ่ือให้คำ�ปรึกษาเกี่ยวกับการถ่ายทอดทาง
CS EA Bart’s, CS EE Bart’s, CS EFA Bart’s กรรมพนั ธุข์ องครอบครัวผูป้ ่วยได้อยา่ งถูกต้อง
และ CS EF Bart’s ทง้ั หมดนจ้ี ดั เปน็ กลมุ่ โรคธาลสั ซเี มยี โดยสรปุ การแปลผลการตรวจวเิ คราะหช์ นดิ
ท่ีมีฟีโนไทป์และจีโนไทป์ซับซ้อน ซึ่งมีความ และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ เพอื่ การวนิ จิ ฉยั ธาลสั ซเี มยี ท่ี
ผดิ ปกตริ ว่ มระหวา่ ง -thalassemia และ -thalassemia พบบ่อยในประเทศไทย ไมค่ วรแปลผลโดยตรงจาก
ชนิด Hb E (57-60) เนอื่ งจากสาย -globin มปี รมิ าณ ผลการวเิ คราะหข์ องเครอ่ื งตรวจวเิ คราะหฮ์ โี มโกลบนิ
นอ้ ยลงและสาย -globin จะจบั กบั สาย -globin ปกติ อตั โนมตั เิ พยี งอยา่ งเดยี วเทา่ นนั้ ควรพจิ ารณาขอ้ มลู
ได้มากกว่าสาย E-globin จึงทำ�ให้มีสาย -globin อน่ื ประกอบการแปลผล(63, 64) ดังน้ี
ปกติเหลืออยู่น้อย ทำ�ให้ตรวจไม่พบ Hb H แต่จะ 1. อายุของผูท้ ีเ่ ปน็ เจา้ ของตัวอยา่ งเลอื ด
ตรวจพบเฉพาะ Hb Bart’s ซึ่งบ่งบอกถึงการมีโรค 2. ประวัติการรับเลือดหรอื ประวตั ิการรกั ษา
3. อาการทางคลินิก
-thalassemia ร่วมด้วย นอกจากน้ียังพบว่าใน 4. ผลการตรวจคดั กรอง และพารามเิ ตอร ์
ตวั อยา่ งทมี่ ีทง้ั Hb E และ Hb A จะตรวจพบปรมิ าณ ของเมด็ เลือดแดง
ของ Hb E ลดลงด้วยเสมอ โดยจะพบปรมิ าณ Hb E ทั้งนี้ การแปลผลการตรวจวิเคราะห์ชนิด
น้อยกว่ารอ้ ยละ 20 และปริมาณฮีโมโกลบิน จากการวิเคราะห์ของ
ถกู ตอ้ งตกามารจแโี นปไลทผปล์ โกดายรเฉตพรวาจะใขนอกงรผณู้ปที ่วสี่ ยงกสลยั ุว่มา่ นเปี้ใหน็ ้ เคร่ืองอัตโนมัติ ร่วมกับผลการตรวจคัดกรอง และ
คเู่ สยี่ ง จำ�เป็นตอ้ งตรวจวิเคราะหด์ ีเอน็ เอและศกึ ษา พารามเิ ตอร์ของเมด็ เลอื ดแดง ในตัวอยา่ งเลอื ดของ
ครอบครวั เพม่ิ เติม โดยตรวจทั้งยีน -thalassemia คนปกติ พาหะ และผปู้ ว่ ยธาลสั ซเี มยี ชนดิ ตา่ งๆ สรปุ
และ -thalassemia(61, 62) จึงจะสามารถสรุปการ ไว้ในตารางที่ 1(65, 66)

ต ารา งท่ี 1 เสอจลารตั อื กปุ โดนเกอขมากอรัตสแงิ าปรครว่ ลอนมผ้าปกลงกบั กอตผางิ ิลรหพตกมาราาหวรยจะตเวรลแเิวขคลจระ6คาผ5ดั ะ้ปู กหแ่วร์ชลยอนะธงดิา6แแล6ลลัส)ะะซพปีเมารยีิมราชามนณเิิดตฮตอโี มา่ รงโ์ขๆกอลง(บดเมินดั ด็ จแเาปลกลอื กงดาแแรลดวะิเงเคพใรนิ่มาตะเตหัวมิอ์ขขอย้อา่งมเงค ูลร ่อื ง

10 คู่มอื การตรวจวิเคราะห์ชนดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ

คมู่ ือการตรวจวเิ คราะหช์ นิดและปรมิ าณฮีโมโกลบนิ 11

เอกสารอ้างองิ กลุ นภา ฟเู่ จรญิ . คา่ ปกตขิ องฮโี มโกลบนิ เอ 2 โดย
วิธีดีอี-52-ไมโครคอลัมน์โครมาโตกราฟฟี. วารสาร
1. Wasi P, Pootrakul S, Pootrakul P, เทคนคิ การแพทยแ์ ละกายภาพบ�ำ บดั 2535; 4: 32-6.
Pravatmuang P, Winichagoon P, Fucharoen S. 10. ปราโมทย์ เตียวศริ ิ, พรรณี เชาว์เหนือ,
Thalassemia in Thailand. Ann NY Acad Sci 1980; ยุพา จวิ ิริยะวัฒน์ และคณะ. Simple determination
344: 352-63. of haemoglobin วAา2รfสoาrรdเทetคeนctิคioกnาoรแf พheทteยr์เoชzียyงgใoหuมs่
2. Wood WG. Hemoglobin analysis. In: -thalassemia.
Weatherall DJ. (ed.) The Thalassemia. New York: 1977; 10: 17-24.
Churchill Livingstone, 1983; 31-53. 11.InternationalCommitteeforStandardization
3. Wasi P. Laboratory methods for in Hematology. Recommendation for fetal hemoglobin
thalassemia and abnormal hemoglobin. Bangkok: reference preparation and fetal hemoglobin
The Division of Hematology, Department of Medicine determination by alkali denaturation method.
Siriraj Hospital, Mahidol University, 1985: 14-23. Br J Haematol 1979; 42: 133-6.
4. มนัสรี อนุวัฒนกุลชัย. ธาลัสซีเมียและ 12. Bain BJ. Hemoglobinopathy diagnosis
ฮีโมโกลบินผิดปกติ. ใน วิไลรัตน์ นุชประมูล, 2nd ed. Oxford: Blackwell Publishing, 2005.
สุดารัตน์ มโนเชี่ยวพินิจ, ทวีสุข กรรณล้วน 13. Maniatis T, Molecular genetics and
(บรรณาธิการ). อีเล็คโตรโฟรีซีสทางการแพทย์ 88. biosynthesis of hemoglobin. In: Bunn HF and
กรงุ เทพฯ: ภาควชิ าเคมคี ลนิ กิ คณะเทคนคิ การแพทย์ Forget BG. Hemoglobin: molecular, genetic and
มหาวิทยาลยั มหิดล 2531: 80-114. clinical aspects. Philadelphia : W.B. Saunders
5. กุลนภา ฟู่เจริญ. การตรวจหาชนิดของ Company, 1986; 169-222.
ฮีโมโกลบินโดยวิธีการแยกด้วยกระแสไฟฟ้า. 14. Stamatoyannopoulos G, Grosveld F.
ใน กุลนภา ฟู่เจริญ, กนกวรรณ แสนไชยสุริยา Hemoglobin switching. In Stamatoyannopoulos G,
(บรรณาธิการ). การทดสอบทางห้องปฏบิ ัติการเกีย่ ว Majerus PW, Perlmutter RM, Varmus H (eds.) The
กับความผิดปกติของเม็ดเลือดแดง. พิมพ์คร้ังท่ี 3. molecular basis of blood diseases. 3rd ed. London:
ขอนแก่น: มหาวทิ ยาลยั ขอนแก่น 2546: 51-63. W.B. Saunders Company, 2001; 135-82.
6. International Committee for Standardization 15. Variant Hemoglobin Testing System
in Hematology. Recommendations for selected (Bio-Rad Laboratories., USA). Instruction manual.
methods for quantitation of haemoglobin A2. 16. Primus Variant System (Primus
Br J Haematol 1978; 38: 573-8. Corporation., USA.). Instruction manual.
7. Efremov DC, Huisman THJ, Bowman 17. ต่อพงศ์ สงวนเสริมศรี. วิธีการตรวจ
K, Wrightsone NR. Microchromatography of รกั ษาและปอ้ งกนั โรคธาลสั ซีเมยี ชนิดรา้ ยแรงในเดก็ .
hemoglobin: a rapid method for determination of วัฒนาชยั การพิมพ์ กรุงเทพมหานคร, 2537.
hemoglobin A2. J Lab Clin Med 1974; 83: 657- 18. Tatu T, Gategasem P, Hathirat P.
64. Hemoglobin typing by high performance liquid
8. Abraham EC, Reese A, Stallings M, chromatography. Southeast Asian J Trop Med
Huisman THJ. Separation of human hemoglobin Public Health 1997; 28(2): 417-23.
by DEAE cellulose chromatography using glycine 19. Fucharoen S, Winichagoon P,
KCN-NaCl developers. Hemoglobin 1977; 1: 27-44. Wisedpanichkij R, Sae-Ngow B, Sriphanich R,
9. ณัฐยา แซ่อึ้ง, วุฒิชัย สุขสนิท, Oncoung W, et al. Prenatal and Postnatal diagnoses
กรรณิการ์ กัวหา, พิทยา ภาภิรมย์, สมัย ทาเภา, of thalassemias and hemoglobinopathies by

12 คมู่ อื การตรวจวเิ คราะหช์ นิดและปริมาณฮีโมโกลบิน

HPLC. Clin Chem 1998; 44: 740-8. Clin Pathol 2005; 123: 113-8.
20. Sanguansermsri T, Thanarattanakorn P, 28. กุลนภา ฟู่เจริญ, กันยารัตน์ แคนตะ,
Steger HF, Tongsong T, Chanprapaph P, Wanpirak C, รุ่งฤดี ประทุมชาติ, รุ่งฤดี ประทุมชาติ, อุไรวรรณ
Siriwatanapa P, Sirichotiyakul S, Flatz G. Prenatal ยม้ิ ประเสรฐิ , แขไข ไพกะเพศ, และคณะ. ธาลสั ซเี มยี
diagnosis of beta-thalassemia major by high-performance และภาวะขาดเหล็กในกลุ่มประชากรท่ีให้ผลบวกต่อ
liquid chromatography analysis of hemoglobins การตรวจกรอง OF test และ KKU-DCIP-Clear.
in fetal blood samples. Hemoglobin 2001; 25(1): วารสารโลหิตวิทยาและเวชศาสตร์บริการโลหิต
19-27. 2542; 9: 111-8.
21. Hb Gold Analyser (Drew Scientific Ltd., 29. Sanchaisuriya K, Fucharoen S, Ratanasiri
UK.). User’s manual. T, Sanchaisuriya P, Fucharoen G, Dietz E, et al.
22. Sangkitporn S, Pung-amritt P, Sangkitporn Thalassemia and hemoglobinopathies rather than
SK, Sangnoi A, Tanphaichitr VS. The validation iron deficiency are major causes of pregnancy-related
of automated liquid chromatography system for anemia in northeast Thailand. Blood Cells Mol Dis
diagnosis of thalassemias and hemoglobinopa- 2006; 37: 8-11.
thies. Southeast Asian J Trop Med Public Health 30. Fucharoen S, Winichagoon P,
2002; 33: 862-8. Thonglairoam V. -thalassemia associated with
23. Capillarys Hemoglobin(E) Ref.2007 -thalassemia in Thailand. Hemoglobin 1988; 12:
(SEBIA, France). Sebia instructions. 581-92.
24. Winichagoon P, Svasti S, Munkongdee T, 31. Sae-ung N, Fucharoen G, Sanchaisuriya
Chaiya W, Boonmongkol P, Chantrakul N, Fucharoen K, Fucharoen S. Alpha0-thalassemia and related
S. Rapid diagnoses of thalassemias and other disorders in northeast Thailand: a molecular and
hemoglobinopathies by capillary electrophoresis hematological characterization. Acta Haematol
system. Translational Research 2008; 152: 178- 2007; 117: 78-82.
84. 32. Charoenkwan P, Wanapirak C,
25. Srivorakul H, Fucharoen G, Sae-Ung Thanarattanakorn P, Sekararithi R, Sae-Tung R,
N, Sanchaisuriya K, Ratanasiri T, Fucharoen S. Sittipreechacharn S, Sanguansermsri T. Hemoglobin E
Analysis of fetal blood using capillary electrophoresis levels in double heterozygotes of hemoglobin E
system: a simple method for prenatal diagnosis and SEA-type alpha-thalassemia. Southeast Asian
of severe thalassemia diseases. Eur J Haematol J Trop Med Public Health 2005; 36(2): 467-70.
2009; 83(1): 57-65. 33. Sanchaisuriya K, Chirakul S, Srivorakun H,
26. Fucharoen G, Sanchaisuriya S, Sae- Fucharoen G, Fucharoen S, Changtrakul Y, et
ung N, Dangwibul S, Fucharoen S. A simplified al. Effective screening for double heterozygosity
screening strategy for thalassemia and haemo- of Hb E/ 0-thalassemia. Ann Hematol 2008; 87:
globin E in rural communities of Southeast Asia. 911-4.
Bull World Health Organ 2004; 82: 364-72. 34. Sanchaisuriya K, Fucharoen G, Sae-ung
27. Sanchaisuriya K, Fucharoen S, Fucharoen N, Jetsrisuparb, Fucharoen S. Molecular and
G, Ratanasiri T, Sanchaisuriya P, Changtrakul Y, hematologic features of hemoglobin E heterozygotes
et al. A reliable screening protocol for thalassemia with different forms of alpha-thalassemia in
and hemoglobinopathies in pregnancy: an alternative Thailand. Ann Hematol 2003; 82: 612-6.
approach to electronic blood cell counting. Am J 35. Fucharoen G, Trithipsombat J, Sirithawee

คูม่ อื การตรวจวเิ คราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบิน 13

S, Yamsri S, Changtrakul Y, Sanchaisuriya K, features and molecular analysis in Thai patients
et al. Molecular and hematological profiles of with Hb H disease. Ann Hematol 2009; 88(12):
hemoglobin EE disease with different forms of 1185-92.
alpha-thalassemia. Ann Hematol 2006; 85: 450-4. 44. Fucharoen S, Viprakasit V. Hb H
36. Sanchaisuriya K, Fucharoen G, disease: clinical course and disease modifiers.
Fucharoen S. Hb Pakse’ [( 2) codon 142 (TAA- Hematology Am Soc Hematol Educ Program
TAT or Ter-Tyr)] in Thai patients with EABart’s 2009: 26-34.
disease and Hb H disease. Hemoglobin 2002; 45. Winichagoon P, Adirojnanon P, Wasi
26: 227-35. P. Levels of haemoglobin H and proportions of
37. Singsanan S, Fucharoen G, Savongsy red cells with inclusion bodies in the two types
O, Sanchaisuriya K, Fucharoen S. Molecular of haemoglobin H disease. Br J Haematol 1980;
characterization and origins of Hb Constant Spring 46: 507-8.
and Hb Pakse’ in Southeast Asian populations. 46. Sabath DE, Cross ST, Mamiya LY. An
Ann Hematol 2007; 86: 665-9. improved method for detecting red cell with Hb H
38. Pootrakul P, Winichagoon P, Fucharoen inclusions that does not require glass capillary
S, Pravatmuang P, Piankijagum A, Wasi P. Homozygous tubes. Clin Lab Hematol 2003; 25: 87-91.
haemoglobin Constant Spring: a need for revision 47. Fucharoen S, Winichagoon P,
of concept. Hum Genet. 1981; 59(3): 250-5. Pootrakul P, Piankijagum A, Wasi P. Variable
39. Fucharoen S, Winichagoon P, severity of Southeast Asian 0-thalassemia/Hb E
Pootrakul P, Piankijagum A, Wasi P. Differences disease. Birth Defects 1988; 23: 241-8.
between two types of HbH disease, -tha- 48. Nuntakarn L, Fucharoen S, Fucharoen
lassemia1/ -thalassemia2 and -thalassemia1/ G, Sanchaisuriya K, Jetsrisuparb A, Wiangnon S.
Hb Constant Spring. Birth Defect 1988; 23(5A): Molecular, hematological and clinical aspects of
309-15. thalassemia major and thalassemia intermedia
40. Wongchanchailert M, Laosombat V, associated with Hb E-beta-thalassemia in north-
Maipang M. Hemoglobin H disease in children. J east Thailand. Blood Cells Mol Dis 2009; 42: 32-5.
Med Assoc Thai 1992; 75: 611-8. 49. Fucharoen S, Panyasai S, Surapot
41. Viprakasit V, Tanphaichitr VS, Pung- S, Fucharoen G, Sanchaisuriya K. Compound
Amritt P, Petrarat S, Suwantol L, Fisher C, Higgs heterozygote state for G A ( )o-thalassemia and
DR. Clinical phenotypes and molecular characteriza- hereditary persistence of fetal hemoglobin. Am J
tion of Hb H-Paksé disease. Haematologica 2002; Hematol 2005; 80: 119-23.
87(2): 117-25. 50. Fucharoen S, Pengjam Y, Surapot
42. Charoenkwan P, Taweephon R, Sae- S, Fucharoen G, Sanchaisuriya K. Molecular and
Tung R, Thanarattanakorn P, Sanguansermsri T. hematological characterization of HPFH-6/Indian
Molecular and clinical features of Hb H disease deletion-inversion G (A )0-thalassemia and
in northern Thailand. Hemoglobin 2005; 29(2): G (A )0/ Hb E in Thai patients. Am J Hematol
133-40. 2002; 71: 109-13.
43. Laosombat V, Viprakasit V, Chotsam- 51. Fucharoen S, Fucharoen G, Sanchaisuriya
pancharoen T, Wongchanchailert M, Khodchawan K, Surapot S. Molecular characterization of thalassemia
S, Chinchang W, Sattayasevana B. Clinical intermedia associated with HPFH-6/beta-thalassemia

14 คู่มือการตรวจวเิ คราะห์ชนดิ และปริมาณฮีโมโกลบิน

and HPFH-6/Hb E in Thai patients. Acta Haematol associated with the Hb Constant Spring EE Bart’s
2002; 108: 157-61. disease in pregnancy: a molecular and hematological
52. Panyasai S, Fucharoen S, Surapot S, analysis. Blood Cells Mol Dis 2007; 39(2): 195-8.
Fucharoen G, Sanchaisuriya K. Molecular basis and 61. Siriratmanawong N, Fucharoen G,
hematologic characterization of -thalassemia Sanchaisuriya K, Ratanasiri T, Fucharoen S.
and hereditary persistance of fetal hemoglobin in Simultaneous PCR detection of beta-thalassemia
Thailand. Haematologica 2004; 87: 777-81. and alpha-thalassemia 1 (SEA type) in prenatal
53. Wood WG. Increased Hb F in adult diagnosis of complex thalassemia syndrome. Clin
life. Bailliere’s Clin Haematol 1993; 6: 177-213. Biochem 2001; 34: 377-80.
54. Chunpanich S, Fucharoen S, Sanchaisuriya 62. Boonsa S, Sanchaisuriya K, Fucharoen
K, Fucharoen G, Kam-itsara K. Molecular and G, Wiangnon S, Jetsrisuparb A, Fucharoen S. The
hematological characterization of hemoglobin diverse molecular basis and hematological features
Hope / hemoglobin E and hemoglobin Hope / of Hb H and AEBart’s diseases in northeast
alpha-thalassemia 2 in Thai patients. Lab Hematol Thailand. Acta Haematol 2004; 111: 149-54.
2004; 10: 215-20. 63. กลุ นภา ฟู่เจริญ, สุพรรณ ฟู่เจริญ. การ
55. Fucharoen S, Fucharoen G, Sae-ung ตรวจคัดกรองธาลัสซีเมียในประเทศไทย. วารสาร
N, Sanchaisuriya K, Fukumaki Y. Molecular and เทคนิคการแพทย์และกายภาพบำ�บัด 2551; 20:
hematological characterization of Hb Tak and Hb 165-77.
Pyrgos in Thailand. Southeast Asian J Trop Med 64. กุลนภา ฟู่เจรญิ . การแปลผลการตรวจ
Public Health 1997; 28(suppl 3): 110-4. วเิ คราะหฮ์ โี มโกลบนิ เพอ่ื การวนิ จิ ฉยั ธาลสั ซเี มยี ทพ่ี บ
56. Sanchaisuriya K, Chunpanich S, บ่อยในประเทศไทย.วารสารเทคนิคการแพทย์และ
Fucharoen S, Fucharoen G, Sanchaisuriya P, กายภาพบำ�บดั 2552; 21: 212-25.
Changtrakul Y. Association of Hb Q-Thailand with 65. คณะกรรมการจัดทำ�คู่มือการปฏิบัติ
homozygous Hb E and heterozygous Hb Constant งานการตรวจวินิจฉัยโรคธาลัสซีเมียและฮีโมโกลบิน
Spring in pregnancy. Eur J Haematol 2005; 74: ผดิ ปกตทิ างห้องปฏิบัติการ. คมู่ ือการปฏิบัตงิ านการ
221-7. ตรวจวินิจฉัยโรคธาลัสซีเมียและฮีโมโกลบินผิด
57. Wasi P, Sookanek M, Pootrakul S, ปกติทางห้องปฏิบัติการ. พิมพ์คร้ังท่ี 1 นนทบุรี:
Na-Nakorn S, Suingdumrong A. Haemoglobin E กรมวิทยาศาสตร์การแพทย,์ 2552.
and alpha-Thalassaemia. Br Med J 1967; 4: 29- 66. กุลนภา ฟู่เจริญ. การตรวจทางห้อง
32. ปฏบิ ตั กิ ารเพอื่ การวนิ จิ ฉยั ธาลสั ซเี มยี และฮโี มโกลบนิ
58. Fucharoen S, Winichagoon P, ผดิ ปกตทิ พ่ี บบอ่ ยในประเทศไทย. ขอนแกน่ : โรงพมิ พ์
Thonglairoam V, Piankijagum A, Wasi P. EF Bart’s มหาวทิ ยาลัยขอนแกน่ , 2552: 1-209.
disease: Interaction of the abnormal - and -globin
genes. Eur J Haematol 1988; 40: 75-8.
59. Thonglairoam V, Winichagoon P,
Fucharoen S, Wasi P. The molecular basis of AE
Bart’s disease. Hemoglobin 1989; 13: 117-24.
60. Fucharoen S, Fucharoen G, Sae-ung
N, Sanchaisuriya K. Thalassemia intermedia

คมู่ ือการตรวจวิเคราะห์ชนิดและปรมิ าณฮโี มโกลบนิ 15

บทท่ี 2
การตรวจวเิ คราะห์ฮีโมโกลบนิ ผดิ ปกติ

ทางหอ้ งปฏบิ ัติการ

นับต้ังแต่มีการค้นพบฮีโมโกลบินผิดปกติ ความรพู้ น้ื ฐานเกย่ี วกบั การสงั เคราะหฮ์ โี มโกลบนิ
ชนดิ แรก คอื Hb S ทท่ี �ำ ใหเ้ กดิ โรค sickle cell anemia ในแตล่ ะระยะของการเจรญิ เตบิ โต มคี วามส�ำ คญั ตอ่
ในปี ค.ศ. 1949 มกี ารคน้ พบฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตชิ นดิ การวนิ จิ ฉยั เบอ้ื งตน้ วา่ ฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตทิ ตี่ รวจพบ
ต่างๆ เพ่ิมข้ึนอีกมากมาย มีการตั้งชื่อฮีโมโกลบิน ในผู้ป่วย เกิดจากความผิดปกติของยีนใด หากพบ
ผดิ ปกตเิ รยี งตามล�ำ ดบั ตัวอกั ษร เชน่ Hb C, Hb D, ฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตเิ พยี งชนดิ เดยี วในผใู้ หญแ่ ละมปี รมิ าณ
Hb E, Hb G และ Hb J หรือตั้งตามชื่อของเมอื งท่ี ค่อนขา้ งสงู ถึงร้อยละ 50 ของฮีโมโกลบนิ ท้งั หมดใน
พบผูป้ ่วยครง้ั แรก เช่น Hb Constant Spring (เมือง เลอื ด มักหมายถงึ พาหะความผดิ ปกตทิ ่ีเกิดจากสาย
Constant Spring ในประเทศจาไมกา้ ), Hb Queens -globin และอาจสง่ ผลกระทบตอ่ การท�ำ หน้าท่ีของ
(ในสหรัฐอเมรกิ า), Hb Beijing (ประเทศจนี ), Hb Tak ฮีโมโกลบินในเม็ดเลือดแดง เนื่องจากคนปกติมี
(ประเทศไทย) หรอื Hb Q-Thailand (ประเทศไทย) -globin gene เพียง 2 ยีน
เปน็ ตน้ ส่วนความผิดปกติของสาย -globin น้ัน
ปัจจุบันมีรายงานการตรวจพบฮีโมโกลบิน มักพบประมาณรอ้ ยละ 25 ของฮโี มโกลบนิ ทง้ั หมด
ผดิ ปกตมิ ากกวา่ 850 ชนดิ (1, 2) แยกเปน็ ฮโี มโกลบนิ ในเลือดและส่งผลกระทบต่อการทำ�หน้าท่ีน้อยกว่า
ผดิ ปกตขิ องสายโกลบนิ ชนดิ ตา่ งๆ ทงั้ ชนดิ -globin, ความผดิ ปกตขิ องสาย -globin เนอื่ งจากในคนปกติ
-globin, -globin และ -globin แตท่ พี่ บไดบ้ อ่ ย คอื จะมียีน -globin รวมทั้งสนิ้ 4 ยีน คอื 2- และ
ชนดิ ท่เี กิดจากความผิดปกติของสาย -globin และ 1-globin gene อย่างละ 2 ชดุ และเนอื่ งจากยีน
-globin เน่ืองจากมีปริมาณการตรวจพบในเลือด
มากกว่า สว่ นชนดิ ท่เี กิดจากสาย -globin จะตรวจ 2-globin แสดงออกได้มากกว่ายีน 1-globin
พบได้เฉพาะในระยะทารกในครรภ์หรือแรกคลอด ปริมาณฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีเกิดจากความผิดปกติ
เท่านนั้ เน่ืองจากเป็นระยะท่ยี ังมกี ารแสดงออกของ ของยีน 2-globin จึงพบได้มากกว่าความผิดปกติ
-globin gene อยู่ จึงทำ�ให้เกิดความผิดปกติของ ท่ีเกิดจากยีน 1-globin ความรู้พื้นฐานเหล่านี้จะ
H-bgloFb(in2น2้อ) ยเมลือ่ง เตฮิบีโมโตโกขล้นึ บมินีกาผริดแปสกดตงอินอ้ีจกะหขอางยยไปีน ชว่ ยใหก้ ารศกึ ษาฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตใิ นระดบั โมเลกลุ
เนอื่ งจากสาย -globin ถกู ทดแทนดว้ ยสาย -globin ทำ�ได้ง่ายและตรงเป้ามากขึน้
ปกติ และ Hb F ถกู แทนที่ดว้ ย Hb A ( 2ส่ว2น) คทว�ำ าใหม้ นอกจากจะจ�ำ แนกฮีโมโกลบินผิดปกติเหล่า
ตรวจไม่พบฮีโมโกลบินผิดปกติอีกต่อไป นี้ตามชนดิ ของสายโกลบนิ ท่ผี ิดปกติเป็น -, -, -
ผดิ ปกตบิ นสาย -globin นน้ั ท�ำ ใหเ้ กดิ ความผดิ ปกติ หรอื -globin chain variant แลว้ อาจจ�ำ แนกชนดิ
ต่อ Hb 2A-23)( จ2งึ ม2กั) ถซกู ่ึงมมอีปงรขมิ า้ ามณแนลอ้ะไยมใใ่นหเค้ลวอื าดมอสย�ำ แู่ คลญั ้ว ตามลกั ษณะการก่อใหเ้ กดิ โรคไดเ้ ปน็ กลมุ่ ๆ ดงั น้ี(4)
(รอ้ ยละ 1. กลุ่มฮีโมโกลบินผิดปกติที่ก่อให้เกิด
มากนัก จึงมีรายงานการตรวจพบน้อยกว่าความ ปญั หาสขุ ภาพท่สี ำ�คญั เช่น Hb S ในกลุม่ ประชากร
ผิดปกติบนสาย - และ -globin(3) แอฟรกิ า
2. กลมุ่ ฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตทิ ไ่ี มก่ อ่ ใหเ้ กดิ โรค
โดยตวั เอง แตเ่ มอ่ื พบรว่ มกบั ธาลสั ซเี มยี หรอื ฮโี มโกลบนิ
ผิดปกติชนิดอื่น อาจก่อให้เกิดโรคได้ เช่น Hb E,

16 คู่มือการตรวจวิเคราะหช์ นิดและปริมาณฮีโมโกลบิน

Hb C, Hb O-Arab, Hb D-Punjab เป็นต้น ทพ่ี บในธาลัสซเี มยี ด้วย ในกลุม่ นที้ ่ีพบได้บ่อยในคน
3. กล่มุ ฮีโมโกลบินผิดปกติท่กี ่อให้เกิดความ ไทย ไดแ้ ก่ Hb E, Hb Malay, Hb Constant Spring,
ผดิ ปกตทิ างโลหติ วทิ ยาตา่ งๆ เชน่ chronic hemolytic Hb Pakse’, Hb Q-Thailand และ Hb Quang Sze
anemia, high oxygen affinity ท่ีนำ�ไปสู่ภาวะ เป็นต้น อีกกลุ่มหนึ่งเป็นฮีโมโกลบินผิดปกติที่ไม่ได้
polycytemia เชน่ Hb Tak หรือ low oxygen affinity เป็นธาลัสซีเมีย กลุ่มนี้มีหลายชนิดท่ีพบในคนไทย
ที่น�ำ ไปสู่ภาวะ cyanosis เชน่ Hb M เชน่ Hb Hope, Hb Korle-Bu, Hb Pyrgos และ Hb
4. กลุ่มฮีโมโกลบินผิดปกติที่ไม่แสดง Hekinan เป็นต้น การที่มีฮีโมโกลบินผิดปกติหลาย
อาการใดๆ และเป็น polymorphism ท่ีตรวจพบได้ ชนดิ และมที ง้ั ทกี่ อ่ ใหเ้ กดิ และไมก่ อ่ ใหเ้ กดิ อาการทาง
ในประชากรท่วั ไป เชน่ Hb Pyrgos, Hb Hope, Hb คลินิก การวินิจฉัยแยกชนิดของฮีโมโกลบินผิดปกติ
Hekinan เปน็ ต้น เหลา่ น้ี จงึ มคี วามส�ำ คญั ตอ่ การใหก้ ารดแู ลรกั ษาและ
นอกจากน้ียังมีการจำ�แนกฮีโมโกลบินผิด ให้คำ�ปรกึ ษาแนะน�ำ ทางพันธุกรรมแกผ่ ูป้ ่วย
ปกติออกเป็นกลุ่มฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีเป็นธาลัส สำ�หรับประเทศไทยมีรายงานการตรวจ
ซีเมยี (thalassemic hemoglobinopathy)(5) กลา่ วคอื ฮีโมโกลบินผดิ ปกติชนดิ ตา่ งๆ มากกวา่ 30 ชนิด มี
นอกจากสังเคราะห์เป็นฮีโมโกลบินผิดปกติออกมา ทง้ั ชนดิ ทไ่ี มก่ อ่ ใหเ้ กดิ โรค และชนดิ ทจ่ี ดั เปน็ ธาลสั ซเี มยี
แลว้ ปรมิ าณทสี่ งั เคราะหย์ งั นอ้ ยกวา่ ปกตเิ หมอื นกบั ดงั แสดงในตารางที่ 1(6)

ตารางท่ี 1 ฮีโมโกลบินผิดปกติที่มีรายงานตรวจพบในประชากรไทย (ดดั แปลงและเพิ่มเตมิ ข้อมูล
จากเอกสารอ้างอิงหมายเลข 6)

Hemoglobin Mutation Base Change Laboratory Findings

Hb Anantharaj (Hb J Wuming) l l Lys - Gln AAG - CAG Normal

Hb Siam (Hb Ottawa) 15 Gly - Arg GGT - CGT Normal
Hb Hekinan 27 Glu - Asp GAG - GAT Normal
Hb Queens (Hb Ogi) 34 Leu - Arg CTG - CGG Normal
Hb Thailand 56 Lys - Thr AAG - ACG Normal
Hb J Buda 61 Lys - Asn AAG - AAC Normal
Hb Q Thailand 74 Asp - His GAC - CAC -thalassemia
Hb Suan Dok 109 Leu - Arg CTG - CGG -thalassemia
Hb Quong Sze 125 Leu - Pro CTG - CCG -thalassemia
Hb Pak Num Po 131/132 insertion -thalassemia
Hb Constant Spring C.t. / elongation +T -thalassemia
Hb Pakse’ C.t. / elongation TAA - CAA -thalassemia
Hb C 6 Glu - Lys TAA - TAT Target cells
Hb S 6 Glu - Val GAG - AAG Sickle cell anemia
Hb G-Makassar 6 Glu - Ala GAG - GTG Normal
GAG - GCG

ค่มู ือการตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปริมาณฮีโมโกลบนิ 17

Hemoglobin Mutation Base Change Laboratory Findings
Hb Siriraj 7 Glu - Lys GAG - AAG Normal
Hb Malay 19 Asn - Ser AAC - AGC
Hb G Coushatta 22 Glu - Ala GAA - GCA -thalassemia
Hb E 26 Glu - Lys GAG - AAG Normal
Hb J Bangkok 56 Gly - Asp GGC - GAC
Hb Korle-Bu 73 Asp - Asn GAT - AAT -thalassemia
Hb Pyrgos 83 Gly - Asp GGC - GAC Normal
Hb New York 113 Val - Glu GTG - GAG Normal
Hb D Punjab 121 Glu - Gln GAA - CAA Normal
Hb Khon Kaen 123-125 (-8 bp) - ACCCCACC Normal
Hb Dhonburi 126 Val - Gly GTG - GGG Normal
Hb Cook 132 Lys - Thr AAA - ACA
Hb Hope 136 Gly - Asp GGT - GAT -thalassemia
Hb Kodaira II 146 His - Gln CAC - CAG -thalassemia
Unstable
Hb Tak C.t. / elongation + AC
Normal
Hb Lepore Washington - Boston 87- 116 fusion Deletion Incp.oOlyc2yateffminiitay /
Hb Lepore-Hollandia 22- 50 fusion Deletion Incp.oOlyc2yateffminiitay /

-thalassemia
-thalassemia

ฮีโมโกลบนิ ผิดปกติทพ่ี บบอ่ ยใน ตามปกติ และทำ�ให้การสร้างสายเบต้าลดลงเหลือ
ประชากรไทย ประมาณร้อยละ 70 ของการสร้างสายเบต้าปกติ
เกิดเป็น +-thalassemia การเปล่ียนแปลงของเบส
ฮีโมโกลบินผิดปกติที่พบบ่อยในประชากร ใน codon ต�ำ แหนง่ ที่ 26 ท�ำ ให้ mRNA มีโครงสร้าง
ไทยมี 2 ชนดิ คอื Hb E และ Hb CS ต่างไปจากปกติ และสร้างสายเบต้าที่ผิดปกติ เกิด
1. Hb E เป็นฮีโมโกลบนิ ผดิ ปกติ คือ Hb E ซ่ึงมกี รดอะมโิ น
Hb E เป็นฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีพบทั่ว ในตำ�แหนง่ ท่ี 26 ของสายเบต้าเปล่ียนจาก glutamic
ประเทศไทย และพบมากที่สุดในภาคตะวันออก acid เปน็ lysine (รปู ท่ี 1)
เฉียงเหนือ Hb E เกิดจากความผิดปกติที่ codon เนื่องจาก Hb E ก่อให้เกิดความผิดปกติ
ต�ำ แหนง่ ที่ 26 บน exon 1 ของ -globin gene มี เหมือน +-thalassemia ภาวะทเี่ ป็น heterozygote
การเปล่ียนแปลงของเบสจาก G เป็น A ทำ�ให้รหสั และ homozygote ของ Hb E จงึ ไมท่ ำ�ให้เกิดโรค แต่
ของเบสเปลี่ยนจาก GAG เป็น AAG หรอื codon เมอื่ มปี ฏสิ มั พนั ธร์ ว่ มกบั -thalassemia จะท�ำ ใหเ้ กดิ
26 (G-A) ท�ำ ให้เกดิ การ splicing ผิดปกติบน exon 1 โรคธาลัสซีมยี ชนดิ รุนแรงได(้ 7, 8)
ตรงต�ำ แหนง่ codon ที่ 25 รว่ มกบั การ splicing ทเ่ี กดิ

18 คู่มือการตรวจวิเคราะห์ชนดิ และปริมาณฮีโมโกลบนิ

รูปที่ 1 แสดงต�ำ แหน่งของ Intron (IVS I และ IVS II) ที่ถกู ตดั ออกไปโดยกระบวนการ RNA splicing ใน E
เปรียบเทียบระหว่าง E ทม่ี ี normal splicing (A) กับ E ทม่ี ี abnormal splicing ท่ีต�ำ แหน่ง
codon 25 ซ่ึงไม่สามารถสรา้ ง E-globin ได้ (B) โดยเครือ่ งหมาย * แสดงต�ำ แหน่ง codon 26,
GAG-->AAG

2. Hb Constant Spring (Hb CS) กำ�เนิด ในประชากรกลุ่มน้ี สว่ น Hb Pakse’ พบเป็น
Hb CS เปน็ ทรี่ จู้ กั กันดีในคนไทย เนอ่ื งจาก แหล่งก�ำ เนิดเดียวกันท้งั หมด จึงมคี วามชุกน้อยกว่า
เป็นฮีโมโกลบินผิดปกติที่พบได้บ่อยและเป็นสาเหตุ เมอื่ เทยี บกบั Hb CS(11, 12) พาหะฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกติ
สำ�คัญของ -thalassemia เกิดจากความผิดปกติ ทงั้ สองชนดิ นไ้ี มแ่ สดงอาการใดๆ แตห่ ากพบรว่ มกบั
ท่ตี �ำ แหนง่ termination codon ของยนี 2-globin -thalassemia 1 จะท�ำ ให้เกิดโรค Hb H, EA Bart’s
(TAA-CAA) เปน็ ผลใหม้ ีการสงั เคราะหส์ าย -globin และ EF Bart’s ที่มีอาการรุนแรงและมคี ่าทางโลหติ
ทย่ี าวผิดปกติ ประกอบดว้ ยกรดอะมโิ นถึง 172 ตวั วิทยาคล้ายคลึงกัน(13) จึงจัดเป็น non deletional
จึงไม่เสถียรและพบได้น้อยในเลือด ต่อมามีการ -thalassemia 2 ชนดิ หนึง่ ท่ีมีความส�ำ คญั
คน้ พบมวิ เตชน่ั ณ ต�ำ แหนง่ เดยี วกนั อกี ชนดิ หนง่ึ คอื การตรวจพบฮีโมโกลบินผิดปกติท้ังสอง
2-globin (TAA-TAT) กอ่ ใหเ้ กดิ การสงั เคราะหส์ าย ชนิดนีเ้ มอ่ื ท�ำ Hb typing จำ�เปน็ ต้องรายงานทกุ ครัง้
โกลบินที่ยาวผิดปกติเช่นเดียวกันแต่เรียกชื่อว่า แต่เนื่องจากการตรวจ Hb typing ในงานประจ�ำ วัน
Hb Pakse’ เน่ืองจากค้นพบครั้งแรกในคนลาว แต่ ไมว่ า่ จะใชว้ ธิ ี HPLC, LPLC หรอื CE ไมส่ ามารถแยก
ตอ่ มาพบวา่ พบไดบ้ อ่ ยทง้ั ในคนไทยและกมั พชู าดว้ ย Hb CS และ Hb Pakse’ ออกจากกันได้ เม่ือตรวจ
Hb Pakse’ ไม่สามารถแยกออกจาก Hb CS ได้โดย พบจึงแนะนำ�ให้รายงานเป็น Hb CS เนือ่ งจากพบ
การตรวจวิเคราะห์ Hb typing ดังแสดงในรูปท่ี 2 ได้บ่อยกว่า Hb Pakse’ ข้อควรระวังทางห้อง
ต้องใช้การตรวจวิเคราะห์ดีเอ็นเอเท่านั้น(9, 10) จาก ปฏิบตั กิ าร ส�ำ หรบั ฮีโมโกลบินผดิ ปกติ 2 ชนิดนค้ี ือ
การศึกษาลักษณะ DNA Polymorphism ท่สี มั พันธ์ ความไม่เสถียร และการมีปริมาณน้อย หากเก็บ
กับยีนฮีโมโกลบินผิดปกติทั้งสองชนิดน้ีในคนไทย เลอื ดไวน้ านเกนิ ไปอาจตรวจไมพ่ บ ท�ำ ใหก้ ารแปลผล
ลาว และกมั พูชา ทำ�ให้พบวา่ Hb CS มหี ลายแหล่ง ผดิ พลาดได้

คมู่ ือการตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮโี มโกลบนิ 19

รูปที่ 2 Chromatogram ของ Hb CS (A) และ Hb Pakse’ (B) เมือ่ แยกด้วยวิธี HPLC

ฮีโมโกลบินผิดปกตทิ พ่ี บไมบ่ ่อยใน ถกู แยกออกมาทตี่ �ำ แหนง่ S-window หรอื D-window
ประชากรไทย ดงั แสดงในรปู ที่ 4 โครมาโตแกรมจะแสดง abnormal
1. กลุ่มฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีอยู่ในตำ�แหน่งใกล้ peak เพียง 1 peak เน่อื งจากเปน็ -chain variant
เคยี งกับ Hb S โดยหลกั การ HPLC และ LPLC จึงพบปริมาณฮีโมโกลบินผิดปกติอยู่ประมาณ
1.1 กล่มุ -chain variant (Hb D-Punjab, รอ้ ยละ 35-45 และมผี ลการตรวจทางโลหติ วทิ ยาอน่ื ๆ
Hb Tak, Hb Korle-Bu และ Hb G-Makassar) อยใู่ นเกณฑป์ กติ หากตอ้ งการวนิ จิ ฉยั แยกชนดิ อาจ
ฮีโมโกลบินผิดปกติในกลุ่มนี้ ได้แก่ Hb S, ทำ�การตรวจเบ้อื งตน้ ด้วยวธิ ี sickling test ถ้ามี fresh
Hb D-Punjab, Hb Tak, Hb Korle-Bu และ Hb specimen ซงึ่ ใชต้ รวจหา Hb S หากไดผ้ ลลบจงึ ตรวจ
G-Makassar เป็น -chain variant ทั้งหมดเกิด วิเคราะห์ดีเอ็นเอต่อไป อาจตรวจหา Hb S และ
จากความผิดปกติทแ่ี ตกต่างกนั คอื Hb S [ 6(A3) Hb D-Punjab mutations ด้วยเทคนคิ PCR-RFLP
Glu-Val], Hb D-Punjab [ 121(GH4)Glu-Gln], โดยใช้เอนไซม์ Mst II(14) และ EcoR I(15) ตามล�ำ ดับ
Hb Tak [ 147Term-thr], Hb Korle-Bu [ 73(E17) และสามารถใช้เทคนิค multiplex PCR ในการตรวจ
Asp-Asn] และ Hb G-Makassar [ 6(A3)Glu-Ala] จ�ำ แนกฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตเิ หลา่ นอี้ อกจากกนั ในงาน
แตท่ นี่ �ำ มารวมไวใ้ นกลมุ่ เดยี วกนั เนอ่ื งจากมลี กั ษณะ ประจำ�วนั (16) ซึ่งท�ำ ไดง้ ่ายกวา่ จากการศกึ ษาพบว่า
ผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการคล้ายกันมาก หาก ในคนไทยทวั่ ไปพบเปน็ Hb Tak และ Hb D-Punjab ได ้
ตรวจดว้ ยเครอ่ื ง LPLC อาจถกู แยกออกมาทตี่ �ำ แหนง่ บ่อยกวา่ Hb S สำ�หรับ Hb G-Makassar มรี ายงาน
สSว่-wนiใnนdoHwPLหCรอื ก็มAี2rewteinndtoiown ก็ได้ ดังแสดงในรปู ท่ี 3 ครงั้ แรกในประเทศอนิ โดนเี ซยี ตอ่ มาพบวา่ มรี ายงาน
time ใกล้กนั มาก จึงไม่ ทางภาคใตข้ องประเทศไทย(17, 18)
สามารถแยกชนิดได้ ฮีโมโกลบินผิดปกติเหล่านี้อาจ

20 คู่มอื การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบิน

รูปที่ 3 Chromatogram ของ Hb S (A), Hb D-Punjab (B), Hb Tak (C) และ Hb G-Makassar (D)
เมอ่ื แยกดว้ ยวธิ ี LPLC

คู่มือการตรวจวเิ คราะห์ชนดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบิน 21

รูปท่ี 4 Chromatogram ของ Hb S (A), Hb D-Punjab (B), Hb Tak (C) และ Hb G-Makassar (D)
เมื่อแยกด้วยวธิ ี HPLC

22 คมู่ อื การตรวจวเิ คราะห์ชนดิ และปริมาณฮโี มโกลบิน

ส่วน Hb Korle-Bu เป็น -chain variant เมือ่ ใช้เทคนิค HPLC หรือ LPLC แตเ่ ม่ือใช้เทคนิค
อีกชนิดหนึ่ง พบครั้งแรกในแถบแอฟริกา แต่มี CE จะสามารถแยก Hb Korle-Bu, Hb อEยแ่าลงะไรHกb็ตาAม2
รายงานตรวจพบในคนไทยจากจังหวัดนครสวรรค์ ออกจากกนั ไดอ้ ยา่ งชดั เจน (รูปที่ 5)
และสุพรรณบุรี โดยพบร่วมกับพาหะ Hb E, ยงั ตอ้ งการการตรวจยนื ยนั ดว้ ยวธิ ี PCR เชน่ กนั (19, 20)
-thalassemia 2 และ -thalassemia 1 ฮโี มโกลบนิ
ชนิดนี้แยกได้ไม่ชัดเจนจาก Hb A2 และ Hb E

รูปท่ี 5 Chromatogram ของ Hb Korle-Bu ที่พบรว่ มกบั Hb E เมื่อแยกด้วยวิธี HPLC (A), LPLC (B),
และ CE (C)

1.2 กลุ่ม -chain variant (Hb Siam,
Hb Queens และ Hb Q-Thailand)
ฮีโมโกลบินผิดปกติในกลุ่มน้ี ประกอบด้วย
Hb Siam [ 15(A13)Gly-Arg], Hb Queens
[ 34(B15)Leu-Arg] และ Hb Q-Thailand [ 74(EF3)
Asp-His] โดย Hb Siam และ Hb Queens เกิดจาก
มวิ เตชน่ั บน 1-globin gene จงึ พบปรมิ าณ Hb variant
ได้ในชว่ งประมาณรอ้ ยละ 15–20 เทา่ น้นั มีลักษณะ
ของ peak ถูกแยกออกมาในตำ�แหน่งเดียวกันกับ
Hb S, Hb D-Punjab, Hb Tak, Hb G-Makassar
และ Hb Korle-Bu ดังแสดงในรปู ท่ี 6 แตม่ ีปรมิ าณ
น้อยกวา่ ซึ่งบ่งช้วี ่าเป็น -chain variant ฮีโมโกลบนิ
ผิดปกติกลุ่มนี้ตรวจพบได้ไม่บ่อยเหมือนกลุ่มที่ 1.1
แต่เมื่อตรวจพบแล้วจำ�เป็นต้องตรวจยืนยันโดยการ
ตรวจวเิ คราะหด์ เี อ็นเอเช่นกัน(21-23)

รปู ที่ 6 Chromatogram ของ Hb Siam
เมือ่ แยกด้วยวธิ ี HPLC

คูม่ ือการตรวจวเิ คราะห์ชนิดและปรมิ าณฮีโมโกลบนิ 23

ส�ำ หรบั Hb Q-Thailand จดั เปน็ -thalassemia ชนดิ ดว้ ย จงึ จะถอื วา่ ตรวจไดถ้ กู ตอ้ ง การใชว้ ธิ ี multiplex PCR
หนึ่งที่พบได้บ่อยในคนไทย เกิดจากความผิดปกติ ตรวจหาความผิดปกติทั้งสองอย่างนี้พร้อมกัน ช่วย
ของยนี 1-globin ทต่ี ำ�แหนง่ codon 74 Asp-Asn ใหก้ ารท�ำ งานสะดวกมากขึ้น(24)
ความผดิ ปกตนิ จ้ี ะเชอ่ื มตอ่ กบั -thalassemia 2 ชนดิ เนอ่ื งจาก Hb Q-Thailand เปน็ ความผดิ ปกติ
4.2 kb deletion บนโครโมโซมข้างเดียวกันเสมอ ของสาย -globin chain ทพี่ บไดบ้ อ่ ยในคนไทยซงึ่ มี
ผู้ที่เป็นพาหะ Hb Q-Thailand ทุกคนจึงเป็นพาหะ ความชกุ ของ Hb E สูงด้วย จึงอาจพบผทู้ ีเ่ ปน็ พาหะ
-thalassemia 2 ชนดิ 4.2 kb deletion ด้วย เม่ือพบ ของ Hb Q-Thailand ร่วมกับ Hb E ได้ ทำ�ใหต้ รวจ
รว่ มกบั -thalassemia 1 จึงท�ำ ให้เกดิ โรค Hb H ได้ พบฮีโมโกลบินได้หลายชนิดในเลือด ประกอบด้วย
โดยเรยี กชือ่ ว่า QH disease ดงั แสดงในรปู ที่ 7 ซึง่ Hb A H( bA2Q-AT2h),aHilbanEd( EA2( QE22), HEb2)Qด-ังThแaสilaดnงdใน( รQปู 2ทAี่ 28)
นอกจากจะต้องตรวจพบมิวเตช่ันท่ี codon 74 แล้ว และ
ยงั ตอ้ งตรวจพบ -thalassemia 2 ชนดิ 4.2 kb deletion

รปู ท่ี 7 Chromatogram ของ Hb Q-Thailand เมือ่ แยกดว้ ยวธิ ี HPLC (A) และ Hb QH disease
เมื่อแยกด้วยวิธี LPLC (B)

รปู ที่ 8 Chromatogram ของ Hb Q-Thailand และ Hb Q-Thailand E เมื่อแยกด้วยวิธี HPLC (A)
และ LPLC (B)

24 คมู่ อื การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปรมิ าณฮีโมโกลบิน

2. กลุม่ -chain variant อื่นๆ (Hb C, Hb Pyrgos, เปน็ Hb E ทั้งหมด แต่มีปริมาณ Hb C สงู กว่าผทู้ ี่
Hb Hope และ Hb J-Bangkok) เป็นพาหะ Hb E ท่ัวไปอย่างชัดเจน และให้ผลลบ
ฮีโมโกลบินผิดปกติในกลุ่มนี้เกิดจากความ ตอ่ การตรวจกรองดว้ ย DCIP ตอ้ งใชเ้ ทคนคิ การตรวจ
ผดิ ปกตขิ องสาย -globin ท่ไี ม่ก่อให้เกดิ อาการทาง ดเี อน็ เอชว่ ยวนิ จิ ฉยั แยก(25, 26) ตอ่ มามกี ารใชเ้ ทคนคิ
คลินิกที่รุนแรง และมีปริมาณฮีโมโกลบินผิดปกติที่ HPLC, LPLC หรือ CE ซงึ่ สามารถแยก Hb C ออก
สงั เคราะหส์ งู ในระดับเทียบเทา่ Hb A ประกอบด้วย จาก Hb E ไดอ้ ยา่ งชดั เจน ในการท�ำ Hb typing ดงั แสดง
Hb C [ 6(A3)Glu-Lys], Hb Pyrgos [ 83(EF7)Gly-Asp], ในรปู ท่ี 9 จงึ มกี ารตรวจพบ Hb C มากขน้ึ และพบวา่
Hb J-Bangkok [ 56(D7)Gly-Asp] และ Hb Hope มีความชุกสูงพอสมควรในคนไทย ในทางปฏิบัติ
[ 136(H14)Gly-Asp] ไม่จำ�เป็นต้องตรวจดีเอ็นเอเพ่ือยืนยันซ้ำ� เว้นแต่
ส�ำ หรบั Hb C แตเ่ ดมิ เชอื่ ว่าตรวจพบเฉพาะ ในรายทม่ี คี วามผดิ ปกตอิ ยา่ งอน่ื รว่ มดว้ ย เชน่ ในราย
ในกลุ่มคนเช้ือสายแอฟริกัน ไม่มีรายงานการตรวจ ทเ่ี ป็น homozygote หรือ พบร่วมกับ Hb S หรือ
พบในคนไทย เนื่องจากการตรวจ Hb typing ขณะ Hb Korle-Bu เพราะท�ำ ให้เกิด microcytic anemia
น้ันส่วนใหญ่ใช้วิธี alkaline electrophoresis ซ่ึงไม่ และเกิด Hb crystal formation ของ Hb C ใน
สามารถแยก Hb C ออกจาก Hb E ได้ จึงถกู รายงาน เมด็ เลอื ดแดงมากขนึ้ อาจเกดิ ปญั หาทางคลนิ กิ ได(้ 27)

รูปท่ี 9 Chromatogram ของ Hb C เมือ่ แยกด้วยวธิ ี HPLC (A) และ LPLC (B)

สำ�หรบั Hb Pyrgos, Hb Hope และ Hb J ซ้อนกันกับ Hb A เม่ือทำ�การตรวจวิเคราะห์ด้วย
Bangkok เป็น nonpathological -chain variant เครื่อง HPLC และจะปรากฏ peak ใกลเ้ คียงกันกบั
ทั้งหมดมีลักษณะการแยกด้วย HPLC และ LPLC Hb A เมื่อทำ�การตรวจวิเคราะห์ด้วยเคร่ือง LPLC
คล้ายกัน (รูปท่ี 10-12) Hb Pyrgos และ Hb Hope อย่างไรก็ตามการวินิจฉัยที่แน่นอนต้องอาศัยการ
แยกออกจาก Hb A และ Hb E ชดั เจน จงึ ตรวจพบได้ ตรวจวิเคราะหด์ เี อ็นเอ(28-31)
ง่าย ส่วน Hb J-Bangkok จะปรากฏ peak ต�ำ แหน่ง

คมู่ อื การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปริมาณฮโี มโกลบิน 25

รปู ที่ 10 Chromatogram ของ Hb Pygos/Hb E เมือ่ แยกด้วยวธิ ี HPLC (A) และ LPLC (B)
รูปท่ี 11 Chromatogram ของ Hb Hope เมือ่ แยกดว้ ยวิธี HPLC (A) และ LPLC (B)

รูปที่ 12 Chromatogram ของ Hb J-Bangkok/HbE เมอื่ แยกด้วยวิธี HPLC (A) และ LPLC (B)

26 คมู่ ือการตรวจวเิ คราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮีโมโกลบิน

3. กลุ่ม -chain variant อืน่ ๆ (Hb Hekinan และ นา่ สนใจ(32-34) หากผปู้ ว่ ยมี Hb Hekinan รว่ มกบั Hb E
Hb Beijing) โดยไมม่ ีความผดิ ปกตขิ อง -thalassemia รว่ มด้วย
Hb Hekinan [ 27(B8) Glu-Asp] และ Hb Beijing ปรมิ าณ Hb Hekinan ซง่ึ มนี อ้ ยมาก จะรวมอยกู่ บั Hb A
[ 16(A14) Lys-Asn] เป็นฮโี มโกลบินผดิ ปกติในกลมุ่ ทำ�ให้เห็นฮีโมโกลบินผิดปกติเพียงชนิดเดียว คือ
-chain variant ทต่ี รวจพบรว่ มกบั ฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกติ Hb E ดังแสดงในรูปที่ 13A แต่หากพบ Hb Hekinan
หรือธาลัสซีเมยี ชนดิ อน่ื ในคนไทย รว่ มกับ Hb E และภาวะ -thalassemia อยา่ งอ่นื
Hb Hekinan เปน็ nonpathological -variant ด้วย จะทำ�ให้ -globin chain ปกติน้อยลง ทำ�ให้
ที่พบมากในกลุ่มคนญ่ีปุ่นและจีน เกิดจากมิวเตชั่น พบ abnormal peak อกี 2 peak คือ Hb Hekinan
บนยนี 1-globin ปรมิ าณทส่ี งั เคราะหไ์ ดจ้ งึ นอ้ ยกวา่ (จาHกK2HbA2)AแลแะละHbHEbHEekอinยa่าnง(ชดั HเKจ2นE2ด)ังซตง่ึ วั แอยยก่าองอในก
ฮีโมโกลบนิ ผิดปกตชิ นดิ อื่นทเ่ี กิดจากมวิ เตชนั่ บนยีน รปู ที่ 13B ชว่ ยใหก้ ารวนิ จิ ฉยั เบอื้ งตน้ งา่ ยขน้ึ อยา่ งไร
2-globin ประกอบกับตำ�แหน่งของ Hb Hekinan กต็ าม การตรวจวนิ จิ ฉยั ทแี่ นน่ อนตอ้ งอาศยั การตรวจ
และ Hb A จากการวิเคราะห์โดยวธิ ี HPLC/ LPLC วเิ คราะหด์ เี อน็ เอของยีน 1-globin(32)
ใกลเ้ คยี งกนั มาก จงึ ท�ำ ใหม้ โี อกาสวนิ จิ ฉยั ผดิ พลาดได้
การพบ Hb Hekinan รว่ มกับ Hb E ในคนไทยนับว่า

รูปท่ี 13 Chromatogram ของ Hb Hekinan ทพี่ บรว่ มกับ Hb E (A) และ Chromatogram ของ
Hb Hekinan ท่ีพบรว่ มกบั Hb E และ -thalassemia 1 (B) เมื่อแยกดว้ ยวิธี HPLC

สำ�หรับ Hb Beijing พบคร้ังแรกในประเทศ ชนดิ คอื HEbดงBั แeสijinดgงใ(นรBปูJ2ทAี่ 12)4, Hอbยา่ EงBไรeกijinต็ gาม( หBาJก2พEบ2)
จนี และพบไดไ้ มบ่ ่อยนัก ท่ีมีรายงานในประเทศไทย และ Hb
เป็นการตรวจพบในคนไทยทางภาคเหนือ โดยพบ Hb Beijing รว่ มกบั Hb E โดยไมม่ ภี าวะ -thalassemia
ร่วมกับ Hb E และ -thalassemia 1 ผู้ป่วยมีภาวะ รว่ มดว้ ย จะพบ abnormal peak 2 ชนดิ คอื Hb Beijing
ซดี และมลี กั ษณะของ thalassemia intermedia ทต่ี อ้ ง ร่วมกบั Hb E ดังแสดงในรูปท่ี 15
รบั การรกั ษา(35) จงึ มคี วามส�ำ คญั พบ abnormal peak 3

คมู่ อื การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบิน 27

รปู ที่ 14 Hb Beijing, Hb EBeijing และ Hb E ที่พบในผ้ทู ีม่ ีความผิดปกติของ Hb Beijing ร่วมกบั
Hb E และ -thalassemia 1 เมอื่ แยกด้วยวิธี alkaline cellulose electrophoresis (A)
และ HPLC (B)

รปู ที่ 15 Chromatogram ของ Hb Beijing ท่ีพบรว่ มกบั Hb E เม่ือแยกดว้ ยวิธี HPLC

โดยสรุปจะเห็นว่าฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีพบ เหลา่ นจ้ี ะไมท่ �ำ ใหเ้ กดิ โรคหรอื อาการทางคลนิ กิ ใดๆ แต่
ในคนไทยมเี ปน็ จ�ำ นวนมากและเชอ่ื วา่ จะมกี ารตรวจ มโี อกาสพบรว่ มกบั ฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตแิ ละธาลสั ซเี มยี
พบมากขึ้นเร่อื ยๆ เนื่องจากมีการตรวจหาชนดิ และ ท่ีเป็นปัญหาสำ�คัญในคนไทย จึงจำ�เป็นต้องให้การ
ปริมาณฮีโมโกลบินในงานประจำ�วันมากข้ึนตาม วนิ จิ ฉยั แยกใหไ้ ด้ เพอ่ื ประโยชนใ์ นการดแู ลรกั ษาและ
โครงการควบคมุ และปอ้ งกนั โรคธาลสั ซเี มยี ทด่ี �ำ เนนิ การ การใหค้ �ำ ปรกึ ษาแนะนำ�ทางพนั ธกุ รรมแกผ่ ปู้ ว่ ยและ
อยทู่ ว่ั ประเทศ ถงึ แมส้ ว่ นใหญข่ องฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกต ิ ครอบครวั

28 ค่มู ือการตรวจวเิ คราะหช์ นิดและปรมิ าณฮีโมโกลบิน

ในกรณตี รวจพบฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตทิ น่ี อก
เหนอื จาก Hb E และ Hb CS จดั เปน็ ฮโี มโกลบนิ
ผดิ ปกติท่พี บไม่บ่อย (rare abnormal Hb) ซง่ึ ผล
การตรวจวิเคราะห์ฮีโมโกลบินในงานประจำ�วัน
มขี อ้ จ�ำ กดั และสว่ นใหญไ่ มส่ ามารถใหก้ ารวนิ จิ ฉยั
ท่ีแน่นอนได้ มักต้องอาศัยการตรวจวิเคราะห์
ดีเอ็นเอช่วยยืนยันด้วยเสมอ ดังนั้นเมื่อตรวจ
พบฮีโมโกลบินผิดปกติท่ีพบไม่บ่อยเหล่าน้ีใน
งานประจำ�วันจึงควรรายงานเพียงว่าได้ตรวจพบ
Abnormal Hb เทา่ นน้ั (suspected abnormal Hb)
ไมค่ วรระบชุ นิดของ abnormal Hb ลงไปโดยไมผ่ า่ น
การตรวจยืนยันด้วยการวิเคราะห์ดีเอ็นเอ และควร
ส่งตัวอย่างดังกล่าวพร้อมตัวอย่างเลือดของสมาชิก
ในครอบครวั ไปขอรบั การตรวจยนื ยนั ทห่ี อ้ งปฏบิ ตั กิ าร
อื่นท่ีมีความพร้อมต่อไป เนื่องจากการศึกษาให้ได้
ขอ้ มลู เชงิ ลกึ ส�ำ หรบั ฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตเิ หลา่ นจี้ ะชว่ ย
ใหก้ ารด�ำ เนนิ งานควบคมุ และปอ้ งกนั โรคธาลสั ซเี มยี
ชนดิ รนุ แรงของประเทศมปี ระสทิ ธภิ าพมากยงิ่ ขนึ้ (36)

คมู่ อื การตรวจวเิ คราะหช์ นิดและปริมาณฮโี มโกลบิน 29

เอกสารอ้างองิ 11. Laig M, Pape M, Hundrieser J, Flatz G,
Sanguansermsri T, Das BM, Deka R, Yongvanit P,
1. Honig GR, Adams JG. Human hemoglobin Mularlee N. The distribution of the Hb constant
genetics. Springer-Verlag, New York, 1986. spring gene in Southeast Asian populations. Hum
2. Huisman THJ. Globin gene server: Genet 1990; 84(2): 188-90.
Hb Var database [on line] 1996. Available from: 12. Singsanan S, Fucharoen G, Savongsy
http://globin .cse.psu.edu O, Sanchaisuriya K, Fucharoen S. Molecular
3. Huisman THJ. The structure and function characterization and origins of Hb Constant Spring
of normal and abnormal hemoglobins. Bailliere’s and Hb Pakse’ in Southeast Asian populations.
Clin Haematol 1993; 6: 1-30. Ann Hematol 2007; 86: 665-9.
4. Wajcman H, Pre’hu C, Bardakdjian- 13. Boonsa S, Sanchaisuriya K, Fucharoen G,
Michau J, Prome’D, Riou J, Godart C, et al. Wiangnon S, Jetsrisuparb A, Fucharoen S. The diverse
Abnormal hemoglobins: laboratory methods. molecular basis and hematologic features of
Hemoglobin 2001; 25: 169-81. Hb H and AEBart’s diseases in northeast Thailand.
5. Weatherall DJ, Clegg JB. The tha- Acta Haematol 2004; 111: 149-54.
lassemia syndromes. 3rd ed. Oxford, Blackwell 14. Steinberg MH. DNA diagnosis for the
Scientific Publication, 1981. detection of sickle hemoglobinopathies. Am J hematol
6. Svasti J, Srisomsap C, Winichagoon P, 1993; 43: 110-5.
Fucharoen S. Detection and structural analysis 15. Fucharoen S, Changtrakun Y, Surapot S,
of abnormal hemoglobins found in Thailand. Fucharoen G, Sanchaisuriya K. Molecular
Southeast Asian J Trop Med Public Health 1999; characterization of Hb D-Punjab [ 121(GH4)Glu-Gln]
30(supp 2): 88-93. in Thailand. Hemoglobin 2002; 26: 261-9.
7. วชิ ยั เหล่าสมบัติ. ธาลัสซีเมยี . กรงุ เทพ: 16. Sanchaisuriya K, Chunpanich S,
โอ เอส พริ้นติง้ เฮาส์, 2541: 71-124. Fucharoen G, Fucharoen S. Multiplex allele specific
8. สุทัศน์ ฟู่เจริญ, ปราณี ฟู่เจริญ. การ PCR assay for differential diagnosis of Hb S, Hb
ประชุมเชิงปฏิบัติการ (Workshop) Thalassemia: D-Punjab and Hb Tak. Clin Chim Acta 2004; 343:
From Molecular Biology To Clinical Medicine 9-20 129-34.
มนี าคม 2541. สถาบันวจิ ยั และพัฒนาวทิ ยาศาสตร์ 17. Sangkitporn S, Rerkamnuaychoke
และเทคโนโลยี: มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขต B, Sangkitporn S, Mitrakul C, Sutivigit Y. Hb G
ศาลายา; 2541. Makassar (beta 6 : Glu - Ala) in Thai Family.
9. Sanchaisuriya K, Fucharoen G, Fucharoen S. J Med Assoc Thai 2002; 85: 577-82.
Hb Pakse’ [( 2) codon 142 (TAA-TAT or Term-Tyr)] 18. Viprakasit V, Wiriyasateinkul A,
in Thai patients with EABart’s disease and Hb H Sattayasevana B, Miles KL, Laosombat V.
disease. Hemoglobin 2002; 26: 227-35. Hb G-Makassar [beta6(A3)Glu-->Ala; codon 6
10. Fucharoen S, Sanchaisuriya K, (GAG-->GCG)]: molecular characterization,
Fucharoen G, Panyasai S, Devenish R, Luy L. clinical, and hematological effects. Hemoglobin
Interaction of hemoglobin E and several forms of 2002; 26(3): 245-53.
-thalassemia in Cambodian families. Haemato- 19. Changtrakun Y, Fucharoen S,
logica 2003; 88; 1092-8. Ayukarn K, Siriratmanawong N, Fucharoen G,
Sanchaisuriya K. Compound heterozygosity for

30 ค่มู ือการตรวจวเิ คราะหช์ นิดและปริมาณฮโี มโกลบิน

Hb Korle-Bu ( 73; Asp - Asn) and Hb E ( 26; Glu - Lys) 27.NagelRL,LinMJ,Witkowska E,FabryME,
with a 3.7 kb deletional ( -thalassemia in Thai Bestak M, Hirsch E. Compound heterozygosity for
patients. Ann Hematol 2002; 81: 389-93. hemoglobins C and Korle-Bu: moderate microcytic
20. Siriratmanawong N, Chansri W, anemia and acceleration of crystal formation.
Singsanan S, Fucharoen G, Fucharoen S. Blood 1993; 82: 1907-12.
Complex interaction of Hb E [ 26(B8)Glu-Lys], 28. Fucharoen S, Ayukarn K, Sanchaisuriya K,
Hb Korle-Bu [ 73(E17)Asp-Asn] and a deletional Fucharoen G. A typical hemoglobin H disease
-thalassemia 1 in pregnancy. Hemoglobin 2009; in a Thai patient resulting from a combination of
33: 1-8. -thalassemia 1 and hemoglobin Constant Spring
21. Turbpaiboon C, Svasti S, with hemoglobin J Bangkok heterozygosity.
Sawangareetakul P, Winichagoon P, Srisomsap C, Eur J Haematol 2001; 66: 312-6.
Siritanaratkul N, Fucharoen S, Wilairat P, Svasti J. 29. Chunpanich S, Fucharoen S,
Hb Siam [alpha15(A13)Gly-->Arg (alpha1) (GGT-->CGT)] Sanchaisuriya K, Fucharoen G, Kam-itsara K.
is a typical alpha chain hemoglobinopathy without Molecular and hematological characterization of
an alpha-thalassemic effect. Hemoglobin 2002; hemoglobin Hope/hemoglobin E and hemoglobin
26(1): 77-81. Hope / -thalassemia 2 in Thai patients.
22. Yodsowan B, Svast J, Srisomsap Lab Hematol 2004; 10: 215-20.
C, Winichagoon P, Fucharoen S. Hb Siam 30. Fucharoen S, Singsanan S,
[alpha15(A13)Gly-->Arg] is a GGT-->CGT mutation Sanchaisuriya K, Fucharoen G. Molecular and
in the alpha1-globin gene. Hemoglobin 2000; haematological characterization of compound
24(1): 71-5. Hb E/Hb Pyrgos and Hb E/Hb J Bangkok in
23. Fucharoen S, Singsanan S, Hama A, Thai patients. Clin Lab Haematol 2005; 27: 184-9.
Fucharoen G, Sanchaisuriya K. Rapid molecular 31. Sura T, Busabaratana M,
characterization of Hb Queens and Hb Siam: Youngcharoen S, Wisedpanichkij R, Viprakasit V,
two variants easily misidentified as sickle Hb. Clin Trachoo O. Haemoglobin Hope in a northern
Biochem 2007; 40: 137-40. Thai family: first identification of homozygous
24. Sanchaisuriya K, Chunpanich S, haemoglobin Hope associated with haemoglobin
Fucharoen S, Fucharoen G, Sanchaisuriya P, H disease. Eur J Haematol 2007; 79(3): 251-4.
Changtrakul Y. Association of Hb Q-Thailand with 32. Fucharoen S, Changtrakun Y,
homozygous Hb E and heterozygous Hb Constant Ratanasiri T, Fucharoen G, Sanchaisuriya K. Complex
Spring in pregnancy. Eur J Haematol 2005; 74: interaction of Hb Hekinan [ 27(B8) Glu-Asp]
221-7. and Hb E [ 26(B8) Glu-Lys] with a deletional
25. Siriboon W, Srisomsap C, Winichagoon P, - thalassemia 1 in a Thai family. Eur J Haematol
Fucharoen S, Svasti J. Identification of Hb C 2003; 70: 304-9.
[ 6(A3)Glu-Lys] in a Thai male. Hemoglobin 1993; 33. Chunpanich S, Ayukarn K,
17: 419-25. Sanchaisuriya K, Fucharoen G, Fucharoen S.
26. Sanchaisuriya K, Fucharoen G, Sae-ung N, Laboratory diagnosis of a compound heterozygosity
Siriratmanawong N, Surapot S, Fucharoen S. for Hb Hekinan [(27(B8) Glu-Asp] and a deletional
Molecular characterization of hemoglobin C in -thalassemia 2 in Thailand. Clin Lab Haematol
Thailand. Am J Hematol 2001; 67: 189-93. 2004; 26: 355-8.

คูม่ อื การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปรมิ าณฮโี มโกลบนิ 31

34. Ngiwsara L, Srisomsap C,
Winichagoon P, Fucharoen S, Svasti J. Two cases
of compound heterozygosity for Hb Hekinan
[alpha27(B8)Glu-->Asp (alpha1)] and alpha- thalassemia
in Thailand. Hemoglobin 2004; 28(2): 145-50.
35. Fucharoen S, Chunpanich S,
Sanchaisuriya K, Fucharoen G, Kunyanone N.
Thalassemia intermedia associated with complex
interaction of Hb Beijing [ 16(A14)Lys-Asn]
and Hb E [ 26(B8)Glu-Lys] with a deletional
-thalassemia 1 in a Thai family. Hemoglobin
2005; 29: 77-88.
36. สุพรรณ ฟู่เจริญ, กุลนภา ฟู่เจริญ.
ฮี โ ม โ ก ล บิ น ผิ ด ป ก ติ ท่ี พ บ บ่ อ ย ใ น ค น ไ ท ย แ ล ะ
การตรวจวนิ จิ ฉยั ทางหอ้ งปฏบิ ตั กิ าร. วารสารเทคนคิ
การแพทยแ์ ละกายภาพบำ�บัด 2553; 22: 103-17.

32 คู่มอื การตรวจวิเคราะห์ชนดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ

คู่มือการตรวจวเิ คราะห์ชนิดและปรมิ าณฮีโมโกลบิน 33

บทที่ 3
การแปลผลการตรวจวินจิ ฉัยธาลัสซเี มีย
และฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตทิ างหอ้ งปฏิบัตกิ าร

ธาลสั ซเี มยี และฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกติ เปน็ ภาวะ การแปลผลการตรวจวนิ ิจฉัยคนปกติ
ทม่ี กี ารถา่ ยทอดทางพนั ธกุ รรมแบบยีนด้อย ผทู้ เ่ี ป็น พาหะธาลสั ซีเมีย และฮีโมโกลบิน
พาหะ จงึ ไม่มีอาการผิดปกตใิ ดๆ ส่วนผู้ทเี่ ปน็ โรคจะ ผิดปกตทิ พ่ี บบอ่ ย
ต้องได้รับยีนธาลัสซีเมียมาจากทั้งบิดาและมารดา
โดยยนี ทง้ั สองมีปฏิสัมพนั ธ์กันแล้วทำ�ใหเ้ กิดโรค 1. คนปกต(ิ 2-6)
ผทู้ ี่มยี นี ธาลัสซเี มยี มไี ด้หลายแบบ ดงั น้ี - ผลการตรวจ Hb typing : A2A, Hb A2
Heterozygote : มยี นี ผดิ ปกติ 1 ยนี (หรอื 1 น้อยกว่ารอ้ ยละ 4
ชุด) สว่ นยีนทค่ี กู่ นั (ต�ำ แหน่งเดยี วกัน) ปกติ เรยี กวา่ - Hb มากกวา่ 10 g/dL
เป็นพาหะ (trait หรือ carrier) ไม่มอี าการผดิ ปกติ แต่ - MCV มากกวา่ หรือเทา่ กบั 80 fL
มีพนั ธุกรรมธาลัสซเี มยี แฝงอยู่ - OF negative
Homozygote : มยี นี ทค่ี กู่ นั (ต�ำ แหนง่ เดยี วกนั ) - DCIP negative
ผิดปกติเหมือนกัน ความรุนแรงของโรคหลากหลาย - ผลการตรวจ blood smear พบเมด็ เลอื ดแดง
ขน้ึ กบั ชนดิ ของยนี ทผ่ี ดิ ปกติ บางชนดิ อาจไมม่ อี าการ ปกตทิ ง้ั ขนาดและรปู รา่ ง (รปู ที่ 1)
ผดิ ปกตเิ ลยกไ็ ด้
Compound heterozygote : มยี นี ผดิ ปกติ รปู ท่ี 1 Blood smear ของคนปกตพิ บเมด็ เลอื ดแดง
ทีค่ ่กู นั (ตำ�แหน่งเดียวกัน) ไม่เหมอื นกันแตเ่ ปน็ กล่มุ ปกตทิ ัง้ ขนาดและรูปร่าง
เดียวกัน คอื เป็น -thalassemia ดว้ ยกัน หรือเป็น
-thalassemia ด้วยกัน
Double heterozygote : เปน็ heterozygote
ของ 2 ภาวะ คอื เปน็ พาหะของทง้ั - และ -thalassemia
Complex condition : มภี าวะ homozygote
หรอื compoundheterozygoteของ -หรอื -thalassemia
รว่ มกบั thalassemia อกี ชนดิ หนง่ึ
จากการคำ�นวณพบว่า ปฏิสัมพันธ์ของยีน
ธาลัสซเี มีย และฮีโมโกลบินผิดปกตใิ นประเทศไทยมี
มากกวา่ 60 แบบ(1) การแปลผลการตรวจวนิ จิ ฉยั ทาง
หอ้ งปฏบิ ตั กิ ารจงึ มคี วามซบั ซอ้ นและตอ้ งอาศยั ขอ้ มลู
หลายอย่างประกอบการพจิ ารณา ได้แก่ อายุผ้ปู ่วย
ประวัติการรับเลือด พารามิเตอร์ของเม็ดเลือดแดง
ผลการตรวจคดั กรอง ผลการตรวจ Hb typing และ
บางคร้ังต้องอาศัยผลการตรวจหาความผิดปกติของ
ยนี ร่วมด้วย จงึ จะสามารถวนิ จิ ฉยั ได้อยา่ งถกู ตอ้ ง(2)

34 คมู่ ือการตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปริมาณฮโี มโกลบิน

ตวั อย่างท่ี 1
Normal or non-clinically significant thalassemia

Age…………22………years Sex………male….......
History of blood transfusion…………………..none………………………………………
Thalassemia screening
OF-test : …………negative……………
DCIP-test : …………negative……………
RBC parameters
RBC = …4.62… x1012/L, Hb = …15.1…g/dL, Hct = …43.3…%, MCV = …93.7… fL,
MCH = …32.7… pg, MCHC = …34.9… g/dL, RDW-CV = …13.0…%
Hb-analysis…….HPLC…….

Hb-type : ………HbAA2A2 ………….. Hb E = ………-……….%
= ……3.1………….%
Hb F = ……0.7………….%
Other Hb = ……-…………………………………………………
Interpretation ……Normal or non-clinically significant thalassemia*………
Note
* -thalassemia 2 : 3.7, 4.2, CS, Pakse
** -thalassemia 1 trait, -thalassemia 2 trait, homozygous -thalassemia 2
*** 0-thal or +-thal

คู่มอื การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮีโมโกลบิน 35

ตวั อยา่ งท่ี 2
Normal or non-clinically significant thalassemia

Age…………22………years Sex………...male…....
History of blood transfusion…………………..none………………………………………
Thalassemia screening
OF-test : …………negative……………
DCIP-test : …………negative……………
RBC parameters
RBC = …4.62… x1012/L, Hb = …15.1…g/dL, Hct = …43.3…%, MCV = …93.7… fL,
MCH = …32.7… pg, MCHC = …34.9… g/dL, RDW-CV = …13.0…%
Hb-analysis…….LPLC…….

Hb-type : ………HbAA2A2 ………….. Hb E = ………-……….%
= ……2.1………….%
Hb F = ……< 0.5………%
Other Hb = ……-…………………………………………………
Interpretation ……Normal or non-clinically significant thalassemia*………
Note
* -thalassemia 2 : 3.7, 4.2, CS, Pakse
** -thalassemia 1 trait, -thalassemia 2 trait, homozygous -thalassemia 2
*** 0-thal or +-thal

36 คูม่ ือการตรวจวเิ คราะหช์ นิดและปรมิ าณฮโี มโกลบิน

2. พาหะธาลสั ซเี มยี และฮโี มโกลบนิ ผดิ ปกตทิ พ่ี บบอ่ ย 2.2พาหะ -thalassemia1( -thalassemia1trait)(2-6)
ผู้ท่ีเป็นพาหะธาลัสซีเมียไม่มีภาวะซีด ตับ - ผลการตรวจ Hb typing : A2A, Hb A2 นอ้ ยกวา่
และม้ามไม่โต รูปร่างหน้าตาเหมือนคนปกติทั่วไป รอ้ ยละ 4
ต้องอาศัยการตรวจเลือดทางห้องปฏิบัติการเท่าน้ัน - Hb ~ 10 - 14 g/dL
จึงจะวินจิ ฉัยพาหะธาลัสซเี มยี ได้ - MCV ~ 70 - 75 fL
การตรวจ Hb typing สามารถวินจิ ฉยั พาหะ - OF positive
-thalassemia และพาหะ Hb E ได้ แต่ไมส่ ามารถ - DCIP negative
วินิจฉัยพาหะ -thalassemia ได้ การวินิจฉัย - ผลการตรวจ blood smear พบเมด็ เลอื ดแดง
พาหะ -thalassemia ท้ัง -thalassemia 1 และ มกี ารเปลยี่ นแปลงแบบ hypochromia และ
-thalassemia 2 ตอ้ งอาศยั การตรวจวนิ ิจฉยั ความ microcytosis (รูปท่ี 3)
ผิดปกตขิ องยนี เท่านัน้
พาหะธาลัสซีเมียและฮีโมโกลบินผิดปกติท ่ี
พบบ่อยในประชากรไทย มีดังน้ ี
2.1พาหะ -thalassemia2( -thalassemia2trait)(2-6)
- ผลการตรวจ Hb typing : A2A, Hb A2 นอ้ ยกวา่
รอ้ ยละ 4
- Hb ~ 12 - 14 g/dL
- MCV ~ 78 - 85 fL
- OF ให้ผลไดท้ ้ัง positive และ negative
- DCIP negative
- ผลการตรวจ blood smear พบเมด็ เลอื ดแดง
ปกติท้ังขนาดและรปู รา่ ง (รปู ที่ 2)

รปู ท่ี 3 Blood smear ของผทู้ เ่ี ปน็ พาหะ -thalassemia 1
พบ hypochromic และ microcytosis

รปู ท่ี 2 Blood smear ของผทู้ เ่ี ปน็ พาหะ -thalassemia 2
พบเมด็ เลือดแดงปกตทิ ้งั ขนาดและรูปรา่ ง

คู่มอื การตรวจวเิ คราะห์ชนดิ และปรมิ าณฮีโมโกลบิน 37

ตัวอย่างท่ี 3
Normal Hb typing, not rule out -thalassemia

Age…………25………years Sex………female…....
History of blood transfusion…………………..none………………………………………
Thalassemia screening
OF-test : …………positive…………..
DCIP-test : …………negative…………
RBC parameters
RBC = …5.73… x1012/L, Hb = …11.5…g/dL, Hct = …36.1…%, MCV = …63.0… fL,
MCH = …20.1… pg, MCHC = …31.9… g/dL, RDW-CV = …16.5…%
Hb-analysis…….HPLC…….

Hb-type : ………HHbbAAF2A 2 =…= ………………2…-.…9..…… ………… ……..%% Hb E= ………-……….%


Other Hb = ……-…………………………………………………
Interpretation ……Normal Hb typing, not rule out -thalassemia**……….
Note
* -thalassemia 2 : 3.7, 4.2, CS, Pakse
** -thalassemia 1 trait, -thalassemia 2 trait, homozygous -thalassemia 2
*** 0-thal or +-thal

38 คูม่ อื การตรวจวเิ คราะห์ชนิดและปรมิ าณฮีโมโกลบิน

ตัวอยา่ งที่ 4
Normal Hb typing, not rule out -thalassemia

Age…………25……… years Sex………female…....
History of blood transfusion…………………..none………………………………………
Thalassemia screening
OF-test : ………..positive……………
DCIP-test : ………..negative…………..
RBC parameters
RBC = …5.73… x1012/L, Hb = …11.5…g/dL, Hct = …36.1…%, MCV = …63.0… fL,
MCH = …20.1… pg, MCHC = …31.9… g/dL, RDW-CV = …16.5…%
Hb-analysis…….CE…….

Hb-type : ………HHbbAAF2A 2 =…= ………………2…-.…5..…… ………… ……..%% Hb E = ……-………….%


Other Hb = ……-…………………………………………………
Interpretation ……Normal Hb typing, not rule out -thalassemia**……….
Note
* -thalassemia 2 : 3.7, 4.2, CS, Pakse
** -thalassemia 1 trait, -thalassemia 2 trait, homozygous -thalassemia 2
*** 0-thal or +-thal

คมู่ ือการตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮีโมโกลบนิ 39

2.3 พาหะ -thalassemia ( -thalassemia trait)(2-6)
- ผลการตรวจ Hb typing : A2A, Hb A2
ร้อยละ 4-8
- Hb ~ 10 - 14 g/dL
- MCV ~ 60 - 75 fL
- OF positive
- DCIP negative
- ผลการตรวจ blood smear พบเมด็ เลอื ดแดง
ผดิ ปกติมลี กั ษณะhypochromia,microcytosis
อาจพบ target cel บา้ งเลก็ นอ้ ย (รปู ท่ี 4)

รปู ท่ี 4 Blood smear ของผทู้ เ่ี ปน็ พาหะ -thalassemia
พบ hypochromic, microcytosis และ target cel

40 คมู่ อื การตรวจวเิ คราะหช์ นดิ และปรมิ าณฮโี มโกลบิน

ตัวอย่างที่ 5
-thalassemia trait with or without -thalassemia

Age…………30…………years Sex………female…....
History of blood transfusion…………………..none………………………………………
Thalassemia screening
OF-test : ………...positive…………..
DCIP-test : ………..negative………….
RBC parameters
RBC = ….5.05… x1012/L, Hb = …10.2… g/dL, Hct = …31.5…%, MCV = …62.4… fL,
MCH = …20.2… pg, MCHC = …32.4… g/dL, RDW-CV = …20.1…%
Hb-analysis…….HPLC…….

Hb-type : ………HbAA2A2 ………….. Hb E = ………-……….%
= ……5.4………….%
Hb F = ……4.4………….%
Other Hb = ……-…………………………………………………………
Interpretation ……. -thalassemia trait*** with or without -thalassemia**………
Note
* -thalassemia 2 : 3.7, 4.2, CS, Pakse
** -thalassemia 1 trait, -thalassemia 2 trait, homozygous -thalassemia 2
*** 0-thal or +-thal

คมู่ อื การตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮโี มโกลบนิ 41

ตัวอยา่ งที่ 6
-thalassemia trait with or without -thalassemia

Age…………30…………years Sex………female…....
History of blood transfusion…………………..none………………………………………
Thalassemia screening
OF-test : ………..positive……………
DCIP-test : ………..negative…………..
RBC parameters
RBC = ….5.05… x1012/L, Hb = …10.2… g/dL, Hct = …31.5…%, MCV = …62.4… fL,
MCH = …20.2… pg, MCHC = …32.4… g/dL, RDW-CV = …20.1…%
Hb-analysis…….CE…….

Hb-type : ………HHbbAAF2A 2 =…= ………………6…-.…3..….…………………. .%% Hb E = ………-……….%


Other Hb = ……-………………………………………………………...
Interpretation …… -thalassemia trait*** with or without -thalassemia**………
Note
* -thalassemia 2 : 3.7, 4.2, CS, Pakse
** -thalassemia 1 trait, -thalassemia 2 trait, homozygous -thalassemia 2
*** 0-thal or +-thal

42 คมู่ อื การตรวจวิเคราะหช์ นดิ และปริมาณฮโี มโกลบนิ

2.4 พาหะ Hb E (Hb E trait)(2-6) 2.5 Homozygous Hb E(2-6) ถึงแม้จะเป็น
- ผลการตรวจ Hb typing : EA Homozygote แต่ไม่มอี าการของโรคธาลัสซเี มยี
- หาก Hb E น้อยกว่าร้อยละ 25 แสดงว่า - ผลการตรวจ Hb typing : EE
มียนี -thalassemia 1 รว่ มดว้ ย - Hb ~ 10 - 13 g/dL
- Hb ~ 12 - 14 g/dL - MCV ~ 65 - 75 fL
- MCV ~ 75 - 85 fL - OF positive
- OF พบไดท้ ้งั positive และ negative - DCIP positive
- DCIP positive - ผลการตรวจ blood smear พบเมด็ เลอื ดแดง
- ผลการตรวจ blood smear พบเมด็ เลอื ดแดง มลี กั ษณะ hypochromia และ anisopoikilocytosis
ลกั ษณะ mild hypochromia และ microcytosis เลก็ นอ้ ย เมด็ เลอื ดแดงทพ่ี บสว่ นใหญเ่ ปน็
เลก็ นอ้ ย อาจพบ target cell ประมาณ target cell จำ�นวนมากกวา่ รอ้ ยละ 80 ของ
รอ้ ยละ 1-10 ของเม็ดเลอื ดแดง (รูปท5่ี ) เมด็ เลอื ดแดง อาจพบ basophilic stippling
ในเมด็ เลอื ดแดงได้ (รปู ท่ี6)

รปู ท่ี 5 Blood smear ของผู้ที่เป็นพาหะ Hb E รปู ท่ี6 Blood smear ของผทู้ เ่ีปน็ พาหะ Homozygous Hb E
พบ hypochromic, microcytosis และ target cel พบ hypochromic, anisopoikilocytosis และ
target cell

2.6 พาหะ Hb CS(2-6)
- ผลการตรวจ Hb typing : CS A2A
- Hb ~ 11 - 13 g/dL
- MCV ~ 80 - 90 fL
- OF ใหผ้ ลทั้ง positive และ negative
- DCIP negative

คู่มือการตรวจวิเคราะห์ชนิดและปริมาณฮีโมโกลบนิ 43

ตัวอย่างที่ 7
Hb E trait

Age…………26……… years Sex………female…....
History of blood transfusion…………………..none……………....................................
Thalassemia screening
OF-test : ………....negative………..…
DCIP-test : ……...….positive……………
RBC parameters
RBC = …4.85… x1012/L, Hb = …12.6… g/dL, Hct = …38.2…% MCV = …78.8… fL,
MCH = …26.0… pg, MCHC = …33.0… g/dL, RDW-CV = …13.6…%
Hb-analysis…….HPLC…….

Hb-type : ……… EA…………..
Hb FA 2 == ……-...……...% Hb E = …31.5…%
Hb ……-...……...%
Other Hb = ……-…………………………………………………….
Interpretation ……. Hb E trait*…….
Note
* -thalassemia 2 : 3.7, 4.2, CS, Pakse
** -thalassemia 1 trait, -thalassemia 2 trait, homozygous -thalassemia 2
*** 0-thal or +-thal