The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by Punjab Times, 2020-09-08 08:09:11

Punjab Times September 2020 Edition

FOR
BETTER RESPONSE, gzikp NkJhwz
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw
ADVERTISE gzikp NkJhw
IN PUNJAB TIMES

PUNJAB TIMES f;vBh s'A gqekf Monthly
f;vBh s'A gqekfSs gfjbk gzikph wjhBktkoh nypkos gfjbk gzikph wjhBktkoh nypko
f;vBh s'A gqekf
f;vBh s'A gqekf s gfjbk gzikph wjhBktkoh nypko
f;vBh s'A gqekf s gfjbk gzikph wjhBktkoh nypkos gfjbk gzikph wjhBktkoh nypko
THE FIRST PUNJABI INDIAN MONTHLY PUBLISHED FROM SYDNEY, AUSTRALIA
This is its 20th successful P O Box 8055, Glenmore Park, NSW 2745, Sydney, Australia
MOBILE: 0431 377 716 www.punjabtimes.com.au
year in the market Editor: Harpreet Singh, E-mail: [email protected]

Year 20, Edition 3, Australia's Top Leading, Most Popular, Reliable & Successful
free copy
Sydney, September 2020 Punjabi Indian Newspaper








































































































Punjab Times Pty Ltd. Trading as Punjab Times ACN No. 110 708 579

2 2 2 2 2 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo , f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
f;zrkg[o
f;zrkg[o
f;zrkg[o 'u Gkosh w{b d/ gqhswu Gkosh w{b d/ gqhsw
f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ gqhswu Gkosh w{b d/ gqhsw
f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ gqhsw nk;Nq/bhnk B/ tkfJo; wkwb/ u nwohek bJhu nwohek bJh
nk;Nq/bhnk B/ tkfJo; wkwb/
nk;Nq/bhnk B/ tkfJo; wkwb/
nk;Nq/bhnk B/ tkfJo; wkwb/ u nwohek bJh
nk;Nq/bhnk B/ tkfJo; wkwb/ 'u nwohek bJhu nwohek bJh
f;zx pD/ fto'Xh fXo d/ gfjb/ B/sk
f;zx pD/ fto'Xh fXo d/ gfjb/ B/sk
f;zx pD/ fto'Xh fXo d/ gfjb/ B/sk
f;zx pD/ fto'Xh fXo d/ gfjb/ B/sk
f;zx pD/ fto'Xh fXo d/ gfjb/ B/sk
uhB B{z fdZsk X'yk L uhBh okid{s
uhB B{z fdZsk X'yk L uhBh okid{s
uhB B{z fdZsk X'yk L uhBh okid{s
uhB B{z fdZsk X'yk L uhBh okid{s
uhB B{z fdZsk X'yk L uhBh okid{s
;hio d/ nkyoh fdBK dh soQK jh j? id'A
T[; B{z po{N; nkgD/ tZb nkT[Adk fd;dk
j? ns/ T[j efjzdk j?-'n"o s[w, po{N;''.
nk;Nq/bhnkJh ;zxh ;oeko tZb'A d/S
dhnK ;wkfie edoK ehwsK dh ;KM B{z
tX/o/ wzp{sh gqdkB eoB fjZs nk;Nq/
bhnkJh Bkrfoesk N?;N bJh Bt/A gqSB
ns/ nzro/zh GkSk f;ybkJh d/ gq'rokw
'u spdhbh ehsh rJh j?. r"osbp j?
fe BthnK spdhbhnK d/ Bkb w"oh;B
;oeko d/S d/ ekB{zB, pj[-;ZfGnkuko
ns/ ;wkfie edoK-ehwsK dk ;woEB
eofdnK b'ekJh d/ T[Zib GftZy 'u
T[;ko{ :'rdkB gkT[Dk ukj[zdh j?.
;oeko d/ fJwhro/SB s/
f;NhiBfSg ftGkr d/ ekoiekoh wzsoh
n?bB NZi B/ nk;Nq/bhnk 'u bZrhnK
izrbh nZrK ns/ e'o'Bk wjkwkoh d"okB
tZy-tZy GkJhukfonK tZb'A wB[Zysk
pkps ehshnK gfjb edwhnK dh
Sbkxk ehsh j?.wzsoh NZi B/ j'o XowK
e?Bpok (fpT{o') uhB d/ fJe ;hBhno ik fojk j? fiZE/ uhB dh ;oeko B/ nk;Nq/
d/ Bkb-Bkb ftS/S s"o 's/ f;Zy
fvgb'w?N B/ e'o'BktkfJo; wjkwkoh d/ bhnkJh wzsohnK d/ c'B u[ZeD/ pzd eo
GkJhuko/ d/ ;/tkdkoK (tkbzNhnoz)
wkwb/ dh iKu dh nk;Nq/bhnk dh wzr fdZs/ jB ns/ nk;Nq/bhnk s'A phc ;w/s
dhnK e'fSSK B{z gSkfDnk, fiBQK B/ ;ys
f;zrkg[o (fpT{o') f;zrkg[o ftu Gkosh w{b d/ B/sk gqhsw f;zx B/ fJE/ fto'Xh fXo dh s[bBk S/e;ghno d/ fJe BkNe ftu j'o T[sgkdK d/ fBo:ks ftu o[ektN
skbkpzdh fB:wK d/ uZbfdnK th fJjBK
d/ gfjb/ B/sk dk nj[dk ;zGkbD d/ Bkb jh fJfsjk; ou fdZsk j?. ;z;d B/ T[BQK B{ o'wB skBkSkj i{bhn; ;hio d/ Bkb g?dk j' rJh j?.
sqk;dhnK 'u b'eK B{z w[cs G'iB (bzro)
fJj fzzw/dkoh ;"Agh. f;zx dh toeo; gkoNh 10 i[bkJh B{z j'JhnK nkw u'DK ftu 93 ehsh rJh X'ykXVh B/ Bkb ehsh ns/ nk;Nq/bhnk B/ fJj wzr nfij/ ;w/A
w[jZJhnk eotkfJnk j?.
ftu'A 10 ;hNK fiZs e/ f;zrkg[o d/ ;z;dh fJfsjk; ftu ;G s'A tZv/ fto'Xh fXo d/ o{g fJ; B{z nwohek d/ ckfJd/ d/ bJh u[Zeh ftu ehsh j? id'A nwohek wjkwkoh B{z
wzsoh NZi B/ fJj th n?bkB ehsk
ftu T[Goh j?. rJh wzr dZf;nk. o'e gkT[D ftu n;cb ofjD bJh bzp/
fe fijV/ gqtk;h nzro/zh GkSk BjhA p'b
;?SB dh S[o{nks ftu B/sk ;dB fJzdqkDh okik B/ 43 ;kbk f;zx B{z o;wh o{g nk;Nq/bhnk ftu uhBh d{sktk; d/ ;w/A s'A uhB B{z fzzw/tko mfjokT[Adk nk
;ed/, T[BQK B{z nopK vkbo d/ n?vbN
Bkb d/S d/ fto'Xh fXo d/ gfjb/ B/sk d/ s"o 's/ wkBsk fdZsh. Gkosh w{b dh fwSB T[g gqw[Zy ns/ d{i/ Bzpo d/ fojk j?. nk;Nq/bhnk dh fJ; wzr dk
wkJhrqKN fJzrfbS gq'rokw (J/
fJzdqkDh okik ;ZskXkoh ghgb; n?eSB gkoNh (ghHJ/HghH) dh B/sk jB. ghHJ/HghH dk nfXekoh tKr fSfBzr B/ e'o'BktkfJo; jtkbk fdzd/ j'J/ tKr B/ S/e;ghno d/
Hn?ZwHJhHghH) dh fBrokBh ftu fpBK
83 w?ApoK d/ Bkb ;dB ftu pj[ws j?. u?Bb fBT{z J/Shnk w[skpe f;zx j[D gqXkB wjkwkoh dh T[sgZsh ns/ fJ; 's/ wSj{o BkNe 'i{bhn; ;hio' d/ fJe
o[ektN w[cs GkSk ebk;K ftu ikD
wzsoh bJh ;hB bKr d/ mhe ;kjwD/ p?mDr/. f;zx B/ nkgD/ GkSD ftu ftd/ShnK nzsookSNoh gqshfefonktK d/ wkwb/ fdqS dk fzeo ehsk, fi; ftu skBkSkj
s/ T[j fiBQK jkbksK ftu ofj oj/ jB, T[BQK 's/ fXnkB d/D dh b'V dk fzeo ehsk. ftu ;[szso iKu dh nk;Nq/bhnk dh wzr ;hio B{z gsk uZbdk j? fe T[; dh jZfsnk dh fJikzs fdZsh ikt/rh, i' fJ; ;w/A
fBT{z J/Shnk B/ f;zx d/ jtkb/ Bkb fejk fe T[BQK dh (ftd/ShnK dh) w"i{drh 's/ okSNoh gq?Z; ebZp ftu rZb ehsh. eoB dh ;kfiS ou oj/ b'eK ftu T[; 510 xzN/ w[cs fNT{SB dh g/SeS eodk
f;zrkg[o B{z fzzdrh fdzdh j? i' ;kB{z nkofEe s"o 's/ fpjso pDkT[Adh j? s/ ;kv/ ;kEh nk;Nq/bhnk dh fJ; wzr B{z d'-gZyh ;zpzXK dk d';s wkoe; i{Bhn; po{N; th j?. j? ns/ gzi ;kb d/ nzdo-nzdo g{ok
f;zrkg[o tk;hnK B{z B"eohnK s/ w"e/ fdzd/ jB. ftu tZvh dokV d/ bJh fzzw/tko dZf;nk tKr B/ fejk,''fJj wkwbk th i{bhn; eoB dh ;j{bs j't/rh.

















DESI HATTI

3 3 3 3 3 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw

































DEPT OF TREASURY

4 4 4 4 4 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
nk;Nq/bhnk L nZstkdh ekotkJhnK
nk;Nq/bhnk L nZstkdh ekotkJhnK fpq;p/B nfXn?B u y[bk;k, ew
nk;Nq/bhnk L nZstkdh ekotkJhnK
nk;Nq/bhnk L nZstkdh ekotkJhnK
nk;Nq/bhnk L nZstkdh ekotkJhnK 'uu uu u
fpq;p/B nfXn?B u y[bk;k, ew 'o fdb
fpq;p/B nfXn?B u y[bk;k, ew
fpq;p/B nfXn?B u y[bk;k, ew 'o fdb'o fdb
fpq;p/B nfXn?B u y[bk;k, ewz'o fdb'o fdb
kfwb p/bkb ;kd-nZbkj j'fJnk fojkn
kfwb p/bkb ;kd-nZbkj j'fJnk fojkn
kfwb p/bkb ;kd-nZbkj j'fJnk fojkn
Skfwb p/bkb ;kd-nZbkj j'fJnk fojknkfwb p/bkb ;kd-nZbkj j'fJnk fojkn
tkfbnK bJh e'o'Bk f
tkfbnK bJh e'o'Bk f
tkfbnK bJh e'o'Bk f nkdk ysoBke
tkfbnK bJh e'o'Bk f nkdk ysoBkenkdk ysoBke
tkfbnK bJh e'o'Bk fznkdk ysoBkenkdk ysoBke
tkXk j' fojk j?.
7 e'o'Bk wohzK 's/ ehsk frnk
nfXn?B
45 ns/ 80 ;kb d/ ftu T[wo d/
;Zs e'o'Bk ;zeqfws wohzK 's/ fJj
nfXn?B ehsk frnk. fJjBK ftu e'o'Bk
Bkb fdb 's/ g?D tkb/ n;o Bkb ;pzXs
;wZf;nktK ;kjwD/ nkJhnK jB.
j;gskb d/ ekovhUb"ih ftGkr d/
n?;';hJ/N gq'c?;o vkeNo nzfes pz;b d/
w[skpe, fJe f;jswzd ftnesh dh
;XkoB fdb dh rsh 60 ns/ 100 phN
gqsh fwzN (phHghHn?ZwH) d/ ftu j[zdh j?
go fJjBK ;ZsK e'o'Bk ;zeqfws wohzK
ftu tZX s' tZX fdb dh rsh 42
phHghHn?ZwH ns/ xZN'-xZN 30 phHghHn?ZwH
gkJh rJh, i' pj[s xZN j?. fcbjkb
;ko/ ghVsK dk jkbs ;fEo dZ;h rJh
j?. fJjBK ftu'A gzi wohzK B{z ;EkJh c/
;w/eo brkfJnk ik u[Zek j?. d' j'o
wohzK dh fdb dh rsh ftu n;EkJh g/
f;zr ns/ fJbki ftu ;[Xko gkfJnk
frnk j?. go Bshi/ ;gSZN jB fe j[D
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ ;{p/ fBT{ ;kT{E t/bz dh i/b ftu 12 ;kb dh
e'o'Bk fdb ;pzXh ;wZf;nktK dk th
;zk eZND ns/ fszB tkoh g?o'b dh wBkjh s'A pknd nkfyo p/bkb ;kd-nZbkj
ekoB pD fojk j?.
ykzb dh fojkJh j' jh rJh. fzeo:'r j? fe p/bkb eKNkz e?fpB ebhBo ;h ns/
fJNbh s'A nkJ/ t;Bhe Bkb S[o{ j'J/
T[; B{z i/jkd d/ Bkw 's/ 2003 ;kb ftu, no/fpnB GkSk ftu, 110 gzfBnK dh
wkwb/
fJZe feskp nkBbkJhB SkgD ns/ T[; ftu ;wki fto'Xh sZs j'D dk d'Sh
fJNbh s'A nkJ/ g{oph fdZbh d/ fJe
gkfJnk frnk ;h. fJ; d/ fJbktk feskp ftu i/jkd d/ Bkw 's/ esb'-rkos sZe
t;Bhe Bkb fdZbh ftu e'o'Bk dh
eo e/ woB wokT[D s'A pknd Sjkds gkT[D torh ;wZroh j'D ekoB ;kb 2008
d;se S[o{ j'Jh ns/ fco wkou d/ gfjb/
ftu fBT{ ;kT{E t/bz dh ndkbs B/ T[; B{z ;zk ;[DkJh ;h.
jcs/ ftu jh ftSt f;js ;zrmB d/
T[; ;w/A 39 ;kbk p/bkb B{z 12 ;kb e?d dh ;zk ;[DkJh rJh ;h. T[AM 2011
fdSk fBod/S 's/ 25 j;gskbK ftu
ftu T[; B{z iwkBs th fwb rJh ;h go 2012 ftu T[; B{z w[V s'A frqcsko eoe/ i/ BthA fdZbh (fpT{o') e'o'BktkfJo; j;gskbK ftu'A fJe ihph gzs j;gskb
e'o'Bk tkov, 7194 w?vheb eowhnK
b nzdo T[; dh ;zk g{oh eoB bJh G/i fdZsk frnk ;h. p/bkb ;kd-nZbkj ykzb fJBc?eSB Bkb j[D sZe c/cV/ ns/ ftu fdb 's/ ehs/ rJ/ nfXn?B ftu
d/ Bkb fJj bVkJh S[o{ j'Jh. gfjbh w"s
B/ nkgD/ pukn ftu fJzBk jh fejk ;h fe T[j d'Sh BjhA j? ns/ T[; dh feskp nzdo fevBh d/ gqGkfts j'D dh ikDekoh ;h ;kjwD/ nkfJnk j? fe e'ftv tkfJo;
fe;/ fe;w dh nZstkdh ekotkJhnK B{z T[e;kT[D dh e'Jh ;wZroh BjhA j?. ykzb go j[D fJj fJBc?eSB fdb ;pzXh fdb d/ wohzK d/ bJh pj[s ysoBke ns/ fco tZXd/ j'J/ i{B-i[bkJh ftu
fJZe b?pBkB-nk;Nq/bhnkJh Bkrfoe j? ns/ T[; ;w/A T[j gZSwh f;vBh d/ ;pnop wohzK bJh th ysoBke ;kps j'D bZrk ;kps j' fojk j?. fJ; Bkb b'eK ftu jkbks p/ekp{ j[zd/ fd;/ go ;fEsh ezNo'b
ftu nk rJh.
bke/Apk ftu ofjzdk ;h. j?. okiXkBh d/ ;G s'A tZv/ ;[go;g?SfbNh fdb dk d"ok fij/ wkwfbnK ftu th

5 5 5 5 5 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nfijk EkDk fiZE/ wfjbk GrsK dh T[wVdh j? GhVHHH
nfijk EkDk fiZE/ wfjbk GrsK dh T[wVdh j? GhVHHH
nfijk EkDk fiZE/ wfjbk GrsK dh T[wVdh j? GhVHHH
nfijk EkDk fiZE/ wfjbk GrsK dh T[wVdh j? GhVHHH
nfijk EkDk fiZE/ wfjbk GrsK dh T[wVdh j? GhVHHH
fpBK f;o d/ x[zwd/ fdfynk fJZe y; ns/ fco H Hy; ns/ fco H H
fpBK f;o d/ x[zwd/ fdfynk fJZe y; ns/ fco H H
fpBK f;o d/ x[zwd/ fdfynk fJZe
fpBK f;o d/ x[zwd/ fdfynk fJZe
fpBK f;o d/ x[zwd/ fdfynk fJZe Sy; ns/ fco H Hy; ns/ fco H H
ne;o ;'Sb whfvnk T[Zs/ eJh nfij/ thvhU
tkfJob j[zd/ jB, fiBQK B{z t/ye/ s[;hA th j?okB
ofj iKd/ j'. nfijk jh fJZe thvhU :{fNT{p T[Zs/
S/no ehsk frnk j?. ;Ve T[Zs/ fJZe f;o eN/ Sy;
B{z x[zwd/ t/fynk frnk. fJ; thvhU B{z pkeh ;'Sb
whfvnk gb/Nckow; T[Zs/ y{p S/no ehsk ik fojk
j?.
thvhU ftZu t/fynk ik ;edk j? fe ;Ve T[Zs/
ekch No?fce j? ns/ fJZe Sy; fpBK f;o d/ x[zwd/ j'J/
;Ve gko eodk j?. T[;B/ SkoN; ns/ SoN gfjBh j'Jh
;h. T[;d/ jZE ftZu fJZe bkb ozr dk p?r th ;h. T[E/
jh b'eK B/ e'Jh fon?eSB BjhA fdZsk T[j nkgD/ ezw
ftZu fpih ;B.
c?poh n?fve;B Bkw d/ :{fNT{p u?Bb B/ fJ; thvhU
g[fb; EkD/ ftZu GrsK dh GhV! ;[DB ftZu nihp bZrdk j? go okfJpo/bh
B{z S/no ehsk frnk j?. c/;p[e ns/ NftNo T[Zs/ th fJ;
ftZu fJZe nfijk EkDk j? fiZE/ jcs/ ftZu fJZe fdB wfjbk GrsK dh GhV
thvhU B{z S/no ehsk ik fojk j?.
T[wVsh j?. jkbKfe fJj tZyoh rZb j? fe fJBQK wfjbktK dh d[jkJh g[fb; eoe/
fJj thvhU ed'A ns/ feZE/ dk j? fJ; rZb dh j[D/
BjhA j[zdh. okfJpo/bh d/ T{Aukjko EkD/ d/ nzdo jo thotko B{z n"osK nkT[AdhnK
sZe e'Jh g[SNh BjhA j' gkJh j?. fJj thvhU n;bh j?
jB. fJj n"osK nkgDh go/SkBh b? e/ fJZE/ g[ZidhnK jB. fJ; fdB g{o/ EkD/ ftZu
iK n?fvN ehsk frnk j?, fJ; rZb dh th g[SNh BjhA j'
GrsK dk jh epik ofjzdk j? ns/ g[fb; eowhnK B{z th nkgDk ezw ;w/N e/ fJZe
gkJh j?. :{fNT{p T[Zs/ fJ; thvhU d/ j[D sZe jikoK
e'B/ ftZu ikDk g?Adk j?.
ftT{i j' u[Ze/ jB.
don;b fJZE/ wK ekbh dk wzfdo j?. fJ; wzfdo d/ Bkb g{o/ y/so dh nfijh
SoXk j? fe jo thotko B{z e'stkbh ftZu wfjbk GrsK dk epik j' iKdk j?. wzfdo
T[Zso gqd/ L fJ; fgzv dk Bkw ;[Dd/ jh vo iKd/ jB b'eHHHH
T[Zso gqd/ ftZu p/Sehwsh Xks{ ns/ gZEoK s'A fwSos wK ekbh dh fJZe nkdwed w{osh
T[Zso gqd/ L fJ; fgzv dk Bkw ;[Dd/ jh vo iKd/ jB b'eHHHH L fJ; fgzv dk Bkw ;[Dd/ jh vo iKd/ jB b'eHHHH
T[Zso gqd/
T[Zso gqd/S L fJ; fgzv dk Bkw ;[Dd/ jh vo iKd/ jB b'eHHHH L fJ; fgzv dk Bkw ;[Dd/ jh vo iKd/ jB b'eHHHH
;Ekgs j?, fi;dk Gko eJh e[fJzNb j?. EkD/ ftZu eohp 40 ;kb gfjbK ;Ekgs
fJ; wzfdo d/ fgZS/ th fJZe ejkDh j?. id'A yo"bh rzrk sN T[Zs/ ;Ekgs fJ;
T[Zso gqd/S dh okiXkBh byBT{ s'A nDfrDs ;kb gqkuhB w{osh B{z u'oK B/ wzfdo s'A u[ok fbnk ;h. go fJ;dk Gko
brGr 90 feb'whNo dh d{oh T[Zs/ fznkdk j' ikD ekoB u'o fJ;B{z fznkdk d{o BjhA fbik gkJ/ ns/ b'eK B/ w{osh B{z
;fEs, fJZe S'Nk fijk fgzv fJ; ;w/A fco wzfdo ftZu ;Ekgs eo fdZsk.
;zeN ftZu j?. oks' - oks fJ; fgzv ns/ pkti{d fJ;d/, fJ; p/Sehwsh w{osh B{z u[okT[D dh eJh tko e'fSS ehsh rJh.
fJZE'A d/ fBtk;h pkjoh b'eK bJh wike fi;d/ Bkb b'eK dh wzr s'A pknd ;[oZfynk dh Bzo Bkb g[fb; fJ;B{z EkD/ ftZu
dk ftSk pD rJ/ jB, feT[Afe fJ; fgzv b? nkJh. EkD/ ftZu jh eJh ;kb sZe fJ; w{osh B{z oZfynk frnk, go y/so d/ b'e
dk Bkw - e'o"Bk j?, i' fe tkfJo; g{ik bJh e'stkbh gj[zud/ oj/. b'eK dh SoXk B{z t/yd/ j'J/ g[fb; B/ fJ;B{z e'stkbh
e'o'Bk tork bZrdk j?. fgzv tkfbnK d/ nzdo fJZe wzfdo pDk e/ ;Ekgs eotk fdZsk. T[d'A s'A fJZE/ fJ;dh g{ik dh
dk efjDk j? fe id'A s'A e'o'Bk tkfJo; gozgok S[o{ j'Jh.
c?fbnk j? b'e T[BQK Bkb G/dGkt eo wzfdo d/ Bkb g{o/ y/so d/ b'eK dh SoXkns/ Grsh dk nfijk i[Vkt j? fe g{ok
oj/ jB. EkDk jh thotko B{z Grsh d/ o; ftu o; iKdk j?. yk; s"o 's/ n"osK ftZu ekbh
T[Zso gqd/S d/ ;hskg[o fibQk wK d/ gqsh pj[s finkdk SoXk j?. jo thotko B{z tZvh frDsh ftZu e'stkbh ftZu
j?ve[nkNo s'A 20 feb'whNo d{o f;oc n"osK i[NdhnK jB ns/ wK dh g{ik j[zdh j?. wfjbktK dh fJZe N'bh ftZu 14 s'A b?
fszB jiko dh nkpkdh tkbk e'o"Bk fgzv e/ 28 wfjbktK dh frDsh j[zdh j?. fJj wfjbktK d/th eEk, GiB eodh j?.
d[Bhnk Go ftZu efjo pogk oj/ e'o'Bk jo thotko B{z fJ; gqeko n";sB 15 s'A thj N'bhnK nkT[AdhnK jB. ed/ ed/
BK d/ tkfJo; Bkb fwbd/ - i[bd/ Bkw sK fJzBh tZvh frDsh ftZu GhV iwK j' iKdh j? fe n"osK dh N'bh B{z pkjo fJzsiko
dh tiQk Bkb uouk ftu j?. eoBk g?Adk j? ns/ fJj f;bf;bk g{o/ fdB uZbdk ofjzdk j?.

6 6 6 6 6 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo

7 7 7 7 7 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw

8 8 8 8 8 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
How Australia’s Hindu community celebrated the


Ram Janmabhumi Bhumi Poojan Event 5th August




























in this struggle. Hindus patiently has provided space only celebrate the historic event
struggled all these years and on request by HCA. From 4.00 undergoing in Ayodhya. On that
waited for the legal redressal of pm onwards, live telecast from day people decorated their
the issue. Ayodhya was done till 8.00 pm. homes and lamps were lighted
Lord Rama has been the Program concluded with mini to make it a memorable day. It
symbol of the collective fireworks. Throughout day many was like a Deepavali festival arrived
consciousness of the nation and people visited the place including few months early!
hence construction of temple at various community leaders, On that day all temples in
His birthplace as Hindu scriptures Blacktown Council Mayor Tony Australia have celebrated this
describe, is a sign of national Bleasdale and Councillor Mr historic event by organising
pride and longing for the Ram Moninder Singh to express their special prayer /pooja e.g. in
Rajya,- a just and harmonious joy and to receive the blessings Darwin Hindu Temple celebration
system that ensures participation of Lord Ram. took place with chanting of
and prosperity for all. In addition to this a media Vishnu Sahastranama followed by
Prime Minister of India, Shri truck with similar electronic bill Ram Bhajans and temple was
Narendra Modi has offered boards with messages decorated with Diyas , in
prayers along with175 saints highlighting the importance of Canberra Hindu Temple and
representing various spiritual Bhumi Pujan at Ayodhya was Cultural Centre , special Pooja
paths of India and laid the driven through main streets of conducted and 108 Diyas were
foundation stone for the Sydney. It was commenced from lighted with chanting of Shri Ram
reconstruction of this ancient BAPS Swaminarayan Mandir at Jay Ram Jay Jay Ram -108 time
and venerated shrine in Ayodhya Haris Park and then went to where as in Hobart Ganesha
on Wednesday, 5 August 2020 various temples, streets of Mandir, celebration was done by
at 10:30 AM (IST). Sydney city as well as iconic
Hindu Council of Australia places in Sydney. We have lighting a row of Diyas in front of
decided to celebrate this once shown these Sydney events live Lord Ram, followed by Bhajans
and Arati.
Sydney (Bureau) A new the silent prayers of millions of in a life time event of national on HCA Facebook which was Thus all the temples and
chapter was written in the Hindus that resonated down importance with joy and prayers watched by thousands of wider Hindu community in
history of Bharat (India). The several centuries finally bore fruit. to Lord Ram. On that day in people. Australia have participated in
492 year struggle for the The power of their invocations Sydney at Blacktown council Considering COVID 19 celebration of this joyous event
liberation of Shri Ram Janmabhumi and the efforts and sacrifice of centre, HCA organised an event situation, instead of big mass
in Ayodhya, resulted in thousands of unsung devotees to put a big media screen from gathering, HCA requested all with a hope that the
culmination, that is, the formal has resulted in the re-appearance morning 9.00 am till late evening members of Hindu community to reconstruction of the temple will
commencement of the temple of the Lord Rama temple in the 8.00 pm to display images of Lord offer worship to their Ishta remind everyone about Bharat’s
work. It is an epoch making holy precincts of Shri Rama Rama and proposed temple to be deities, sing bhajans, offer ancient cultural heritage and will
event for Hindus all over the Janmabhoomi. The natural quest built at Ayodhya to spread flowers, perform aarthi and encourage the new generation
world. for reasserting India’s ancient awareness among wider distribute parsadam at their own to strive for the establishment of
The sankalpa of sages and civilizational identity was reflected community. Blacktown Council home in the evening to Ram Rajya in Bharat.

Vikas Puri Welfare Society Celebrated 74th Independence Day




Sydney (Bureau) Vikas Puri
Welfare society, Jalandhar,
celebrated the 74th
Independence Day at Vikas Puri
park. Sh.Subash Verma, the
secretary of the society,
arranged the function. Sh.
Harbhajan Singh Billa was the
chief guest along with the
counsellor Sh. Avatar Singh
accompanied the chief guest.
Sh.Subash Verma in his speech
told the children the importance
of the day and paid tribute to
the Martyrs who sacrificed their
lives for the freedom of the
country from British Rule and
also how the millions of
migrants came from West and
East Pakistan.

9 9 9 9 9 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
pzrbkd/ e'o'Bk t?e;hB s/ o{; dk B{z itkp- w[ekpb/pk h s'A Bk vo'h s'A Bk vo'
pzrbkd/ d/ gfjb/ fjzd{ uhc i;fN; 4 eo'V d/ gfjb/ fjzd{ uhc i;fN; 4 eo'V
e'o'Bk t?e;hB s/ o{; dk
pzrbkd/S d/ gfjb/ fjzd{ uhc i;fN; 4 eo'V d/ gfjb/ fjzd{ uhc i;fN; 4 eo'V
pzrbkd/
pzrbkd/ d/ gfjb/ fjzd{ uhc i;fN; 4 eo'V
e'o'Bk t?e;hB s/ o{; dk
B{z itkp- w[ekpb/pk h s'A Bk vo'
B{z itkp- w[ekpb/pk
e'o'Bk t?e;hB s/ o{; dk WHO B{z itkp- w[ekpb/pk B{z itkp- w[ekpb/pkzh s'A Bk vo'h s'A Bk vo'
e'o'Bk t?e;hB s/ o{; dk
;{uBk T[gbZpX BjhA j?. n;hA T[;
d/ fe;kB p?Ae xgb/ u c;/
d/ fe;kB p?Ae xgb/ u c;/
d/ fe;kB p?Ae xgb/ u c;/ T[sgkd dh ;fEsh, gqhyD d/ gVktK ns/
d/ fe;kB p?Ae xgb/ u c;/
d/ fe;kB p?Ae xgb/ u c;/
nZr/ eh j' ;edk j?, T[; 's/ ;{uBk bJh
o{; Bkb rZbpks eo oj/ jK.
o{;h fBT{z J/iz;h sk; w[skpe,
wk;e' d/ rkwb/:k fo;ou ;?ANo cko
n?gv/fwUbkzh n?Av wkfJeq'pkfJUbkzh d/
vkfJo?eNo ns/ o{;h j?bE e/no wzsokb/
d/ n?b/ei/Avo frzN;por B/ dkntk
ehsk j? fe fJ; t?e;hB d/ gqGkth ofjD
dh fwnkd fJe ;kb BjhA, pbfe 2 ;kb
j't/rh. fJ; s'A gfjbK o{;h f;js wzsokb/
B/ th fJ; t?e;hB d/ 2 ;kb sZe gqGkth
ofjD dk dkntk ehsk ;h. o{; B/
dZf;nk fe t?e;hB dk tZv/ g?wkB/ 's/
T[sgkdB ;szpo 2020 ftu S[o{ j'D dh
T[whd j?. GftZy dhnK :'iBktK ftu
2020 d/ nkfyo sZe fJ; t?e;hB dhnK
20 eo'V v'z pDkT[D dk Nhuk oZfynk
frnk j?. fJ; ftu'A 3 eo'V t?e;hB f;oc
o{;h b'eK bJh j'DrhnK.
wk;e' (fpT{o') o{; d/ okSNogsh nZr/ ofjD s'A xpok rJ/ jB.
fzeo:'r j? fe phs/ fdBhA o{; d/
tbkfdwho g[fsB tZb'A d[Bhnk dh gfjbh ftSt f;js ;zrmB ns/ ;kM/dkoK
f;js wzsoh fwykfJb w[ok;e' B/ e'ftv-
e'o'Bk t?e;hB B{z b? e/ ehs/ rJ/ dknt/ B/ fJe fBt/S szso nXhB 9 gq:'rkswe
Ykek (fpT{o') Ykek dh ndkbs B/ pzrbkd/S d/ gfjb/ fjzd{ uhc i;fN; ;[o/Ado
19 fybkc ftef;s ehsh rJh o{; dh
s'A pknd brksko ;tkb T[Zm oj/ jB. e'ftv-19 NhfenK B{z Skwb ehsk j?.
e[wko f;Bjk s/ 10 j'oK d/ fto[ZX p?Ae s'A uko eo'V Nek (pzrbkd/Sh eoz;h) dk t?e;hB dh r[DtZsk ns/ ;[oZfynk B{z b?
j[D fJe tko fco ftSt f;js ;zrmB WHO tZy-tZy d/SK B{z 'e't/e; ;[ftXk'
rpB eoB d/ wkwb/ 'u d'S s?n ehsk. Ykek dh jh fJe j'o ndkbs tb'A 69 ;kbk
e/ u[Ze/ ik oj/ ;tkbK B{z f;o/ s'A ykfoi
B/ thotko B{z o{; dh e'o'Bk t?e;hB B{z d/ Bkw fJ; fBt/S szso Bkb i[VD bJh
;kpek uhc i;fN; d/ fto[ZX frqqcskoh tkozN ikoh eoB d/ ;Zs wjhB/ pknd
eod/ j'J/ fJBQK B{z nkXkojhB dZf;nk
b? e/ rzGho ;tkb u[Ze/. vpb:{Hn?uHUH gq's;kfjs eo fojk j?. fJj gfjb tZy-
ndkbs B/ d'S s?n ehsk j?.
;h. T[BQK fejk, 'w?A ;ZwMdk jK fe ;kv/
B/ ;gZSN fejk fe o{; B/ fi; t?e;hB tZy d/SK B{z NhfenK sZe S[o{nksh gj[zu
i;fN; (;/tkw[es) f;Bjk fJ; ;w/A nwohek 'u ofj oj/ jB s/ fGqSNkuko o'e{
B{z wBz{oh fdZsh j?, T[j T[BQK 9 t?e;hB ekfJw eoB bJh, T[BQK B{z ftef;s eoD ftd/Sh ;kEh t?e;hB ftef;s eoD d/
efwSB B/ nkgD/ d'S gZso 'u T[; B{z Gr"Vk n?bkB ehsk j?. pukU fXo d/ tehb
ftu Skwb jh BjhA j?, fiBQK B{z ckJhBb ftu fBt/S eoD ns/ ftek;Shb d/SK wkwb/ ftu w[ekpb/pkzh wfj;{; eo oj/
B/ Ykek 'u fejk fe ndkbs B/ n?Z; d/H f;Bjk s/ 10 j'oK d/ fto[ZX w[eZdwk S[o{ j'
N?;fNzr dh wBz{oh fdZsh rJh j? iK fiBQK B{z ftZsh wdd gj[zukT[D dh ftt;Ek jB, fJ; bJh T[BQK B/ nfij/ ftuko
frnk j?. wkwb/ 'u 6 d'Sh p?Ae d/ ;kpek nfXekoh j?, pkeh f;Bjk d/ ;fj:'rh dZ;/
B{z ;zrmB t?e;hB dk dknt/dko wzDdk gqdkB eodh j?. ;zrmB d/ wjk fBod/ gqrN ehs/ jB, fiBQK B{z n;hA nkXkojhB
iKd/ jB. wkwb/ 'u e/tb fszB d'Sh jh ;[DtkJh dk ;kjwDk eo oj/ jB, pkeh
j?. fJ; 's/ gbNtko eod/ j'J/ o{; B/ Se d/ ;hBhno ;bkjeko vkH po{; wzDd/ jK.' o{; B/ t?e;hB dk ftek;
ekB{zBh ekotkJh s'A puD d/ bJh GZi rJ/ jB.
fejk fe nfijk bZrdk j? fit/A ;kv/ n?btkov B/ fejk, fJ; ;w/A o{; d/ Nhe/ fBSfus ebhBheb ikDekoh ns/ vkNk
2017 'u Xweh dh tiQk Bkb n;shck d/D 's/ wzp{o j'fJnk L ;[o/Ado e[wko
ftd/Sh ;kEh o{;h dtkJh d/ w[ekpb/ ftu B{z b? e/ c?;bk eoD bJh ;kv/ e'b ;woZE B{z fXnkB ftu oZy e/ ehsk j?.
f;Bjk
;[o/Ado e[wko f;Bjk fJ; ;w/A nwohek 'u ofj oj/ jB s/ T[BQK B/ T[ZE/ SoD d/D
dh wzr ehsh j?. ;oeko Bkb o[ektN dh tiQk s'A nj[dk SZvD d/ eohp fJe ;kb
;kT{dh-JhokB Bkb uhB dh d';sh, N?A B u fJ okfJb
;kT{dh-JhokB Bkb uhB dh d';sh, N?A
;kT{dh-JhokB Bkb uhB dh d';sh, N?A B u fJB u fJ okfJbokfJb
;kT{dh-JhokB Bkb uhB dh d';sh, N?ASB u fJB u fJzokfJbokfJb
pknd T[BQK B/ nkgDh nksweEk ikoh ehsh ;h, fi; s'A pknd T[j okiBhsh d/ e/ ;kT{dh-JhokB Bkb uhB dh d';sh, N?A
Ado 's nk rJ/ s/ T[; d/ e[M fdB pknd jh f;Bjk d/ fto[ZX fGqSNkuko dk wkwbk
doi ehsk frnk. nkgDh nksweEk 'J/ pq/eB vqhw L o{b nkc bk, fjT{wB okJhN;
n?Av v/w'eq?;h' 'u f;Bjk B/ fbfynk fe ;kb 2017 'u T[j Xweh dh tiQk s'A n;shck go/SkB
d/D 's/ wzp{o j'J/ ;B. o{; B/ th whvb Jh;N ftu nkgD/
;fj:'rh d/SK B{z tZvh frDsh ftu
jfEnko t/u/ jB. dkntk ehsk frnk
nwohek u p/o[ rkoh dh dknt/dkohrkoh dh dknt/dkoh
nwohek u p/o[ j? ;hohnk, bhphnk, fwSo ns/ ;kT{dh
nwohek u p/o[
nwohek u p/o[ rkoh dh dknt/dkoh
nwohek u p/o[zrkoh dh dknt/dkohrkoh dh dknt/dkoh
nop B/ o{; Bkb eJh soQK d/ jfEnkoK
dh vhb ehsh j?. fJj ;ko/ d/S
gozgokrs o{g Bkb fJzokfJb d/ d[SwD
eoB tkfbnK dh frDsh j'Jh xZN jB. nfij/ ftu nwohek d/ fJ; y/so
eoB tkfbnK dh frDsh j'Jh xZN
eoB tkfbnK dh frDsh j'Jh xZN
eoB tkfbnK dh frDsh j'Jh xZN
eoB tkfbnK dh frDsh j'Jh xZN
ftu ewz'o g?D Bkb fJzokfJb dh N?ASB
tZX rJh j?.
uhB-JhokB ftu 400 nop vkbo
dk ;wM"sk
i{B ftu JhokB B/ nkofEe ns/
;[oZfynk Bkb ;pzfXs w[ZfdnK 's/ uhB
Bkb 25 ;kb d/ oDBhse ;fj:'r bJh
fJe w;"dk ;wM"s/ B{z wBz{oh fdZsh j?.
s/b ntht (fpT{o') bZdky ftu uhB B/ bJh fJ; ;wM"s/ dh ehws 600 fpbhnB
Gkos d/ Bkb ;ojZd 's/ sDkn g?dk oZfynk wkfjoK w[skpe, Nozg vkbo (jo ;kb 17 fpbhnB vkbo) j?.
eoB s'A pknd uhB j[D fJzokfJb gqSk;B B/ fgSb/ e[M ;kbK ftu whvb ;wM"s/ d/ sfjs, JhokB uhB B{z
fybkc ;kT{dh nop ns/ JhokB B{z ;kX Jh;N s'A nkgDk fXnkB jNk e/ ;kT{E fv;ekT{AN 's/ s/b p/u/rk, fi; d/ pdb/
fojk j?. whvb Jh;N ftu uhB dh fJ; J/Shnk ftu e/Afdqs eo fbnk j?. fi; s'A T[; B{z p?Afezr, gfotjB, T{oik, ;zuko
ukb Bkb fJzokfJb dhnK fuzsktK tZX pknd nwohek dh ykbh EK B{z GoB bJh ns/ seBkb'ih Bkb i[Vh gfjb ftu
rJhnK jB. fJzokfJb d/ gqXkB wzsoh uhB B/ jwbkto oDBhsh ngDkT[Ad/ j'J/ uhBh fBt/S bJh sozhj fwb/rh. o{; th
p/AzkfwB B/sB:kj{ ns/ oZfynk wzsoh p/ JhokB ns/ ;kT{dh nop d/ Bkb wzp{s JhokB d/ Bkb fJ; soQK dh oDBhse
Bh r?ANi B/ d/S dh ;[oZfynk B{z b? e/ ;pzX fte;s ehs/ jB. uhB B/ JhokB 20 ;kb dh ;zXh 's/ ezw eo fojk j?.
jkb jh ftu eJh T[Zu gZXoh p?meK th d/ Bkb sK nopK vkbo dk tgko ns/ fJzBk jh BjhA, uhB ns/ JhokB fwb e/
ehshnK jB. oZfynk ;wM"sk ehsk j?. ;kJhpo jfEnko fte;s eoB ik oj/
whvb Jh;N ftu nwohek dh EK o{; dh ukb B/ th fJzokfJb B{z ehsk jB fi; dk fBSkBk fJzokfJb j't/rk.
c/;p[Ze dk vkNk ;zrqfj dk BtK w[eZdwk,
c/;p[Ze dk vkNk ;zrqfj dk BtK w[eZdwk,
c/;p[Ze dk vkNk ;zrqfj dk BtK w[eZdwk,
c/;p[Ze dk vkNk ;zrqfj dk BtK w[eZdwk,
c/;p[Ze dk vkNk ;zrqfj dk BtK w[eZdwk,
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek ftu wkou s'A pknd gfjbh tko nfijk j'fJnk j?
bZr ;ed? 5 nop vkbo i[owkBk nop vkbo i[owkBk
bZr ;ed? 5
bZr ;ed? 5 nop vkbo i[owkBk
bZr ;ed? 500 nop vkbo i[owkBk nop vkbo i[owkBk
id p/o[zrkoh dh dknt/dkoh eoB tkfbnK dh frDsh 10 bZy s'A xZN j'Jh j?. bZr ;ed? 5
nwoheh feos wzsokb/ w[skpe 9H63 bZy b'eK B/ p/o[zrkoh GZs/ bJh ngbkJh
ehsk i' fe T[; s'A gfjbK d/ jcs/ dh s[bBk ftu xZN j?. T[; jcs/ 12 bZy b'eK ;?B coKf;;e' (fpT{o') c/;p[Ze 's/ nwohek 'u pkfJUw?fNqe
B/ p/o[zrkoh GZs/ bJh ngbkJh ehsk ;h. wkou d/ nkfyo ftu fJj frDsh tX e/ vkNk fJeZso eoB d/ d'S 'u 500 nop vkbo se dk i[owkBk
69 bZy j' rJh ;h go T[; s'A pknd fJBK ftu j"bh-j"bh ewh nk ojh j? ns/ wkou brkfJnk ik ;edk j?. nwohek 'u c/;p[Ze 's/ fJe w[eZdwk
s'A pknd fJj frDsh 10 s'A xZN j?. dkfJo ehsk frnk j?, fi; ftu dkntk ehsk frnk j? fe c/
feos wzsokb/ w[skpe, 25 i[bkJh sZe d/ nzeV/ dZ;d/ jB fe fcbjkb 2H80 ;p[Ze dh ;jkfJe ezgBh fJzz;Nkrqkw tb'A :{io; dh fJikzs
eo'V b'e i' fe nwoheh ekoi Sesh dk eohp 20 ch;dh fjZ;k jB, p/o[zrkoh s'A fpBK T[BQK dk pkfJUw?fNqe vkNk fJeZmk ehsk frnk j?.
GZsk b? oj/ jB. e'o'Bk wjkwkoh s'A gfjbK ;G s'A fznkdk frDsh ;kb 1982 ftu fog'oN w[skpe e?b/c'oBhnk ;fEs o?Zvt[Zv f;Nh dh ndkbs
fJe jcs/ ftu doi ehsh rJh ;h id p/o[zrkoh GZs/ dh dknt/dkoh eoB tkfbnK 'u fJj w[eZdwk doi ehsk frnk j?. fJz;Nkrqkw 's/ d'S j? fe
dh frDsh 6H95 bZy ;h. nkofEe wkfjoK dk nkyDk j? fe nkofEe foetoh dk T[;B/ c'N'-N?frzr N{b okjhA b'eK dh gSkD eoB bJh c/Shnb
okj pj[s nfBSfus j? ns/ nkT[D tkb/ fdBK ftu jkbks j'o yokp j'D dh Szek foekrB/SB seBhe dk fJ;s/wkb ehsk j?. fJz;Nkrqkw B/ th
j?. go j'o okjs g?e/i B{z b? e/ okSNogsh Nozg ns/ fto'Xh gkoNh ftu ;fjwsh BjhA ;theko ehsk j? fe ezgBh fJ; chuo dk fJ;s/wkb eo ojh
pD gk ojh j?. ;h.

1 1 1 1 10 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nk;Nq/bhnk dhnK T[Zsoh y/so dhnK jKreKr w[Zdk L uzr/ d';s fBT{jKreKr w[Zdk L uzr/ d';s fBT{ hb?Avhb?Av
nk;Nq/bhnk dhnK T[Zsoh y/so dhnK jKreKr w[Zdk L uzr/ d';s fBT{ hb?Av
nk;Nq/bhnk dhnK T[Zsoh y/so dhnK jKreKr w[Zdk L uzr/ d';s fBT{jKreKr w[Zdk L uzr/ d';s fBT{zhb?Avhb?Av
nk;Nq/bhnk dhnK T[Zsoh y/so dhnK
nk;Nq/bhnk dhnK T[Zsoh y/so dhnK
;ojZdK 18 wjhfBnK bJh pzd
;ojZdK 18 wjhfBnK bJh pzd Bkb th ftrV/ uhB d/ ;pzX
;ojZdK 18 wjhfBnK bJh pzd
;ojZdK 18 wjhfBnK bJh pzd
;ojZdK 18 wjhfBnK bJh pzd
Bkb th ftrV/ uhB d/ ;pzX
Bkb th ftrV/ uhB d/ ;pzX
Bkb th ftrV/ uhB d/ ;pzX
Bkb th ftrV/ uhB d/ ;pzX
Bhsh 'u pdbkn eod/ j'J/ jKreKr B{z
fJ; soQK d/ ;kwkB dh pokwd o'e fdZsh.
fJ; s'A fJbktk fBT{zhb?Av B/ nkgD/
BkrfoeK B{z n?vtkfJioh ikoh eo e/
fejk fe jKreKr j[D w/B b?Av ukJhBk
tKr j? ns/ fJE/ bkr{ ekB{zB dk Go';k
BjhA ehsk ik ;edk fbjkzk fBT{zhb?Av
d/ Bkrfoe ;zGb e/ jKreKr dh :ksok
eoB.
fBT{zhb?Av B/ 2018 'u jh eo fdZsk
;h j[tkt/Jh B{z p?B
:{H e/H B/ Gkt/A uhB dh N?bhekw
ezgBh j[tkt/Jh B{z fpqN/B d/ 5ih B?ZNtoe
s'A p/dyb eoB dk c?;bk fbnk j't/,
go 5nkJh fJzN?bhi?A; S/nfozr B?ZNtoe
d/ fjZ;/dko ezgBh ;gkoe bJh uhBh
ezgBh j[tkt/Jh d/ T[sgkdK dh tos'A p?B
eo fdZsh ;h. ;gkoe B/ 5ih B?ZNtoe
eqkJh;Nuou (fpT{o') ;kv/ r[nKvh fJ;d/ Bkb jh T[BQK ftSt f;js ;zrmB
B{z ;Ekgs eoB bJh seBheh ;kwkB
d/S uhB d/ d[Bhnk d/ tZv/ d/SK Bkb (vpb:{H n?ZuH UH) 'u skJhtkB dh
yohdD bJh fcBb?Av dh ezgBh B'ehnk
yokp j[zd/ ;pzXK dh fJ; ;hohz 'u nZi dknt/dkoh d/ uhB tb'A ehs/ ik o/j
ns/ dZyD e'ohnk dh ezgBh ;?w;zr s'A
n;hA uhB ns/ fBT{zhb?Av d/ ftrVd/ fto'X ;pzXh nktkz T[mkJh s' ;fwN 'u
fJbktk j[tkt/Jh Bkb rZbpks S[o{ ehsh
foSfsnK dh rZb eoKr/. jKreKr 'u w"i{d uhBh okid{s t{ Sh GVe rJh.
;h.
okSNoh ;[oZfynk ekB{zB bkr{ ehs/ ikD ;fwN B/ bZrGr 500 v?bhr/N; d/
e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ T[Zsoh y/so d/ w[Zy wzsoh wkJheb rBo B/ gfjbK th ftrV u[Ze/ jB d'BK d/
s'A pknd fBT{zhb?Av B/ th jKreKr Bkb ;kjwD/ uhBh okid{s B/ fBT{zhb?Av dh
x'SDk ehsh j? fe y/so dhnK xo/b{ ;ojZdK B{z xZN' xZN 18 wjhfBnK bJh g{oh soQK SK d/ foSs/
jtkbrh ;wM"sk oZd eo fdZsk. fJ; d/ gqXkB wzsoh B{z frZdV GGeh fdzd/ j'J/
BjhA y'fbQnk ikt/rk. ;wkuko J/izSh fSBj{nk dh fog'oN d/ w[skpe, rBo B/ fejk uhB ns/ fBT{zhb?Av d/ foSfsnK 'u
itkp 'u uhB B/ th jKreKr ns/ fejk ;h fe fBT{zhb?Av uhB dh f;nk;s
fe T[BQK dh ;oeko n?BHNhH dh e'o'BktkfJo; pkovo pzd dh :'iBk B{z bkr{ eoB gfjbK th eVtkjN nkJh ;h. 1989
fBT{zhb?Av ftukb/ uZb oj/ jtkbrh ns/ nzdo{Bh wkwfbnK 'u dyb d/Dk
bJh j'o g[fb; dh Gosh eo/rh. 'u uhB B/ id'A fsnkBw/B u"Ae 'u
;wM"s/ B{z oZd eo fdZsk. jkbKfe d'BK pzd eo/. uhBh okid{s B/ fejk fe ;h
T[BQK B/ fejk fe n?BHNhH dhnK ;ojZdK pzd j' rJhnK jB ns/ okiK s/ gqd/SK b'eszso ;woEe ftyktkekohnK 's/
d/SK ftukb/ fgSb/ brGr 4 djkfenK fe fJ; wkwb/ 'u sh;o/ gZy dk dyb
dh ;{uh pzd j' rJh j?. pzd dh fwnkd xND dh pikJ/ tZXD dh ;zGktBk j?. fJ; d/ ekotkJh eo e/ T[BQK dk dwB ehsk ;h
s'A uzr/ ;pzX ub/ nk oj/ ;B, go podkSs BjhA ehsk ikJ/rk ns/
Bkb jh fejk j? fe ;ojZd fco d[pkok ed'A y[ZbQh j't/rh fJ; pko/ 18 wjhfBnK dk sK T[; ;w/A th d'BK d/SK d/ foSs/ ftrV
jKreKr 'u okSNoh ;[oZfynk ekB{zB fBT{zhb?Av uhB Bkb T[;d/ foSfsnK B{z
fJZe ''o{VQhtkdh'' nB[wkB ;h.w"i{dk gkpzdhnK d/ sfjs fteN'ohnk ns/ f;vBh s'A rJ/ ;B. Ud'A d'BK d/SK ftukb/ fJe
bkr{ j'D ekoD uhB d/ foSs/ nkgD/ jbe/ 'u Bk bt/.
nkT[D tkb/ ;ko/ :ksohnK, fiZE/ e'ftv-19 dk efwT{fBNh NqK;fwSB ikoh j? - B{z ;kb se e'Jh rZbpks BjhA j'Jh ;h uhBh
uzr/ d';s fBT{zhb?Av Bkb th ftrVB/ fBT{zhb?Av dk gbNtko-u[Ze/ 3 tZv/
n?BHNhH ftu gj[zuD 's/ nkgD/ you/ 's/ j'Nb e[nkozNhB d/ d' jcs/ g{o/ eoB/ g?Dr/ c"i dh fJ; dwBekoh ekotkJh 'u
S[o{ j' rJ/ jB. edw
. brGr 10,000 b'e wko/ rJ/ ;B. fJ;
uhBh okid{s dh frZdV Gpeh fJe jcs/ pknd fBT{zhb?Av B/
rBo B/ fejk fe n;hA fteN'ohnk 's/ nDfwE/ ;w/A bJh gkpzdh brkJh j?.'' s'A fJbktk uhB 'u f;nk;h dwB, ;Zsk
20 i[bkJh B{z nkeb?Av 'u gbNtko eo e/ jKreKr d/ fybkc 3
T[jBK B/ nZr/ fejk,''jo t;Bhe B{z w/oh ;bkj j? i/eo s[;hA e[M eo ;ed/ j', sK d/ c"iheoB ns/ fwvbJh;N d/ d/SK B{z
fBT{zhb?Av ns/ uhB fpzB?Z; ;fws d"okB tZv/ edw u[Ze/. ;G s'A gfjbK fBT{zhb?Av
fJZE/ y/so ftu oj'. s[;hA fJZE/ ;[oZfyns j', fes/ Bk ikU. fJ; d/ fJbktk rBo B/ jfEnkoK dh ;gbkJh ;pzXh d'BK d/;K
fBT{zhb?Av dh gqXkB wzsoh i?f;zvk B/ jKreKr Bkb jtkbrh ;wM"sk oZd
fejk,''i/eo s[;hA eo ;ed/ j', sK feq;fw; dhnK S[ZNhnK dhnK :'iBktK B{z oZd ftukb/ n;fjwsh ojh j?. skJhtkB gqsh
novoB B/ uhB tb'A T[Jhro w[;fbwK eo e/ uhB B{z ;kc ;zd/S fdZsk fe uhB
eo', T[Zsoh y/so ftu oj'.'' uhB dh Bhsh ;pzXh ns/ uhB d/ gqwkD{
's/ ehs/ ik oj/ nZfsnkuko d/ Bkb- Bkb T[; d/ foSs/ fJegk;V BjhA j' ;ed/
n?BHNhH ftu e'ftv-19 d/ f;oc 33 wkwfbnK dh g[SNh j'Jh j? idfe nk;Nq/ gqhyDK 's/ th fBT{zhb?Av n;fjwsh
Bkb jKreKr 'u okSNoh ;[oZfynk . fBT{zhb?Av B/ fJ; d/ Bkb jh c"ih ns/
bhnk d/ nZm okiK ns/ y/soK ftu'A pj[s xZN ns/ zho'. rBo B/ fejk fe n?BHNhH gqrNk fojk j?.
ekB{zB E'g/ ikD dk w[Zdk T[mkfJnk. seBheh ;kwkB dokwd dh nkgDh
dhnK ;ojZdK B{z pzd oZyD dk c?;bk y/so dh ewz'o ;td/Sh t;'A dh oZfynk bJh
fbnk frnk ;h. T[jBK B/ fejk, ''N?ohN'ohn; gfjbK. w?B{z bZrdk j? fe fJj :ehBh
jKreKr u'DK w[nZsb j'D s/ GVfenk Five Eyes
eoB dh b'V j? fe d[Bhnk d/ e[M ;G s'A ewz'o b'e ;[oZfyns ofjD.''
jKreKr u'DK w[nZsb j'D s/ GVfenk
jKreKr u'DK w[nZsb j'D s/ GVfenk
jKreKr u'DK w[nZsb j'D s/ GVfenk
jKreKr u'DK w[nZsb j'D s/ GVfenk
fwzN s'A th xZN ;w/A u ;w[zdo dk ykoku ;w[zdo dk ykok
fwzN s'A th xZN ;w/A u ;w[zdo dk ykok
3 3 3 3 30 fwzN s'A th xZN ;w/A fwzN s'A th xZN ;w/A 'u ;w[zdo dk ykoku ;w[zdo dk ykok
fwzN s'A th xZN ;w/A
uhB B{z dZf;nk f zw/tkozw/tko
uhB B{z dZf;nk f zw/tko
Alliance, uhB B{z dZf;nk f uhB B{z dZf;nk fzzw/tkozw/tko
uhB B{z dZf;nk f
gkDh pD/rk ghD :'r
gkDh pD/rk ghD :'r
gkDh pD/rk ghD :'r
gkDh pD/rk ghD :'r
gkDh pD/rk ghD :'r
p[fBnkdh b'eszsoh gqfefonk B{z ewz'o
eo/rk.
T[jBK B/ fejk fe u'DK d/ w[nZsb
j'D d/ fgZS/ phfizr dk jZE j?. uhB dh
efwT{fB;N gkoNh jKreKr ftu
b'eszso dh jZfsnk eoBh ukj[zdh j?.
T[j T[whdtkoK 's/ r?o b'VhAdh
dwBkswe ekotkJh eo ojh j?. fJZE/
dZ; dJhJ/ fe jKreKr dh w[Zy
ekoiekoh e?oh b?w B/ S[Zeotko B{z fejk
fe 6 ;szpo B{z j'D tkbhnK ftXkB
gohSd u'DK e'o'Bk wjkwkoh d/ ekoB
Nkb fdZshnK rJhnK jB. fJ; 's/ fsZyh
gqshfefonk fdzd/ j'J/ five eyes alliance
B/ fejk fe fJjBK u'DK d/ w[nZsb j'D
d/ fgZS/ e'o'Bk fpbe[Zb th e'Jh ekoB
BjhA j?.
T[jBK B/ fJ; bJh uhB dh
efwT{fB;N gkoNh B{z d'Sh wzfBnk j?.
fJ; dh d/oh d/ fgZS/ uhB dk jZE j?.
T[jBK B/ fejk fe uhB dh efwT{fB;N
gkoNh jKreKr ftu b'eszso dh
jZfsnk eoBh ukj[zdh j?. fJj T[; dh
;'uh ;wMh oDBhsh dk fjZ;k j?.
f;vBh (fpT{o') j[D 30 fwzN s'A th xZN ;w/A 'u ;w[zdo dk ykok gkDh ghD jKreKr d/ ;[szsosk gq/whnK dhnK
bkfJe pD ikJ/rk. nk;Nq/bhnk d/ y'iekoK B/ f;oc T[Zu-seBhe d/ fcbNo ns/ fJZSktK dk uhBh ;oeko dwB eo ojh
;{oi dh o'SBh dh T{oik dh tos'A Bkb d[Bhnk dh nfijh gfjbh seBhe fte;s j?. u'DK ftu yVQ/ b'eszso ;woEeK B{z
eo bJh j?. go/SkB ehsk ik fojk j?. fJZE/ dZ; dJhJ/
w?bp"oB ;fEs w'BkS :{Bhtof;Nh w[skpe, ftS/S s"o 's/ fvzkJhB fJj seBhe f;vBh (fpT{o') jKreKr ftu fBT{zhb?Av, fpqN/B ns/ nwohek B/ ;ys fe e'ftv-19 dh rzGho ;fEsh d/ wZd/
o'zkBk ;?AeV/ bhNo ;w[zdo d/ gkDh B{z ghD :'r pDkT[D dh ;woZEk oZydk j?. fJ; okSNoh ;[oZfynk ekB{zB nwb ftu fto'X zkjo ehsk j?. fJe ;z:[es fpnkB Bzo uhB d/ jKreKr ftS/S gqpzXeh y/
gqfefonk bJh f;oc gqsZy o{g Bkb ;{oi dh o'SBh dh b'V j[zdh j? i' fJ; seBhe B{z nkT[D d/ pknd ftXkB gohSd u'DK ftu fJjBK gzi/ d/SK d/ ftd/S ;eZsoK so dh gqw[Zy e?oh b?w B/ jKreKr dh
w[nZsb eoB d/ c?;b/ 's/ five eyes
xZN bkrs tkbk ns/ fNekT{ th pDkT[Adh j?. w'BkS :{Bhtof;Nh d/ e?wheb B/ fejk fe jKreKr ftu u'DK w[nZsb 7thA ekB{zB ew/Nh dhnK u'DK B{z w[nZsb
fJzihBhnfozr ftGkr d/ gq'H j[nKfNzr tKr B/ fejk fe d[Bhnk 'u gkDh d/ ;zeN B{z alliance wsbp d[Bhnk dhnK 5 j'Dk jKreKr dh ;fEosk ns/ y[Sjkbh eoB dh x'SDk ehsh, fi; dk uhB dh
d{o eoB bJh ;w[zdo d/ gkDh B{z ghD :'r pDkT[D dk pdb fpjso j?. wjkSeshnK nk;Nq/bhnk, e?B/vk, d/ bJh ysok ;kps j't/rk ns/ e/Ado ;oeko B/ ;woEB ehsk.

11
11
11 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
11 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
11 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
e'mk r[o{ dh Xh B/ nk;Nq/bhnk u T[j eo
e'mk r[o{ dh Xh B/ nk;Nq/bhnk u T[j eo
e'mk r[o{ dh Xh B/ nk;Nq/bhnk
e'mk r[o{ dh Xh B/ nk;Nq/bhnk 'u T[j eou T[j eo
fJNbh L fco?A;/ fty/ gfjbh ns/ d{ih ;z;ko
fJNbh L fco?A;/ fty/ gfjbh ns/ d{ih ;z;ko e'mk r[o{ dh Xh B/ nk;Nq/bhnk u T[j eo
fJNbh L fco?A;/ fty/ gfjbh ns/ d{ih ;z;ko
fJNbh L fco?A;/ fty/ gfjbh ns/ d{ih ;z;ko
fJNbh L fco?A;/ fty/ gfjbh ns/ d{ih ;z;ko
fdykfJnk ;[D s[;hA th eo'r/ f;csK
fdykfJnk ;[D s[;hA th eo'r/ f;csK
fdykfJnk ;[D s[;hA th eo'r/ f;csK
fdykfJnk ;[D s[;hA th eo'r/ f;csK
fdykfJnk ;[D s[;hA th eo'r/ f;csK
izr d"okB
izr d"okB jhd j'J/ c"ihnK B{z jhd j'J/ c"ihnK B{z oXKibhoXKibh
izr d"okB jhd j'J/ c"ihnK B{z oXKibh
izr d"okB
izr d"okB Sjhd j'J/ c"ihnK B{z jhd j'J/ c"ihnK B{z SoXKibhoXKibh
f;vBh (fpT{o') fgzv e'mk r[o{ dh Xh eowihs
e"o B{z nk;Nq/bhnB c"i 'u ;/tktK fBGkT[D dk
wkD jk;b j'fJnk j?. S/ ;kbk Xh dh wK j'D d/
pkti{d th eowihs e"o B/ fJj feqSwk eo
fdykfJnk ns/ nZi d/ e'o'Bk wjkwkoh d/ d"o 'u
T[j pky{ph nkgDhnK ;/tktK fBGkn ojh j?.
eowihs e"o d/ fgsk r[odhg f;zx XB'nk ns/ wksk
okfizdo e"o B/ pV/ wkD Bkb dZf;nk fe T[BQK dh
g[Zsoh d/ wB 'u pugB s'A jh c"i iK g[b; 'u
Gosh j' e/ ;/tk fBGkT[D dk ;[gBk ;h. T[; d/
wkfgnK B/ dZf;nk fe eowihs dk pugB s'A y/vK
tZb th ekch fXnkB ;h ns/ fJ; d/ Bkb jh T[j
gVQkJh 'u th ekch j[fSnko ;h.
T[BQK dZf;nk fe Gkos 'u ofjzfdnK eowihs
B/ gVQkJh T[gozs g[b; ns/ c"i 'u Gosh j'D dh
e'fSS ehsh go n;cb ojh. fJ;/ d"okB jh ;pZp
fJj pfDnk fe T[j 2008 'u T[u/oh gVQkJh bJh
nk;Nq/bhnk ubh rJh. fiZE/ gVQkJh T[gozs T[; dk
ftnkj gofwzdo f;zx tk;h pfmzvk Bkb j' frnk.
nkgDh gVQkJh, ezweki ns/ gfotkoe fzzw/tkohnK
T[; d/ f;o j'D d/ pkti{d th T[; B/ nkgDk c"i
'u Gosh j'D tkbk ;[gBk fiT[Adk oZfynk ns/
nkfyo T[; dh e'fSS ozr fbnkJh ns/ T[j nk;Nq/
bhnB nkowh dk fjZ;k pD rJh.
fzeo:'r j? fe pkothA dh gVQkJh fgzv d/ ;e{b
o'w (fpT{o') fJNbh d/ Sfjo fco?A;/ fty/ gfjbh ns/ d{ih ;z;ko izr d"okB Sjhd s'A eoB tkbh eowihs e"o B/ nkgDh phH J/H dh
j'J/ c"ihnK B{z tobv f;Zy Sjhd fwbNoh :kdrkoh ew/Nh ofzH fJNbh tZb' fco?A;/ gVQkJh ;oekoh okfizdok ekbi pfmzvk s'A ehsh.
fty/ ;Ekgs :kdrko fty/ nodk; eoB T[gozs SoXKibh fdZsh rJh. tobv f;Zy eowihs e"o B/ c'B 's/ dZf;nk fe T[j nkgDk c"i
Sjhd fwbNoh :kdrkoh ew/Nh ofztZb'A fgqEhgkb f;zx ,;sBkw f;zx,irdhg f;zx 'u Gosh j'D dk ;[gBk g{ok j'D 's/ p/jZd y[S j?.
wZbQh,e[bihs f;zx ns/ r[ow/b f;zx GZNh jkzo j'J/.
fco?A;/ Sfjo s'A i'sh jt/bh o?;N'o?AN tkfbnK tZb'A ;w{j ;zrs tZb'A nkJh j'Jh
;zrs tk;s/ T[gozs ;w';/, ge"V/ ns/ i{;,ukj dk bzro bkfJnk frnk . Gkt/A fe hb dhnK w[orhnK e'o'Bk gk /fNt,
hb dhnK w[orhnK e'o'Bk gk /fNt,/fNt,
hb dhnK w[orhnK e'o'Bk gk
e'ftv-19 ekoB fJ; tko ;zrsK dk Gkoh fJeZm BjhA ehsk frnk go efwT{B/ dh pqk pqk pqk pqk pqkzhb dhnK w[orhnK e'o'Bk gkhb dhnK w[orhnK e'o'Bk gkz/fNt,/fNt,
fco?A;/ tZb'A fw;No b{ek fwbkBh,gksoh;hnk p'BkBh ns/ f;zdke' dh w'Bs/b{g'
fcT{foBshB' b'o/B;' B/zh,s';ekBk ;N/N d/ n?ANh o/f;;N n?;';hJ/SB d/ gqXkB o'p?os'
ork;hBh th SoXKibh ;wkrw ftZu SoXKibh d/D jkzo j'J/. fJ; w"e/ fco?A;/ Sfjo
uhB tZb'A BkrfoeK bJh fusktBh ikoh
uhB tZb'A BkrfoeK bJh fusktBh ikoh
uhB tZb'A BkrfoeK bJh fusktBh ikoh
uhB tZb'A BkrfoeK bJh fusktBh ikoh
d/ w/no dkohU Bod?bk tZb'A f;Zy efwT{BhNh dk ftS/S XzBtkd eod/ j'J/ Sjhd j'J/ uhB tZb'A BkrfoeK bJh fusktBh ikoh
c"ihnK B{z SoXKibh G/AN ehsh rJh.
dk id'A e'o'Bk N?;N ehsk frnk sK T[;
d/ Bshi/ gkz/fNt fwb/. fJ; d/ fJbktk
e?B/vk d/ ghH n?ZwH d/ ihtB s/ pD ojh j? e"fwe uhB d/ eJh SfjoK ftu ;h-c{v d/ g?e/
e?B/vk d/ ghH n?ZwH d/ ihtB s/ pD ojh j? e"fwe
e?B/vk d/ ghH n?ZwH d/ ihtB s/ pD ojh j? e"fwe
e?B/vk d/ ghH n?ZwH d/ ihtB s/ pD ojh j? e"fwe
e?B/vk d/ ghH n?ZwH d/ ihtB s/ pD ojh j? e"fwe
fizr dh iKu eoB 's/ th e'o'Bk
fJBc?eSB gkJ/ ikD dh rZb ;kjwD/
nkJh j?.
p[Ze, fdbu;g rZbK nkT[DrhnK ;kjwD/
p[Ze, fdbu;g rZbK nkT[DrhnK ;kjwD/ BkrfoeK B{z ehsk n?boN
p[Ze, fdbu;g rZbK nkT[DrhnK ;kjwD/
p[Ze, fdbu;g rZbK nkT[DrhnK ;kjwD/
p[Ze, fdbu;g rZbK nkT[DrhnK ;kjwD/
S/BM/B f;js nfXekoh j[D T[jBK
;ko/ b'eK dk gsk brkT[D ftu i[N
rJ/ jB i' fJjBK ykX T[sgkdK d/
;zgoe ftu nkJ/. fJ; d/ fJbktk j[D
uhB gqSk;B gfjbK s'A ;N'o ehs/ rJ/
ykX T[sgkdK dh th iKu eo fojk j?.
Gkt/Afe jkb/ sZe ;N'o ehsh rJh G'iB
;wZroh ftu e'o'Bk dk tkfJo; BjhA
gkfJnk frnk j?. S/BM/B d/ wjkwkoh
o'eEkw ns/ ezNo'b j?Zve[nkoNo B/ b'eK
B{z u/sktBh fdzd/ j'J/ fejk fe nk:fss
phfizr (fpT{o')uhB d/ t[jkB Sfjo e'o'Bk N?;N eokJ/ ikD 's/ fJj co'zB fueB ns/ ;h-c{v dh rZb nkT[D 's/
s'A c?fbnk e'o'BktkfJo; j[D g{oh d[Bhnk fueB ftzr; e'ftv-19 gkz/fNt gkJ/ iBsk B{z ;ktXkB j'D dh b'V j?.
B{z nkgDh ug/N ftu b? u[Zek j?. rJ/ jB.
g?e/fizr 's/ fwfbnk tkfJo;
nwohek, pqkzhb ns/ Gkos d[Bhnk ftu uhB B/ S[o{ ehsh ykD :'r t;sK uhBh ;oeko B/ b'eK B{z fJBc?eSB
;G s'A tZX e'o'Bk gqGkfts d/S jB. dh ;eqhfBzr d/ yso/ B{z xZN eoB bJh ;ktXkBh
wjkwkoh d/ d"o ftu uhB B/ j[D pqkzhb uhB d/ ;EkBe o'r ezNo'b e/AdoK tosD dh nghb ehsh j?. uhB B/
s'A nk:ks j'D tkb/ co'zB fueB ;pzXh B/ e'o'BktkfJo; ;zeN B{z d/yd/ j'J/ i{B nkgDh fJe fog'oN ftu dZf;nk fe i{B
tZvk dkntk ehsk j?. n;b ftu dZyDh d/ pknd s'A wk;kjkoh (B"B-t?i) ns/ d/ pknd s'A dZyDh nwohek ftu d/S
uhBh Sfjo S/BM/AB ftu tZvh wksok ftu ;w[zdoh G'iB (;h-c{v) torhnK nk:ks fJetkv'o ns/ eJh SfjoK s'A nk:ks
pqkzhb s'A co'zB fueB ftzr; nk:ks j'D tkbhnK ykD/ dhnK t;sK dh ehs/ rJ/ ;h-c{v dh g?e/fizr 's/
ehsk iKdk j?. thotko B{z uhB dh ;oeko ;eqhfBzr eoBh S[o{ ehsh. o{NhB ;eqhfBzr e'o'BktkfJo; d/ Bw{fBnK dh iKu eoB
B/ fJe B'fN; ikoh eofdnK fejk fe d/ o{g ftu wK; dh T[Zgoh ;sfj d/ Bw{B/ 's/ fJBc?eSB dk gsk uZfbnk j?.
;ekNb?Av u w[V y'bQ/ rJ/ ;e{b
;ekNb?Av u w[V y'bQ/ rJ/ ;e{b
;ekNb?Av u w[V y'bQ/ rJ/ ;e{b
;ekNb?Av u w[V y'bQ/ rJ/ ;e{b
;ekNb?Av u w[V y'bQ/ rJ/ ;e{b
bzvB (fpT{o') e'ftv-19 wjkwkoh
ekoB 20 wkou B{z ;ekNb?Av d/ ;e{b
N'oKN' (fpT{o') e?B/vk d/ gqXkB wzsoh i;fNB No{v' d/ ihtB Bkb i[VhnK yk; pzd eo fdZs/ rJ/ ;B. eohp gzi
rZbK 's/ fJe e"fwe p[Ze pDkJh ik ojh j?. NkJhvb t/t gq'veSBz B/ fJ; feskp wjhfBnK d/ tec/ d/ pknd ;e{b w[V
's/ ezw eoBk S[o{ eo fdZsk j?. e"fwe p[Ze ftu gqXkB wzsoh i;fNB No{v' pko/ eJh y'bQ/ rJ/ jB. ftfdnkoEhnkk bJh
yk; rZbK dk fzeo ehsk ikt/rk. fJ; ftu T[BQK d/ ekbi dh fzzdrh d/ feZf;nK ;e{bK ftu ;ckJh d/ g[ysk gqpzX ehs/
B{z Skwb ehsk ikt/rk. NkJhtb t/t gq'veSB gkbhNheb gkto BK Bkb rqkce rJ/ jB. ;?B/NkJhio ;N?Av, ;e{bK
B'tb ;hohz ubkT[Adk j? s/ fJ; tko No{v' B{z irQk fdZsh rJh j?. nzdo s/ y/v w?dkBK ftu zo{oh ;wkfie
25 d;zpo 1971 B{z UNktk ftu g?dk j'J/ No{v' B/ 2015 ftu e?B/vk d/ gqXkB d{oh d/ fBSkB brkJ/ rJ/ jB ns/
wzsoh d/ o{g ftu ;j[z u[Zeh ;h. T[j b'eK ftueko ekch gqf;ZX jB. fbjkik gqekSe ;e{bK d/ nzdo s/ pkjo nkT[D bJh
B{z T[whd j? fe T[BQK d/ ihtB Bkb i[Vh e"fwe p[Ze pkzko ftu X[zwK gk d/t/rh. tZy-tZy o;s/ pDkJ/ rJ/ jB.
16 ;szpo B{z obhz j'D tkbh 24 gzfBnK dh fJ; ekfwe p[Ze ftu No{v' dh ;ekNb?Av ftu eohp 7 bZy ;e{bh
ftneshrs ns/ g/S/to T[gbZpXhnK B{z o/yKfes ehsk frnk j?. ftfdnkoEh jB.

12
12
12 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
12 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
12 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nB'yh gq/w ejkDh, gq/wh B/ y[d B{z
nB'yh gq/w ejkDh, gq/wh B/ y[d B{z GkoshnK bJh fco y[ZbQ/ nwohek d/ dotki/,
nB'yh gq/w ejkDh, gq/wh B/ y[d B{z
nB'yh gq/w ejkDh, gq/wh B/ y[d B{z
nB'yh gq/w ejkDh, gq/wh B/ y[d B{z
GkoshnK bJh fco y[ZbQ/ nwohek d/ dotki/,
GkoshnK bJh fco y[ZbQ/ nwohek d/ dotki/,
GkoshnK bJh fco y[ZbQ/ nwohek d/ dotki/,
GkoshnK bJh fco y[ZbQ/ nwohek d/ dotki/,
nZr brk ehsk gq/fwek B{z gog'z Nozg B/ k fB:wK u fdZsh S'N
nZr brk ehsk gq/fwek B{z gog'
nZr brk ehsk gq/fwek B{z gog'
nZr brk ehsk gq/fwek B{z gog'
nZr brk ehsk gq/fwek B{z gog'
Nozg B/
k fB:wK u fdZsh S'N
Nozg B/
k fB:wK u fdZsh S'N
Nozg B/
Nozg B/ H-1-1 -1-1 -1B th th th th thzk fB:wK u fdZsh S'Nk fB:wK u fdZsh S'N
T[; B{z T[ZE/ nkT[D dh fJikzs j't/rh.
- thzk Xkoe dh gsBh ns/ pZfunK
B{z th gqkfJwoh thzk d/ Bkb nwohek
nkT[D dh fJikzs j't/rh.
- fJ; d/ Bkb jh seBkb'ih wkjo,
;hBhno b/tb w?B/io ns/ T[jBK b'eK
B{z th nwohek nkT[D dh fJikzs fdZsh
j? fijBK d/ ekoB noEftt;Ek
gqGkfts j' ojh j?.
- Nozg gqSk;B B/ T[jBK thzk
XkoeK B{z th :ksok dh fJikzs fdZsh
j? i' e'ftv wjkwkoh d/ gqGkt B{z xZN
eoB bJh gpfbe j?bE e/no g/S/to
ns/ S'X eosk d/ s"o 's/ ezw eo oj/
jB. nwohek d/ fJ; c?;b/ dk yk;eo
e/ T[jBK b'eK B{z ckfJdk fwb/rk i' thzk
gkpzdh d/ ekoB B"eoh SZv e/ rJ/ ;B.
fJZE/ dZ; dJhJ/ fe Nozg ;oeko B/ e[M
fdB gfjbK (22 i{B) jh n?Zu-1ph thzk
w[nZsb eoB dk n?bkB ehsk ;h. Nozg
B/ ;fJ; ;kb d/ nyho sZe d/ bJh n?Zu-
1ph thzk w[nZsb eoB d/ c?;b/ B{z e'o'Bk
;zeN ftu nkgDh B"eoh rtk u[e/
nwoheh toeoK d/ fjZs ftu u[Zfenk
frnk edw dZf;nk ;h.fJZE/ dZ; dJhJ/
fe toswkB ftu Gkosh nkJhHNhH
fpqN/B (fpT{o') w[zv/ ne;o nkgDh gq/fwek B{z wBkT[D iK fco gog'z eoB bJh ezgBhnK d/ Bkb ezw eoB tkb/ e[Zb
eJh sohe/ ngDkT[Ad/ jB go fpqN/B d/ fJe Sy; B/ nkgDh gq/fwek B{z gqg'z eoB 79,649 Gkosh nwohek ftu ezw eod/
bJh fJe tZyok jh sohek u[fDnk, fi; B{z d/y e/ jo j'Jh j?okB ofj frnk. jB. fJjBK ftu NkNk ez;bN/A;h
don;b foeh B/ y[d B{z nZr brk e/ r'fvnk Gko p?m e/ nkgDh gq/fwek B{z gog'z ;oftf;i (''3S), ekrqhi/AN, fJzc'f;;,
ehsk. g/S/ s'A ;NzNw?B foeh J/S dk nfijk ysoBke gog'zb j[D ;'Sb whvhnk 's/ wfjzdok, 83L, N?eB'b'ihz ns/ ftgo'
ekch ;[oyhnK pN'o fojk j?. Skwb jB. i' nowhek ftu n?Zu-1ph
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek ftu fi; d/ Bkb gkpzdhnK dh x'SDk s'A
fBT{:koe g';N w[skpe foeh B/ nkgDh gqfwek e?NohBk vkp;B B{z ftnkj thzk 's/ jB.
B"eoh eo oj/ n?Zu-1ph thzk XkoeK gfjbK i[V/ ;B sK T[jBK B{z tkg;h dh
bJh gqg'i eoD bJh y[d B{z nZr brk bJh. jkbKfe foeh fJe gq'c?SBb ;NzNw?B ikD' n?Zu-1ph thzk pko/
bJh okjs dh ypo ;kjwD/ nkJh j?. fJikzs j't/rh. nfij/ XkoeK d/ Bkb
jB fJ; bJh T[BQK B/ fJ; d/ bJh ;kohnK zo{oh fsnkohnK ehshnK j'JhnK ;B. n?Zu-1 ph thzk d/ sfjs nwoheh
nwohek d/ okSNogsh v'Bkbv Nozg B/ T[jBK d/ ihtB;kEh ns/ pZfunK B{z th
tkfJob j' ojh fJ; thvhU ftu foeh ;ktXkBh Bkb y[d B{z nZr brkT[Ad/ jB ns/ ezgBhnK seBheh iK w[jkos tkb/
n?Zu-1ph thzk d/ fB:wK ftu S'N d/ nwohek dh :ksok eoB dh fJikzs
nkgDh gqfwek B{z gog'z eod/ Bzo nk oj/ jB. fJ; d"okB T[ZE/ ;[oZfynk d/ pkeh nj[fdnK 's/ d{i/ d/SK d/ g/S/toK B{z
fdZsh j?. wsbp fijV/ b'eK e'b n?Zu- j't/rh. nwohek d/ oki ftGkr B/ fejk
fJzszkw th ehs/ rJ/ jB, Bkb d/ Bkb jh fJe Sy; nk e/ nZr B{z p[Mk th fdzdk j?. fB:[es eodh j?. nwohek ftu N/e
1ph thzk j? T[jBK B{z Sos ;w/s fe i' th fpB?eko nwohek ftu gfjbK
foeh 27 ;kbK s'A ps"o ;NzNw?B ezw eo oj/ jB. T[E/ jh e?NohBk g/S/ s'A Bo; j?. ezgBhnK fJ; thzk d/ zohJ/ dZyD J/
nwohek nkT[D dh fJikzs j?. fJ; jh nkgDh ezgBh ftu B"eoh d/ bJh T[;/
e?NohBk ns/ foeh d't/A nkBbkJhB gb/Nckow zohJ/ fwb/ ;B. Shnk d/ jzkoK g/S/toK B{z B"eoh 's/ oZydh
Bkb ;?AeV/ GkoshnK B{z ckfJdk fwb nj[d/ d/ bJh nghb eoBr/ sK fJ; Bkb
j?. fJ; thzk d/ zohJ/ tZvh frDsh ftu
;edk j?. T[jBK B{z ckfJdk fwb ;edk j?.
Gkosh ns/ uhBh g/S/to nwohek ftu
f;zrkg[o u ftef;s e'ftv-19 nwoheh ftd/S wzsokb/ B/ n?bkB Nozg gqSk;B dhnK SosK ik e/ B"eoh eod/ jB. nwoheh ;oeko
f;zrkg[o u ftef;s e'ftv-19
f;zrkg[o u ftef;s e'ftv-19
f;zrkg[o u ftef;s e'ftv-19
f;zrkg[o u ftef;s e'ftv-19
ehsk fe i/eo n?Zu-1ph thzk Xkoe T[;/ - i/eo e'Jh n?Zu-1ph thzk Xkoe
tZb'A T[jBK eowukohnK B{z fJ; thzk d/
ezgBh d/ Bkb nkgDh B"eoh B{z nZr/ tkg; gkpzdh bZrD s'A gfjbK nkgDh
zohJ/ B"eoh 's/ oZfynk iKdk j? i' T[Zu
Nhe/ dk wB[Zyh gqhyD S[o{[o{ [o{[o{ [o{
Nhe/ dk wB[Zyh gqhyD
Nhe/ dk wB[Zyh gqhyD tXkT[D bJh tkg; nkT[Dk ukj[zd/ jB, g[okDh B"eoh 's/ nwohek gosdk j? sK f;Zfynk gqkgs j[zd/ jB.
Nhe/ dk wB[Zyh gqhyD
Nhe/ dk wB[Zyh gqhyD
nk;Nq/bhnkJh ;oeko tZb'A ftfdnkoEhnK
nk;Nq/bhnkJh ;oeko tZb'A ftfdnkoEhnK
nk;Nq/bhnkJh ;oeko tZb'A ftfdnkoEhnK
nk;Nq/bhnkJh ;oeko tZb'A ftfdnkoEhnK
nk;Nq/bhnkJh ;oeko tZb'A ftfdnkoEhnK
B{z MNek, BjhA fwb/rh fJj wdd
B{z MNek, BjhA fwb/rh fJj wdd
B{z MNek, BjhA fwb/rh fJj wdd
B{z MNek, BjhA fwb/rh fJj wdd
B{z MNek, BjhA fwb/rh fJj wdd
s/jkB B/ fejk,''fJj T[gkn
ftfdnkoEhnK B{z fJj :ehBh pDkT[Dr/
fe T[j nfXn?B b'B Bk b?D, i' T[j
g{ok BjhA eoBr/.'' f;Zfynk ftGkr d/
w[skpe, fJZe ftfdnkoEh B/ 26
;z;EktK ftu 44 e'o;K ftu dkybk
b?D ns/ e'Jh :'rsk gqkgs Bk eoB s'A
pknd eoz/ ftu 663,000 vkbo dh
ewkJh ehsh.
s/jkB B/ fejk,''fJZe ftfdnkoEh d/
dkyb/ dh gkodofSsk dh xkN B/ e[M
r?o-;Zu/ ftfdnkoEhnK B{z fJZe' ;w/A eJh
gqdksktK ftu dkybk b?D ns/ d[pkok
dkybk b?D dh fJikzs fdZsh j?.''
nk;Nq/bhnkJh B?SBb :{Bhtof;Nh
(ANU) d/ T[Zu f;Zfynk wkjo n?AvfoT{
B"oNB B/ fejk fe :{Bhtof;Nh ftu
brGr S/ ch;dh ftfdnkoEh nkgD/
f;zrkg[o (fpT{o') f;zrkg[o ftu 21 s'A 55 ;kb dh T[wo tor d/ ;t?-;/teK d/ e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnkJh gfjb/ nZm ftfSnK ftZu xZN' xZN gfjb/ ;kb ftu jo ftS/ ftu c/b j[zd/
;w{j B{z d/S ftu jh ftef;s ehs/ ik oj/ ;zGkfts e'ftv-19 Nhe/ dh gfjbh y[oke ;oeko B/ n?bkB ehsk fe T[j gfjb/ nfXnK ftu n;cb j' iKd/ jB, T[j jB.T[jBK B/ fejk,ºpj[s ;kohnK
fdZsh rJh j?. b[Bko-e't19 Bkw d/ Nhe/ B{z fvT{e-n?ZBH:{Hn?Z;H w?vheb ;e{b s/ ;kb d/ ftfdnkoEhnK bJh :{Bhtof;Nh T[Zu f;Zfynk b'B gq'rokw sZe gj[zu n;cbsktK NkbhnK ik ;edhnK jB
ch;K 's/ ;pf;vh ftu S'N d/Dh pzd eo r[nk p?mDr/, fi; d[nkok nk;Nq/bhnkJh
nwohek dh dtkJh ezgBh nkoefN:{o; E/okg:{fNe; B/ ftef;s ehsk j?. i/eo ft;Ekfgs ftfdnkoEh wodw
d/t/rh, i' nkgD/ nZX/ ftfSnK ftu c/b Bkrfoe ns/ j'o :'r ftfdnkoEh nkgDh
dtkJh ezgBh B/ fJe fpnkB ftu fejk fe gqhyD d/ gfjb/ gVkn ftu 21 s'A S[wkoh dh fwsh s'A gfjbK iK nkw s"o
55 ;kb d/ ;t?-;/teK B{z gfjbh y[oke fdZsh rJh. S[o{nksh gqhyD d/ fJ; gVkn s'A j' iKd/ jB. gqkgs ikDekoh nB[;ko sh;oh f;Zfynk bJh G[rskB eoB bJh s/ pknd dh skohy s'A gfjbK nekdfwe
fwbD tkb/ fpUo/ dh tos'A nrb/ gVkn dh y[oke s?n eoB ftu ehsh ikt/rh, f;fynk wzsoh v?B s/jkB B/ spdhbhnK ;oeko s'A zho'-ftnkz b'B gqkgs eod/ z[owkB/ s'A fpBK tkg;h bJh SZv fdzd/
fi; ftu 56 s'A 80 ;kb d/ b'eK d/ Bkb jh B"itkB th Skwb j'Dr/. ezgBh d/ dk n?bkB eofdnK fejk fe T[j jB. Gkt/Afe, :{Bhtof;NhnK fJ; :'iBk jB.'' T[BQK B/ whvhnk B{z fejk, º;oeko
ftfdnkoEhnK d/ nfXn?B eoB d/ p'M sZe ftfdnkoEhnK dh gj[zu pDkJh
gqXkB i';/c gkfJB/ B/ fejk fe ebhfBeb gqhyD d/ S[o{nksh BshfinK d/ nkXko 's/ dk fJj ekB{zB :{Bhtof;NhnK T[Zs/ tX/
B{z xNkT[Dr/. oZyD d/ :'r j'DrhnK, i/eo T[BQK dk
fJ; Nhe/ B{z f;oc fJe tko brkT[D dh b'V j't/rh s/ fJ; dh y[oke th xZN jh o/ dpkn gkJ/rk fe nfij/ gVQ oj/
oZyD dh b'V j't/rh. f;zrkg[o f;js iKu dtkJh fJekJh dh d/y-o/y ftu uZb oj/ Bt/A T[gktK d/ sfjs, T[j gqdoSB p/fw;kb jkbsK d[nkok ftfdnkoEh yk;eo e/ gfjb/ s'A d{i/
fJ; Nhe/ dk gqhyD fJ; ;kb nes{po d/ nyho sZe g{ok j'D dh T[whd j?. ftfdnkoEh i' fJZe fvroh ftu nkgD/ gqGkfts ;h. ;w?;No ftu nZr/ tXD.

13
13
13 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
13 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
13 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
e'ftv-19 s'A puD bJh y; B/ tofsnk p[bp[bk, pfDnk uouk dk fty; B/ tofsnk p[bp[bk, pfDnk uouk dk ft
e'ftv-19 s'A puD bJh
e'ftv-19 s'A puD bJh
e'ftv-19 s'A puD bJh Sy; B/ tofsnk p[bp[bk, pfDnk uouk dk fty; B/ tofsnk p[bp[bk, pfDnk uouk dk ftSkkkkk
e'ftv-19 s'A puD bJh y; B/ tofsnk p[bp[bk, pfDnk uouk dk ft
Gkosh-nwoheh gZsoeko B/ v'Bkbv Nozg B{z
Gkosh-nwoheh gZsoeko B/ v'Bkbv Nozg B{z
Gkosh-nwoheh gZsoeko B/ v'Bkbv Nozg B{z
Gkosh-nwoheh gZsoeko B/ v'Bkbv Nozg B{z
Gkosh-nwoheh gZsoeko B/ v'Bkbv Nozg B{z
dh tos'A eodk j?. T[j ;VeK 's/ fpBK
fe;/ vo d/ x[zwdk j?. g/S/ s'A fJe
d[ekBdko T[; Sy; B/ id'A th xo'A pkjo
;tkb g[ZS e/ eo fdZsk jZek pZek
;tkb g[ZS e/ eo fdZsk jZek pZek fBebDk j[zdk j? T[j fJe gbk;fNe d/
;tkb g[ZS e/ eo fdZsk jZek pZek
;tkb g[ZS e/ eo fdZsk jZek pZek
;tkb g[ZS e/ eo fdZsk jZek pZek
p[bp[b/ ftu dkyb j' iKdk j?. T[; Sy;
B{z w?bp"oB s'A 47 feb'whNo d{o p/brqkt/
Bkw dh irQk 's/ ;VeK 's/ x[zwd/ ;w/A
b'eK B/ nkgD/ e?wo/ ftu e?d eo fbnk.
T[; d/ g?oK ftu Bk sK p{N ;B ns/ Bk
jh fujo/ 's/ e'Jh wk;e. T[; B/ fJ;
tZv/ gbk;fNe d/ p[bpb/ d/ nzdo y[d
B{z ;[oZfyns eo fbnk ;h.
id'A T[j ;VeK 's/ p[bp[b/ B{z nZr/
tXkT[Ad/ j'J/ ik fojk ;h ns/ b'e T[; B{z
NeNeh brkJ/ d/y oj/ ;h. T[; B{z fJj
efjzd/ j'J/ ;[fDnk frnk,''fJ; p[bp[b/
ftu w?A fJe fJB;kB jK.'' r"osbp j?
fe fteN'ohnk ftu e'o'Bk ;pzXh wkwb/
s/zh Bkb tX/ jB. 532 Bt/A wkwb/
;kjwD/ nkT[D d/ pknd gqhwhno
v?Bhnb n?AvohT{z B/ b'eK B{z fB:wK dh
;ysh Bkb gkbDk eoB dh u/sktBh
fdZsh j?. T[ZXo p[bp[b/ tkbk thvhU fJe
;EkBe Bkrfoe B/ c/;p[Ze 's/ gkfJnk
ns/ fJ; wjkwkoh ftu th ;kfonK d/
fujo/ 's/ jk;k fbnkT[D bJh Sy; dk
S[eohnk ndk ehsk j?. c/;p[Ze 's/ fJj
thvhU d/y e/ b'e soQK-soQK dhnK
gqshfefonktK d/ oj/ jB. fJe B/
fbfynk j?,''n;b ftu w?A pj[s fznkdk
f;vBh (fpT{o') rb'pb gZXo 's/ c?bh p[bp[bk fbnk j? fi; ftu dkyb j' e/
e'o'BktkfJo; wjkwkoh s'A pukn bJh T[j ekch d/o sZe GhVGkV tkbhnK EktK jZ; fojk jK.'' fJe B/ fbfynk fe fJj
b'e eJh YzrK dh tos'A eo oj/ jB. 's/ th x[zw ;edk j? ns/ e'o'Bk s'A th skbkpzdh B{z fteN'ohnBz dk itkp j?.
T[AM fJ; tkfJo; s'A pukn bJh wk;e pfunk ofj ;edk j?. nk;Nq/bhnk d/ idfe fJe Sy; B/ fbfynk,''w?A ;wMdk
jK fe T[; B/ ;kvh fzzdrh ftu e[M
gkT[Dk, ;wkfie d{oh pDkJh oZyDk ns/ fteN'ohnk ;{p/ d/ ofjD tkb/ Sy; dk
fpjsohB gb fbnkT[D dh e'fSS ehsh
;?B/NkJhzo fijhnK uhzK dh tos'A eoBh fJ; ;pzXh thvhU ;'Sb whvhnk 's/ ekch
wjZstg{oB dZ;h rJh j?.nk;Nq/bhnk tkfJob j' fojk j? ns/ b'e fJ; B{z ekch j?.'' T[AM jkb/ fJj gsk BjhA uZb gkfJnk
tkfSzrNB (fpT{o') tQkJhN jkT{; d/ gq?; o{w ftu e[ZM nfijk j'fJnk, fi; B{z d/ j?fe fJ; p[bp[b/ ftu w"i{d nke;hiB
ftu fJe B"itkB B/ fJjBK ;ko/ MziNK g;zd th eo oj/ jB.
y e/ nwoheh okSNogsh v'Bkbv Nozg jZe/-pZe/ ofj rJ/. don;b Gkosh-w{b d/
s'A S[Nekok gkT[D dk sohek bZG fbnk fteN'ohnk dk fJj B"itkB Bk sK d/ dw 's/ fezBh d/o T[; d/ nzdo fojk
nwoheh gZsoeko B/ Nozg B{z fJzBk fsZyk ;tkb eo fdZsk, fi; 's/ Nozg e[ZM Bk
j?. T[; B/ gbk;fNe dk fJe nfijk wk;e gfjBdk j? ns/ Bk jh ;?B/NkJhio ik ;edk j?.
efj ;e/ T[BQK B/ d{i/ gZsoeko B{z ;tkb eoB B{z efj fdZsk. g[D/ ftu izw/ fSohS
dks/ B/ Nozg B{z g[ZfSnk ;h fe eh T[BQK B{z nkgD/ M{m p'bD 's/ gSsktk j[zdk j?.
e'o'Bk ekoB rJh B"eoh, 6 irQk ngbkJh eoB s/ th phph jZE bZrh fBok
e'o'Bk ekoB rJh B"eoh, 600 irQk ngbkJh eoB s/ th phph jZE bZrh fBok irQk ngbkJh eoB s/ th phph jZE bZrh fBokSkkkkk
e'o'Bk ekoB rJh B"eoh, 6 irQk ngbkJh eoB s/ th phph jZE bZrh fBok irQk ngbkJh eoB s/ th phph jZE bZrh fBok
e'o'Bk ekoB rJh B"eoh, 6
fJj ;h gZsoeko dk Nozg B{z ;tkb e'o'Bk ekoB rJh B"eoh, 6
tQkJhN jkT{; ftu Nozg gq?; ekBcoz; eo oj/ ;B. fJ; d"okB jfczrNB g';N
bJh tQkJhN jkT{; ftu gZsoeko f;ohS dks/ B/ Nozg B{z ;tkb ehsk- SqhwkB
ftu S[ZN rJh ;h. abc.net.au dh
gq?zhv?AN, ;kY/ 3 ;kb pknd eh s[jkB{z zok th gSsktk j[zdk j?, ;ko/ M{m bJh i'
fog'oN d/ w[skpe wkou s'A j[D sZe
s[;hA nwohek d/ b'eK Bkb p'fbnk j?< fJ; 's/ Nozg jZe/-pZe/ ofj rJ/ ns/ ;tkb
600 B"eohnK bJh ngbkJh eo u[Zeh
Bk ;[D gkT[D d/ nzdki ftu g[ZfSnk- eh ;ko/< fJ; T[Zs/ gZsoeko B/ d[jokfJnk,
f;Bhv B/ fejk,''fJj ekch w[Seb ;wK
';ko/ M{m ns/ X'yk'.
j?. w/o/ nkswftStk; B{z yokp eoB
fJ; 's/ Nozg B/ fco g[ZfSnk- 'fe;B/ ehsk'< sK dks/ B/ f;ZXk itkp fdZsk-
tkbk j?. w?A y[d B{z ne;o rzGho sDkn
's[;hA ehsk'. fJzBk ;[DB d/ pknd Nozg E'VQk fijk nNe/ ns/ fco d{i/ gZsoeko B{z
ftu gkT[Adh jK. w?A ezw eoBk ukj[zdh
;tkb eoD B{z efj fdZsk. dks/ B/ pknd ftu NthN ehsk fe T[j 5 ;kb s'A Nozg
jK go fJj n;zGt j? feT[Afe B"eoh j?
s'A fJj ;tkb eoDk ukj[zd/ ;B. dks/ ;N?Bc'ov :{Bhto;Nh s'A r?i{J/SB eoD d/
jh BjhA.''
pknd 30 ;kb s'A gZsoekoh eo oj/ jB ns/ e[ZM ;kb gfjbK jh tkfSzrNB vh;h
f;Bhv f;zgfez; j[D xo yohdD dk
ftu fScN j'J/ jB.
nkgDk ;[gBk g{ok j[zd/ th BjhA d/y gk
ojh. noESk;soh pq/AvB foB/ dk efjDk
j? fe e'o'Bk wjkwkoh d/ d"okB B"eoh
poskBhnk f;Zfynk ftGkr B/ xNkJ/ rtkT[D ekoB B"itkBK B{z ;G s' tZX
poskBhnk f;Zfynk ftGkr B/ xNkJ/
poskBhnk f;Zfynk ftGkr B/ xNkJ/
poskBhnk f;Zfynk ftGkr B/ xNkJ/
poskBhnk f;Zfynk ftGkr B/ xNkJ/
;ZN gj[zuh j?. Gkt/Afe j[D fJj No?Av
pdb fojk j? ns/ tZvh T[wo d/ b'eK
ro/v, ftfdnkoEh j'J/ fBokS
ro/v, ftfdnkoEh j'J/ fBok
ro/v, ftfdnkoEh j'J/ fBok dhnK w[SebK th tZX ojhnK jB. T[ZE/
ro/v, ftfdnkoEh j'J/ fBok
ro/v, ftfdnkoEh j'J/ fBok
e[M wkjoK dk efjDk j? fe nkT[D tkb/
fdBK ftu p/o'zrkoh j'o fznkdk tZX
f;vBh (fpT{o') e'o'BktkfJo; tkfJob j' ojh j? fi; B/ wkou s'A j[D ;edh j?. nk;Nq/bhnkJh ;oeko ftu
wjkwkoh B/ d[Bhnk d/ jo y/so B{z sZe B"eoh bJh 600 tko ngbkJh ehsk wzsoh i'S fcqv/Bpor B/ u/sktBh fdZsh
gqGkfts ehsk j?. noEftt;Ek 's/ fJ; j? go j[D sZe BthA B"eoh BjhA fwbh. j? fe feq;w; sZe nk;Nq/bhnk dh 9
dk ekch p[ok n;o fgnk ns/ bZyK b'e nk;Nq/bhnk d/ f;vBh ftu ofjD ch;dh nkpkdh p/o'zrko j' ;edh j?.
p/o'zrko j' rJ/. B"eoh ikD d/ pknd tkbh ns/ ekB{zBh ;jkfJe d/ nj[d/ 's/ Gkt/Afe tZXdh p/o'zrkoh dh ;wZf;nk
fJjBK b'eK B{z BthA B"eoh bZGD ftu ezw eoB tkbh f;Bhv f;zgfez; th nfij/ f;oc nk;Nq/bhnk ftu jh BjhA ;r'A
ekch w[Seb j' ojh j?. ;'Sb whvhnk b'eK ftu Skwb j?. e'o'BktkfJo; d[Bhnk Go d/ j'o fjZf;nK ftu th tZvh
's/ fJe nfijh jh phph dh ejkDh wjkwkoh ekoB T[; dh B"eoh th wkou ;wZf;nk pD ojh j?.
:{He/- ;ekNb?Av u o/b jkd;/ u vokJhto ;w/s 3 dh w"s
:{He/- ;ekNb?Av u o/b jkd;/ u vokJhto ;w/s 3 dh w"s
:{He/- ;ekNb?Av u o/b jkd;/ u vokJhto ;w/s 3 dh w"s
:{He/- ;ekNb?Av u o/b jkd;/ u vokJhto ;w/s 3 dh w"s
:{He/- ;ekNb?Av u o/b jkd;/ u vokJhto ;w/s 3 dh w"s
bzvB (fpT{o') ;ekNb?Av d/ T[Zso 'u g?Ad/
Sfjo n?povhB s'A fJe :ksoh o/b rZvh
rbk;r' bJh otkBk j'Jh. go n?povhB s'A
uZbD s'A pknd e[M fwzNK 'u jh gfjb/ ;Nkg
;N'Bj?tB d/ bkr/ o/b rZvh d/ uko vZfpnK
ftu'A fszB vZp/ gNVh s'A T[Zso rJ/. fi; Bkb
bzvB, (fpT{o') poskBhnk d/ f;Zfynk ftGkr tb'A e'o'Bk tkfJo; ekoB gfjb/ vZp/ B{z fGnkBe nZr bZr rJh. nZr
fJwfsjkBK 's/ o'e brkT[D s'A pknd Bshi/ n?bkB/ rJ/ jB, fiBQK ftu 2,80,000 dhnK bgNK whbK s'A d/yhnK ik ;edhnK ;B.
B{z fJe ro/v xZN fdZsk frnk j?,fi; B{z b? e/ ftfdnkoEhnK ftu fBokSk gkJh ik fJ; jkd;/ ftu o/b rZvh d/ vokJhto s/
ojh j?. ezveNo ;w/s fszB b'eK dh w"s j' rJh ns/ S/
BshfinK nB[;ko 35H6 ch;dh B{z fJe ro/v xZN, 3H3 ch;dh B{z d' ns/ 0H2 zywh :ksohnK B{z j?bhekgNo okjhA j;gskb
ch;dh B{z fszB ro/v xZN fdZs/ rJ/ jB. fi; nB[;ko e[Zb 40 ch;dh J/-b?tb gj[zukfJnk frnk. fJj ;ko/ j;gskb 'u i/o/
BshfinK d/ ro/v xN/ jB. brGr 2 bZy 80 jzko ftfdnkoEh gqGkfts j'J/ jB. fJbki jB. d[oxNBk dh irQk 's/ g[fb;,
e'ftv-19 ekoB oZd j'J/ fJwfsjkBK ekoB nfXnkgeK B{z jh ftfdnkoEhnK d/ n?Ap{b?A; s/ nZr p[MkT{ d;s/ dhnK 30 rZvhnK
;?ZN g/goK ns/ T[BQK d/ o?AeK nB[;ko ro/v doi eotkT[D bJh fejk ;h. ;oeko dh B/ gj[zu e/ nZr 's/ ekp{ gkfJnk ns/ :ksohnK
fJ; BthA Bhsh dh d/S Go 'u nkb'uBk j' ojh j?. B{z pkjo eZfYnk.

14
14
14 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
14 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
14 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
;ktXkB ! B";opk coih c'B ekbK okjhA coih c'B ekbK okjhA
nk;Nq/bhnk L B"itkB s/ koe B/koe B/
;ktXkB ! B";opkz coih c'B ekbK okjhA coih c'B ekbK okjhA
nk;Nq/bhnk L B"itkB s/ ;ktXkB ! B";opk
;ktXkB ! B";opk
;ktXkB ! B";opk coih c'B ekbK okjhA
nk;Nq/bhnk L B"itkB s/
nk;Nq/bhnk L B"itkB s/ koe B/
nk;Nq/bhnk L B"itkB s/ Skoe B/koe B/
wko oj/ mZrhnK, GkoshnK dh b[ZN ikoh
wko oj/ mZrhnK, GkoshnK dh b[ZN ikoh
wko oj/ mZrhnK, GkoshnK dh b[ZN ikoh
wko oj/ mZrhnK, GkoshnK dh b[ZN ikoh
ehsk jwbk, fJzM puh ikB
ehsk jwbk, fJzM puh ikB
ehsk jwbk, fJzM puh ikB wko oj/ mZrhnK, GkoshnK dh b[ZN ikoh
ehsk jwbk, fJzM puh ikB
ehsk jwbk, fJzM puh ikB
fJBQK B";opkzK B/ rqfj ftGkr ns/
nk;Nq/bhnkJh eo nfXekohnK dh Bkw
's/ ghVs B{z 3,500 vkbo dh mZrh wkoh
j?. T[; B/ fejk fe T[j fJj ikD e/
'pj[s go/SkB' j? fe T[BQK d/ nkgD/
GkJhuko/ d/ e[M e[ b'ek dk N'bk gzikph
$fjzdh GkSk 'u jh fJBQK x[NkfbnK B{z
ubkT[D tkbk j?. T[j mZrh ;w/A fpBK
c'B ekb eZfNnk g?;/ dh ndkfJrh j'D
sZe okpsk pDkJh oZyd/ jB sK fe
ghVs ;[u/s Bk j' ;e/. T[BQK fejk fe w?A
ikDdk jK fe b'e x[Nkb/ d/ fSeko j'J/
ghVsK dk wzke T[vkT[Ad/ jB go fJj
w?B{z nkgDh ejkDh ;KMh eoB s'A BjhA
o'edk feT[Afe w?A BjhA ukj[zdk fe e'Jh
f;vBh (fpT{o') gZSwh nk;Nq/bhnk ftu fJe Skoe jwb/ s'A pu/ fJe B"itkB j'o w/o/ tKr x[Nkb/ dk fSeko j'J/. T[;
;oco B/ T[BQK b'eK dk XzBtkd ehsk j? i' b'V t/b/ T[; d/ pukn bJh nZr/ nkJ/. tZb'A dZf;nk frnk fe T[BQK ndkfJrh
uko whNo bzph fuZNh Skoe d[nkok jwbk ehs/ ikD d/ e[M xzfNnK pknd fcb nkJhfNT{Bz frcN ekovK okjhA ehsh.
w[woN w[;e[ok oj/ ;B. 28 ;kbk ftnesh B{z fJe j'o ;oco d[nkok pukfJnk fJZe okSNoh whvhnk fobhz 'u J/
frnk, fi; B/ T[; B{z nkgD/ p'ov 's/ fyZu fbnk ns/ pzeo p/n ftu feBko/ 's/ H;hH;hH;h dh fvgNh u/no fvfbnk
fbnKdk. foekov B/ nk;No/bhnk d/ b'eK B{z tX/
w[woN d/ bZsK ns/ pKj 's/ v{zx/ zyw ;B, fiBQK dh f;bkJh eoB bJh T[; B{z o/ u"e; ofjD dh skehd ehsh j?.
n?woi?A;h ;oioh dh b'V ;h.T[; d/ p'ov d/ fJZe N[eV/ 's/ Skoe d/ uZe d/ tZv/ feT[Afe, N?e; ;w/A d"okB x[Nkb/ brksko
fBSkB ;B. tZX oj/ jB. T[BQK ;kc fejk fe ;oekoh
fcb dh pKj 's/ pfDnk N?N{ Skoe d/ ipkV/ s'A f;oc fJe fwbhwhNo d{o ;h. T[; ftGkr s[jkB{z ed/ th s[ozs frqcskoh
dh gq/fwek B/ d';sK ns/ gfotko B{z ;'Sb whvhnk T[Zs/ fJZe g';N ftu fJ; ;pzXh dh Xweh, r?o-o;wh G[rskB fit/A fe
fJZe ngv/N fdZsh. T[; B/ fbfynk, fcb dh ;oioh n;b ftu uzrh soQK j' rJh j? frcN ekov, nkJhfNT{Bz ekov iK
ns/ T[j j[D mhe j' fojk j?. T[jBK ;ko/ b'eK dk XzBtkd fijBK B/ b'V ;w/A wdd fBZih p?Ae yks/ 'u f;ZXk G[rskB nkfd
ehsh. bJh BjhA efjzdk j?. T[jBK j'o fejk fe
c?b' ;oco nb?e; Ubhto T[BQK b'eK ftu'A fJe ;h, fiBQK B/ w[woN B{z pukT[D fpq;p/B (fpT{o') nk;Nq/bhnk 'u bhnk dh Xosh s'A jh nzikw d/ oj/ jB fJj xgb/pkz coih ezgBhnK d/ Bkw j/
ftu nkgDh ikB i'yw ftu gkJh. T[;B/ zywh G{-ftfrnkBh B{z nkgD/ p'ov s/ e'ftv-19 wjKwkoh ekoB g?dk j'Jh ns/ e[ZM GkoshnK tZb'A nkgD/ jh m ndkfJrhnK 'u S{N eoB bJh s[jkv/
fyZu fbnk. Ubhto B/ 9 fBT{z B{z dZf;nk, w?A T[; e'b f;ZXk frnk ns/ T[; dh ikB nkofEe nfBSfussk ns/ w"i{dk N?e; GkJhuko/ B{z fBSkBk pDkfJnk ik fojk fpZbK dh wzr eod/ jB ns/ s[jkvh fBZih
pukT[D dh e'fSS ehsh. id'A w?A T[ZE/ gj[zfunk, T[; B/ nkgD/ p'ov dh B'e cVh j'Jh ;w/A d"okB B";opkzK tZb'A ftZsh bkG j?. 40 ;kbk Gkosh B"itkB (n;EkJh ikDekoh dh d[otos'A eoe/ ykfsnK u'A
;h. T[j ;w[zdoh ezY/ 's/ tkg; gj[zu/, fiZE/ pukn j?bhekgNo d/ gj[zuD sZe ;w[zdoh b?D bJh coih c'B ekbK sfjs b'eK thzk Xkoe) B{z B";opkzK B/ fejk fe r?oeB{zBh Yzr Bkb g?;/ eYkT[d/ jB.
ezY/ 's/ w"i{d :ksohnK B/ y{B trD s'A o'eD ftu wdd ehsh. ;dw/ d/ pkti{d dh b[ZN-y;[ZN dk r'oy-Xzdk ikoh j?. T[; 's/ N?e;-X'ykXVh d/ d'S jB ns/ nzefVnK w[skpe fJ; ;kb 'u j[D sZe
w[woN w[Seb ;fEsh ftu g{oh soQK SKs oj/. r"osbp j? fe fgSb/ e[ZM ;kbK 'u fJj i[owkBk ibd Bk GoB dh ;{os 'u T[; j'JhnK 7,100 s'A tZX fog'oNK ftZu
xgb/pkzh ftd/SK s'A ekb eoe/ ehsh dh ghH nkoH (;EkJh fBtk;) bJh thzk fwbhnB vkbok s'A tZX dh ikbQ;kzh
iKdh ;h go j[D ikbQ;kz fJ; B{z nk;Nq/ nozh oZd ns/ frqcskoh ;zGt j?. dk ydSk j?.
19-2 u nk;Nq/bhnkJh Bkrfoesk u nk;Nq/bhnkJh Bkrfoesk
19-2
19-2 u nk;Nq/bhnkJh Bkrfoesk
2 2 2 2 2019-219-20 u nk;Nq/bhnkJh Bkrfoesk u nk;Nq/bhnkJh Bkrfoesk
nk;Nq/bhnk u bZrGr 3 fpbhnB
nk;Nq/bhnk u bZrGr 3 fpbhnB
nk;Nq/bhnk u bZrGr 3 fpbhnB
nk;Nq/bhnk u bZrGr 3 fpbhnB
nk;Nq/bhnk u bZrGr 3 fpbhnB
jk;b eoB tkfbnK u tX/o/ Gkosh
jk;b eoB tkfbnK u tX/o/ Gkosh
jk;b eoB tkfbnK u tX/o/ Gkosh
jk;b eoB tkfbnK u tX/o/ Gkosh
jk;b eoB tkfbnK u tX/o/ Gkosh
ikBto wko/ rJ/ iK ft;Ekfgs j'J/
ikBto wko/ rJ/ iK ft;Ekfgs j'J/
ikBto wko/ rJ/ iK ft;Ekfgs j'J/
ikBto wko/ rJ/ iK ft;Ekfgs j'J/
ikBto wko/ rJ/ iK ft;Ekfgs j'J/
f;vBh :{Bhtof;Nh d/ y'ieosk fbZbh
tkB Jhv/B ns/ feq; fvew?B eo oj/
jB.
vpb:{Hvpb:{Hn?Zc nk;Nq/bhnk B/
fJe fpnkB ftu fejk,''Gkt/Afe
BshfinK B{z jkb/ nzsw o{g fdZsk ik
fojk j? go gqGkfts j'J/ brGr fszB
fpbhnB ikBtoK d/ skzk nzeV/ pdbD
dh ;zGktBk BjhA j?.'' vpb:{H vpb:{H
n?Zc-nk;Nq/bhnk d/ ;hHJhHUH vow'N U
r'ow?B B/ fejk,''nzsfow y'iK j?okB
eoB tkbhnK jB. d[Bhnk ftu fes/
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnk B/ gqtk;h b'eK dh frDsh ;pzXh nzeV/ ikoh ehs/
th fe;/ j'o xNBk pko/ ;'uDk w[Seb j?
jB. fi; w[skpe ;kb 2019-2020 ftu 38,000 s'A fznkdk Gkosh nk;Nq/bhnkJh
fi; ftu pj[s ;ko/ ikBtoK dh ikB
Bkrfoe pD/, i' fgSb/ ;kb Bkb'A 60 ch;dh dk tkXk j? ns/ d/S dh Bkrfoesk
ubh rJh iK T[j ft;Ekfgs j' rJ/.
gqkgs eoB tkbk ;G s'A tZvk gqtk;h ;w{j j?.
fJj nkX[fBe fJfsjk; dh ;G s'A
;kb 2019-2020 ftu nk;Nq/bhnkJh Bkrfoe pD/ 200,000 s'A tX/o/ b'eK
fGnkBe izrbh-ihtB spkjhnK ftu'A
ftu'A 38,209 Gkosh jB, i' foekov ftu ;G s'A tZX jB. fJ; s'A pknd 25,011
fJe j?. ''
fpqfNS, 14,764 uhBh ns/ 8821 gkfe;skBh jB.nk;Nq/bhnk d/ fJwhrq/SB,
iBtoh ftu vpb:{Hvpb:{Hn?ZcH
f;NhzBfSg, gqtk;h ;/tktK ns/ pj[;ZfGnkukoe wkwfbnK d/ ekoiekoh wzsoh
ftfrnkBhnK Bkb ezw eo oj/ fvew?B
n?bB N{vr/ B/ fejk fe Bkrfoesk ;wkfie s"o 's/ ;fj:'rh, pj[;ZfGnkukoe
B/ fJZe S[o{nksh nB[wkB g/S ehsk fe
okSNo ti'A nk;Nq/bhnk dh ;cbsk dk fJe wjZstg{oB fjZ;k ;h.
1H25 fpbhnB ikBto gqGkfts j'J/
N[vr/ B/ fejk,''nk;Nq/bhnk dk Bkrfoe pDB dk wsbp fJZE/ ofjDk ns/ ezw
;B. Gkt/A fe, fJj rDBk f;oc fBT{
eoBk jh BjhA ;r'A fJj ;kvh e"w, ;kv/ b'eK ns/ ;kvhnK edoK ehwsK gqsh
;kT{E t/bz ns/ fteN'ohnk d/ okiK 's/
tckdkoh dk tkndk eodk j?.id'A e'Jh d/S dk Bkrfoe pD iKdk j? sK T[j nk;Nq/
bhnk d/ nfXekoK, nkzkdh, ekB{zBK ns/ b'eszsoh w[ZbK B{z pDkJh oZyD dk ;zebg f;vBh (fpT{o') tobv tkJhv czv o?gfNb;, 180 fwbhnB gzSh ns/ 51 e/Afdqs j?. T[;B/ fejk fe y'i b'eK B{z
b?Adk j?. fJj ;kvh ;cb pj[;ZfGnkukoe d/S ftu J/ehfeqs j'D dh fJZSk B{z do;kT[Adk c"o B/uo d/ fJZe Bt/A nfXn?B ftu tZvk fwbhnB vZv{ MkVhnK ftu wko/ rJ/ jB. do;kT[Adh j? fe w?rk ckfJo tksktoD
B{z pdb ojh j? ns/ w{b iht ftfGzBsk
j?.'' T[BQK B/ fJZe fpnkB ftu fejk,''nk;Nq/bhnk dk Bkrfoe j'Dk fJZe ftSkb y[bk;k ehsk frnk. y[bk;/ ftu dZf;nk vpb:{Hvpb:{Hn?ZcH B/ fJe nzsfow
nfXeko j?, i' nfXekoK ns/ fzzw/tkohnK d'jK B{z fbnkT[Adk j?. w?A T[BQK ;kfonK B{z frnk fe ;kb 2019 ns/ 2020 ftu fog'oN ftu fejk fe fJj wzfBnk iKdk B{z BSN eo ojh j? ns/ spdhbh zo{oh
tXkJh fdzdk jK fiBQK B/ fJj wjZstg{oB edw u[Zfenk j?.'' nk;Nq/bhnk d/ spkjh wukT[D tkb/ w";w j? fe fJj ftSt dh gfjbh y'i j? ns/ j?. t?B Jhv/B B/ fejk fe fJ; gqki?eN
e'ftv-19 d/ uZb oj/ f;js ;zeN ftu, nk;Nq/bhnkJh ;oeko B/ nkBbkJhB d"okB EDXkoh, o?gfNb; ns/ gzShnK fJ; dk f;ob/y 'nk;Nq/bhnk dh 2019- bJh Nhw B/ 11H46 fwbhnB j?eN/no
;wko'j S[o{ ehs/, fi; ftu 60,000 s'A tZX b'eK B{z Bkrfoesk fdZsh rJh. rqfj ;w/s bZrGr 3 fpbhnB ikBto iK 2020 p[SckfJozL izrbh iht N'b' j?. d/ nZr gqGkt tkb/ y/so dh iKu ehsh.
wkwfbnK ;pzXh ftGkr Bkrfoesk bJh fJzNoftT{ ns/ e'ftv-19 f;js ;bkj d/ sK wko/ rJ/ iK p/xo j' rJ/ ;B. f;vBh :{Bhtof;Nh, fBT{ ;kT{E t/bz T[jBK w[skpe,'';kvk wzBDk j? fe
w[skpe N?;N d[pkok S[o{ eo fojk j? id'A fe goE ns/ f;vBh ftu N?;NK ns/ vpb:{Hvpb:{Hn?ZcH nk;Nq/bhnk d/ :{Bhtof;Nh, fBT{ e?;b :{Bhtof;Nh, ikBtoK dh ;zfynk dk fJZe ftSkb
fJzNoftT{ bJh E'VQhnK fB:[eshnK S[o{ j' rJhnK jB. nk;Nq/bhnkJh nzeVk fpT{o' w[skpe, Bt/A nzeV/ iBtoh ftu ikoh ukob; ;NoN :{Bhtof;Nh ns/ w[bKeD nk;Nq/bhnk ftu fJ; s'A gfjbK
dh 2016 dh wodwS[wkoh d/ w[skpe, nk;Nq/bhnk ftu 619,164 b'eK B/ n?bkB j'J/ 1H2 fpbhnB d/ gfjb/ nB[wkB s'A povbkJhc nk;Nq/bhnk d/ 10 iK d[Bhnk ftu fes/ th BjhA ehsk frnk
ehsk fe T[j B;bh Gkosh tzStkd d/ jB. fJ; ftu nk;Nq/bhnkJh nkpkdh dk 2H8 fszB r[Dk jB. nB[wkB w[skpe 143 ftfrnkBhnK B/ fJ; ezw ftu :'rdkB ;h. d{i/ okSNo th nfijk eo ;ed/
jB.
ch;dh Skwb j?. T[BQK ftu'A, 592,000 Gkos ftu g?dk j'J/ ;B. fwbhnB EDXkoh, 2H46 fpbhnB gkfJnk. fJ; gqki?eN dh nrtkJh

15
15
15 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
15 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
15 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nwohek s'A pknd
nwohek s'A pknd s/ p?B nk;Nq/bhnk d/ sZN s/ fdZf;nk n?bhnB
s/ p?B
s/ p?B
nwohek s'A pknd
nwohek s'A pknd
nwohek s'A pknd TikTok s/ p?B s/ p?B
nk;Nq/bhnk d/ sZN s/ fdZf;nk n?bhnB
nk;Nq/bhnk d/ sZN s/ fdZf;nk n?bhnB
nk;Nq/bhnk d/ sZN s/ fdZf;nk n?bhnB
nk;Nq/bhnk d/ sZN s/ fdZf;nk n?bhnB
bkT[D dh fsnkoh u nk;Nq/bhnk
bkT[D dh fsnkoh u nk;Nq/bhnk
bkT[D dh fsnkoh u nk;Nq/bhnk
bkT[D dh fsnkoh u nk;Nq/bhnk
bkT[D dh fsnkoh u nk;Nq/bhnk
fijk iht, b'e j'J/ j?okB
fijk iht, b'e j'J/ j?okB
fijk iht, b'e j'J/ j?okB
fijk iht, b'e j'J/ j?okB
fijk iht, b'e j'J/ j?okB
fejk fe T[jBK B/ fJ; s'A gfjbK ed/
nfijk iht BjhA d/fynk. v/bh w/b
nk;Nq/bhnk dh ypo d/ w[skpe e?E
o?wgNB B/ dZf;nk fe fJj wZSh eohp
2 whNo bzph ns/ fJzBh jh T[Zuh ;h. go
pknd ftu gsk ehsk sK ikDekoh
fwbh fe fJj nkgDh gqiksh dh S'Nh
wZSh j?. fJ; gqiksh ftu fJ; s'A d[ZrD/
tZv/ nkeko dhnK wZShnK j[zdhnK jB.
fJ; d/ pknd fJ; wZSh B{z N{fo;N
fNw okEw?B ns/ i/w; poj?w B/ d/fynk.
fJjBK d'jK B/ th fejk fe fJj wZSh
g{oh soQK Bkb n?bhnB fijh fd;dh j?.
fJjBK B/ fejk fe fJ; s'A gfjbK ed/
nfijk iht fJjBK b'eK B/ BjhA d/fynk
;h. fgSb/ ;kb dZyD nk;Nq/bhnk ftu
fJe wS/o/ B/ th ;BfcS cVh ;h. fJe
f;jswzd ns/ pkbr ;Bfc; 3 whNo
bzph, 4H2 whNo T[Zuh ns/ eohp 2H5
e?Bpok (fpT{o') Gkos-nwohek ;D/ d[Bhnk d/ eJh d/SK Bkb gzrk b?Dk j[D
NB tzBh j' ;edh j?. fJj ysoBke
uhB bJh wfjzrk g?Adk d/fynk ik fojk j?. uhBh ezgBh fNe-Nke 's/ Gkos ftu p?B
jwbkto j' ;edh j?.Bkb jh pj[s
ns/ Nozg dh Xweh fdZs/ ikD s'A pknd j[D nk;Nq/bhnk B/ th ekotkJh eoB dk
fgnkoh fd;dh j?. fJ; bJh fJjBK B{z
wB pDk fbnk j?. nk;Nq/bhnkJh ;[oZfynk J/iz;hnK B/ fNe-Nke 's/ vkNk u'oh ns/
e[M n?et/ohnw ftu th oZfynk frnk
d/S dh ;[oZfynk B{z yso/ ftu gkT[D d/ d'SK dh iKu S[o{ eo fdZsh j?.
j?.
nk;Nq/bhnkJh ghH n?ZwH B/ fdZsh iKu dk nkd/S
fcS wkjo ;bc c';No dZ;d/ jB
nk;Nq/bhnB pqkvek;fNzr ekog'o/SB B/ n?stko B{z dZf;nk fe gqXkB wzsoh
fe fJj wZSh T[d'A sZN 's/ nkJh j't/rh
;ekN w'oh;B B/ d/S dhnK y[chnk J/iz;hnK s'A iKu eoB bJh fejk j? fe eh fJj
id'A fJ; B{z fe;/ tZvh feSsh B/ NZeo
uhBh n?Zg ;[oZfynk bJh ysok jB. fJ; s'A fJbktk nk;Nq/bhnk dk rqfj wzsokb/
wkoh j't/rh. eJh tko fJj gbk;fNe
fJj gsk bk fojk j? fe fBZisk iK vkNk ;[oZfynk z'ywK dk gsk bZrD s'A pknd
dhnK E?bhnK B{z i?bh fcS ;wM e/ yk
n? g fybkc eh-eh edw u[Ze/ ik ;ed/ jB.
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ sZN Bdh d/ w[jkB/ 's/ gkfJnk frnk. iKdh j?. fJ; Bkb th fJjBK dh w"s j'
fNe-Nke B/ fdZsh ;ckJh
's/ fJe pj[s d[obZG ns/ tZvk iht n?bhnB fij/ fd;D tkb/ fJ; iht iKdh j?. ;bc c';No dZ;d/ jB fe fJj
nk;Nq/bhnk d/ eJh ;z;d w?ApoK B/ fNe-Nke 's/ p?B bkT[D dh wzr ehsh j?.
b'eK B{z d/yD bJh fwfbnk. fJ; B{z d/y dk Bkw USB ;BfcS (Ocean ;BfcS ne;o dZyD nk;Nq/bhnk d/
fJ; n?g dh wkbehns uhBh N?Ze cow pkfJNvK; e'b j?. T[E/ fNe-Nke B/ fejk j?
e/ T[ZE'A d/ ;?bkBh j?okB ofj rJ/ feT[Afe Sunfish) j?. fJ; ;BfcS B{z e?E o?wgNB ;w[zdoh sZNK 's/ o[VQ e/ nk iKdh j?. go
fe fJ;s/wkb eoB tkfbnK B{z vkNk ;[oZfynk d/ pko/ ftu fuzsk eoB dh zo{os
fJ; iht dh Seb n?bhnB fijh fd;dh ns/ T[jBK d/ gsh Nkw B/ y'fink, fijV/ fJj fznkdkso v{zx/ ;w[zdo ftu ofjzdh
BjhA j?. T[BQK B/ J/H phH ;hH B{z dZf;nk fe T[j nk;Nq/bhnkJh fJ;s/wkb eosktK d/
j?. fJ; B{z nk;Nq/bhnk d/ fteN'ohnk ;{p/ T[; ;w/A sZN 's/ S[ZNhnK wBk oj/ ;B. j?. ikgkB, e'ohnk, skJhtkB fij/ d/SK
vkNk B{z uhB ;D/ fe;/ th ftd/Sh ;oeko B{z BjhA ;"Ag fojk j?.
d/ dZyD-gZSw sZN 's/ ;fEs e/B/N d't/A ikBtoK d/ vkeNo jB. d'jK B/ ftu fJ; wZSh B{z ykXk th iKdk j?.
ikgkB B/ th fNe-Nke 's/ iKu ikoh
uhB Bkb sDkn ftukb/ ikgkB ftu th fNe-Nke ;D/ uhBh n?g; fybkc
iKu ikoh j?. fgSb/ jcs/ e[M ikgkBh ;z;d w?ApoK B/ fJ; n?g 's/ p?B bkT[D dh
nk;Nq/bhnk L uke{ jwb/ u y; B/ rtkJh
nk;Nq/bhnk L uke{ jwb/ u y; B/ rtkJhy; B/ rtkJh
nk;Nq/bhnk L uke{ jwb/ u
nk;Nq/bhnk L uke{ jwb/ u Sy; B/ rtkJhy; B/ rtkJh
wzr ehsh ;h. wzfBnk ik fojk j? fe nwohek ns/ ikgkB ibd jh fNe-Nke fybkc nk;Nq/bhnk L uke{ jwb/ u
tZvh ekotkJh eo ;ed/ jB.
nZy dh o'
nZy dh o' Bh, 5 Bkpkbr frqcsko
nZy dh o'
nZy dh o'SBh, 5 Bkpkbr frqcskoBh, 5 Bkpkbr frqcsko
nkp{ Xkph d/ fJe o?;N'o?zN ftu Xwkek nZy dh o' Bh, 5 Bkpkbr frqcskoBh, 5 Bkpkbr frqcsko
nkp{ Xkph d/ fJe o?;N'o?zN ftu Xwkek
nkp{ Xkph d/ fJe o?;N'o?zN ftu Xwkek
nkp{ Xkph d/ fJe o?;N'o?zN ftu Xwkek
nkp{ Xkph d/ fJe o?;N'o?zN ftu Xwkek
j'D ekoB d' b'eK dh w"s
j'D ekoB d' b'eK dh w"s
j'D ekoB d' b'eK dh w"s
j'D ekoB d' b'eK dh w"s
j'D ekoB d' b'eK dh w"s







f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ f;vBh ehsk frnk ns/ T[; B{z s[ozs okfJb fgqz; ;w{j B{z g';N ehsk j?. 15, 17 ns/ 18
Sfjo ftu fJe gkoNh d/ pkjo gzi n?bcov j;gskb fbikfJnk frnk ;kb d/ fszB BkpkbrK B{z frqcsko ehsk
BkpkbrK 's/ S[ok wkoB d/ d'S brkJ/ fiZE/ T[;dh n?woi?A;h ;oioh ehsh rJh. frnk ;h ns/ zywh ftnesh 's/ rzGho
rJ/ jB, fi; ekoB fJe ftnesh dh Gkt/Afe, fJ; xNBk d/ Bshi/ ti'A T[; ;ohoe B[e;kB ns/ ;ZN gj[zukT[D d/
nZy dh o'SBh ubh rJh. g[fb; B{z dh fJZe nZy dh o'SBh ubh rJh ns/ fJokd/ Bkb fJbzkw brkfJnk frnk
fgokw'BN ftu tkNb/ ;NqhN 's/ fJe J/ T[j rzGho ;fEsh ftu j?. ;h. BkpkbrK B{z ndkbs ftu g/S ehsk
nkp{ Xkph (fpT{o') ;z:[es nop nwhoks dh okiXkBh nkp{ Xkph ftu ;'wtko
nophn?ZBph fty/ fJe gkoNh ftu fJe rtkj g"b e'uoB B/ dZf;nk frnk. fJ; d"okB d' 16 ;kbk bVfenK
B{z fJe o?;N'o?AN ftu zpod;s Xwkek j'D Bkb d' ftneshnK dh w"s j' rJh.
p[bkfJnk frnk. fiZE/ fJe 36 ;kbk fe T[; B/ fJe ftnesh B{z y{B Bkb B{z wko;chbv d/ fJe xo'A frqcsko ehsk
g[b; B/ fJj ikDekoh fdZsh. ybhz NkJhwz B/ ypo fdZsh j? fe okfSd fpB ;Jhd
ftnesh 's/ efEs s"o 's/ d; bZEgZE zwhB 's/ fgnk d/fynk ;h.T[; frnk ns/ okfJv EkD/ fbikfJnk frnk
wkor 's/ fJe fJwkos ftu ;fEs fJ; ck;Nc{v o?;N'o?AN ftu fJj Xwkek j'fJnk,
ftneshnK d/ ;w{j B/ jwbk ehsk ;h. B/ fJe ;wkuko J/iz;h B{z dZf;nk,ºT[;dk fiZE/ T[BQK 's/ zywh ftnesh 's/ rzGho
fi; Bkb eJh b'e zywh th j' rJ/. nkp{ Xkph d/ whvhnk nkfc; B/ fejk fe w"e/ 's/
ftnesh d/ fujo/ 's/ uke{ wkfonk fujok ;gZSN s"o s/ eZfNnk frnk ;h. ;ohoe B[e;kB gj[zukT[D d/ fJokd/
iKu w[skpe fJj xNBk JhAXB GoB d"okB r?; ezN/Bo dh fcfNzr ftu rVpVh j'D
frnk ;h. r[nKYhnK B/ dZf;nk fe id'A T[;d/ jZE ftu ekch ;kok bj{ ;h.'' Bkb d'S bkfJnk frnk .BkpkbrK B{z
ekoB j'Jh. nkp{ Xkph dh g[b; w[skpe n?woi?A;h ekotkJh NhwK B/ ;pzfXs fJwkos
MrVk S[o{ j'fJnk sK T[jBK B/ uheK ;EkBe b'eK B/ y/so ftu feokJ/ dhnK nZi pZfunK dh ndkbs ftu g/S j'D
ftu'A b'eK B{z pkjo eZY fbnk j? ns/ fJbke/ B{z x/ok gk fbnk j?. nkp{ Xkph d/
wkoB dhnK nktkzK ;[DhnK. ghVs dk ikfJdkdK dh tZX ojh frDsh pko/ s'A gfjbK zwkBs b?D s'A fJBeko eo
whvhnk nkfc; B/ ;'Sb whvhnk 's/ dZf;nk fe Xwke/ ftu d' b'eK dh ikB ubh
fJbki g?ok w?vheb vkeNoK d[nkok fuzsktK d/ Bkb fJe efwT{fBNh c/;p[Ze fdZsk ;h.
rJh.

16
16
16 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
16 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
16 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
p/o[s Xwke/ u fJe nk;Nq/bhnkJh
p/o[s Xwke/ u fJe nk;Nq/bhnkJh
p/o[s Xwke/ u fJe nk;Nq/bhnkJh nk;Nq/bhnkJh okid{s B/ i/b u pzd fpqfN
p/o[s Xwke/ u fJe nk;Nq/bhnkJh
p/o[s Xwke/ u fJe nk;Nq/bhnkJh
nk;Nq/bhnkJh okid{s B/ i/b u pzd fpqfNS-- -- -
nk;Nq/bhnkJh okid{s B/ i/b u pzd fpqfN
nk;Nq/bhnkJh okid{s B/ i/b u pzd fpqfN
nk;Nq/bhnkJh okid{s B/ i/b u pzd fpqfN
nk;Nq/bhnkJh phph Bkb ehsh w[bkeks
Bkrfoe dh w"s L w"oh;B nk;Nq/bhnkJh phph Bkb ehsh w[bkeks
Bkrfoe dh w"s L w"oh;B
Bkrfoe dh w"s L w"oh;B
nk;Nq/bhnkJh phph Bkb ehsh w[bkeks
nk;Nq/bhnkJh phph Bkb ehsh w[bkeks
nk;Nq/bhnkJh phph Bkb ehsh w[bkeks
Bkrfoe dh w"s L w"oh;B
Bkrfoe dh w"s L w"oh;B
frbpoN sZe fB:fws s"o s/ e"A;bo
gj[zu gqkgs eoBk ikoh oZyKr/. w{o-
frbpoN d/ gfotko B/ fejk fe okid{s
dh i/b c/oh Bkb T[j Go';/tzd
jB.gfotko d/ fJe fpnkB ftu fejk
frnk j?, n;hA ibdh s'A ibdh ekfJbh
B{z xo fbnkT[D bJh tuBpZX jK ns/
fJj ;kvh f;yobh ns/ fJeb"sh soihj
j?.
fpnkB ftu nZr/ fejk frnk j?,
n;hA fJj wzBd/ jK fe ekfJbh dh fojkJh
dk ;G s'A tXhnk Yzr fvgb'w?fNe okj
j? ns/ n;hA fJ; B{z jk;b eoB d/ tXhnk
sohfenK Bkb 461'' ns/ nk;Nq/bhnkJh
;oeko Bkb B/Vb/ ;zgoe ftu jK.
fzeo:'r j? fe ;kb 2018 ftu, w{o-
frbpoN B{z fJZe ftZfdne ekBcoz;
ftu Gkr b?D s'A pknd JhokB SZvD
dh e'fSS eofdnK s/jokB jtkJh nZv/
's/ frqcsko ehsk frnk ;h. JhokB
ftub/ wB[Zyh nfXekoK bJh e/Ado, i'
fe fJe nwoheh ;z;Ek j?, B/ fgSb/ jcs/
fejk ;h fe w{o-frbpoN B{z ;ys
jkbsK ftu fjz;e ngokXhnK Bkb
oZfynk ik fojk j?.
wB[Zyh nfXekoK d/ tehb ns/
JhftB i/b dh e?dh B;ohB ;'s"d/j d/
e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh ;e"N w"oh;B B/ fejk j? fe phs/
gsh, ozk ykBdkB B/ ;'Sb whvhnk T[Zs/
fdB b/pBkB dh okiXkBh p/o[s ftu j'J/ Xwke/ ftu fJe nk;qN/bhnkJh Bkrfoe
g';N ehsk ;h fe w{o-frbpoN B{z ;zk
dh th w"s j'Jh j?. w"oh;B B/ fejk,''w?A fJ; dh g[SNh eo ;edk jK fJe fJ; xNBk
d/ o{g ftZu NoK;co eo fdZsk frnk
ftu fJe nk;Nq/bhnkJh Bkrfoe dh w"s j'Jh j?. n;hA fcbjkb T[; d/ pko/ ftu j'o
j?. nk;Nq/bhnk B/ w{o-frbpoN d/ e/;
ikDekoh BjhA d/ ;ed/.''
B{z nkgDhnK f;yobhnK T[Zu soihjK
w"oh;B B/ nZr/ fejk,'';kvh jwdodh b/pBkB d/ ;ko/ BkrfoeK d/ Bkb j?. fJZE/
ftu'A fJZe dZf;nk j?. w{o-frbpoN
tZvh frDsh ftu b/pBkB ns/ nk;Nq/bhnk d/ Bkrfoe ofjzd/ jB. fJ; xNBk d/ e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnk dh jcs/ fJ; ypo Bkb tXh fe T[; B{z s/ nkgDh fjok;s ftu ofjzd/ ;w/A G[Zy
pknd T[j ;ko/ fuzss j'Dr/.'' T[ZXo nb idhd fBT{z u?Bb B/ b/pBkB d/ f;js ;oeko B/ fejk fe nk;Nq/bhnkJh okid{s jokB d/ g{op ftu eouZe i/b G/i jVskbK 's/ ubh rJh j? ns/ nk;Nq/
wzsoh jwd j;B d/ jtkb/ Bkb nkgDh fog'oN ftu dZf;nk fe okiXkBh p/o[s ftu B/ jkb jh ftu fJe pdBkw JhokBh i/ fdZsk frnk j?. bhnkJh ;oeko B/ T[jBK dh fjok;s
j'J/ XwkfenK ftu 70 s'A tZX b'e wko/ rJ/ jB ns/ 3500 d/ eohp zywh jB. b ftu NoK;co j'D s'A gfjbK ik;{;h nk;Nq/bhnk d/ ftd/S wzsokb/ ns/ ftu brGr d' ;kbK d"okB nkzkd
dh d'Sh fJZe fpqfNS-nk;Nq/bhnkJh tgko ftGkr iK 461'' B/ fJe fpnkB
eokT[D bJh j'o e[M fznkdk ehs/ ikD
nekdfwe Bkb w[bkeks ehsh j? ns/ ftu fejk,''nk;Nq/bhnk B/ s[ozs e"A;bo dh nghb ehsh j?. T[; B/ fgSb/ ;kb
f;vBh j;gskb B/ jkBhekoe ;[gopr; Bkb bVB
f;vBh j;gskb B/ jkBhekoe ;[gopr; Bkb bVB
f;vBh j;gskb B/ jkBhekoe ;[gopr; Bkb bVB
f;vBh j;gskb B/ jkBhekoe ;[gopr; Bkb bVB gkfJnk j? fe T[j mhe j?. ekfJbh w{o- gj[zu dh wzr ehsh ns/ JhokB ftu T[;d/ nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh B{z fbfynk
f;vBh j;gskb B/ jkBhekoe ;[gopr; Bkb bVB
frbpoN wZX g{oph nfXn?B 's/ fJe okid{s fbzvkb ;?u; ekouZe i/b ftu ;h fe T[; B{z ''w/o/ ekB{zBh ns/ wB[Zyh
w?bp"oB :{Bhtof;Nh dh b?euoko ;h, w{o-frbpoN B{z fwb/. fpnkB ftu fejk nfXekoK dh rzGho T[bzxDk dk
bJh ehsh E'o o'p'N ebhBo dh tos'A
bJh ehsh E'o o'p'N ebhBo dh tos'A
bJh ehsh E'o o'p'N ebhBo dh tos'A
bJh ehsh E'o o'p'N ebhBo dh tos'A
bJh ehsh E'o o'p'N ebhBo dh tos'A
id'A T[; B{z ;szpo 2018 ftu s/jokB
frnk j?, vkeNo w{o-frbpoN mhe jB
;kjwDk eoBk fgnk j?, fi; ftu
dh JhftB i/b G/fink frnk ;h ns/ ns/ T[jBK dh G'iB, vkeNoh ;j{bsK wB'ftfrnkBe sSZdd ns/ bzp/ ;w/A
T[; B{z 10 ;kb dh ;zk ;[DkJh rJh ;h. ns/ feskpK sZe gj[zu j?. fpnkB ftu bJh fJeZb/ e?d ftu ;wK fpskT[Dk
T[; dh szdo[;sh bJh fuzsk fgSb/ nZr/ fejk frnk,ºn;hA vkeNo w{o- Skwb j?.
fteN'ohnk u fJeKstk; fB:wK dh
fteN'ohnk u fJeKstk; fB:wK dh
fteN'ohnk u fJeKstk; fB:wK dh
fteN'ohnk u fJeKstk; fB:wK dh
fteN'ohnk u fJeKstk; fB:wK dh
T[bzxDk eoB tkfbnK s/ Gkoh
T[bzxDk eoB tkfbnK s/ Gkoh [owkBk[owkBk
T[bzxDk eoB tkfbnK s/ Gkoh
T[bzxDk eoB tkfbnK s/ Gkoh [owkBk
T[bzxDk eoB tkfbnK s/ Gkoh z[owkBk[owkBk
gqw[Zy v?Bhnb n?AvohT{z B/ wzrbtko B{z
fejk fe e'ftv-19 ghVsK ftu'A bZrGr
fJe fsjkJh B{z nfXekohnK tZb'A iKu
d/ ;w/A e[nkozNhB BjhA ehsk frnk
;h.xo/b{ nkovo 's/ ofjD tkb/ fe;/ th
ftnesh B{z bZrGr 5,000 nk;Nq/
bhnkJh vkbo dk z[owkBk ikoh ehsk
ikt/rk.
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnkJh ;{p/ fBT{ ;kT{E t/bz d/ ;G s'A tZv/ gqkJht/N
d[jokT[D tkb/ ngokXhnK B{z
j;gskb d/ vkeNo e'ftv-19 wjkwkoh d/ d"okB nbNok tkfJbN bkJhN dh
20,000 nk;Nq/bhnkJh vkbo sZe d/
tos'A eofdnK ;[gopZr; Bkb bVB bJh 125,000 vkbo d/ o'p'N dh tos'A eo oj/
z[owkB/ dk ;kjwDk eoBk g? ;edk j?.
jB. ''E'o'' ejkT[Adk fJj o'p'N f;vBh n?vt?AfN;N j;gskb d/ T[Zgoh wzfzb s'A j/mK
n?AvohT{z B/ w?bp"oB ftu gZsoekoK B{z
coS sZe d/ ewfonK B{z ;?BhNkJhi eoe/ nfdqS iok;hw B{z wkoB bJh fJe fe;w
fejk fe s[jkv/ xo SZvD dk e'Jh
dh :{th o/vhJ/SB dh tos'A eodk j?.
ekoB BjhA j? ns/ i/eo s[;hA nkgDk
vkeNo o'v po{e; B/ 9 fBT{z B{z dZf;nk,''fJZe Ugo/fNzr EhJ/No tor/ r[zMbdko
xo SZvDk ukj[zd/ j' ns/ T[ZE/ BjhA gkJ/
tksktoD ftu T[BQK B[ZeoK ns/ eq/Bhz sZe gj[zuDk w[Seb j?.fJj ;kB{z fJe j'o
iKd/ sK s[jkB{z fteN'ohnk g[b; B{z
gos iK ftStk; dk gZXo gqdkB eodk j?.'' vkeNoK B/ fejk fe o'p'N r'fvnK ns/
;wMkT[D ftu pj[s w[Seb j't/rh.
bZe d/ ;oiBK bJh ftS/S s"o 's/ wddrko j?, fijV/ efjzd/ jB fe i/ ehNkD{ iK
n?AvohT{z B/ fejk fe s[ozs w?vheb d/
p?eNohnk T[BQK i'VK ftu ;oho ftu dkyb j' iKd/ jB, sK T[BQK bJh e[dosh s"o
yGkb d/ bJh fJe'fJe S'N j't/rh. fe;/
's/ iK n?ANhpkfJUfNe dtkJhnK Bkb ysw eoBk pj[s w[Seb j?. f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ d{i/ fJ; ;w/A nk;Nq/bhnk fJBc?eSB dh
B{z th ;t?-fJeZbsk d/ nkd/S d/ sfjs
;z:[es oki nwohek dh p';NB :{Bhtof;Nh d/ gohyD s'A gsk uZfbnk j? fe ;G s' tZX nkpkdh tkb/ oki fteN'ohnk fJe d{ih bfjo B{z o'eD bJh ;zxoS eo
i'VBk j[D pkjoh nfGnk; d/ bJh
o'p'N d[nkok tosh rJh :{th bkJhN ;o's e'o'BtkfJo; dk w[ekpbk eoB dk fJZe B/ wzrbtko B{z ;ys nkd/S dk n?bkB fojk j?. fJ; d/ sfjs fteN'ohnk ftu
nkgD/ xoK B{z SZvD dh fJikzs BjhA
gqGktSkbh sohek j?, fi; Bkb T[geoD ewo/ dh ;ckJh bJh nZX/-nZX/ xzN/ dk ehsk.n?bkB ftu fejk frnk fe tkfJo; d/ gq;ko B{z j"bh eoB dh ;ys
j't/rh. n?AvohT{z B/ fejk fe tXhe 500
;wK b?Adk j?.o'p'N gfjbK jh :{BkJhfNv fezrvw ftu n?Ap{b?A;K B{z o'rkD{-w[es e'o'BktkfJo; fJeKstk; d/ nkd/SK B{z e'fSS ehsh ik ojh j?. fteN'ohnk ftu
fBjZE/ ;?fBeK B{z fJ; jcs/ fteN'ohnk
eoB d/ Yzr d/ s"o s/ tos/ ik oj/ jB ns/ f;vBh n?vt?AfN;N j;gskb 'E'o' dh s'VD tkb/ ftnesh B{z 5,000 nk;Nq/ fJ; jcs/ dh S[o{nks ftu fJe oks
ftu skfJBks ehsk ikt/rk sK i' g[b;
tos'A eoB tkbk gzitK nk;Nq/bhnkJh ;j{bs pD frnk j?.fBoiht gqfefonk bhnkJh vkbo d/ o{g ftu z[owkB/ dk eofcT{ brkfJnk frnk. b'eK d/ d?fBe
B{z ;t?-fJeZbsk d/ nkd/SK dk gkbD
gqpzXe o'J/b ek;Nhb' B/ fejk,ºfJj ihtkD{nK dh ;sfj B{z BkgD tkbk fJe wkg j? G[rskB eoBk gt/rk. Bkb jh dZf;nk nzd'bBK 's/ gkpzdhnK B{z ;ys ehsk ns/
eoB ftu wdd fwb ;e/. BthA fwbNoh
i' T[BQK j;gskbK ftub/ gq'N'ekbK s'A y[zM ;edh j?.º seBkb'ih dh tos'A j;gskb fe tkfJo; d/ gq;ko Bkb bVB bJh j'o ;EkBe noEftt;Ek d/ tZv/ fjZ;/ B{z
skfJBksh fteN'ohnk ftu gfjbK s'A jh
ftu ;oiohnK d/ ftueko ehsh iKdh j? go ;j{bs ftu fes/ th rshShb ehsh ik fznkdk fwbNoh eowhnK B{z skfJBks e'o'BktkfJo; d/ gq;ko B{z j"bh eoB dk
bZrGr 1,500 ;?fBeK B{z Skwb eo/rh.
;edh j?- fi; ftu e'ftv-19 fJeKstk; ewo/ Skwb jB. ehsk ikt/rk. nkd/S fdZsk frnk. fteN'ohnk oki d/

17
17
17 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
17 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
17 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
e?B/vk u fgnk ykD Bkb 339 b'e j'J/ fJ; fpwkoh dk f ykD Bkb 339 b'e j'J/ fJ; fpwkoh dk f
e?B/vk u fgnk
e?B/vk u fgnk ykD Bkb 339 b'e j'J/ fJ; fpwkoh dk f
e?B/vk u fgnkz ykD Bkb 339 b'e j'J/ fJ; fpwkoh dk f ykD Bkb 339 b'e j'J/ fJ; fpwkoh dk fSekoeko ekoeko eko
e?B/vk
e?B/vk u gzikphu gzikph e?B/vk u fgnk
e?B/vk
e?B/vk 'u gzikphu gzikph
e?B/vk u gzikph
ykU.
iBse f;js nEkoNh B/ fejk fe
fJ; rZb dk e'Jh ;p{s BjhA j? fe e?B/
B"itkB dk esb
B"itkB dk esb vk 'u T[r/ fgnkz th ;?bw'B/bk c?bD
B"itkB dk esb
B"itkB dk esb
B"itkB dk esb
Bkb i[V/ jB. ghH n?ZuH J/H ;hH dk efjDk
j? fe b'e i{B d/ nZX ns/ i[bkJh d/
nyho 'u fpwko j'Dk S[o{ j'J/. j[D sZe
48 b'eK B{z j;gskb dkyb eokfJnk
frnk j?. fijV/ phwko j'J/ jB T[BQK B/
xo, o?;N'o?ANK ns/ fojkfJSh d/yGkb
;j{bsK 'u bkb fgnkz ykD dh
ikDekoh fdZsh j?. ;?bw'B/bk ;zeowD
N'oKN' (fpT{o') e?B/vk 'u nwoheh jcs/ j'Jh ;h. ekoB p[yko, mzv bZrDk, d;s,
fgnkzK Bkb c?b/ ;?bw'B/bk gqe'g Bkb ghH n?ZuH J/H ;hH B/ b'eK B{z fusktBh f;odod, T[bNh tor/ bZSD fd;d/ jB.
300 s'A tZX b'e fpwko gkJ/ rJ/ jB. fdZsh fe T[j p?Zeo;chbv, e?bhc'oBhnk j[D sZe fJ; d/ 208 wkwb/ nbpoNk
S[Zeotko B{z ikoh ehs/ nkgD/ skzk d/ E"w;B fJzNoB?SBb fJzeH dk e'Jh th 'u, fpqfNfS e'bzphnk 'u 78, ;;e?utkB
ngv/N 'u e?B/vk dh gpfbe j?bE J/ fgnkz Bk ykD ns/ Bk t/uD. J/iz;h B/ 'u 19, w?BhN'pk 'u 19, UANkohU 'u 8,
iz;h (ghH n?ZuH J/H ;hH) B/ fejk j? fe d/ fJj th fejk fe i/eo s[jkB{z gsk BjhA feT{fpe 'u 6 ns/ fgqz; n?vtov
S 'u 339 wkwfbnK dh g[SNh j'Jh j?. bZrdk fe bkb, ghbk, fuZNk, iK fwZmk nkJhb?Av 'u 1 wkwbk gkfJnk frnk
fJBQK 'u'A ;" wkwfbnK dh g[SNh fgSb/ ghbk fgnkz feZE'A dk j? sK T[; B{z Bk j?.
ÇÇtfrnkBhnK B/ 2 fwzN u e'o'Bk fJBc?e B dk gsk brkT[D dh seBhe ehsh ftef;s
ÇÇtfrnkBhnK B/ 2tfrnkBhnK B/ 2 fwzN u e'o'Bk fJBc?e fwzN u e'o'Bk fJBc?e B dk gsk brkT[D dh seBhe ehsh ftef;sB dk gsk brkT[D dh seBhe ehsh ftef;s
ÇtfrnkBhnK B/ 2tfrnkBhnK B/ 20 fwzN u e'o'Bk fJBc?e fwzN u e'o'Bk fJBc?eSB dk gsk brkT[D dh seBhe ehsh ftef;sB dk gsk brkT[D dh seBhe ehsh ftef;s
w?bp"oB (fpT{o') ftfrnkBhnK B/ e'o'BktkfJo; fJBc?eSB
;pzXh iKu dk fJe nfijk BtK ns/ feckfJsh sohek ftef;s
ehsk j? i' e'ftv-19 d/ bJh fzzw/tko ;ko;-e'ft-2 tkfJo;
dh w"i{drh d/ pko/ ftu f;oc 20 fwzN ftu ;jh ikDekoh d/
;edk j?. 'ioBb nkc w?vheb wkJheq'pkfJUb"ih' ftu gqekfSs
nfXn?B ftu dZf;nk frnk j? fe 'n?ZB1-;Nkg-n?ZbHJ/Hn?ZwHghH'
Bkwe iKu e'ftv-19 fJBc?eSB dh 100 ch;dh ;jh ikDekoh
fdzdh j?. y'i eosktK B/ ejk fe fJj iKu gqDkbh pj[s ;jh
ns/ nk;kB j?. ':{Bhtof;Nh nkc w?bp"oB' ftu gq'c?;o fiw
;fNfBno B/ fejk,''e'ftv-19 rb'pb wjkwkoh B{z ekp{ eoB
dh d"V ftu s/z ns/ ;jh iKu Bshi/ fwbDk wjZstg{oB j?.''
pNkbk$po?AgNB (fpT{o') pNkbk fBtk;h gzikph B"itkB dk e?B/vk d/ Sfjo
T[jBK B/ fejk,''n;hA e'ftv-19 dk gsk brkT[D d/ bJh fJe
po?AgNB ftu pdwkSK B/ esb eo fdZsk. fJ; ;pzX ftu r[owhs f;zx fBtk;h
pNkbk B/ dZf;nk fe T[; d/ uu/o/ Gok eztbihs f;zx gNtkoh, fBtk;h rq/No e?bkS ftebfge nD{ iKu gqDkbh ftef;s ehsh j?, fi; B{z nfij/
;EkBK ftu th tofsnk ik ;edk j? fiZE/ ;N?Avov b?pkoNoh
ekb'Bh dk p/Nk ;[oidhg f;zx 3 ;kb gfjbK e?B/vk d/ po?AgNB Sfjo ftu 4 ;kb
N?;fNzr ;zGt BjhA j? ns/ s/z iKu Bshi/ dh b'V j?.'' T[jBK
d/ ;NZvh thzk 's/ frnk ;h.
B/ fejk fe fJ; iKu gqfefonk d/ bJh f;oc fJe Bbh dh b'V
T[j ;t/o/ e?B/vk d/ r[od[nkok ;kfjp wZEk N/e e/ tkg; ik fojk ;h fe o;s/
j? ns/ fJj iKu f;oc fJe gVkn ftu j' iKdh j? fi; d/
ftu jfEnkopzd pdwkSK B/ T[; dk uke{ wko e/ esb eo fdZsk s/ T[; dk go; s/
ekoB fJj w"i{dk iKu gqDkbhnK s'A tZX ;jh ns/ feckfJsh
w'pkfJb y'j e/ coko j' rJ/.
j?.












ROOF RESTORATION

18
18
18 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
18 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
18 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nk;No/bhnk uhB Bkb fo
nwohek-uhB nkg;h fttkdK B{z
nwohek-uhB nkg;h fttkdK B{z nk;No/bhnk uhB Bkb fo s/ yokp BjhA eoBks/ yokp BjhA eoBk
nwohek-uhB nkg;h fttkdK B{z Kshg{oB
nwohek-uhB nkg;h fttkdK B{z Kshg{oBKshg{oB
nk;No/bhnk uhB Bkb fo
nk;No/bhnk uhB Bkb fo s/ yokp BjhA eoBk
nk;No/bhnk uhB Bkb foSs/ yokp BjhA eoBks/ yokp BjhA eoBk
nwohek-uhB nkg;h fttkdK B{z SKshg{oBKshg{oB
sohe/ Bkb jZb eoBL w"oh;B ukj[zdk go tXheh dk itkp d/Dk pDdk
sohe/ Bkb jZb eoBL w"oh;B
sohe/ Bkb jZb eoBL w"oh;B
sohe/ Bkb jZb eoBL w"oh;B
sohe/ Bkb jZb eoBL w"oh;B
ukj[zdk go tXheh dk itkp d/Dk pDdk
ukj[zdk go tXheh dk itkp d/Dk pDdk
ukj[zdk go tXheh dk itkp d/Dk pDdk
ukj[zdk go tXheh dk itkp d/Dk pDdk
fJ; d"okB uhB B/ nk;No/bhnk 's/
fJwg'oN N?foc tXk fdZsk j?, fi; ekoB
nk;No/bhnk B{z ftZsh xkNk ;fjD eoBk
fgnk. T[BQK B/ Gkos s/ nk;No/bhnk
tb'A dZyDh uhB ;kro bJh ehs/ ik oj/
ezw dh Sbkxk ehsh. T[BQK fejk fe
dZyDh uhB ;kro B{z pzd BjhA ehsk ik
;edk. T[BQK fejk e[nkv okjhA T[j fJ;
's/ ezw eo oj/ jB. fJ; wkwb/ 's/ d'-
gZyh iK fszB-gZyh rZbpks j'Dh pj[s
zo{oh j?.
fzeo:'r j? fe nk;No/bhnk B/ uhB
s'A c?b/ e'o'Bk tkfJo; d/ wkwb/ dh iKu
dh wzr ehsh ;h. fJ; ekoB uhB nk;No/
bhnk s'A fyZM frnk s/ uhB B/ fJ; B{z
nkgD/ nzdo{Bh wkwb/ ftu dyb nzdkzh
eoko fdZsk. fJ; s'A fJbktk nk;No/
bhnk B/ dZyDh uhB ;kro B{z b? e/
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh ;e"N w"oh;B B/ ;z:[es oki ns/
w'ouk y'fbQnk j'fJnk j?. nk;No/bhnk
uhB B{z nzsookSNoh ekB{zBK dk ;BwkB eoB ns/ nkgD/ fttkdK B{z SKshg{ote
B/ ;z:[es okSNo B{z fuZmh fby e/ uhB
jZb eoB dh nghb ehsh j?, feT[Afe d'jK SeshSkbh d/SK dofwnkB sDkn tXdk
d/ dknt/ 's/ ;tkb u[Ze/ jB. gZso 'u
ik fojk j?. nwohek d/ n?;gB f;feUfoNh c'ow fty/ thvhU fbze d/ zohJ/ fJZe
fejk frnk j? fe nk;No/bhnkJh ;oeko
GkSD ftu w"oh;B B/ fejk fe tkfSzrNB ns/ phfizr d'jK dh nzsookSNoh fB:wK
uhB d/ T[BQK dknftnK B{z ykoi eodh
dh gkbDk eoB dh 'ftS/S fzzw/tkoh' j?. wjK SeshnK fJe-d{i/ Bkb ik;{;h, tgko
j? i' ;w[zdoh ekB{zB ;pzXh 1982 d/
ns/ dZyDh uhB ;kro ftu uhB d/ ;?fBe fBowkD pko/ fttkdK ftu Skwb jB.
f;vBh (fpT{o') nk;No/bhnk s/ uhB r'bvfoe B/ fdZsh j?. T[BQK fejk j? fe ;z:[es okSNo ;wM"s/ (:{H n?ZBH ;hH n?ZbH
w"oh;B B/ fejk,'';kB{z izrb dh pikJ/ pkrpkBh tZb M[eD dh zo{os j?. fJ;
d/ foSfsnK ftu nkJh e[VZsD B{z d{o vq?rB Bkb w[ekpbk eoB bJh nk;Nq/ UH n?Z;H) d/ w[skpe BjhA jB, yk; eo
dk wsbp j? fe nzsookSNoh ekB{zB ns/ fttkdK d/ SKshg{oB jZb dk ;BwkB
eoBk j[D w[Seb j[zdk ik fojk j?. fJe bhnk B{z oDBhse fsnkoh tXkT[D dh e/ sZN o/yk ns/ ;w[zdoh y/so ;pzXh fB:w
eoBk.fJ; dk noE fB:wK 's/ nXkfos nkofEe nkg;h skbw/b gqsh tuBpZXsk
fBZih u?Bb Bkb rZbpks d"okB okfJb b'V j?. ;wekbh ;w[zdoh c"i ns/ ;w[zdoh B{z BjhA wzBD tkb/ dknftnK B{z ;theko
j?.'' w"oh;B B/ nwoheh okSNogsh v'Bkbv Nozg dh ftStftnkgh tgko pko/
nk;No/bhnk B/th d/ foNkfJov ;hBhno wkwfbnK d/ ftSb/Se r'bvfoe B/ BjhA ehsk ik ;edk. gZso w[skpe uhB
nwohek dh gfjbh Bhsh dh th nb'uBk ehsh. feT[Afe Nozg gqSk;B B/ w[es
nc;o ns/ ;w[zdoh wkwfbnK d/ ftSb/ ;gSN SpdK 'u fejk fe uhB jwb/ B{z e'b e'Jh t?XkfBe nfXeko BjhA j? fe
tgkoe ;wM"s/ tkg; b? bJ/ jB ns/ nwohek d/ eJh ;fj:'rh ns/ GkrhdkoK 's/
Se ohno n?vwhob r'bvfoe B/ fejk o'eD bJh nk;No/bhnk B{z nkT[D tkb/ fJ; f;ZXh sNo/yk fyZu e/ dZyD uhB
Gkoh N?foc brkJ/ jB. w"oh;B B/ fejk fe nfijh Bhsh gZSwh ftSt ftu bzp/ ;w/
fe nk;No/bhnk uhB Bkb foSs/ yokp djke/ 'u oZfynk ;woEktK B{z tXkT[D ;kro d/ d{o-d[jkv/ ;fEs fpzd{nK ns/
A s'A uZb ojh ;[oZfynk GkJhtkbh B{z ysok j?.
BjhA eoBk ukj[zdk go uhB d/ ;ys bJh nkgD/ d/S dh oZfynk :'iBk d/ nkJhb?Av ;w{jK B{z nkgD/ d/S Bkb i'V
gqXkB wzsoh B/ fJj th dZf;nk fe fe; soQK nk;Nq/bhnk uhB dh tZX ojh
otZJhJ/ dk itkp d/Dk th zo{oh j?. T[BQK ft;sko 's/ fXnkB d/D dh b'V j?. bt/. nk;Nq/bhnk d/ fJ; edw s'A pknd
skes dk w[ekpbk eoB bJh fJzv'B/Shnk, ikgkB ns/ Gkos ;w/s J/Shnk d/ gqw[Zy
fejk fe eJh wjhfBnK s'A uhB dk r'bvfoe B/ ;Nq/N fBT{i d/ rb'pb uhB brksko nk;Nq/bhnk d/ fybkc
d/SK Bkb rfjo/ oZfynk ns/ nkofEe ;zpzX pDk fojk j?.T[BQK B/ fejk,º;kvh fJe
otZJhnk pj[s p[ok j' frnk j?. n?vhNo-fJB-uhc fBfsB J/ r'yb/ Bkb fpnkBpkzh eo fojk j?. uhB d/ nypko
wjZstg{oD soihj Gkos-gqSKs ftu fJe fNekT{ oDBhse ;zs[bB pDkT[Dk j?.
fjzd gqSKs 'u uhB dk tXdk dyb rZbpks d"okB dZf;nk fe nk;Nq/bhnk rb'pb NkJhw B/ sK fgSb/ jcs/ uhB
j'o ;wkB ;'u oZyD tkb/ d/SK bJh tX/o/ fBozsosk Bkb ezw eoBk.º
nk;No/bhnk bJh ysoBke j?. fJj p/SZe uhB B{z d[SwD BjhA wzBdk j? go tb'A nk;Nq/bhnk s'A j'D tkbh dokwd
fusktBh nk;No/bhnk d/ oDBhsheko T[;d/ jwbkto fttjko B{z nB[gksh Yzr 's/ gkpzdhnK brkT[D dh rZb se efj
ohno n?Zvfwob (foNkfJo) i/w; Bkb itkp d/D dh b'V j?. fdZsh ;h.
hb?Av u 2 gzikpDK B{z fvZr/ fwb/ j koK vkbo,koK vkbo,
hb?Av u 2 gzikpDK B{z fvZr/ fwb/ j
hb?Av u 2 gzikpDK B{z fvZr/ fwb/ j koK vkbo,
fBT{ fBT{ fBT{ fBT{ fBT{zhb?Av u 2 gzikpDK B{z fvZr/ fwb/ jhb?Av u 2 gzikpDK B{z fvZr/ fwb/ jzkoK vkbo,koK vkbo,
nk;Nq/bhnkJh ftfrnkBhnK B/ wb/ohnk
nk;Nq/bhnkJh ftfrnkBhnK B/ wb/ohnk
nk;Nq/bhnkJh ftfrnkBhnK B/ wb/ohnk
nk;Nq/bhnkJh ftfrnkBhnK B/ wb/ohnk
nk;Nq/bhnkJh ftfrnkBhnK B/ wb/ohnk
JhwkBdkoh d/y g[b; th j'Jh w[ohd
JhwkBdkoh d/y g[b; th j'Jh w[ohd
JhwkBdkoh d/y g[b; th j'Jh w[ohd
JhwkBdkoh d/y g[b; th j'Jh w[ohd
JhwkBdkoh d/y g[b; th j'Jh w[ohd
d/ fJbki B{z ehsk ftef;s
d/ fJbki B{z ehsk ftef;s
d/ fJbki B{z ehsk ftef;s
d/ fJbki B{z ehsk ftef;s
d/ fJbki B{z ehsk ftef;s
y'ieosk T[es gq'NhB d/ ekoiK B{z
;wMD dh e'fSS eo oj/ jB ns/ fJj
fe g?ok;kJhN j'Ad bJh feT[A zo{oh j?.
n;hA bzp/A ;w/A sZe fJjBK ;tkbK dk
itkp d/D ftu ;cb oj/ jK.'' T[jBK
B/ nZr/ fejk,''fJj ikDd/ j'J/ fe fJ;
gq'NhB dk czeSB voZrz B{z ftef;s
eoB ftu fet/A ;jkfJsk eo/rk i' fJ;
B{z o'ed/ jB.''
nkgD/ fpnkB ftu T[jBK B/
fejk,''goihth B{z fpbe[b ysw eoB
s'A fJbktk, fJBQK dtkJhnK dh tos'A
`fJ; gq'NhB d[nkok j'D tkb/ wbNhvqkr
gqsho'X B{z ysw eoB ns/ fJ; soQK
w"i{dk dtkJhnK dhnK rshftXhnK B{z
pjkb eoB bJh i'VK d/ T[gukoK ftu
ehsh ik ;edh j?.'' wkofNB B/
fejk,ºj[D n;hA T[BQK ekoBK ns/
o[ektNK B{z ;wMD dh ;fEsh ftu jK i'
nkeb?Av (fpT{o') skbkpzdh s'A gfjbK fBT{zhb?Av gVQB rJhnK d' gzikpDK B/ ftSt d/ tZy-tZy fjZf;nK ftu fJ;
nkgDh JhwkBdkoh Bkb ;G B{z nkgD/ w[ohd pDk fbnk s/ r'o/ th T[BQK dhnK gq'NhB d/ ftek; B{z do;k oj/ jB, fiZE/
f;csK eo oj/ jB. wb/ohnk fuzsk dk ftSk j?.
tobv j?bE nkor/BkJhz/SB
pfmzvk d/ fgzv uZe cfsj f;zx tkbk dh okitho e"o s/ ;zro{o d/ fdVQ{pk dh
;[jitho e"o fBT{zhb?Av 'u gVQ ojhnK jB s/ T[BQK B{z phs/ fdBhA j?fwbNo Sfjo dh (vpb:{Hn?uHUH) d[nkok d;zpo 2019
;Ve 's/ fvZfrnk fJe fbckck bZGk, fi; ftu 22 jzko vkbo ;B. T[BQK B/ gq'c?;o ftu gqekSs ehsh rJh skzk ftSt wb/
s/ g[b; dh wdd Bkb g?f;nK B{z T[; d/ wkbe sZe gj[zukfJnk. wkbe B/ y[S j' e/ ohnk fog'oN d/ w[skpe, ftSt Go ftu
T[BQK B{z 100-100 vkbo dk fJBkw fdZsk. fBT{zhb?Av dh g[b; B/ c/;p[Ze 's/ fbfynk- wb/ohnk d/ brGr 228 fwbhnB wkwb/
;kjwD/ nkJ/ jB ns/ ;kb 2018 ftu
''gzikph GkJhuko/ d/ b'e fwjBsh s/ JhwkBdko j[zd/ jB, nZi d/y th fbnk. fJBQK
18-19 ;kb dhnK e[VhnK dh JhwkBdkoh T[BQK d/ wK-pkg dh uzrh gotfoS dk e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ d/ gqsho'X bJh tZv/ gZXo s/ fzzw/tko j?, 405,000 w"sK j'JhnK. brGr 93
Bshik j?.'' ftfrnkBhnK B/ fejk fe T[BQK B/ fJZe B{z o'fenk ik ;edk j?. nfXn?B d/ gqw[Zy ch;dh wkwb/ ns/ 94 ch;dh w"sK
gzikpDK B/ dZf;nk fe T[BQK B{z ekbi d/ okj ftu fJe fbckck fwfbnk fi; 's/ nfijh seBhe pDkJh j? i' dtkJh b/yeK o't/Bk wkofNB ns/ ;kok Sfce ncohek ftu j'JhnK.
fBT{zhb?Av dh p?Ae dk BK fbfynk ;h. Sfjo ftu BthnK j'D ekoB T[BQK B/ nkgD/ gqsho'Xh wb/ohnk d/ fJbki d/ ftek; B/ fejk fe dtkJh gqsho'Xh Sche B/ fejk,''wb/ohnk bJh
BfSnK d/ Bt/A NhfunK dh gSkD eoB
gq'c?;o B{z fJ; pko/ dZf;nk. T[BQK B/ g[b; dh wdd Bkb g?f;nK d/ wkbe B{z g?;/ dk ekoB pD ;edh j?. fJZe nfXn?B gbkzw'vhnw goihth dk ftek; wb/
tkg; fdZs/. wkbe T[BQK dh JhwkBdkoh d/y e/ pj[s y[S j'fJnk s/ nzro/zh ftu ftu, nk;Nq/bhnkJh B?SBb :{Bhtof;Nh ohnk d/ ezNo'b ns/ yksw/ bJh fJe tZvk d/ Bkb Bkb goihth iht ftfrnkB
fejk- JhwkBdko gzikp dhnK e[VhnK. T[; B/ g[b; s/ gq'c?;o d/ ;kjwD/ e[VhnK B{z (ANU) d/ y'ieosktK B/ gkfJnk fe ysok ;h. ns/ wbNhvqkr Nkeo/ bJh fzzw/tko
100-100 vkbo (5000-5000 o[gJ/) fdZs/ s/ T[BQK dk XzBtkd ehsk. T[BQK dh fJZe gq'NhB, i' wb/ohnk dk ekoB pDB wkofNB B/ fJe whvhnk fpnkB ftu gq'NhBK pko/ j'o ikDB dh n;b zo{os
j?.''
JhwkBdkoh B/ Bk f;oc T[BQK d/ gfotko ;r'A g{o/ gzikp dk BK o"SB ehsk. tkb/ gbkz'vhnw goihtK ftu dtkJh fejk fe 20 ;kbK s'A, d[Bhnk Go d/

19
19
19 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
19 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
19 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nfXn?B u nkfJnk ;kjwD/ fdb d/ o'rhnK bJh p/jZd ysoBke j' ;ed? e'o'Bk tkfJo;
nfXn?B u nkfJnk ;kjwD/ fdb d/ o'rhnK bJh p/jZd ysoBke j' ;ed? e'o'Bk tkfJo;
e'o'Bk ;zeN L ftfrnkBhnK nfXn?B u nkfJnk ;kjwD/ fdb d/ o'rhnK bJh p/jZd ysoBke j' ;ed? e'o'Bk tkfJo;
nfXn?B u nkfJnk ;kjwD/ fdb d/ o'rhnK bJh p/jZd ysoBke j' ;ed? e'o'Bk tkfJo;
nfXn?B u nkfJnk ;kjwD/ fdb d/ o'rhnK bJh p/jZd ysoBke j' ;ed? e'o'Bk tkfJo;
e'o'Bk ;zeN L ftfrnkBhnK
e'o'Bk ;zeN L ftfrnkBhnK
e'o'Bk ;zeN L ftfrnkBhnK
e'o'Bk ;zeN L ftfrnkBhnK
fJ; tkfJo; dh bg/N ftu nkT[D 's/
nfij/ b'eK ftu w"s dk ysok tZX j'
B/ pDkfJnk ;;sk t?ANhb/No
B/ pDkfJnk ;;sk t?ANhb/No
B/ pDkfJnk ;;sk t?ANhb/No ;edk j?.
B/ pDkfJnk ;;sk t?ANhb/No
B/ pDkfJnk ;;sk t?ANhb/No
ghH n?ZbH UH n?Z;H tB gZsfoek ftu
gqekSs nfXn?B w[skpe fJj Bshik
e'o'Bk tkfJo; o'rhnK d/ fJbki ftu
i[N/ vkeNoK bJh nfjw j' ;ed/ jB.
fJ; ekoB T[BQK B/ e'o'Bk Bkb ghVs
fdb d/ o'rhnK d/ fJbki d"okB yso/
tkb/ ekoeK B{z ;wMkT[D ftu wdd fwb
;edh j?. fJNbh dh w?rBk rq/Shnk
:{Bhtof;Nh d/ ;'XekoK B/ dZf;nk fe
e'o'Bk dh bg/N ftu nk e/ fznkdkso
b'e wkw{bh o{g s'A phwko g?Ad/ jB.
jkbKfe e[M b'eK ftu rzGho ;wZf;nktK
yVQh j' iKdh j?, fi; ekoB T[BQK dh w"s
j' iKdh j?.
21 nfXn?BK d/ ftSb/SD d/ nkXko
's/ fBekbk frnk j?. fJj nfXn?B J/
tkfSzrNB (fpT{o') e'o'Bk tkfJo; tkfJo; T[; bJh j'o th tX/o/ ysoBke
Shnk, :{og ns/ nwohek d/ j;gskbK
B{z b? e/ d/S d[Bhnk d/ ftfrnkBe j?.
ftu Gosh ehs/ rJ/ 77 jzko 317
brksko nfXn?B eo oj/ jB. nfXn?B ftfrnkBhnK w[skpe ;kXkoD b'eK
e'o'Bk o'rhnK 's/ ehs/ rJ/ ;B. fJBQK
eo oj/ ftfrnkBh fJ; pko/ nkJ/ fdB dh s[bBk ftu gfjbK s'A jh fe;/ phwkoh
ftu 12H89 ch;dh wohz gfjbK jh fdb
BthAnK-BthAnK uhzK dZ; oj/ jB. j[D Bkb i{M oj/ ftneshnK bJh e'o'Bk
dhnK ;wZf;nktK Bkb ghVs gkJ/ rJ/
sZe fJj fejk ik fojk ;h fe e'o'Bk tkfJo; fznkdk xkse f;ZX j' fojk j?.
;B. 36H06 ch;dh jkJh pbZv gq?So ns/
ghVs pz[orK bJh tX/o/ ysoBke j? j[D tZv/ g?wkB/ 's/ ehs/ rJ/ fJe
19H45 ch;dh S{ro d/ wohz ;B.
go j[D fJe BthA rZb j'o ;kjwD/ nkJh nfXn?B ftu gkfJnk frnk j? fe fdb
nfXn?B ftu eJh e'o'Bk o'rhnK ftu
j?. fJ; sfjs i' ftnesh gfjbK s'A ;pzXh ;wZf;nktK Bkb ghVs b'eK bJh
fdb dhnK ;wZf;nktK ekoB e'o'Bk
fe;/ rzGho phwkoh Bkb ghVs j? e'o'Bk e'o'Bk tkfJo; ysoBke j' ;edk j?.
tkfJo; xkse j' ;edk j?.
bk; J/Aib; (fpT{o') ftfrnkBhnK B/ 400 vkbo s'A xZN bkrs d/ wkBe
vkeNo c";h dk dkntk, xZN n;odko t?e;hB Bkb th e'o'Bk j' ;edk j? ezNo'b
vkeNo c";h dk dkntk, xZN n;odko t?e;hB Bkb th e'o'Bk j' ;edk j? ezNo'b
T[geoDK dh tos'A eoe/ n?woi?A;h t?ANhb/No ftef;s ehsk j?, fi; dh tos'A t?ANhb/
vkeNo c";h dk dkntk, xZN n;odko t?e;hB Bkb th e'o'Bk j' ;edk j? ezNo'b
vkeNo c";h dk dkntk, xZN n;odko t?e;hB Bkb th e'o'Bk j' ;edk j? ezNo'b
vkeNo c";h dk dkntk, xZN n;odko t?e;hB Bkb th e'o'Bk j' ;edk j? ezNo'b
No Bk j'D dh ;fEsh ftu ehsh ik ;edh j?. fJ; y'i Bkb e'ftv-19 d/ wohzK dh
ikB pukT[D ftu wdd fwb ;edh j?. e'o'Bk ;zeN d"okB jo d/S B{z tX/o/ t?ANhb/No
yohdD dh zo{os g? ojh j?. jK fe s[;hA b'e fJ; tkfJo; B{z fwNkT[D
;kXkoD t?ANhb/No ftu vkeNo fJe p?r B{z jZE Bkb dpkT[Ad/ jB, fi; Bkb ik oj/ j'.'' fJ; fJzNoftT{ d"okB c";h
wohz d/ c/cfVnK ftu nke;hiB dh ;gbkJh j[zdh j? idfe T[Zu T[d:'r tkb/ s'A g[ZfSnk frnk eh fJj phwkoh 2024
t?ANhb/No d/ ;z;eoD ftu ifNb fJb?eNqkfBe T[geoDK dh tos'A wohz d/ ;oho d/ sZe b'eK dk fgZSk BjhA SZv/rh. fJ; d/
tZy-tZy wkgdzvK (nke;hiB dk gZXo nkfd) B{z ezNo'b eoB bJh ehsh iKdh j?. itkp ftu T[jBK B/ fejk fe nfijk
T[j nkgD/ b?gNkg okjhA th fJ; B{z ezNo'b eo ;edk j?. fJ; wjhB/ ftu g{oh fpbe[Zb BjhA j?. c";h d/ w[skpe, e'o'Bk
d[Bhnk ftu ;;s/ t?ANhb/No ftef;s ehs/ rJ/ jB go ftfrnkBhnK dk wzBDk j? tZX s'A tZX 2021 d/ nyho sZe ik
fe T[BQK tb'A ftef;s t?ANhb/No dk ;z;eoD ;G s'A tXhnk j?. T[BQK fejk fe T[j ;edk j?. jK i/eo fJ; B{z b? e/ e'Jh
400 vkbo s'A xZN bkrs ftu fJ; t?ANhb/No dk fBowkD eo ;ed/ jB idfe g/S/ bkgotkjh j'Jh iK fJe ;[oZfyns ns/
to Sq/Dh d/ t?ANhb/No dh ehws 20 jzko vkbo iK fJ; s'A tZX j?. fJj xZN nwho gqGktSkbh t?e;hB BjhA fwbh sK SkfJd
d/SK bJh th ekch bkj/tzd j?. fJj e[M ;kb j'o w[SebK yVQhnK eo
;edk j?.
fJZE/ dZ; dJhJ/ fe 641 (6ood and
i[VtK G?DK B/ i[VtK GoktK Bkb oukfJnk ftnkj,
i[VtK G?DK B/ i[VtK GoktK Bkb oukfJnk ftnkj, 4rug 1dministration) B/ th
i[VtK G?DK B/ i[VtK GoktK Bkb oukfJnk ftnkj,
i[VtK G?DK B/ i[VtK GoktK Bkb oukfJnk ftnkj,
i[VtK G?DK B/ i[VtK GoktK Bkb oukfJnk ftnkj,
S[o{nks ftu fejk ;h fe ;XkoB b'eK
B{z fdZsh ikD tkbh t?e;hB dh wBz{oh
j[D fJeZmhnK pDBrhnK wKtK
j[D fJeZmhnK pDBrhnK wKtK tkfSzrNB (fpT{o') e'o'Bk t?e;hB iKdh j? sK fJe ;kb d/ nzdo n;hA bJh T[; dh gqGktShbsk xZN'-xZN 70
j[D fJeZmhnK pDBrhnK wKtK
j[D fJeZmhnK pDBrhnK wKtK
j[D fJeZmhnK pDBrhnK wKtK
ch;dh sZe j'Dh ukjhdh j? go pknd
pDkT[D bJh ftfrnkBh fdB-oks ;XkoB ;fEsh ftu gos ;ed/ jK.'' c";h ftu 50 ch;dh sZe gqGkth t?e;hB B{z
fwjBs eo oj/ jB. jo/e d/S d/ ;kjwD/ B/ fgSb/ jcs/ th fJj ;theko ehsk ;h wBz{oh d/D 's/ ;fjwsh pDh. o{; dh
;[oZfyns ns/ fznkdk gqGktSkbh fe e'o'BktkfJo; dh t?e;hB d/ 90 t?e;hB 's/ c";h dh gqshfefonk th fe;/
t?e;hB pDkT[D dh u[D"sh j?. fJe ch;dh sZe gqGkth j'D dh ;zGktBk ekch s'A b[eh BjhA. fBT{:koe NkJhwz dh fJe
nfijh t?e;hB i' g{oh d[Bhnk B{z fJ; xZN j?. go 50 s'A 60 ch;dh sZe fog'oN d/ w[skpe c";h B/ fejk fe fJ;
;zeN ekb s'A eZYD dk ezw eo/. Gkt/ gqGktSkbh t?e;hB th okjs d/D dk t?e;hB dh ;[oZfynk fBSfus s"o 's/
Afe fJzc?eShn; fv;hz wkjo n?BEBh tZvk ezw eo ;edh j?. SZe g?dk eodh j?. fJe t?e;hB dk
c";h B/ dkntk ehsk j? fe xZN n;odko 50 ch;dh gqGktSkbh t?e;hB dk pDBk ns/ T[; dh ;[oZfynk ns/ gqGkt
t?e;hB th fJ; wjkwkoh d/ ikb s'A wsbp, T[j fJBc?eSB d/ bZrGr nZX/ B{z ;kps eoBk d' tZy'-tZy rZbK j[zdhnK
d[Bhnk B{z pkjo eZY ;edh j?. yso/ B{z fwNk ;edh j?. c";h B/ nZr/ jB. T[jBK B/ fejk fe b'eK B{z z'yw
nwoheh okSNogsh v'Bkbv Nozg fejk,''i/eo n;hA nrb/ ;kb dh S[o{nks ftu gk e/ T[jBK 's/ fe;/ nfijh uhz
d/ e'o'BktkfJo; ;bkjeko vkeNo c";h sZe t?e;hB jk;b eoB ftu ;cb j[zd/ dh tos'A eoBk iK T[jBK B{z e'Jh nfijh
B/ fJe Nhth S'n d/ wkfXnw Bkb jK sK 2021 d/ nyho ftu wjkwkoh B{z uhz d/Dk i' ezw jh BjhA eodh j?.
fejk,''fJ; dh e'Jh ;zGktBk BjhA ;h fe g{oh soQK ekp{ ehsk ik ;edk j?. n;hA nfijk gq:'r n;hA th nrb/ jcs/ eo
e'o'BktkfJo; d/ bJh pDh t?e;hB 100 ;XkoB o{g Bkb T[B/ jh f;jswzd j'tKr/ ;ed/ jK go fJe nkdoS t?e;hB dk
ch;dh gqGktSkbh j't/rh. i/eo ;kB{z fJ; fizBk ;zGt s"o 's/ n;hA j' ;ed/ jK. ezw b'eK B{z yso/ ftu gkT[Dk BjhA ;r'A
dh nZXh gqGktSkbh t?e;hB th fwb Gkt/Afe w?A g{oh soQK ;gZSN j'D ukj[zdk T[; ftu'A pkjo eZYDk j[zdk j?.
j?eoK B/ e?B/vhnB ;oeko d/ 9 s'A tZX ykfsnK s/ brkJh ;zBQ s'A tZX ykfsnK s/ brkJh ;zBQ
j?eoK B/ e?B/vhnB ;oeko d/ 9
j?eoK B/ e?B/vhnB ;oeko d/ 9000 s'A tZX ykfsnK s/ brkJh ;zBQ s'A tZX ykfsnK s/ brkJh ;zBQ
j?eoK B/ e?B/vhnB ;oeko d/ 9 s'A tZX ykfsnK s/ brkJh ;zBQ
j?eoK B/ e?B/vhnB ;oeko d/ 9
tkfSzrNB (fpT{o') i[VtK G?D-GoktK dhnK ejkDhnK pko/ s[;hA zo{o gfVQnk
iK ;[fDnk j't/rk.fJj d[Bhnk nihp'-rohp ni{fpnK Bkb Goh j'Jh j?. eJh ftbZyD
ejkDhnK ne;o ;[DB ns/ d/yD B{z fwb jh iKdhnK jB. nZi n;hA s[jkB{z fJe
UANkohU (fpT{o') e?B/vk ftu nkBbkJhB ;oekoh ;/tktK d/ :{zo
nB'yh ejkDh dZ;D ik oj/ jK, fi; pko/ ikD e/ s[;hA j?okB ofj ikUr/. nwohek
nekT{AN; B{z jkb jh ftu ;kJhpo jwb/ d/ d"okB j?e eo fbnk frnk. e?B/
ftu i[VtK G?DK B/ fJeZm/ jh i[VtK GoktK Bkb ftnkj oukfJnk ;h. j[D fJj d't/
vk ;eZso/s d/ yzkBk p'ov B/ dZf;nk fe j?fezr d/ pknd ih;heh ;oft;
A G?DK fJeZmhnK roGtsh th j' rJhnK jB.
B{z fBSkBk pDkfJnk frnk, fi; dh 30 ;zxh ftGkrK ns/ e?B/vk dh wkbhnk
i[VtK G?DK fpqNBh ns/ pqhBk vhB ;bkfJo; B/ i[VtK GoktK i'S ns/ i/o/wh
J/iz;h d/ yks/ tZb'A tos'A j[zdh ;h.
;bkfJo; Bkb ftnkj ehsk. j[D T[j fJeZmhnK jh wK pDB tkbhnK jB. fpNBh
nfXekohnK d/ w[skpe j?eoK B/ 9,041 ih;heh ykskXkoeK d/ gk;tov
ns/ pqhBk B/ fJz;Nkrqkw 's/ fJeZm/ roGtsh j'D d/ pko/ ftu dZf;nk. d'jK dhnK
ns/ :{zoB/w ;oekoh ;/tktK sZe gj[zuD ns/ fJ;s/wkb d/ bJh tos/ ;B.
s;thoK ;'Sb whvhnk 's/ ekch tkfJob j' ojhnK jB. nkgDh gq?rB?A;h d/ pko/ ftu
fi; Bkb j?eo eJh ;zt/dBShb ikDekohnK sZe gj[zu ;ed/ ;B. Gkt/Afe
d'jK i'fVnK B/ fejk fe ;kv/ pZu/ Bk f;oc uu/o/ G?D-Gok j'Dr/ ;r'A T[j ekch
j[D ;ko/ j?e ehs/ rJ/ ykfsnK B{z oZd eo fdZsk frnk j?.
fdbu;g ejkDh dk fjZ;k th j'Dr/.
nfXekohnK dk efjDk j? fe bZrGr 5,500 e?B/vhnB wkbhnk J/iz;h
d'jK i'fVnK dk efjDk j? fe j[D T[; fdB dk fJzszko j' fojk j? id'A pZu/ fJ;
d/ ykfsnK B{z ;kJhpo jwb/ ftu fBSkBk pDkfJnk frnk j?. Gkt/Afe
d[Bhnk ftu nkT[Dr/. ;'Sb whvhnk 's/ fJBhA fdBhA d'jK i'fVnK dh gq/w ejkDh
N?e;dksktK dh ikDekoh dh ;[oZfynk d/ bJh fJjBK ykfsnK d/ n?e;/; B{z
ns/ s;thoK ekch tkfJob j' ojhnK jB. b'e fJe d/ pknd fJe zpod;s g';NK
oZd eo fdZsk frnk j?. T[AM fJj jkb/ sZe ;kc BjhA j' gkfJnk j? fe j?fezr
fby oj/ jB ns/ wksk-fgsk pDB bJh d'jK B{z S[ZGekwBktK d/ oj/ jB. e[M B/
d/ d"okB fe;/ soQK dh r[gssk dh T[bzxDk ns/ ykfsnK Bkb i[VhnK j'o
nkT[D tkb/ pZfunK d/ Bkw sZe fby fdZs/ jB. T[ZE/ e[M :{zo; dk efjDk j? fe
ikDekoh jk;b ehsh rJh j? iK BjhA. fcbjkb fJ; wkwb/ ftu gVskb
d't/A G?DK id'A fJeZmhnK roGtsh j'JhnK jB sK fes/ nfijk Bk j't/ fe fJjBK
ehsh ik ojh j?.
d/ pZu/ th i[VtK jh g?dk j'D.

2 2 2 2 20 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
;zgkdeh
;zgkdeh
;zgkdeh
;zgkdeh
;zgkdeh
dh 4
dh 4 ;kb ftZu ;G s'A tZvh
dh 4 ;kb ftZu ;G s'A tZvh ;kb ftZu ;G s'A tZvh
GDP dh 4dh 40 ;kb ftZu ;G s'A tZvh ;kb ftZu ;G s'A tZvh
gzikp NkJhwz
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw froktN, ;zGb BjhA ojh wkbh jkbs
gzikp NkJhw
froktN, ;zGb BjhA ojh wkbh jkbs
froktN, ;zGb BjhA ojh wkbh jkbs
froktN, ;zGb BjhA ojh wkbh jkbs
froktN, ;zGb BjhA ojh wkbh jkbs
Gkos dk uhB B{z MNek
Gkos dk uhB B{z MNek
Gkos dk uhB B{z MNek
Gkos dk uhB B{z MNek
Gkos dk uhB B{z MNek
Gkos B/ pj[s mhe c?;bk fbnk fe T[j o{; ftZu j'D tkb/
T[; c"ih nfGnk; ftZu Gkr BjhA bt/rk fi; ftZu uhBh ns/
gkfe;skBh c"i th fSoes eoB tkbh j?. jkbKfe oZfynk wzsokb/
B/ fejk fe e'o'Bk ;zeN B{z t/yd/ j'J/ nfijk c?;bk ehsk frnk j?
go wzfBnk ik ;edk j? fe fJj f;nk;sh c?;bk j?. jkbKfe
SzxkJh e'nkgo/SB ;zrmB (n?;H;hHUH) d/ w?Apo d/S fJ; c"ih

nfGnk; ftZu fjZ;k b? oj/ jB ns/ Gkos th fJ; ;zrmB dk

w?Apo j?, fco th uhB ns/ gkfe;skB dhnK joesK B{z t/yd/ j'J/
Gkos dk fJ; nfGnk; s'A d{oh tosDk jh T[fus j?. uhB tb'A

bZdky ftZu nDnfXekos dkyb/ ns/ gfjbK torh jkbs ekfJw d/S dh wkbh jkbs e'wk ftZu ik ns/ wid{oK dh pd"bs d/S dh wkbh SK dh fJekBwh ftZu Gkoh froktN nk
gj[zuh j?. 40 ;kb ftZu gfjbh tko jkbs fNeh j?. y/shpkVh rshftXhnK rJh go fJ; fswkjh ftZu uhB dh wkbh
eoB s'A T[;dk fJBeko Gkos B{z gqtkB BjhA j?. rbtkB xkNh ihvhgh ftZu 23H9 ch;dh dh T[Zs/ bkevkT[B BjhA ;h, uzrh oph c;b jkbs ftZu 3H2 ch;dh dk T[Skb
fJfsjkf;e froktN nkJh j?. ihvhgh d/ ekoB fJ; ftZu 3H4 ch;dh dk tkXk nkfJnk j?. ;z;ko dh ;G s'A tZvh
ftZu uhBh c"i Bkb w[mG/V ftZu Gkos d/ 20 itkBK B/ Sjkds dk fJ; soQK w{X/w{zj fvrDk ;oeko j'fJnk. j[D wkB;{B dh nB[e{bsk ns/ fJekBwh nwohek ftZu 31H7 ch;dh
dhnK T[gbpXhnK d/ swkw tZv/ - tZv/ yohc c;bK dh p[nkJh s'A pknd y/ ns/ fpqN/B dh wkbh jkbs ftZu 20H4
fdZsh ;h. fJ; bJh T[;d/ Bkb fwZsosk g{oD izr nfGnk; dk dknfrnK T[Zs/ ;tkb yVQ/ eo fdzdk j?. shpkVh tXhnk ofj ;edh j?. ;/tk y/ ch;dh dh froktN nkJh. e'o'Bk ;zeN
p/Se e'o'Bk ;zeN dh tiQk Bkb ftZsh so ftZu ijkz ;/tk, gqkj[Dukoh ftZu th uhB dh nkofEe jkbs fpjso
e'Jh gqSB jh BjhA T[Zmdk. Gkos d/ itkBK dh pjkdoh uhB t/y ;kb 2020-21 dh ngq?b s'A i{B sZe dh (jk;ghN?bNh) dk jkb p/jkb pfDnk j'Dk j?okBh ftZu gkT[D tkbh rZb j?.
gfjbh fswkjh ftZu Gkoh froktN doi j'fJnk j?. fJ; d"okB iBse tos'A fJZe nfij/ ftZu ;tkb T[Zmdk j? fe eh
jh u[Zfenk j?. fJ;d/ pkti{d e{NBhsh dk sekik j? fe Gkos ehsh rJh ns/ bkevkT[B d/ ekoB u"EkJh s'A th xZN ofj rJh j?. T[;koh d[Bhnk dh fJekBwh spkj eoB bJh
w?fBT[c?eufozr, tgko, j'Nb, (ez;NqeSB rshftXhnK) xZN e/ 5H3 tkfJo; uhB B/ jh c?bkfJnk.
SzxkJh ;fj:'r ;zrmB dh w?Apoh ekfJw oZy/ fJ; bJh fJ;dh NoK;g'oN, ;zuko nkfd y/soK d/ ezw- ch;dh ofj rJhnK jB. e/Adoh ftZs wzsoh fBowbk
eki T[Zs/ ekch G?Vk n;o fgnk. id'A b'eK ftZu B"eoh ns/ ewkJh B{z b? ;hskowD B/ ihHn?;HNhH ekT[Af;b dh
p?me ftZu Gkr b?D bJh oZfynk wzsoh okiBkE f;zx o{; rJ/
;G e[ZM mZg j'e/ ofj frnk sK wkbh e/ ydSk j?. B"eoh ikD ns/ sBykj 41thA p?me ftZu jkb jh ftZu fejk fe
jkbs p/ikB j'Dh jh ;h. eN"sh Bkb xo/b{ you T[Zs/ n;o fgnk
n;hA nfij/ oZph efjo (n?eN nkc rkv)
j'J/ jB.
go n;bhns fJj j? fe e'o'Bk j?. b'e f;oc zo{os dhnK uhiK jh yohd
dk ;kjwDk eo oj/ jK fi;d/ cb;o{g
nkcs s'A gfjbK th wkbh jkbs sqkjh oj/ jB. fBt/S rshftXhnK ftZu 47H1
wkbh jkbs ftZu xkNk j'fJnk j?. fJ;
uhB ekch ;w/A s'A dbhb d/ fojk ;h fe ;hwk d/ ;tkb B{z tZy
sqkjh eo ojh ;h. B'Npzdh ns/ ihHn?;HNhH ch;dh dh froktN nkJh j?. f;oc
s'A e[ZM d/o pknd jh phwk T[d:'r ftZu
d/ wBwkB/ c?;fbnK Bkb T[d:'r-tgko ;oekoh youk 16H4 ch;dh tXk j?.
oZy e/ d't/A d/S d[tZb/ ;zpzX tXkT[D go rbtkB xkNh d/ ;zxoS gquZbs fzzw/tkoh s'A pZu fBebD d/
B{z ;ZN bZrh j'Jh ;h. dknftnK d/ T[bN fJ;gks (b'jk), fockfJBoh, ;fwzN,
gqktXkB dh uouk eoB T[Zs/ ftZs wzsoh
B'Npzdh Bkb ekbk-XB sK pkjo BjhA e[dosh r?;, e'bk, eZuk s/b ns/ fpibh
ns/ Gkosh y/so T[Zs/ uhB d/ Bt/A dknt/ B/ T[;dk n;bh fujok B{z No'b ehsk frnk. phi/gh ;z;d
fBefbnk, ;r'A fJ; Bkb S'N/ ns/ tor/ e'o ;?eNo d/ T[sgkdB ftZu
;[powzfDnw ;tkwh B/ fsZyk ;tkb ehsk
whvhnw T[d:'r u"gN j' e/ ofj rJ/ i[bkJh wjhB/ ftZu 9H6 ch;dh dh
gqrN eo fdZsk. fJZe gk;/ uhB Gkos T[Zs/ dpkn gk fojk j? fe eh fgSbhnK 8 fswkjhnK dh wzdh
ns/ Gkoh p/o'irkoh c?bh. ihHn?;HNhH froktN nkJh. f;oc e?wheb dk
th oZph ekotkJh ;h< pzrkb d/ ftZs
bkr{ j'D Bkb tgkohnK dhnK fdZesK T[sgkdB 1H5 ch;dh tfXnk. e'o ;?eNo
ns/ r[nKYh d/SK B{z nkgD/ ikb ftZu c;kT[Adk Gkos dh x/ wzsoh B/ fejk fe GrtkB fJ; ;oeko
tZX rJhnK. y/shpkVh y/so B{z SZv ftZu wzdh fdykT[Adh j? fe wkbh jkbs
B{z pukJ/! okiK B{z ihHn?;HNhH w[nkti/
fdZsk ikt/ sK pkeh wkbh jkbs 27 T[Zs/ e'o'Bk ;zeN dk rfjok n;o fgnk
okpzdh eoB ftZu brk j?, T[E/ jh T[j Gkosh pkzko T[Zs/ epik dh oew fwbh BjhA j?. fJ; ftZs ;kb
ch;dh d/ nk;gk; ;[zrV rJh. ;oeko j?. brksko 5th tko p[fBnkdh YKu/
d/ gfjb/ 4 wjhfBnK dk e/Ado T[Zs/ 1H5
1996-97 s'A jo fswkjh ftZu ro'E dk e'o ;?eNo ;[zrfVnk j?. wkbhJ/ dk
th eoBk ukj[zdk j?. T[;B/ Gkos d/ wfjzr/ T[sgkdK bJh nkgDk
(ftek; do) dk nB[wkB g/S eodh ojh Gkoh B[e;kB j'D Bkb fJ; ;kb d/ bZy eo'V o[gJ/ pkeh j? ns/ g{o/ ;kb
j?. T[d'A s'A gfjbh tko wkbh jkbs ftZu S[o[nksh 4 wjhfBnK ftZu piN bJh T[;B{z 3 bZy eo'V o[gJ/ s'A fznkdk
pkzko pzd eo oZfynk j?. uhB d/ o{; Bkb ;zpzX jB sK Gkos B{z
fJzBh fznkdk froktN nkJh j?. fJ;d/ nB[wkB B{z 8H2 bZy eo'V iK 103 ch;dh dk G[rskB eoBk j?. ftZs wzsokbk
pkti{d ;oeko d/ fJj nB[wkB ekog'o/ dh ;ZN tZih j?. nkgDh fsi'oh ftu'A you eoB iK
th o{; Bkb nkgDh g[okDh d';sh wip{s oyDh j?. uhB T[Zs/ o{;
N ;/eNo d/ vkNk T[Zs/ nkXkfos jB. j?okBh fJ; rZb dh j? fe Gkos, nkgDh p?b/A;ShN d/ fybkc T[Xko b?D
fJ; ftZu e'Jh Se BjhA fe fe;kBK fpqN/B, nwohek ;w/s ;z;ko d/ nB/e d/ bJh fsnko BjhA j?.
dk dpkn ezw eo ;edk j?, fJ; bJh Gkos B{z j'fSnkoh Bkb
nkgDk f;nk;sh edw u[ZeDk io{oh j' frnk j?. uhB dh
j[Bo dh ewh ekoB T[Zu f;Zfyns
j[Bo dh ewh ekoB T[Zu f;Zfyns
j[Bo dh ewh ekoB T[Zu f;Zfyns
ukbpkih dk Bw{Bk j? fe id'A T[j m[eD bZrdk j? sK 'T[bNk u'o j[Bo dh ewh ekoB T[Zu f;Zfynsj[Bo dh ewh ekoB T[Zu f;Zfyns
e'stkb B{z vKN/' dh soQK Gkos B{z SKsh ns/ ;ziw pDkJ/ oZyD
B"itkBK B{z xZN sBykj
B"itkBK B{z xZN sBykj
B"itkBK B{z xZN sBykj
B"itkBK B{z xZN sBykj
B"itkBK B{z xZN sBykj
dh ;hy d/D bZrdk j? ns/ Gkos T[Zs/ n?bHJ/H;hH B{z gko eoB dk
e"Sb iK j[Bo dh ewh dh tiQk Bkb j[zd/ jB. Nhno-2 ns/ Nhno-3 d/ ftfdnkoEhnK B{z fsnko eoBk zo{oh j?.
M{mk fJbzkw brkT[Adk j?. uhB B/ 29 ns/ 30 nr;s B{z fJZe
T[Zu f;Zfyns B"itkBK B{z xZN sBykj ftfdnkoEhnK B{z nZS/ w"e/ BjhA fwb gKd/ e'o; fBoXkos eod/ ;w/A
ftZu ezw eoB B{z wip{o j'Dk g?Adk j?. . Bt/A fvrohXkoh B"itkBK dh w[Zy T[d:'r irs d/ f;yo b'eK dh th
tko fco g?ArKr b/e d/ e'b Gkos dh zwhB ftu dkfyb j'D dh
n?vN?e ;NkoNng ;z;Ek ';e?bo' d/ ;wZf;nk j[Bo dh nDj'Ad j?. T[j nfij/ okJ/ bJh ikDh ukjhdh j?. j[D
e'fSS ehsh ;h go w[;s?d Gkosh itkBK B/ uhBh ;?fBeK B{z ;ot/yD ftZu gkfJnk frnk fe B"itkBK BjhA jB fe f;ZX/ fe;/ T[d:'r ftZu nfijk wzfBnk ik fojk j? fe e'o'Bk
B{z T[BQK dh f;Zfynk d/ nB[;ko ;?boh bkGdkfJe j' ;eD. T[BQK dk gq?efNeb wjkwkoh d/ ;zeN pknd o'irko
fgZS/ Ye/b fdZsk. uhB d/ 200 ;?fBeK B{z T[bN/ g?o tkg; BjhA fwbdh. fJ;dh tiQk e"Sb iK ;feb frnkB UBk BjhA j[zdk. jkbs nfijh ftZu tkXk j't/rk. eJh ftfdnkoEh
dh nDj'Ad j?. ;G s'A finkdk 2H2 bZy j? fe 12H5 fJzihBhno BkB - N?efBeb fJzihfBnfozr gk; eoB s'A pknd
gosDk fgnk. J/Shnk ftZu Gkos jh nfijk d/S j? i' uhB d/ B"itkB ;kcNt/no y/so ftZu iKd/ jB, B"eoh ;theko eoB B{z wip{o j[zd/ jB. n?wHphHJ/H eoB bZr/ jB. Gkosh
fco th T[BQK B{z f;oc 3 s'A 5 bZy o[gJ/ T[BQK B{z i' B"eoh fwb iKdh j?, T[jh eoB fJzihBhno nkgDk j[Bo nkX[fBe
dpkn d/ ;kjwD/ BjhA M[edk. ;bkBk sBykj T[Zs/ r[ikok eoBk g?Adk bZr iKd/ jB. T[; B"eoh Bkb T[BQK dh eoB dh e'fSS ftZu jB. nkT[Ad/
j?. gqsh ;kb fvroh b?D tkb/ 15 bZy gVQkJh dk e'Jh ;zpzX BjhA j[zdk. S'N/ ;w/A ftZu v/Nk ;kfJz;, nkoNhfcSb
fJzihBhnoK ftZu'A f;oc 40,000 B{z 8 s'A SfjoK d/ ekbiK s'A fBeb/ gkfVQnK dh fJzN?bhi?A;), w'pkfJb fvt?bgw?AN,
gzikp NkJhw ftZu Sg/ fJ fsjkoK bJh fJ fsjko d/D tkb/
gzikp NkJhwz ftZu Sg/ fJ ftZu Sg/ fJSfsjkoK bJh fJfsjkoK bJh fJSfsjko d/D tkb/fsjko d/D tkb/
gzikp NkJhw ftZu Sg/ fJ ftZu Sg/ fJ fsjkoK bJh fJfsjkoK bJh fJ fsjko d/D tkb/fsjko d/D tkb/ 10 bZy o[gJ/ dk ;bkBk g?e/i fwbdk jkbs sK j'o th yokp j?. fJ; Bkb fpiB/; N?eBkbih tor/ y/soK ftZu
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw
y[d fizw/tko jB ns/ SghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i'
y[d fizw/tko jB ns/ SghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i'
y[d fizw/tko jB ns/ SghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i'
y[d fizw/tko jB ns/ SghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i' j?. e[b fvroh XkoeK dh s[bBk ftZu T[BQK B{z jskSk x/o b?Adh j?. fJ;B{z t/yd/ w[jkos wjZstg{oD oj/rh. fJBQK
y[d fizw/tko jB ns/ SghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i'
nkw fizdrh d/ ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/
nkw fizdrh d/ ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/
nkw fizdrh d/ ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/
nkw fizdrh d/ ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/ fJj frDsh brGr 3 ch;dh j?. j'J/ e'o; ftZu spdhbh eoe/ fttjkoe jbksK ftZu i' ftfdnkoEh nkgDk
nkw fizdrh d/ ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/
yeK dhnK nkgDhnK ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB T[Zu g?e/i gkT[D tkb/ B"itkB iK gq?efNeb f;Zfynk T[Zs/ z'o d/Dk ns/ ;feb tXkJ/rk, T[; bJh fpjso
yeK dhnK nkgDhnK ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB
yeK dhnK nkgDhnK ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB
yeK dhnK nkgDhnK ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB
yeK dhnK nkgDhnK ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB
fJzihBhno Nhno-1 :{Bhtof;NhnK d/ T[d:'rK dhnK io{osK d/ w[skpe w"e/ ;kjwD/ j'Dr/.
ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK bJh y[d fizw/tko jB.
ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK bJh y[d fizw/tko jB.
ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK bJh y[d fizw/tko jB.
ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK bJh y[d fizw/tko jB.
ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK bJh y[d fizw/tko jB.

21
21
21 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
21 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
21 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
y; B/ fpBK jfEnko d/ tQkJhN
fBnkrok ckb s/ fdy/ fsozr/ d/ ozr, e?B/vk
fBnkrok ckb s/ fdy/ fsozr/ d/ ozr, e?B/vk s/ fdy/ fsozr/ d/ ozr, e?B/vk
fBnkrok ckb
y; B/ fpBK jfEnko d/ tQkJhN koe s/koe s/
y; B/ fpBK jfEnko d/ tQkJhN koe s/
Sy; B/ fpBK jfEnko d/ tQkJhN y; B/ fpBK jfEnko d/ tQkJhN Skoe s/koe s/ fBnkrok ckbfBnkrok ckbz s/ fdy/ fsozr/ d/ ozr, e?B/vk s/ fdy/ fsozr/ d/ ozr, e?B/vk
jwbk eo pukJh gsBh dh ikB
jwbk eo pukJh gsBh dh ikB
jwbk eo pukJh gsBh dh ikB
jwbk eo pukJh gsBh dh ikB
jwbk eo pukJh gsBh dh ikB
u wBkfJnk frnk nk kdh fdjkVkkdh fdjkVk
u wBkfJnk frnk nk kdh fdjkVk
u wBkfJnk frnk nk
'u wBkfJnk frnk nku wBkfJnk frnk nkzkdh fdjkVkkdh fdjkVk
ckbz 's/ fsozrk bfjokfJnk. N'oKN'
f;Nh jkb ftu fsozr/ dh SkB d/yfdnK
jh pDdh ;h. e?B/vhnB gqXkB wzsoh
i;fNB No{v' B/ fJ; w"e/ Gkosh-e?B/
vhnB GkJhuko/ B{z tXkJh fdZsh. nkgD/
dcso s'A ikoh fpnkB ftu T[BQK fejk
fe e?B/vk ns/ Gkos ftu b'eszso ns/
pj[btkd dhnK ;KMhnK gozgoktK ns/
v{zx/ ;ZfGnkukoe ekoB pj[s B/Vsk
j?. 10 bZy s'A tZX e?B/vhnB-Gkosh
GkJhuko/ B/ ;kv/ d/S d/ ftek; bJh
:'rdkB gkfJnk j?.
UANkohU s/ nbpoNk d/ w[Zy
wzsohnK B/ Gkosh GkJhuko/ B{z fJ; yk;
fdB dhnK tXkJhnK fdZshnK. fJ; d/
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk ftu tQkJhN Skoe B/ ;ofczr eo ojh fJe phph B{z
nukBe cV fbnk. Skoe phph dk g?o upkT[D jh bZrh ;h fe T[d'A jh phph d/ gsh fJbktk Gkosh w{b d/ B/sktK B/ Gkosh
B/ gkDh ftu Skb wkoh ns/ tQkJhN Skoe 's/ jwbk p'bfdnK j?okBhiBe Yzr Bkb GkJhuko/ d/ b'eK Bkb fwb e/ okSNoh
nkgDh gsBh B{z puk fbnk. rkB th rkfJnk s/ fsozr/ dh SkB pko/
ftuko ;KM/ ehs/. UNktk d/ jkJh
f;vBh w'ofBzr g';N d/ w[skpe fJj xNBk fBT{ ;kT{E t/bz ;{p/ d/ g'oN
UNktk (fpT{o') e?B/vk d/ fJfsjk; bZrhnK gkpzdhnK dh gkbDk ehsh rJh.
w?eohB d/ S?bh sZN dh j?. fog'oN w[skpe wkJhe okgb/ (Á ike Rapley) ns/ T[jBK efwSB fty/ okid{s ni/ fp;kohnk ns/
ftu yk; wjZst oZyD tkb/ fBnkrok gkDh 's/ fsozr/ d/ ozr B{z o"SBhnK Bkb
dh gsBh u?ANbh v'fJb/ (3hantelle 4oyle) ;ofczr eo oj/ ;B. fJ; d"okB nukBe N'oKN' ns/ t?Be{to d/ e"A;b/NK ftu th
ckbz 's/ Gkosh fsozr/ d/ ozrK B{z gqekSs ;ikfJnk frnk.
eohp ;tk 6 c[ZN bzph tQkJhN Skoe B/ v'fJb/ 's/ jwbk eo fdZsk ns/ T[; dk ;Zik fsozrk bfjokfJnk frnk. t?Be[to,
ehsk frnk ns/ eJh SfjoK ftu Gkosh Gkos dh e"A;b iBob nkc N'oKN'
g?o ieV fbnk. fJ; jwb/ ekoB v'fJb/ ;w[zdo ftu fvZr gJh. gsh wkJhe d/ e'b fpqfNS e'bzphnk s/ UNktk ;D/ j'o eJh
w{b d/ e?B/vhnB b'eK B/ eko o?bhnK ng{otk Sqhtk;st B/ fJzv'-e?B/vk nkoN
jfEnko BjhA ;h fco th T[jBK B/ Skoe 's/ Skb wko fdZsh. T[j Skoe d/ f;o ns/ SfjoK ftu b'e rZvhnK 's/ fsozrk ;ik
eZYhnK. b'eK tb'A e'o'Bk tkfJo; ekoB e"A;b dk gqpzX ehsk ns/ fBnkrok
fgZm 's/ w[Ze/ wkoB bZr/. e/ x[zwd/ Bzo nkJ/.
wkJhe fjzws jko/ po?r brksko w[Ze/ wkod/ oj/. nukBe j'J/ fJ; z'odko jwb/
Bkb Skoe vo rJh ns/ T[; B/ v'fJb/ dk g?o SZv fdZsk. wkJhe fJ; d/ pknd
fpq;p/B u oDkoEhnK dhoDkoEhnK dh
fpq;p/B u
fpq;p/B u oDkoEhnK dh
fpq;p/B u SoDkoEhnK dhoDkoEhnK dh
nkgDh gsBh B{z ;w[zdo ftu'A pkjo eZY e/ fbnkJ/. w[ZYb/ fJbki d/ pknd T[jBK fpq;p/B u
dh gsBh B{z j;gskb fbikfJnk frnk. v'fJb/ dh fgzvbh ns/ gZN d/ fgSb/ fjZ;/
ftu ekch ;ZN bZrh ;h go j[D T[j yso/ s'A pkjo j?.
;oc bkJht ;/ftzr fBT{ ;kT{E t/bz d/ w[Zy ekoiekoh ;NhtB ghno; B/
fojkJh bJh 'odko gqdo'odko gqdoSBB BB B
fojkJh bJh
fojkJh bJh 'odko gqdo
fojkJh bJh z'odko gqdo'odko gqdo
wkJhe dh skohc eofdnK fejk fe ;jh noEK ftu T[jBK B/ pjkd[oh dk ezw ehsk fojkJh bJh
j?. fJ; xNBk d/ pknd ;w[zdo sZN B{z pzd eo fdZsk frnk j?. fBT{ ;kT{E t/bz
ftu fgSb/ wjhB/ Skoe B/ fJe 15 ;kbk pZu/ dk fSeko ehsk ;h. ikDekoh
w[skpe fJj d' wjhB/ ftu Skoe dk shik jwbk ;h. pkoS d/ uZbfdnK brGr 200
gqdoSBekohnK B/ ;oeko s'A fJBQK
SoDkoEhnK dh ibd fojkJh dh z'odko
22 ;kbk ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB bJh wzr B{z d[jokfJnk.
22 ;kbk ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB bJh
22 ;kbk ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB bJh
22 ;kbk ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB bJh
22 ;kbk ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB bJh
gqdoSBekohnK d/ ;w{j d/ fJe
p[bko/ (o"ph) B/ fejk fe fJZE/ pj[s/ b'e
w"s dk i'yw T[mkT[D bJh fsnko
w"s dk i'yw T[mkT[D bJh fsnko
w"s dk i'yw T[mkT[D bJh fsnko BjhA ;B ns/ e'Jh j[ZbVpkzh th BjhA
w"s dk i'yw T[mkT[D bJh fsnko
w"s dk i'yw T[mkT[D bJh fsnko
j'Jh. go g[b; dh T[Zu w"i{drh vokT[Dh
;h. T[ZXo j'Nb ftu Bzopzd fJe
ftnesh B/ c'B iohJ/ whvhnk Bkb
okps/ 'u ;w{j gqdoSBekohnK dk
ftneshrs s"o s/ XzBtkd ehsk.
T[BQK fejk fe T[j th fJB;kB jB,
;kB{z s[jkvh wdd dh b'V j? ns/ fJj
e'Jh ;"yk :[ZX BjhA j?. dZ;D:'r j? fe
nk;Nq/bhnk 'u fJBQK SoDkoEhnK B{z
w?vhtke ekB{zBK sfjs nkcS'o fjok;s
e/AdoK s'A fJZE/ fbnKdk frnk ;h ns/
fpq;p/B (fpT{o') ;{pk e[JhBzb?Av d/ ehsk frnk j? ns/ T[j ndkbs ftZu
gqdoSBekoh bzp/ ;w/A s'A fJBQK dh fojkJh
Sfjo fpq;p/B fty/ gqdoSBekohnK B/ 12 d'SK dk ;kjwDk eoBr/.
dh wzr eo oj/ jB. ekoiekoh fJwhrq/
g[b; dh Gkoh jkzoh ftu fJbkek e?Aro{ r"osbp j? fe ;[gohw e'oN B/ fJ;
g[nkfJzN ;?ANob j'Nb ns/ ngkoNw?AN jcs/ ;N'oh fpqi 's/ j'D tkb/ fto'X SB wzsoh n?bB N{i dk efjDk j? fe
d/ pkjo SoDkoEhnK ns/ gBkj wzrD gqdoSB 's/ gkpzdh brk fdZsh ;h. go ftGkr B/ 45 SoDkoEh dknftnK B{z
BekofdnK T[jBK B{z ;[oZfyns nkgD/
tkfbnK dh uZb ojh Bzopzdh d/ fto'X gqpzXeK B/ d[gfjo dh o?bh B{z e?Aro{
d/S tkg; ikD d/ j[ew ;[DkJ/ jB. fJ;
ftu gqdoSB ehsk. e[JhBzb?Av g[b; g[nkfJzN d/ B/Vb/ o/wzv gkoe fty/ o';
;w/A j'Nb d/ pkjo 24$7 Bkekpzdh ehsh
B/ g[SNh ehsh j? fe fto'X gqdoSB d"okB gqdoSB ehsk. seohpB 3,000 b'eK
iBse go/SkBh ns/ g[b; d/ fBod/SK B/ ;'Sb whvhnk 's/ fejk ;h fe T[j fJ; rJh j? ns/ SoDkoEhnK B{z j'Nb s'A
f;vBh (fpT{o') e'o'Bk wjkwkoh B/ rb'pb gZXo 's/ spkjh wukJh j'Jh j?.
d[Bhnk Go d/ ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB ibdh s'A ibdh fsnko eoB ftu i[N/ j'J/ dh T[bzxDk sfjs S/ b'eK B{z frqcsko fto'X gqdoSB dk fjZ;k pDBr/ go Gkoh pkjo ikD T[Zgo ;ys gkpzdh j?.
jB. j[D 22 ;kbk fJe ftfrnkBh B/ fejk j? fe e'o'BktkfJo; dh t?e;hB 's/
fo;ou bJh T[j y[d e'o'Bk ;zeqfws j'D bJh fsnko j?. ;'ch o'z Bkw dh phph dh
nk;Nq/bhnk u gzikph vokJhto dh e[ZNwko eoe/ eko y'jh
nk;Nq/bhnk u gzikph vokJhto dh e[ZNwko eoe/ eko y'jh
nk;Nq/bhnk u gzikph vokJhto dh e[ZNwko eoe/ eko y'jh
nk;Nq/bhnk u gzikph vokJhto dh e[ZNwko eoe/ eko y'jh
nk;Nq/bhnk u gzikph vokJhto dh e[ZNwko eoe/ eko y'jh
efjDk j?fe e'o'BktkfJo; dk fJbki bZGD bJh T[j nkgDh w"s dk S'Nk fijk
ysok b?D bJh fsnko j?.
fpq;p/B (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ ;{p/ e[JhBzb?Av
;'ch nk;Nq/bhnk d/ fpq;p/B dh ofjD tkbh j?. T[jBK dk efjDk j? fe t?e;hB
'u gzikph B"itkB okJhv S/no (vhvh) vokJhto
fwbD Bkb bZyK b'eK dh fzzdrh pukJh ik ;edh j?. fJ; bJh T[j fJj ysok
jofizdo f;zx 22 dh uko b[N/fonK tb'A pj[s jh p/
T[mkT[D bJh fsnko j?. ;'ch B/ e'o'Bk t?e;hB dh fo;ou ftu s/zh fbnkT[D bJh
-ofjwh Bkb e[ZNwko eoB s/ eko y'jD dk ;wkuko
14aySooner Bkw dh w[fjzw S[o{ ehsh j? ns/ ftfGzB d/SK B{z nghb eo ojh j? fe
gqkgs j'fJnk j?. jofizdo f;zx B/ irpkDh Bkb
ibdh t?e;hB fsnko eoB bJh fjT{wB u?b/Ai NqkfJb S[o{ ehsk ikt/.
rZbpks eofdnK dZf;nk fe phs/ S[Zeotko Skw
fjT{wB u?b/Ai NqkfJb d/ d"okB t?e;hB brtkT[D tkb/ tkbzNhnoK B{z ikDp[ZM
seohpB 9H30 ti/ d/ eohp T[; dh N'fJNk eo'bk
e/ ;zeqfws th ehsk iKdk j?.;N?Ac'ov :{Bhtof;Nh s'A rq?i[J/N ;'ch dk efjDk j? fe
okJhv S/no eko ftu uko nkJhb?Avo ;tkohnK
i/eo fJbki bZGD dh ;zGktBk j? sK T[j nkgDk ;oho ;"AgD bJh fsnko j?.
t[Zvfoi s'A eoth SN/SB bJh ;tko j'JhnK. fJBQK
T[jBK B/ fejk fe fJe fdB T[j ;'u ojh ;h fe T[j nkgDh gZeh d';s B{z fevBh
;G dh T[wo seohpB 18 s'A 25 ;kb ftueko ;h.
dkB eo d/t/rh go fco fynkb nkfJnk fe i/eo T[j e'o'Bk d/ fjT{wB u?b/Ai
fJBQK ukoK B/ eoth SN/SB gj[zuD s' gfjbK jh
NqkfJb ftu Skwb j[zdh j? sK fJ; Bkb bZyK b'eK B{z ckfJdk j't/rk.
o;s/ ftZu eko o[etk e/ jofizdo f;zx dh e[ZNwko
;'ch B/ fejk fe d[Bhnk d/ ;ko/ d/SK ftu e'o'Bk dk n;o j' fojk j?. nkofEe
eoe/ eko 'u'A pkjo ;[ZN fdZsk s/ T[; dh eko,
popkdh j' ojh j? ns/ bZyK b'e wo oj/ jB iK phwko jB. ;'ch dk efjDk j? fe i/
w'pkfJb c'B s/ T[; dk pN{nk th y'j e/ coko j'
eo t?e;hB d/ NqkfJb Bkb fJj gsk uZbdk j? fe fJj f;oc B"itkBK d/ bJh
rJ/. T[; B/ dZf;nk fe w[ZYb/ vkeNoh fJbkz s'A
gqGkth j't/rh sK th ckfJdk j't/rk. B"itkB nkokw Bkb ezw 's/ ik ;eDr/ ns/
pknd T[; dh jkbs ;fEo j?. jofizdo f;zx B/
fJe'Bwh fpjso j' ;e/rh.fJZE/ dZ; dJhJ/ fe ;'ch nke;c'ov :{Bhtof;Nh ftu
gqSk;B s'A wzr eofdnK fejk fe okJhv S/no
ebhfBeb e?A;o fo;ouo dk ezw eo ojh ;h. go wJh ftu 14aySooner w[fjzw
S[o{ eoB s'A gfjbK T[jBK B/ y'i eoB dk ezw SZv fdZsk. j[D sZe AdaySooner vokJhtoK dh ;o[Zfynk :ehBh pDkJh ikt/ sK i'
GftZy ftu nfijhnK xNBktK 's/ mZb gkJh ik
w[fjzw d/ Bkb 151 d/SK d/ 33 jzko tkbzNhno fjT{wB u?b/Ai NqkfJb ftu Skwb
;e/. g[b; tb'A d'ShnK dh Gkb ikoh j?.
j'D bJh nkgDk Bkw d/ u[Ze/ jB.

22
22
22 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
22 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
22 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
r{rb tZb'A nk;Nq/bhnk B{z w[cs ;ou ;/tk pzd eoB dh u/sktBh
r{rb tZb'A nk;Nq/bhnk B{z w[cs ;ou ;/tk pzd eoB dh u/sktBh
r{rb tZb'A nk;Nq/bhnk B{z w[cs ;ou ;/tk pzd eoB dh u/sktBh nrb/ ;kb sZe fwb ikt/rh
nrb/ ;kb sZe fwb ikt/rh
nrb/ ;kb sZe fwb ikt/rh
nrb/ ;kb sZe fwb ikt/rh
nrb/ ;kb sZe fwb ikt/rh
r{rb tZb'A nk;Nq/bhnk B{z w[cs ;ou ;/tk pzd eoB dh u/sktBh
r{rb tZb'A nk;Nq/bhnk B{z w[cs ;ou ;/tk pzd eoB dh u/sktBh
e'o'Bk dh t?e;hB L nk;Nq/bhnk
e'o'Bk dh t?e;hB L nk;Nq/bhnk
e'o'Bk dh t?e;hB L nk;Nq/bhnk
e'o'Bk dh t?e;hB L nk;Nq/bhnk
nwohek dh ezgBh B/ nk;Nq/bhnk
e'o'Bk dh t?e;hB L nk;Nq/bhnk
d/ b'eK B{z 'y[ZbQ/ gZso' ftu fJj u/sktBh
fdZsh. nk;Nq/bhnk fJe ekB{zB d/ vokcN
's/ ezw eo fojk j? fi; d/ sfjs r{rb
ns/ c/;p[Ze d'jK B{z tgkoe whvhnk
ezgBhnK s'A bJhnK rJhnK ;wkuko
;wZrohnK d/ bJh G[rskB eoBk g?
;edk j?. fJ; ekB{zB 's/ iBse ftuko-
tNKdo/ dh gqfefonk fJe jcs/ ftu g{oh
j'Dh j?.
r{rb nk;Nq/bhnk ns/ fBT{zhb?Av
d/ gqpzX fBd/Se w/b f;btk B/ gZso
ftu fejk j?,''fJ; gq;skfts ekB{zB d/
ekoB ;kB{z s[jkB{z ekch yokp r{rb ;ou
ns/ :{-fNT{p T[gbpX eokT[D bJh
wip{o j'Dk gt/rk. Bkb jh
gq:'reosktK dk vkNk tZvhnK ;wkuko
ezgBhnK B{z fdZsk ik ;edk j?. fJ; d/
e?Bpok (fpT{o') r{rb B/ u/sktBh d/ bJh G[rskB dh :'iBk 's/ ezw eo
fJbktk nk;Nq/bhnk ftu s[jkB{z r{rb
fdZsh j? fe nk;Nq/bhnk s'A w[cs ;ou ;/ ojh j?. fJ;/ dh gqshfefonk ftu r{rb
;ou dh w[cs ;j{bs th rtkT[Dh g?
tktK B{z tkg; fbnk ik ;edk j?. nk;Nq/ B/ ;'wtko B{z fJj edw u[ZeD dh u/
;edh j?.''
bhnk ;oeko r{rb s'A ;wkuko ;wZroh sktBh fdZsh j?.
w?bpoB (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ f;js wzsoh rq/r jzN B/ T[whd zkfjo ehsh j? fe
e'o'Bk B{z b? e/ ftfrnkBhnK jZE bZrh tZvh ekw:kph, j[D BjhA ikJ/rh fe;/ dh ikB
e'o'Bk B{z b? e/ ftfrnkBhnK jZE bZrh tZvh ekw:kph, j[D BjhA ikJ/rh fe;/ dh ikB e'o'BktkfJo; dh t?e;hB nrb/ ;kb sZe pD ikt/rh. jzN B/ fejk fe ;oeko
e'o'Bk B{z b? e/ ftfrnkBhnK jZE bZrh tZvh ekw:kph, j[D BjhA ikJ/rh fe;/ dh ikB
e'o'Bk B{z b? e/ ftfrnkBhnK jZE bZrh tZvh ekw:kph, j[D BjhA ikJ/rh fe;/ dh ikB
e'o'Bk B{z b? e/ ftfrnkBhnK jZE bZrh tZvh ekw:kph, j[D BjhA ikJ/rh fe;/ dh ikB
nfijk ;wM"sk eoB d/ eohp j? fi; d/ sfjs nk;Nq/bhnk ftu jh t?e;hB pD ;e/
rh. jkbKfe ;wM"s/ dhnK pzfdSK ekoB T[BQK B/ ezgBhnK d/ BK BjhA dZ;/. ';ekJh
n?Av pkfJUw?vheb fJzihBhnfozr d/
fBT{z' Bkb rZb eod/ j'J/ jzN B/ fejk fe t?e;hB B{z b? e/ n;hA eJh ezgBhnK d/
gq'c?;o ghNo e[B B/ ;wMkfJnk, 'fJ;
Bkb nkyoh d"o dh tkosk ftu jK.
eqw B{z ;wMDk T[d'A yk;s"o 's/ zo{oh j'
T[BQK nZr/ fejk fe i' ;bkj w?B{z fwbh j? T[; d/ nkXko 's/ w?A t?e;hB B{z b? e/
iKdk j?, id'A cb{ tor/ go;go o'rK
gfjbK s'A fznkdk ;ekokswe jK. n;hA t?e;hB pDkT[D tZb nZr/ tX oj/ jK.
dk uZeo uZb fojk j't/, i' e'ftv-19
T[BQK fejk fe t?e;hB pDkT[D dh fdSk ftu nfjw soZeh j'Jh j?. ;kvh ;bkj fJj
dh soQK jh jB. e[B w[skpe fJ; BthA
j? fe 2021 ftu jh t?e;hB pD ikt/rh. fJj f;oc nk;Nq/bhnk bJh jh BjhA pbfe
ikDekoh d/ pknd j[D vkeNo fJj s?n
;w{uh d[Bhnk bJh SkBdko Bshik j't/rk. e[M ;wK gfjbK e'o'Bk d/ wkwb/ brksko
eo ;eDr/ fe wohzK dh d/yGkb bJh
;kjwD/ nk oj/ ;B go T[; t/b/ gkpzdhnK bkT[D s'A pknd fJ; B{z j"bh-j"bh ezNo'b
eh edw u[ZeD dh zo{os j?, T[j T[BQK
ftu ehsk ik fojk j?. T[E/ jh nk;Nq/bhnk ftu j[D sZe e'o'Bk d/ 23,287 wkwb/
dh jkbs j'o yokp j'D'A puk ;eDr/.
;kjwD/ nk u[Ze/ jB, fiBQK ftu'A 396 b'eK dh w"s j' rJh j? ns/ 13,634 b'eK B{z
T[BQK fejk fe wohzK dh gSkD ;wK
oh-eto ehsk ik u[Zfenk j?.
ofjzd/ j'D Bkb j;gskb ftu Gosh j'D
dk ;wK xN/rk, feT[Afe j[D fJ; o'r d/
e'o'Bk tkfJo; ekoB fBT{
fJbki d/ gfjb/ d/ w[ekpb/ fpjso sohe/
e'o'Bk tkfJo; ekoB fBT{ hb?Avhb?Av
e'o'Bk tkfJo; ekoB fBT{ hb?Av
e'o'Bk tkfJo; ekoB fBT{zhb?Avhb?Av
e'o'Bk tkfJo; ekoB fBT{
jB. fJj y'i ftSt f;js ;zrmB
(vpb:{Hn?uHU) tZb'A 16 s'A 24 cotoh
dofwnkB uhB d/ e'ftv-19 d/ 55,000
u nkw u'DK w[bsth
u nkw u'DK w[bsth
u nkw u'DK w[bsth
u nkw u'DK w[bsth
s'A fznkdk fJBc?eSB d/ wkwfbnK ftu'A u nkw u'DK w[bsth
bZSD tkb/ wkwfbnK dh do d/ ftSb/
SD d/ nkXko 's/ ehsk frnk.
y'ieosktK B/ ukJhBk w?vheb NohNw?AN
n?e;goN ro[Zg tZb'A 11 d;zpo 2019
s'A 29 iBtoh 2020 d/ ftukb/ d/ fJeZm/
nzefVnK dk th ftSb/SD ehsk.
ftfrnkBhnK B/ e'ftv-19 ns/
fJBcb{J/Azk d/ bZSDK ns/ T[BQK d/
ftZyD d/ eqw dh s[bDk eoD bJh T[soh
nwohek, :{og ns/ dZyDh r'bkoX d/
2,470 wkwfbnK d/ cb{ vkNk dk
nfXn?B ehsk. gqw[Zy y'ieosk i';c
bk; J/Aib; (fpT{o') ftfrnkBhnK 'cozNhno; fJB gpfbe j?bE' bko;B B/ fejk, 'bZSD Bzo nkT[D
B/ e'ftv-19 ghVsK ftu bZSD ftZyD gfsqek ftu gqekfSs nfXn?B ftu fejk dk eqw wkfJB/ oZydk j?. jo phwkoh tZy
d/ ;zGkfts eqw dk gsk brk fbnk j?. frnk j? fe e'ftv-19 d/ wohzK ftu sohe/ Bkb nZr/ tZXdh j? ns/ fJ; dk
fJ; Bkb vkeNo o'rK d/ SZe B{z ykfoi ;G s'A gfjbk ;zGkfts bZSD j? p[yko, wsbZp j? fe vkeNo ibd fJj gsk
eo ;eDr/ ns/ wohzK B{z ibd fJbki T[; d/ pknd yzx, wK;g/Shnk ftu brk ;ed/ jB fe e'Jh ftnesh e'ftv-
fwb ;e/rk ns/ T[j y[d fJeKstk; d/ dod, wsbh, T[bNh ns/ d;s tor/ 19 Bkb ghfVs j? iK fco T[; B{z e'Jh
pko/ ftu c?;bk b?D ftu th ;woE bZSD jB. nwohek ftu :{Bhtof;Nh j'o phwkoh j?. fJ; Bkb T[j fJbki ;pzXh
j'Dr/. nkc ;doB e?bhc'oBhnk ftu w?vhf;B fpjso c?;b/ b? ;ed/ jB.'
nwohek B/ nkgD/ BkrfoeK B{z gkfe;skB
nwohek B/ nkgD/ BkrfoeK B{z gkfe;skB
nwohek B/ nkgD/ BkrfoeK B{z gkfe;skB
nwohek B/ nkgD/ BkrfoeK B{z gkfe;skB
nwohek B/ nkgD/ BkrfoeK B{z gkfe;skB
dh :ksok Bk eoD dh ehsh nghb
dh :ksok Bk eoD dh ehsh nghb
dh :ksok Bk eoD dh ehsh nghb
dh :ksok Bk eoD dh ehsh nghb
dh :ksok Bk eoD dh ehsh nghb
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek B/ nkgD/ BkrfoeK B{z e'ftv-19
wjkwkoh ns/ nZstkdh jwb/ d/ yso/ d/ wZd/Bzo gkfe;skB dh
:ksok Bk eoD dh nghb ehsh j?. ftd/S wzsokb/ B/ ikoh BthA
nkeb?Av (fpT{o') fBT{zhb?Av dh gqXkB wzsoh i?fezvk n?voB B/ d/S ftu e'o'Bk
:ksok n?vtkfJzoh ftu fejk fe o'r ekp{ ns/ o'eEkw e/Ado (;hvh;h)
tkfJo; c?bD d/ wZd/Bzo nkw u'DK ;'wtko B{z uko jcfsnK Gkt 17 nes{po
B/ e'ftv-19 d/ wZd/Bzo gkfe;skB bJh b?tb 3 Sq/Dh tkbh :ksok
bJh w[bsth eo fdZshnK jB. fBT{zhb?Av ftu nkw u'DK 19 ;szpo B{z j'DhnK
n?vtkfJzoh f;js B'fN; ikoh ehsk j?.
;B. T[BQK fejk, ''w?A u'DK B{z 19 ;szpo dh EK 17 nes{po sZe eotkT[D dk
n?vtkfJzoh ftu fejk frnk j?, 'e'ftv-19 ekoB gkfe;skB
c?;bk ehsk j?. w?B{z fgSb/ jcs/ ;bkj fdZsh rJh ;h fe fJj skohy ;jh j? ns/ fJ;
dh :ksok eoB tkb/ b'eK B{z T[ZE/ ;ojZd pzd ehs/ ikD, jtkJhnZv/
ftu fznkdk ysok th BjhA j?.''
pzd j'D, nktkikJh gkpzdh, xo ftu ofjD d/ j[ew ;w/s eJh j'o
T[BQK fejk fe fJ; c?;b/ Bkb ;kohnK fXoK B{z u'D gquko bJh 9 jcfsnK dk
n?woi?A;h ;fEshnK dk ;kjwDk eoDk g? ;edk jB. n?vtkfJzoh
;wK fwb frnk j? ns/ u'D efwSB e'b th b'VhAdk ;wK j?. T[BQK fejk fe u'DK dh
ftu nwoheh BkrfoeK B{z pb{fu;skB ns/ y?po gys{Bytk ;{p/ ;w/
sohe dk c?;bk b?D bJh T[BQK B/ gkoNh d/ ;ko/ B/sktK B{z T[BQK d/ ftuko d/D bJh
s g{op ftu ;zx tZb'A gqSkf;s epkfJbh fJbkfenK ftu Bk ikD dh
fejk ;h. T[BQK fejk fe e'o'Bk tkfJo; nkT[D tkb/ e[M ;w/A bJh ;kv/ Bkb oj/rk.
nghb ehsh j?, feT[Afe fJZE/ nZstkd ns/ nrtkj dk ysok j?. T[E/
T[BQK fejk fe T[j w[V u'D dh sohe BjhA pdbDr/.
jh BkrfoeK B{z nZstkd ns/ ;zGkfts jfEnkopzd ;zxoS ekoB
fzeo:'r j? fe fgSb/ jcs/ fBT{zhb?Av B/ 102 fdBK ftu gfjbh tko e'o'Bk d/
ezNo'b o/yk Bkb bZrD tkb/ fJbkfenK ftu th ikD s'A puD B{z
4 Bt/A wkwb/ doi ehs/ ikD d/ pknd nfXekohnK B{z d/S d/ ;G s'A tZv/ Sfjo
fejk frnk j?. jkbKfe mhe fJ;/ ;w/A ftd/S wzsokbk B/ fejk fe
nkeb?Av T[Zs/ nbZr fJeKstk; brkT[D bJh fejk ;h. d/S ftu e'o'Bk d/ e[Zb
gkfe;skB ftu 2014 d/ w[ekpb/ ;[oZfynk wkj"b ftu ;[Xko j'fJnk
1,271 wkwb/ jB ns/ 22 b'eK dh w"s j' u[Zeh j?. fBT{zhb?Av B/ e'o'Bk ;zeN Bkb
j?. gkfe;skB d/ ;[oZfynk pbK B/ 2014 ftu nZstkdh o'Xh nfGnkB
pj[s tXhnk Yzr Bkb BfiZfmnk j? s/ fJ;/ bJh fJ; dh brksko f;cs j' ojh j?.
ubkfJnk ;h.

23
23
23 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
23 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
23 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
wB[Zy sK d{o n;hA pKdoK s/ th N?;N
wB[Zy sK d{o n;hA pKdoK s/ th N?;N
wB[Zy sK d{o n;hA pKdoK s/ th N?;N Nozg fteNoh bJh gfjbh Gkosh-nwoheh w?rk whN
wB[Zy sK d{o n;hA pKdoK s/ th N?;N
wB[Zy sK d{o n;hA pKdoK s/ th N?;N
Nozg fteNoh bJh gfjbh Gkosh-nwoheh w?rk whN
Nozg fteNoh bJh gfjbh Gkosh-nwoheh w?rk whN
Nozg fteNoh bJh gfjbh Gkosh-nwoheh w?rk whN
Nozg fteNoh bJh gfjbh Gkosh-nwoheh w?rk whN
BjhA eoKr/ o{; dh t?e;hB L nwohek
BjhA eoKr/ o{; dh t?e;hB L nwohek
BjhA eoKr/ o{; dh t?e;hB L nwohek
BjhA eoKr/ o{; dh t?e;hB L nwohek
BjhA eoKr/ o{; dh t?e;hB L nwohek
;hoh
;hoh s/br{, fjzdh s/ r[ioksh u nk:'fis s/br{, fjzdh s/ r[ioksh u nk:'fis
;hoh
;hoh s/br{, fjzdh s/ r[ioksh u nk:'fis
;hohz s/br{, fjzdh s/ r[ioksh u nk:'fis s/br{, fjzdh s/ r[ioksh u nk:'fis
oj/ jB. Nozg ns/ T[; dh fogpfbeB
gkoNh Gkosh efwT{fBNh dh gotkj
eod/ jB, Bk fe t'NK jh b?Ad/ jB. fJ;
rZb dk gqrNktk ekok e?bvt?b, nko
n?B ;h dh T[g fBod/Se B/ whvhnk
;kjwD/ ehsk.
eJh Gkosh GkSktK fit/A fe
r[ioksh, s/br{ ns/ fjzdh ftu w?rk whN-
ng ;hohz okjh j[D Gkoshnk B{z tZvh
;cbsk fwb ojh j?. fi; ftZu skfwb,
ezBVk wfbnkbw, wokmh ns/ gzikph
GkSk ftZu nrb/ nkT[D tkb/ fdBK
tkfSzrNB$wk;e' (fpT{o') o{; dh e'o'Bk t?e;hB B{z b? e/ d[Bhnk Go ftu wkfjo
ftZu nfijhnK ekBcoz;K dk c?;bk
;tkb u[Ze oj/ jB. fJ; ftukb/ nwohek B/ o{;h t?e;hB dk wzke T[vkT[Ad/ j'J/
fbnk frnk j?. okt/b B/ Gkosh
fejk fe n;hA nfijh t?e;hB dk N?;N pKdoK 's/ BjhA eoKr/, fJB;kB sK pj[s d{o
fogpfbeB wfjbk gqXkB ns/ :{Hn?;HJ/
dh rZb j?. nfXekohnK B/ dZf;nk fe nwohek ftu o{; dh t?e;hB B{z ;jh BjhA
dh ;fj-;z;Ekge ekok ns/
wzfBnk frnk, fJ; bJh fJ; B{z ed/ rzGhosk Bkb BjhA fbnk frnk.
:{n?;nkJhn?wghJ/;hNh d/ ;fj-;z;Ekge
Nozg B{z th o{;h t?e;hB dh ikDekoh fdZsh rJh
ns/ p'ov d/ w?Apo pdoh f;zx B/ fejk
;hH n?ZBH n?ZBH dh fJe fog'oN w[skpe, tQkJhN jkT{; dh gq?Z; ;?e/Noh ekfJb/
fe okSNogsh Nozg dk 4 ;kb d/ ;w/A
w?eBh B/ thotko B{z fejk fe okSNogsh v'Bkbv Nozg B{z o{;h t?e;hB d/ pko/ ftu
dk j'o ofjDk Gkosh nwohehnK bJh
ikDekoh fdZsh rJh j?. T[BQK fejk fe nwohek t?e;hB B{z shi/ gVkn d/ ;ys
pj[s ;[Bfjoh d"o pDB ik fojk j?. i'
gqhyD ns/ T[Zu wkBeK s'A bzxDk j[zdk j?. T[E/, o{;h nfXekohnK B/ fejk fe o{;
fJZe f;ZX/ GkSDeko ti'A, okSNogsh
e'o'BktkfJo; t?e;hB Bkb i[VhnK ikDekohnK B{z nwohek Bkb ;KMk eoB bJh
Nozg fJZe nfij/ ftnesh d/ o{g ftZu
fsnko j?.
yVQ/ j' rJ/ jB, i' fJZe nkofEe s"o 's/
nwohek B{z t?e;hB Bkb i[Vh ikDekoh d/D B{z fsnko o{;
y[Sjkb nwohek B{z gqdkB eo ;ed/ jB.
o{; B/ fJj th fejk fe T[j nwoheh dtkJh ezgBh B{z nwohek ftu jh o{;h
okSNogsh B/ fdykfJnk th j? fe
t?e;hB B{z pDkT[D dh th ;fjwsh d/D B{z fsnko jB. o{; B/ fJj th dkntk ehsk
tkfSzrNB (fpT{o') Nozg fteNoh bJh nwoheh xo s'A jh nzrq/zh s'A fJbktk T[j fJe uzr/ fwZso jB. Gkos ns/
fe e[M nwoheh dtkJh ezgBhnK o{;h t?e;hB d/ pko/ ftu ikDB ftu fdbu;gh
s/br{, fjzdh ns/ r[ioksh GkSk ftZu eJh j'o GkSk ftZu p'bd/ jB. Gkosh-nwoheh fJ; 's/ Go';k th eod/
oZydhnK jB, jkbKfe T[; B/ cowK d/ BkwK dk y[bk;k BjhA ehsk. fJe o{;h
nkgDh gfjbh Gkosh-nwoheh n?wHJ/ Nozg fteNoh ftu ;ko/ J/ShnB jB. p[bkfonK B/ fejk fe okSNogsh
nfXekoh B/ fejk fe nwohek B{z b'eK dhnK fzzdrhnK pukT[D bJh o{;h t?e;hB B{z
HihHJ/ whN-ng ;hohz dh w/zpkBh ehsh g?;hfce nwoheBK B{z T[BQK dh wks GkSk Nozg d/ w[V u'D w[fjzw dk fjZ;k pDB
gkT[D bJh rzGhosk Bkb ftuko eoBk ukjhdk.
rJh. fJ; bVh B/ efwT{fBNh w?ApoK B{z ftZu w?rk whN-ng ns/ Nozg fteNoh bJh ;kv/ Bkb jzkoK dh frDsh ftZu
t?e;hB B{z b? e/ nwohek ns/ o{; 'u itkph ekotkJh
okSNogsh Nozg d/ ''tknd/ g{o/ ehs/'' bhvofSg fJBhShJ/fNt (NhHthHn?bH tbzNhno Skwb j'Dr/ ns/ nkT[D tkb/
o{; d/ fJe ;hBhno nfXekoh 's/ fBSkBk ftzBQd/ j'J/ fejk fe i/eo ;kvh t?e;hB
dh Bhsh d/ J/izv/ d/ ckfJfdnK B{z ;wMD nkJhH) dh f;ybkJh d[nkok Skwb ehsk fdBK ftZu nfijhnK ekBcoz;K dh MVh
e'o'BktkfJo; fybkc ;jh ojh sK ;tkb g[ZfSnk ikt/rk fe nwohek B/ fJ; ftebg
ftZu ;jkfJsk ehsh. fJ; d/ Bkb jh frnk. Nozg dh fteNoh bJh Gkosh w{b brkT[D bJh T[jBK B/ g{ohnK fsnkohnK
B{z gkT[D bJh rzGhosk Bkb :sB feT[A BjhA ehsk. feT[A t?e;hB B{z gkT[D ftu
dZf;nk fe ;kB{z 4 ;kbK bJh Nozg dh d/ b'e ftneshrs nwoheh ;ZfGnk- S[o{ eo fdZshnK jB. nwoheB f;Zy;
f;nk;s Gko{ g? rJh. dZ; dJhJ/ fe o{;h okSNogsh tbkfdwho g[fsB B/ 11 ;szpo
feT[A b'V j?. whfNzrK ftu t'No ofi;Nq/ ukoe d/ pko/ f;ZyD bJh ;wK ns/ th fJ; ftZu bkwpzd j' oj/ jB. fi;
B{z dkntk ehsk ;h fe o{; B/ d[Bhnk dh gfjbh e'o'BktkfJo; t?e;hB B{z pDk fbnk
SB dh wjZssk T[Zs/ th z'o fdZsk frnk. skes b? e/ J/ShnB g?;hfce nwoheBK dk gqrNktk i;dhg f;zx iZ;h u/now?B
j?. jkbKfe, nwohek ns/ iowBh ;w/s eJh d/SK B/ o{; d/ fJ; dknt/ 's/ ;tkb
brGr 70 ch;dh J/ShnB g?;hfce ftu nkgDh gj[zu ftZu pj[s nZr/ tZX f;Zy; nkc nwohek B/ ehsk.
u[Ze/ ;B.
j[D fyvkohnK dh wdd bJh th nZr/
j[D fyvkohnK dh wdd bJh th nZr/
j[D fyvkohnK dh wdd bJh th nZr/
j[D fyvkohnK dh wdd bJh th nZr/
j[D fyvkohnK dh wdd bJh th nZr/
nkJ/ ;'B{z ;{d, ehsk fJj n?bkB
nkJ/ ;'B{z ;{d, ehsk fJj n?bkB
nkJ/ ;'B{z ;{d, ehsk fJj n?bkB
nkJ/ ;'B{z ;{d, ehsk fJj n?bkB
nkJ/ ;'B{z ;{d, ehsk fJj n?bkB
BSK FABRICATION












pkbht[Zv ndkeko ;'B{z ;{d B/ fdZbh ftu eokN/ gb/no fti/Ado e"o dh ;oioh eotkJh j?. fti/Ado e"o
d/ g?o dh ;oioh bJh ;'B{z ;{d B/ wdd ehsh j?. thvhU okjhA fti/Ado B/ ;'B{z ;{d ns/ vkeNoK dk XzBtkd
ehsk ns/ Bkb jh fejk fe w?A ibd jh nkgDh r/w (y/v) 'u tkg;h eoKrh ns/ d/S bJh w?vb fiZsKrh.
;'B{z ;{d B/ th fti/Ado e"o dk j"A;bk tXkfJnk ns/ GftZy bJh S[GekwBktK fdZshnK. fJ; d/ Bkb jh
ngkji feqeN fyvkoh Xhoi f;zx, i' ;N/N b?tb dk fyvkoh j?, B/ ;'B{z ;{d B{z nkgD/ nkN'rqkc Bkb feqeN
p?N ns/ ;hzB pkb d/D dh nghb ehsh. T[; B/ fejk fe T[j fwvb ebk; gfotko s'A j? s/ feqeN p?N dh
ehws 10 jzko s'A tZX j?. jo tko dh soQK fJ; tko th ;'B{z ;{d B/ fogbkJh eod/ fbfynk ''n?vo?Z; G/i',
gj[zu ikJ/rk.''
dZ;D:'r j? fe skbkpzdh 'u ;'B{z ;{d B/ jo zo{oswzd dh wdd ehsh j?. Gkt/A jzkoK b'eK B{z T[BQK d/
xo gj[zukT[Dk j't/, fe;/ rohp fe;kB gfotko dh wdd iK fco gotk;h wzd{oK B{z o[zrko w[jZJhnk
eokT[Dk j't/. jkb jh 'u fJ; ohnb jho' B/ JEE-NEET d/ ftfdnkoEhnK B{z gqhfynk e/Ado sZe gj[zukT[D
dh th rZb ejh ;h. fJ; tko ;'B{z ;{d fyvkohnK dk j";bk tXkT[Ad/ th Bzo nkJ/.

24
24
24 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
24 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
24 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok hcbhcb
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok hcb
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok
fJ; wjhB/ dk s[jkvk okShcbhcb
w/yL
w/yL eoeL s[bkL weoL fJ;
w/yL ftrV/ ezwK ftu
w/yL
w/yL
eoeL
eoeL
eoeL nkb; xZN ns/
s[bkL jkbksK ftu
s[bkL
s[bkL
eoeL
s[bkL
weoL
weoL
weoL
weoL
;[Xko j't/rk. oki gZy T[sSkj Sesh ftu fe;/ ftS/S gfotosB d/ wjhB/ dk cb
s'A th bkG d/ :'r jB. ftS/S tkXk oj/rk. :'r j?. nkwdB nkw fwfbnk i[fbnk
Xkofwe o[uh pDh oj/rh. ftfdnkoEh gZy bJh fJj tKr pDh oj/rh. oj/rk. XB nkwdB
ftfdnkoEhnK d/ bJh ;wK T[sw iK T[ZBsh wkBf;e ;fEsh th mhe mhe ns/ eko'pkoh o[ZM/tK
;wK S[G oj/rk. d[SwD tkbk oj/rk. B"eoh gZy ftu T[Zu jh oj/rh. jo/e e'fSS ekw:kp oj/ fznkdk oj/rk. f;js gZy s'A
gZy dZfpnk oj/rk. ;zskB gZy s'A fe;/ nfXekohnK s'A g{oD ;fj:'r dk :'r rh. eko'pko ftu tkX/ dh :'iBk pDh jbeh gq/SkBh iK wkBf;e
S[G ;wkuko d/ :'r jB. wjhB/ d/ nzs j?. B"itkB tor B{z tZv/ pi[orK dh oj/rh. Xkofwe ezwK ftu th wB sDkn th oj/rk. p/eko dh
ftZu :ksok d/ th :'r jB. ftd/S Bkb ;bkj b?Dh bkGdkfJe j't/rh. fznkdk bZr/rk. fuzsk oj/rh.
;zgoe bkGdkfJe oj/rk. f;zxL f;js ftu ftS/S fpq e[zGL zwhB
f;zxL
f;zxL
fpq u
fpq ueLueL
fpqSueLueL eL fJ;soh
fpq
f;zxL
f;zxL
e[zGL
e[zGL
e[zGL
e[zGL
fpqyL
fpqyL
fpqyL xo ftu
fpqyL ;[Xko oj/rk. ;wkfie tor bJh ;wK T[Zsw oj/ ikfJdkd dh yohd
fpqyL
wfjwkBK dk nkT[Dk rshftXhnK ftu o[M/tK rk. jko fSzrko dhnK t/u ftu bkG d/ :'r
ikDk fznkdk oj/rk. oj/rk. wkD ;BwkB ftu t;s{nK s/ fznkdk XB jB. eko'pko ftu th
cb;o{g o[M/tK th th tkXk j't/rk . d[SwD you j't/rk ns/ fznkdk fJ; wjhB/ soZeh
fznkdk oj/rk. ;ohfoe gZy dZfpnk oj/rk. gfotkfoe ;wK x[zwD fcoB ftu oj/rh. e'Jh BthA :'iBk th
EektN wfj;{; j't/rh. xo/b{ you th tksktoD tkX/ d/ :'r j?. gozs{ ;KM/ yokp j't/rk. ftfdnkoEhnK B{z ;fj:'r pD/rh. gfotkfoe tksktoD
;kXkoB s'A fznkdk ofjD dk :'r j?. dkoh d/ ezwK ftZu ftS/S T[sSkj Bk fwb/rk. d[SwD gZy dZfpnk oj/rk. ;kXkoB oj/rk. ;zskB gZy s'A
dofwnkBk nkwdB dh T[whd oj/rh./ fdykU. wkD-fJZzs ftZu tkXk ns/ fzzw/ zwhB dh yohd t/u eoB tkb/ bkG th g{oD ;fj:'r d/ :'r pD
fwE[BL ftu ofjDr/. oj/ jB.
fwE[BL
fwE[BL
fwE[BL
fwE[BL xo/b{ ezwK ftu tkohnK fBGkT[D tkbk ;wK oj/rk.
fJ; wjhB/ o[M/tK fznkdk ezfBnkL XB[L whBL
XB[L fJ; wjhB/
XB[L
XB[L
XB[L
ezfBnkL nkwdB xZN
ezfBnkL
ezfBnkL
ezfBnkL
whBL
whBL
whBL
whBL nkb; xZN
oj/rk. xo/b{ tksktoB ns/ xo/b{ you fznkdk ;kohnK e'fSSK ekw:kp ns/ T[sSkj Sesh
nkw s"o s/ mhe jh oj/rk. j'D d/ ekoB nkofEe ofjDrhnK ns/ fe;/ ftu tkXk oj/rk.
XB nkwdB r[zko/ :'r jh ;zs[bB ftu rVpV oj/rh. ftS/S fzzw/tkoh wkBf;e ;fEsh th
oj/rh. wkBf;e ;fEsh mhe oj/rh gozs{ fe;/ fgnko/ ftnesh s'A fBGkT[D dk ;wK oj/ S[G oj/rh. ekoi y/so
;ohfoe EektN fznkdk ofj ;edh j?. nkofEe wdd th b?Dh gt/ rk. ftfdnkoEh tor bJh ;wK T[Zsw ftu o[ZM/tK sK fznkdk oj/rk
Xkofwe ezwK ftu wB fznkdk bZr/rk. rh. ekoi y/so ftZu fznkdk o[M/tK oj/rk jh, B"itkB tor B{z tZv/ pz[orK gozs{ wB th fznkdk bZr/rk.
gq/w ;zpzXK ftu fwmk; oj/rh. iwhB oj/rk. wkBf;e ;fEsh th T[ukN fijh dk g{oB ;fj:'r fwb/rk. gfotkfoe gfotkfoe tksktoB ;kXkoB
ikfJdkd dh yohd' co'ys tkb/ gk;/ oj/rh. ftS/S ftneshnK dk ;zr tksktoB th y[SwJh oj/rk. xo ftZu jh oj/rk. pz[orK dh ;bkj
fXnkB Bk jh fdU sK uzrk j? ns/ ;kM/ pfDnk oj/rk. ftd/Sh ;zgos s'A ckfJdk ;Ksh pDh oj/rh. xo ftZu foSs/dkoK bkGdkfJe oj/rh. nfXekohnK
dkoh dk ftuko th fsnkr fdU. jkf;b j't/rk. dk nkT[D ikD pfDnk oj/rk. dk g{oD ;fj:'r oj/rk.
ewbk j?fo; d/ BK dh x' Dk d/ pknd fpv/B B/Dk d/ pknd fpv/B B/ uhBh ;oeko e'o'Bk fybkc b'eK s/ n;[oZfyns
ewbk j?fo; d/ BK dh x'
ewbk j?fo; d/ BK dh x' Dk d/ pknd fpv/B B/
ewbk j?fo; d/ BK dh x'
ewbk j?fo; d/ BK dh x'SDk d/ pknd fpv/B B/Dk d/ pknd fpv/B B/
uhBh ;oeko e'o'Bk fybkc b'eK s/ n;[oZfyns
uhBh ;oeko e'o'Bk fybkc b'eK s/ n;[oZfyns
uhBh ;oeko e'o'Bk fybkc b'eK s/ n;[oZfyns
uhBh ;oeko e'o'Bk fybkc b'eK s/ n;[oZfyns
24 xzN/ u i[NkJ/ 2H6 eo'V nwoheh vkbou i[NkJ/ 2H6 eo'V nwoheh vkbo
24 xzN/
24 xzN/ u i[NkJ/ 2H6 eo'V nwoheh vkbo
24 xzN/ 'u i[NkJ/ 2H6 eo'V nwoheh vkbou i[NkJ/ 2H6 eo'V nwoheh vkbo
24 xzN/
dtkJh dh
dtkJh dh pod;sh eo ojh tos'A
dtkJh dh
dtkJh dh pod;sh eo ojh tos'Apod;sh eo ojh tos'A
dtkJh dh zpod;sh eo ojh tos'Apod;sh eo ojh tos'A
;oeko e'o'BktkfJo; Bkb BfiZmD bJh
;ys edw u[Ze ojh j?. fi; ftu b'eK
B{z xoK ftu pzd eoBk, 40 fdB s'A tZX
dk fJeKstk; ns/ fJ; dk gkbD Bk
eoB tkfbnK B{z frqcsko ehsk ikDk
Skwb j?.
;oekoh B'fN;K, ;'Sb whvhnk g';N
ns/ fSBfinKr ftu fJeKstk; ftu
ofj oj/ 3 b'eK d/ w[skpe e[M b'eK B{z
otkfJsh uhBh dtkJh ykD bJh wip{o
ehsk frnk. wkjo fJ; B{z w?vheb
B?fsesk dh T[bzxDk dZ; oj/ jB. uhBh
dtkJh d/ tkfJo; fybkc ezw eoB ;pzXh
w?vheb vkNk dh ewh j? ns/ fSBfinKr
ftu tosh ikD tkbh jopb dtkJh
'fezrc/Jh gkfJv{' ftu nfijh ;wZroh
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek dhnK okSNogsh u'DK ftu v?w'eq?fNe gkoNh d/
j? fi; B{z zfjohbh ns/ e?A;oekoh
T[whdtko i' fpv/B tZb'A Gkosh w{b dh ;?B/No ewbk j?fo; B{z T[g okSNogsh nj[d/
gdkoEK dh tZX gZXo j'D ekoB
dh T[whdtko u[D/ ikD d/ pknd T[jBK dh w[fjzw B{z 2H6 eo'V nwoheh vkbo dk
iowBh, ;ftNzob?Av nwohek ns/ j'o
uzdk fwfbnk j?. nfijk gfjbh tko j'fJnk j? id'A e'Jh r?o r'oh phph d/S dh fe;/
d/SK ftu gkpzdhS[dk ehsk frnk j?.
tZvh gkoNh tZb'A T[g okSNogsh nj[d/ dh T[whdtko pDh j?.
jkb jh dh ;ys skbkpzdh, wZX
fpv/B B/ fejk,''fJj fdb B{z S{jD tkbk j?, ekch T[sSkfjs eoB tkbk j?.''
i[bkJh ftu fSBfinKr ftu ;kjwD/
fpv/B w[fjzw B{z nk; j? fe fJ; Bkb u'D sohe s'A gfjbK nkyoh gVkn ftu uzd/ d/
nkJ/ 826 wkwfbnK d/ ekoB brkJh
o{g ftu tZvh okSh iwK eoB B{z pb fwb/rk. j[D v?w'eq?N; Gkt/A jh okSNogsh
rJh j?. fJ; skbkpzdh B{z j[D 45 fdB
o'Bkbv Nozg ns/ ohgpfbeB gkoNh tZb'A i[bkJh wjhB/ ftu i[NkJ/ rJ/ 30 eo'V
j' rJ/ jB. i' nkgDh rzGhosk d/ ekoB
nwoheh vkbo dh okSh B{z fgZS/ Bk SZv ;e/ j'D go T[j fJ; okSh d/ eohp gj[zu oj/
yk; s"o 's/ uouk ftu j?. fJ; bJh th
jB. nfijh nk; j? fe uzdk fJeZmk eoB ftu j?fo; fJe wjZstg{oB G{fwek fBGk
fgSb/ fJe jcs/ ftu ;EkBe
;edh j?.
fJBc?eSB dk fJe th wkwbk ;kjwD/
77 ;kbk fpv/B nkgD/ ofBzr w/N j?fo; d/ Bkb gfjbh tko iBse s"o 's/
BjhA nkfJnk j?. ;ys skbkpzdh g{o/ uhB
Bzo nkJ/. fpv/B B/ fejk fe T[j d't/A nwohek dh w[V T[;koh ns/ fJ; d/ b'eK d/
phfizr (fpT{o') uhB ftu jcs/ ftu fJe tko w{zj YZe e/ ;ko/ ns/ yk; eo e/ j[p/Jh ;{p/ d/ t[jkB ftu
fpjso GftZy d/ bJh ezw eoB bJh fsnko jB. fpv/B B/ fejk,''fit/A eh s[;hA
brkJh rJh ;h, fiZE/ tkfJo; dk ;G
e'o'BktkfJo; gqe'g d/ f;yo 's/ ofjD eZgV/ T[skoB/ g?Ad/ ;h ns/ fco T[jBK
ikDd/ j' ewbk ekch s/z jB. T[j wzp{s jB. T[jBK d/ e'b nB[Gt j?. T[j fJ;
d/S d/ wZX tor ns/ fJ; d/ b'eK bJh ;zxoS eoB tkfbnK ftu fJe f;ZX :'Xk d"okB frqcsko ehsh rJh wZX T[wo tor d/ T[Zgo o'rkD{BkSe o;kfJD dk s'A gfjbK gsk uZfbnk ;h. t[jkB ftu
jB. ewbk ikDdh j? fe Sk;B fet/A ehsk iKdk j?.'' dh fJe T[fJro w[;fbw phph B/ i/b dh fSVekn ehsk iKdk ;h. 50,000 s'A tZX ns/ j[p/Jh ftu e[Zb
fGnkBe ejkDh dZ;h.T[; d/ Bkb ;zk d/ vo Bkb Bkw Bk dZ;D dh 68,000 s'A tZX wsbp fSBfinKr s'A
i/eo j?fo; T[g okSNogsh pD iKdh j? sK T[j T[; nj[d/ 's/ fB:[es j'D tkbh
doiBK j'o phphnK B{z th g[b; B/ T[ZE/ Sos 's/ fSBfinKr dh fJ; phph B/ fes/ fznkdk wkwb/ ;kjwD/ nkJ/ ;B
nwohek dh gfjbh phph j't/rh ns/ d/S dh gfjbh Gkosh-nwoheh ns/ ncoheh-
go T[ZE/ b'eK B{z otkfJsh dtkJh b?D
pzd ehsk ;h. T[; B/ dZf;nk fe T[ZE/ nkgDh fzzdrh d/ fJjBK fGnkBe fdBK
nwoheh T[g okSNogsh j't/rh. j?fo; (55) d/ fgsk ncoheh (iw?ek s'A) ns/ wK
Gkosh jB. T[j nwohek d/ e?bhc'oBhnk s'A ;?B/No jB. T[ZXo Gkosh nwoheh T[; B{z fJe dtkJh ghD bJh wip{o ehsk B{z :kd eofdnK dZf;nk,''fJj pj[s 's/ wip{o BjhA ehsk frnk ;h. T[jBK
w[;bwkBK ns/ f;ZyK B/ ewbk j?fo; B{z T[gokSNgsh nj[d/ d/ bJh v?w'eq?fNe gkoNh frnk, fi; Bkb ewi'oh ns/ wB yokp d[ydkJh ;h.'' T[; B/ fejk,''w/o/ jZE B{z e;os eoB iK cb-;kpzh b?D bJh
fijk j'D tork wfj;{; j'D bZrk. phph yokp j' rJ/, w/oh ;feB ;VB bZrh.'' nkgD/ ezgb?e; s'A pkjo nkT[D dh
dh T[whdto u[D/ ikD dk ;tkrs eofdnK fJ; B{z g{o/ GkJhuko/ d/ bJh fJe
B/ dZf;nk fe T[; B{z ns/ j'o phphnK B{z T[Zsoh-gZSwh fSBfinKr y/so ftu fJikzs th fdZsh rJh ;h.
fzeo:'r ;cbsk eoko fdZsk.

25
25
25 gzikp NkJhw gzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
25 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
25 gzikp NkJhw gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
wkBf;e o'rhnK dh dtkJh eo/rh
wkBf;e o'rhnK dh dtkJh eo/rh
wkBf;e o'rhnK dh dtkJh eo/rh
wkBf;e o'rhnK dh dtkJh eo/rh
wkBf;e o'rhnK dh dtkJh eo/rh
d[Bhnk d/ nwhoK B/ eZfYnk
d[Bhnk d/ nwhoK B/ eZfYnk
d[Bhnk d/ nwhoK B/ eZfYnk
d[Bhnk d/ nwhoK B/ eZfYnk
d[Bhnk d/ nwhoK B/ eZfYnk
e'o'Bk dk ykswk, y'iekoK dk dkntk
e'o'Bk dk ykswk, y'iekoK dk dkntk
e'o'Bk dk ykswk, y'iekoK dk dkntk
e'o'Bk dk ykswk, y'iekoK dk dkntk
e'o'Bk dk ykswk, y'iekoK dk dkntk
e'o'BktkfJo; dk s'V
e'o'BktkfJo; dk s'V
e'o'BktkfJo; dk s'V
e'o'BktkfJo; dk s'V
e'o'BktkfJo; dk s'V
jB.
wkoe z[eopor dh s;tho j'Jh ;h
tkfJob
e[M nfij/ th b'e jB i' gkoNhnK
dh EK ;?o-;gkNk eo oj/ jB. T[j
nkgD/ gqkJht/N i?ZN okjh fJXo-T[Xo
x[zw oj/ jB. c/;p[Ze d/ wkbe wkoe
z[eopor B{z fgSb/ wjhB/ 12 jzko
vkbo d/ fJb?eNqkfBe ;ocp'ov 's/
gfotko Bkb S[NhnK wBkT[Ad/ j'J/ d/
fynk frnk ;h. T[BQK dh ;B;eqhB bZrh
s;tho th ;'Sb whvhnk 's/ ekch
tkfJob j'Jh ;h. fJj nwho spek
tkfJo; d/ jkN;gkN SZv e/ ikD bJh
th nkgD/ gqkJht/N i?ZN dk fJ;s/wkb
eo oj/ jB. fJE'A sZe fe fJj tkfJo;
c?bD d/ Bkb fJe Sfjo s'A d{i/ Sfjo
fScN eod/ ofjD s'A th goj/z BjhA eo
oj/ jB.
eo'Vk d/ xo yohd oj/ jB p/i';
n?wkz'B d/ wkbe i?Zc p/i'; B{z
tkfSzrNB (fpT{o') nkX[fBe ezfgT{No f;w[b/SB d/ zohJ/ ;kfJz;dkBK B/ gfjbK ne;o jh :{og iK e?o/phnkJh d/SK ftu
s'A w"i{d fJe nfijh dtkJh dk gsk brkfJnk j? fi; dk fJ;s/wkb e'o'BktkfJo; S[ZNhnK wBkT[Ad/ j'J/ d/fynk ik ;edk
s'A gqGkfts wohzK d/ fJbki bJh j' ;edk j?. ni/ fJ; dtkJh dk fJ;s/wkb j?. jkb jh ftu T[BQK B/ p/tbh fjZb;
pkfJg'bo fv;nkovo (fJe wkBf;e o'r) ns/ ;[DB dh ;woZEk ftu ewh tkb/ ftu 1 eo'V dk xo yohfdnk j? fi; d/
wohzK bJh ehsk iKdk j?. ;kfJz;dkBK B/ gkfJnk j? fe fJj dtkJh e'o'BktkfJo; e'b 6 wjhB/ gfjbK jh T[BQK B/ 16H5
B{z o/gbe/SB pDkT[D s'A o'e ;edh j?. tkfJo; s'A gqGkfts ftnesh d/ ;oho ftu eo'V dk xo yohfdnk ;h. fJ; s'A
nkgDh frDsh tXk e/ ;kj gqDkbh 's/ Gko{ j' iKdk j?. fJbktk nfij/ th b'e jB i' 25 bZy
iBob ;kfJz; nvtK;/i ftu gqekfSs nfXn?B fog'oN ftu fejk frnk j? fe vkbo sZe you eoe/ d{i/ d/SK dh
B'tb e'o'BktkfJo; dk w[Zy gq'NhB Á pro jh T[j nzzkfJw j? i' fJ; d/ bkJhc tkfSzrNB (fpT{o') nwohek d/ u'Nh B{z fJj rZb ejh j?. Bkrfoesk jk;b eoB dh e'fSS eo
;kJheb ftu w[Zy G{fwek fBGkT[Adk j?. nwohek dh :{fBtof;Nh nkc fSekr' ;w/s d/ nwhoK 's/ e'o'BktkfJo; dh wjkwkoh Upo d/ wkbe eok oj/ 15 fwzN ftu oj/ jB.
j'o y'iekoK w[skpe Á pro tkfJo; B{z i?B/fNe w?N/ohnb RN1 s'A gq'NhB pDkT[D dk e'Jh n;o BjhA j?. T[j p/fceo j' e/ N?;N iBsk p/o[zrko, nwho j' oj/ j'o
dh ;woZEk gqdkB eodk j? ns/ fJ; ekoB jh tkfJo; s'A gqGkfts ftnesh d/ gkoNhnK eo oj/ jB ns/ gqkJht/N i?ZNK ikDekoh w[skpe Upo d/ e'- nwho
;?Zb; ftu nkgDh frDsh tXkT[Ad/ jB. pkfJUbkfzeb w'bhfeT{b; d/ wkvfbzr okjhnK fJXo-T[Xo x[zw oj/ jB. T[BQK ckT[Avo Nq?ft; ebkfBe bk; J/izb; d/ fJe gk;/ fiE/ d/S ftu tkfJo; dk
ftu w[jkos dk fJ;s/wkb eod/ j'J/ ;kfJz;dkBK B/ e'o'Bk fybkc ;zGkfts gqGkfts dhnK gkoNhnK ftu nkT[D tkb/ b'eK nkgD/ pzrb/ ftu gkoNhnK d/ oj/ jB. n;o noE ftt;Ek 's/ j'fJnk j? ns/
jzkoK ezgkT[Av; dh s/zh Bkb iKu ehsh. ;kfJz;dkBK B/ gkfJnk fe Á pro fybkc B{z 15 fwzN ftu o?fgv N?;N th eokfJnk gfjbK d/ w[ekpb/ fJBK ftu xZN b'e 1H63 eo'V b'e p/o[zrko j' u[Ze/ jB,
fi; dtkJh ftu ;zGktBk Bzo nkJh T[j 5blselen j?. fJj fJe e?wheb ezgkT[Av iKdk j? fi; s'A pknd T[j T[; fceo B{z Skwb j' oj/ jB go gkoNhnK dk d"o nwho j'o fznkdk i/pK GoB ftu bZr/
j? fi; ftu n?ANh tkfJob, n?ANh fJzcbkw/Nqh, n?ANh nke;hv/fNt, p?eNqh;hvb ns/ X{zJ/ ftu T[vk ;ed/ jB fi; ftu g{oh ikoh j?. v/bhw/b nkBbkJhB d/ ;{soK j'J/ jB. o?ANb ezgBh B/Ni?ZN; w[skpe,
;?Zb gq'N'efNt gqkgoNhz jB. d[Bhnk x[bh ik ojh j?. nwohek ftu d/ jtkb/ s'A fbZfynk j? fe fJe nopgsh fgSb/ ;kb dh s[bBk ftu fJ; ;kb
eJh phwkohnK dk fJbki j[D sZe d[Bhnk d/ ;G s'A fznkdk 54 nkgDh gkoNh ftu nkT[D tkb/ b'eK i{B ftu gqkJht/N i?ZN d/ pko/ ftu
y'iekoK w[skpe, 5bselen dk fJ;s/wkb pkfJg'bo fv;kvo ns/ ;[DB dh bZy b'e fJ; dh bg/N ftu nk u[Ze/ jB dk gfjbK 15 fwzN ftu o?fgv ikDekoh wzrDk 195 ch;dh sZe tX
;woZEk xZN j'D ;D/ eJh phwkohnK d/ fJbki ftu j[zdk j?. eJh ebhfBeb NqkfJb ns/ eohp 1H70 bZy b'eK dh w"s j' e'o'BktkfJo; N?;N eokT[Adk j? ns/ fco frnk. wkou wZX s'A b? e/ wJh wZX sZe
ftu fJj dtkJh wB[Zy d/ fJ;s/wkb bJh ;[oZfyns ;kps j' u[Zeh j?. u[Zeh j? go fJE/ nwhoK dk jkb d/y e/ nzdo nkT[D dh fJikzs fwbdh j?. bk; d/ nzefVnK w[skpe nwohek d/
bZrdk j? fe e'o'Bk f;oc rohpK dk J/izb; ns/ f;bhekB t?bh ftu fBt/ nopgshnK ftu 484 nop vkbo dk
tkfJo; j?. fJe vkeNo B/ fBSkBk Se fJe wjhB/ bJh 50 jzko d/ feokJ/ fJzkck j'fJnk j? idfe ewkJh 's/ ;Nkg
Nogsh u'DK d"okB Nozg tZb'A f;Zy; ckof;Zy; cko
Nogsh u'DK d"okB Nozg tZb'A f;Zy; cko
Nogsh u'DK d"okB Nozg tZb'A
ok ok ok ok okSNogsh u'DK d"okB Nozg tZb'A Nogsh u'DK d"okB Nozg tZb'A 'f;Zy; ckof;Zy; cko ftzBQd/ j'J/ d/S dh t?fBNh c/no w?rzhB 's/ w?;B b? oj/ jB ns/ gkoNhnK d/ oj/ bZrk j'fJnk j?.
v'Bkbv Nozg d/ S'N/ Gok
v'Bkbv Nozg d/ S'N/ Gok
v'Bkbv Nozg d/ S'N/ Gok
v'Bkbv Nozg d/ S'N/ Gok
dh w[fjzw dh [o{nks dk n?bkB[o{nks dk n?bkB
dh w[fjzw dh
dh w[fjzw dh [o{nks dk n?bkB
Nozg Nozg Nozg Nozg Nozg' dh w[fjzw dh dh w[fjzw dh S[o{nks dk n?bkB[o{nks dk n?bkB v'Bkbv Nozg d/ S'N/ Gok
o"poN Nozg dk d/jKs
o"poN Nozg dk d/jKs
o"poN Nozg dk d/jKs
o"poN Nozg dk d/jKs
o"poN Nozg dk d/jKs
i/o/ fJbki ;h. phs/ fdB S[Zeotko B{z
tQkJhN jkT{; dh fJe pqhfczr d"okB,
Nozg B/ gZsoekoK B{z nkgD/ Gok dh
fpwkoh pko/ th t/ot/ d/D s'A fJBeko
eo fdZsk ;h.
Nozg B/ f;oc T[whd jh iskJh ;h
fe T[j ibdh mhe j' ikt/rk. go pknd
ftZu phs/ fdB S[Zeotko B{z id'A T[j
nkgD/ Gok o"poN Nozg B{z t/yD
fBT{:koe rJ/ ;h sK T[jBK gZsoekoK
B{z fejk fe T[; dh ;fEsh pj[s jh rzGho
j?. pZ; T[; dk w[Sfeb ;wK nk frnk
j?.o"poN Nozg B/ Nozg ;zrmB d/
tkf;zrNB, vhH;h (fpT{o') fJj gfjbk w"ek j? id'A fe;/ nwoheh okSNogsh dh ekoiekoh T[g gqXkB ti'A th ;/tk
w[fjzw ftu f;Zy-nwoheh GkJhuko/ dh B[wkfJzdrh eoB ns/ T[BQK bJh fJZe o"SBh fBGkJh j?.Nozg B/ fejk fe fBT{io;h
gkT[D bJh fJZe gb/Nckow gqdkB ehsk frnk j?.nwohek ftu fznkdkso Gkosh ;{p/ dh n?NbKfNe f;Nh e?;hB' dh
f;Zy cko Nozg fJfsjk; dk fjZ;k jB, i' fJe tZvh ;cbsk Bkb Nozg dh fogpfbeB fBrokBh eoB ;w/s w/o/ tZb'A ;"AghnK
gkoNh B{z fiskT[D bJh T[sktb/ jB. fzzw/tkohnK dk T[j fJe fjZ;k ;h.
fJ; bVh sfjs f;Zy; nkc nwohek d/ u/now?B f;Zy; ;Li;dhg f;zx iZ;h B/ tkfSzrNB (fpT{o') nwohek d/ ftZu ;dk bJh oj/rh. o"poN B{z w?A pj[s T[; d/ iBw d/ t/ot/ pko/ T[jBk
fejk fe ;kB{z fJ; f;ZyK B{z fJ; dk fjZ;k pDB 's/ pj[s finkdk wkD j?.nwoheB okSNogsh v'Bkbv Nozg d/ S'N/ Gok dk jh fdb'A fgnko eodk ;h.'' fJj th dZf;nk fe o"poN Nozg dk iBw
f;Zy fJ; c?;b/ dk ;tkrs eod/ jB. fzeo:'r j? fe i;dhg f;zx iZ;h B/ ;zB SBhtko oks d/jKs j' frnk. T[j 71 okSNogsh Nozg B/ fejk, fe phs/ ;zB 1948 ftZu j'fJnk ;h ns/ uko
2015-16 dh u'D w[fjzw d/ fdBK ftZu okSNogsh d/ T[whdtko v'Bkbv Nozg d/ ;kb d/ ;B. fJj d[ZydkJh dk ;{uBk fdB S[Zeotko B{z w? nkgD/ Gok B{z fwbD G?D-GoktK ftu'A T[j fJe ;h, fi; ftZu
fJZe eZNV ;woEe oj/ ns/ Nozg B/ fejk ;h fe uZb ojh fJ; w[fjzw Nhw ftZu okSNogsh v'Bkbv Nozg B/ fJZe fpnkB bJh fBT{:koe ikD dk nkyoh fwzN 's/ woj{w co/v Nozg, i{Bhno th Skwb ;B.
wkBsk ns/ nfXekos s"o 's/ Skwb f;ZyK B{z d/y e/ w?A pj[s y[S jK. ftZu n?bkB ehsk.Nozg B/ NthN eoe/ jh c?;bk fbnk ;h.fiZE/ o"poN Nozg B{z T[j Nozg ;zrmB ftZu fJe ;kpek u'Nh
iZ;h B/ fejk fe d{;oh tko dh fJ; okSNogsh u'D bJh f;ZyK B/ Nozg d/ jZe fejk,'' w?A Go/ wB Bkb fJj ikDekoh wBjkNB fBT{:koe d/ gq?;p?NhohnB d/ ekoiekoh ;B. T[; B/ fJ; ;kb d/
ftu u'D gquko eoBk pzd BjhA ehsk feT[Afe fJj zwhBh gZXo dh jwkfJs B{z ;hws ;KMh eodk jK, fe w/ok jowB fgnkok j;gskb ftZu dkyb eotkfJnk frnk nkozG ftZu n?B w?oh gbkB Bkb ftnkj
eoB ns/ Bt/A w?ApoK B{z fbnkT[D bJh n;hA fBozso gqfefonk ftZu oj/ jK. okSNogsh Gok, o"poN, nZi oks fBT{:koe d/ fJe ;h.Nozg tZb'A nkgD/ Gok o"poN Nozg dh ehsk ;h ns/ fJ; s'A gfjbK pb/B Nozg
v'Bkbv Nozg dh nDEZesk Bkb ºw/fezr ro/N nr/Bº w[fjzw j/m n;hA ezw eod/ jK j;gskb ftu r[zo frnk.'' Nozg B/ fpwkoh d/ t/ot/ ikoh BjhA ehs/ rJ/ fe Bkb T[; dk ftnkj j'fJnk ;h. o"poN
ns/ nwoheB f;Zy okSNogsh, v'Bkbv Nozg B{z d[pkok u[DB bJh efwT{fBNh Bkb fejk fe T[j f;oc w/ok Gok fJe Gok jh T[j fe; fpwkoh s'A ghVQs ;B. T[jBK B/ Nozg j[v;B t?bh d/ fwbpo[Ze, fBT{:koe
ezw eoB dh T[whd Bkb nZr/ tZX oj/ jK.n;hA ;woEe w?Apo pD e/ ºf;Zy; cko BjhA ;h, T[j w/ok fJe ;G s'A uzrk fwZso fejk fe T[j eJh wjhfBnK s'A fpwko ftu ofjzd/ ;B.Nozg T[jBK B{z fgnko
Nozgº ftu Gkr b? oj/ jK ns/ v'Bkbv Nozg B{z okSNogsh pDktKr/. th ;h.T[; dh :kd jw/Sk jh w/o/ fdb ;h. i' fBT{:koe d/ fJe j;gskb ftu Bkb 'jBh' p[bkT[Ad/ ;B.

26
26
26 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
26 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
26 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
woB d/ pknd w[V f
woB d/ pknd w[V fzzdk j'Jh 12 ;kbk e[Vh, vkeNo th j?okBzdk j'Jh 12 ;kbk e[Vh, vkeNo th j?okB
woB d/ pknd w[V f zdk j'Jh 12 ;kbk e[Vh, vkeNo th j?okB
woB d/ pknd w[V f
fi; B{z ;wM oj/ ;B gZs/ T[j fBeb/ ;'B/ d/ f;Ze/, woB d/ pknd w[V f zdk j'Jh 12 ;kbk e[Vh, vkeNo th j?okBzdk j'Jh 12 ;kbk e[Vh, vkeNo th j?okB
fi; B{z ;wM oj/ ;B gZs/ T[j fBeb/ ;'B/ d/ f;Ze/,
fi; B{z ;wM oj/ ;B gZs/ T[j fBeb/ ;'B/ d/ f;Ze/,
fi; B{z ;wM oj/ ;B gZs/ T[j fBeb/ ;'B/ d/ f;Ze/,
fi; B{z ;wM oj/ ;B gZs/ T[j fBeb/ ;'B/ d/ f;Ze/,
row j' frnk ;h ns/ T[; ftu joes
g[oksB y kBk d/y j'J/ pkr'-pkr S[o{ j' rJh. e[Vh B{z d[pkok fzzdk d/y e/
g[oksB y
g[oksB y
g[oksB y kBk d/y j'J/ pkr'-pkrkBk d/y j'J/ pkr'-pkr
g[oksB yzkBk d/y j'J/ pkr'-pkrkBk d/y j'J/ pkr'-pkr
gfotko tkb/ j?okB ofj rJ/. e[Vh d/
d[pkok fzzdk j'D dh ypo ;[D e/ vkeNo
th j?okB ofj rJ/. T[j T[; B{z d/yD
bJh T[; d/ xo gj[zu/ sK i' e[Vh B{z
nke;hiB fdZsh ik ;e/.
eohp fJe xzN/ pknd e[Vh dh w"s
j' rJh. e[Vh dk Bkw f;sh w[;c[ckj
tkodkj dZf;nk ik fojk j?. T[; B{z 18
;szpo B{z 6 ti/ j;gskb ftu fwqse
x'fSs ehsk frnk ;h. Skw eohp 7 ti/
gfotko tkb/ T[; dh p"vh B{z xo b? rJ/
. vkeNoK dk efjDk j? fe fdb dk
d"ok g?D Bkb fi; dh w"s j' iKdh j?,
T[; dh Bpz eJh tko uZbD bZrdh j?.
eohp 82 ch;dh wkwfbnK ftu nfijk
w"s d/ 10 fwzN pknd j[zdk j?.
e[Vh d/ fgsk B/ dZf;nk fe id'A T[;
B{z fJSBkB eotkfJnk ik fojk ;h sK
nukBe jh T[; d/ ;oho dk skgwkB
iekosk (fpT{o') fJzv'B/Shnk dk fJe bJh id'A fJSBkB eokfJnk ik fojk ;h row j' frnk. e[Vh dhnK pzd nZyK
j?okB eo d/D tkbk wkwbk ;kjwD/ sK fJ; d"okB T[j d[pkok fzzdk j' rJh. d[pkok y[ZbQ rJhnK. n;hA gkfJnk fe
nkfJnk j?. fJZE/ fJe 12 ;kbk e[Vh eohp fJe xzN/ sZe fzzdk ofjD d/ pknd T[; dk fdb w[V XVeB bZrk j? ns/
woB d/ pknd d[pkok fzzdk j' rJh. e[Vh e[Vh dh d[pkok w"s j' rJh. ;oho ftu joes S[o{ j' rJh. fJj d/y
eohp 1 xzN/ sZe fzzdk ojh ns/ fco ;EkBe whvhnk w[skpe e[Vh w"s e/ T[ZE/ w"i{d ;ko/ b'e j?okB ofj rJ/
T[; dh w"s j' rJh. dZf;nk ik fojk j? d/ pknd id'A d[pkok fzzdk j'Jh sK T[; ;B.e[Vh B{z d[pkok w"s d/ pknd
fe gfjbh tko woB d/ pknd e[Vh dh dhnK nZyK y[ZbQhnK ;B ns/ XVeB BtkfJnk frnk ns/ dcBk fdZsk
bkS B{z dcBkT[D s'A gfjbK ;kc eoB d[pkok ukb{ j' rJh ;h. T[; dk ;oho th frnk.
:o{Sbw(fpT{o') fJzokfJb d/ g[oksst ftfrnkBhnK B/ ;'wtko B{z dZf;nk fe
jkb jh ftu T[BQK B{z :tB/ Sfjo B/V/ y'dkJh d"okB S[o{nksh fJ;bkwh ekb d/ ;'B/
nwohek u fco g[b; dk y"cBke ekok, r?o r'o/ ftnesh B{z wkohnK 7 r'bhnK
nwohek u fco g[b; dk y"cBke ekok, r?o r'o/ ftnesh B{z wkohnK 7 r'bhnK
nwohek u fco g[b; dk y"cBke ekok, r?o r'o/ ftnesh B{z wkohnK 7 r'bhnK
nwohek u fco g[b; dk y"cBke ekok, r?o r'o/ ftnesh B{z wkohnK 7 r'bhnK
nwohek u fco g[b; dk y"cBke ekok, r?o r'o/ ftnesh B{z wkohnK 7 r'bhnK
d/ f;ZfenK dk yzkBk fwfbnk j?.
d/S d/ g[oksst ftfrnkBhnK-fb:ks Bkdkt-fit ns/ n?bh jZdkd B/ fJe
;z:[es fpnkB 'u fejk fe y'dkJh 'u 425 f;Ze/ fwb/ jB i' g{oh soQK ;'B/ Bkb pD/
j'J/ jB. fJBQK ftu'A fznkdkso 1,100 ;kb gfjbK nZpkf;d ekb d/ f;Ze/ jB. fJj fJto B/ fJ; xNBk dh fsZyh nkb'uBk
fJe 'nfsnzs d[obZG' y'i j?. y'dkJh d"okB S'NhnK 'efbfgzr' th fwbhnK jB, ehsh j?. ;'Sb whvhnk 's/ tkfJob j'
fiBQK dh tos'A S'Nh w[dok d/ o{g 'u ehsk iKdh j't/rh. oj/ thvhU ftu g[b; eowh r?o/ r'o/
f;Zek ftfrnkBh okpoN e{b B/ fejk fe S[o{nksh iKu ftu gsk bZrdk j? fe Bkrfoe 's/ r'bhnK ubkT[Adk fd; fojk
f;Ze/ B"thA ;dh d/ nkyoh ekb d/ jB, fiBQK B{z nZpkf;d ybhck d/ ;toD :[Zr d/ j?. Gkt/Afe jkb/ fJj ;kc BjhA j' ;fenk
o{g ftu wkBsk fwbh j?. fJ; dk dZyDh-gZSwh J/Shnk ns/ T[Zsoh ncohek 's/ j? fe r?o/ r'o/ Bkrfoe 's/ fe;/ fJe
ezNo'b ;h. g[b; eowh B/ jh r'bhnK ubkJhnK jB
fwb/rh j'o ikDekoh- iK j'o g[b; eowh th fJ; xNBk ftu
fJBQK B{z bZGD tkb/ tbzNhnoz ftu'A fJe Ui e'j/B B/ dZf;nk fe zwhB g[ZND Skwb jB.
's/ fwZNh d/ j/mK T[BQK B{z gZfsnK tork e[M fdykJh fdZsk. id T[BQK B/ fXnkB Bkb fJ; thvhU ftu ;Zs tko r'bhnK
d/fynk sK fJj ;'B/ d/ f;Ze/ ;B. T[BQK fejk fe nfijh yk; ns/ g[oksB ekb dk uZbD dhnK ntkzK ;[DhnK ik ;edhnK
yzkBk d/yDk ekch T[sSkjg{oD ;h. wzfBnk ik fojk j? fe fJ; dh wdd Bkb T[; jB. thvhU ftu fszB g[b; eowh fJe
ekb pko/ j'o th ikDekoh fwb ;e/rh. ftnesh 's/ fg;s"b skD/ fdykJh d/ oj/
jB. fit/A jh T[j ftnesh fJe eko dk
dotkik y'bQdk j? fgfSUA dh fJe g[b;
e?B/vhnB wS/o/ B/ cVh ;G s'A bzp/ BZe
e?B/vhnB wS/o/ B/ cVh ;G s'A bzp/ BZe eowh T[; B{z cV b?Adk j? ns/ r'bhnK
e?B/vhnB wS/o/ B/ cVh ;G s'A bzp/ BZe
e?B/vhnB wS/o/ B/ cVh ;G s'A bzp/ BZe
e?B/vhnB wS/o/ B/ cVh ;G s'A bzp/ BZe
ubkT[DhnK S[o{ eo fdzdk j?. fJj xNBk
n?stko eohp Skw gzi ti/ dh j?. fJe
tkbh wZSh, d/yD tkb/ th j'J/ j?okB
tkbh wZSh, d/yD tkb/ th j'J/ j?okB
tkbh wZSh, d/yD tkb/ th j'J/ j?okB g[b; nfXekoh B/ fJe fobhz ikoh eo
tkbh wZSh, d/yD tkb/ th j'J/ j?okB
tkbh wZSh, d/yD tkb/ th j'J/ j?okB
e/ fJ; B{z fJe xo/b{ MrVk dZf;nk j?.
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek ftu rzGho jkbs ftu j;gskb ftu dkyb g[b; tZb'A e'Jh ikDekoh BjhA fdZsh rJh
fJe tko fco g[b; dk y"cBke fujok eokfJnk frnk. fJ; ftnesh dk Bkw j?. ft;ekBf;B dk fvgkoNw?AN nkc
;kjwD/ nkfJnk j?. r?o r'o/ Bkrfoe i?ep eb?e j?. i"oi ns/ i?ep dh i;fN; fJ; wkwb/ dh iKu eo fojk j?.
i"oi cbkJhv dh w"s d/ uko wjhB/ S[o{nksh ejkDh ekch e[M fJe'fijh j?. Gkt/Afe T[jBK tZb'A j[D sZe fJ; wkwb/
pknd skzk wkwb/ ftu th ghVs fJe i?ep B{z r'bh wkoB dk thvhU ;'Sb ftu e'Jh ikDekoh BjhA fdZsh rJh j?.
r?o r'ok Bkrfoe j? ns/ d'Sh g[b; eowh whvhnk 's/ tkfJob j'D d/ pknd g[b; ;'wtko B{z fJ; xNBk d/ fybkc j'J/
jh pD/ jB. fJj wkwbk nwohek d/ dk zpod;s fto'X j'fJnk. b'eK B/ gqdoSB B{z o'eD d/ bJh g[b; B/ jzM{
ft;ekBf;B d/ e/B'Sk Sfjo dk j? fiZE/ ;VeK 's/ T[so e/ g[b; d/ fybkc Bkno/ r?; d/ r'fbnK dh tos'A ehsh. fJ;
g[b; B/ fJe r?o r'o/ Bkrfoe B{z ;Zs pkzh ehsh ns/ T[; B{z eksb eoko gqdoSB ftu ;?AeV/ b'eK B/ fjZ;k fbnk.
r'bhnK wkohnK. fi; d/ pknd T[; B{z fdZsk. ft;ekBf;B d/ rtoBo N'Bh
nk;Nqhnk B/ o{;h fvgb'w?N B{z fdZsk d/ fBekbk
nk;Nqhnk B/ o{;h fvgb'w?N B{z fdZsk d/
nk;Nqhnk B/ o{;h fvgb'w?N B{z fdZsk d/ fBekbk fBekbk
nk;Nqhnk B/ o{;h fvgb'w?N B{z fdZsk d/
nk;Nqhnk B/ o{;h fvgb'w?N B{z fdZsk d/S fBekbk fBekbk
pofbB (fpT{o') nk;Nqhnk B/ fejk j? fe
T[j o{; d/ fJe fvgb'w?N B{z d/S fBekbk d/
fojk j?. o{; B/ fJ; c?;b/ B{z p/p[fBnkd eoko
fdzd/ j'J/ fejk fe T[j wk;e' s'A fJ; 's/
gqshfefonk d/t/rk. nk;NqhnkJh ftd/S wzsokbk
B/ g[SNh ehsh fe o{;h d{sxo d/ fJe fvgb'w?N
B{z d/S SZvD dk j[ew fdZsk ik fojk j? s/
fejk fe T[BQK dk fttjko fvgb'w?fNe ;pzXK
fBT{ ckT{Avb?Av (fpT{o') fJe e?B/vhnB wS/o/ B/ fJe nfijh wZSh cVh j?, fi; B{z b? e/ ftnkBk ftu j'Jh ;zXh d/ nB[;ko BjhA
d/ uou/ ;koh d[Bhnk ftu j' oj/ jB. fJj ;kXkoD wZSh BjhA j? ;r'A d[Bhnk dhnK j?. nk;Nqhnk dh gq?Z; J/iz;h B/ nkgDh ypo
nihp wZShnK ftu fJ; B{z frfDnk ik fojk j?. fJ; wZSh dk BZe pj[s bzpk j?. ftu fJj ikDekoh fdZsh j?. jkbKfe wzsokbk
fJ; B{z d/yD bJh b'eK dh GhV bZr rJh j?. B/ nZr/ e'Jh th fpUok ;KMk eoB s'A fJBeko
fBT{ ckT{Avb?Av ftu ofjD tkb/ wS/o/ r?oh r[ZvJhno B/ 800 whNo dh v{zxkJh ehsk j?. nk;Nqhnk d/ d?fBe nypko B/ nkgDh
ftu'A fJ; wZSh B{z cfVnk s/ id T[; B/ ikb y'bQ e/ fJ; B{z d/fynk sK T[j nkg th ypo ftu fvgb'w?N 's/ d'S brkfJnk fe T[j
j?okB j' frnk. T[; B/ dZf;nk fe T[; B/ ed/ nfijk nihp iht BjhA d/fynk. ;kbK s'A efEs s"o 's/ nk;NqhnkJh Bkrfoe
fcSo s/ USB ftGkr ns/ izrbh ihtK ;pzXh ikDekoh oZyD tkbh wkfjo dh wdd Bkb fJe N?eBkb'ih cow dh nkofEe
e?ohb'fJB whoh dk efjDk j? fe fJj uhwoz B;b dh j? i' fe Skoe s/ ;e/N; d/ ik;{;h ftu bZr/ j'J/ ;B. T[E/ jh nkgDh
gfotko ftu'A j[zdhnK jB. T[BQK fejk fe nfijhnK wZShnK fznkdkso ;w[zdo d/ t?Zp;kJhN 's/ ikoh fJe fpnkB ftu o{;h
3000 whNo dh v{zxkJh ftu j[zdhnK jB. d{sxo B/ fejk fe T[j nk;NqhnkJh nfXekohnK
fBT{ ckT{Avb?Av ;{p/ ftu sK fJj pj[s jh xZN gkJhnK iKdhnK jB. T[; B/ d/ p/p[fBnkd c?;b/ Bkb d[yh ;h, i' fe o{; s/
dZf;nk fe fJ; dk BK rohe Spd s'A pfDnk j?. fJj d/yD ftu gzSh s/ vkfJBk;'o nk;Nqhnk d/ ftukb/ ouBkswe ;pzXK B{z
torhnK bZrdhnK jB. fJBQK d/ f;o d/ fgZS/ fcBz (yzG) pD/ j[zd/ jB. B[e;kB gj[zuk fojk j?.

27
27
27 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
27 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
27 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
f;vBh L eko u bZrh nZr,
f;vBh L eko u bZrh nZr,
nk;Nq/bhnk u GftZy u izrbh MkVhnK dh nZr d/ pdso j'D dk yd
nk;Nq/bhnk u GftZy u izrbh MkVhnK dh nZr d/ pdso j'D dk yd
nk;Nq/bhnk u GftZy u izrbh MkVhnK dh nZr d/ pdso j'D dk yd f;vBh L eko u bZrh nZr,
nk;Nq/bhnk u GftZy u izrbh MkVhnK dh nZr d/ pdso j'D dk ydSkkkkk
nk;Nq/bhnk u GftZy u izrbh MkVhnK dh nZr d/ pdso j'D dk yd
f;vBh L eko u bZrh nZr,
f;vBh L eko u bZrh nZr,
no zwhB B{z spkj eo fdZsk. ;oeko
tkb-tkb pfunk
tkb-tkb pfunk Sy;y; y;y; y;
tkb-tkb pfunk
tkb-tkb pfunk
B/ fejk,''fJ; B/ ;kB{z izrbK Bkb Go/ tkb-tkb pfunk
y/soK ftu M[b;hnK MkVhnK fdykJhnK,
i' n;hA nk;Nq/bhnk ftu doi fJfsjk;
ftu BjhA t/yhnK. nZr dk nfijk
fttjko, fi; B/ nZr p[MkT[D tkb/
szop/ekoK B{z th j?okB eo fdZsk.''
nZr bZrD dk w[Zy ekoB ;'ek ;h,
fi; B/ Xosh B{z pj[s y[Se pDk fdZsk
ns/ fJj ibD bJh fsnko ;h.wzrbtko
B{z, n?BHn?;Hvpb:{H gqhwhno rb/vz p/
o/fiebhnB B/ fejk,''nrbk nZr dk
w";w gfjbK jh ;kv/ T[Zs/ j?.''
n?BHn?;Hvpb:{ B/ fJ; wjhB/ ;odhnK
d/ MZyV t/y/ jB, Gkt/Afe fe;/ B{z th
wjZstg{oD ysok BjhA j'fJnk.
phHphH;hH B/ dZf;nk fe iKu fog'oN
ftu nZr Bkb g?dk j'J/ s{ckBK ftu
fJZe fuzskiBe tkXk th B'N ehsk
e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnk ftu fsnkoh eoB d/ we;d Bkb ftnkge frnk. fJj nZr dh ;G s'A ysoBke
izrbh MkVhnK dh nZr d/ GftZy ftu sithzK g/S ehshnK rJhnK.p[SckfJo fe;w j?. 1980 d/ S[o{ s'A j[D sZe doi
pdso j'D dk ydSk zkjo ehsk ik wsbp izrbh MkVhnK ftu fJj Xwke/ 90 ftu'A fJe fsjkJh 2019 ftu j'fJnk
fojk j?. ftBkSekoh 2019-20 ftu fgSb/ ;szpo ftu S[o{ j'J/ ;B ns/ ;h. e[Zb fwbk e/, fznkdkso MkVhnK
nk;Nq/bhnkJh MkVhnK dh iKu ftu wjhfBnK sZe pbd/ oj/, fi; Bkb d/S fpibh d/ jwfbnK ns/ j'o pb/zK d/
gkfJnk frnk j? fe d/S B{z nkT[D tkb/ Go ftu 33 ftneshnK dh w"s j' rJh nzrkfonK d/ ekoB yokp j'JhnK ;B.
;kbK ftu ''pdso'' ;fEsh j'D dh nk; ns/ ftSkb y/so M[b; rJ/. fJZE/ f;oc 11 T[dkjoDK ;B fiBQK B/
eoBh ukjhdh j?. wzrbtko B{z fJj n?BHn?;Hvpb:{H ;{pk ;oeko B/ ikDp[ZM e/ MkVhnK B{z p[MkT[D dh e'fSS
ikDekoh ;kjwD/ nkJh. fejk fe T[j iKu dhnK 76 f;ckoSK B{z ehsh ns/ fJ; rZb B{z j'o wzp{s ehsk
phHphH;hH B/ dZf;nk fe ;whfynk B/ ngDkJ/rh. n?BHn?;Hvpb:{H p[SckfJo fe e[M b'eK B/ ;zeN d/ wjZstg{oB
fBT{ ;kT{E t/bz (n?BHn?;Hvpb:{) dh iKu fog'oN d/ w[skpe,''nfsnzs ns/ ekoB ti'A nZr p[Mk fdZsh ;h. fJ; B/
;G s'A yokp ;fEsh B{z d/fynk, fi; ftu n;kXkoD'' MkVhnK B/ fJeZb/ oki ftu nZr/ fejk fe fJ; ;kb dk w";w fJzBk
GftZy ftu nZr d/ w";w dh fpjso jh 2,476 xo ns/ 5H5 fwbhnB j?eN/ rzGho j'D dh ;zGktBk BjhA ;h.

f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ f;vBh Sfjo ftu fJe fGnkBe jkd;k tkgfonk.
b?Av u otkfJsh wkbeK B/ nvkBh e'b wkJhB dk o'fenk o;sk
b?Av u otkfJsh wkbeK B/ nvkBh e'b wkJhB dk o'fenk o;sk
e[JhB e[JhB e[JhB e[JhB e[JhBzb?Av u otkfJsh wkbeK B/ nvkBh e'b wkJhB dk o'fenk o;skb?Av u otkfJsh wkbeK B/ nvkBh e'b wkJhB dk o'fenk o;sk fJZE/ f;vBh jkopo ;[ozr nzdo fJe eko ftu nukBe nZr bZr rJh. nZr ekoB
b?Av u otkfJsh wkbeK B/ nvkBh e'b wkJhB dk o'fenk o;sk
;[ozr d/ B/V/ bzx ojh No?fce ftu jcVk-dcVh g? rJh.dZyD ns/ T[Zso gZXoh
d'B' b/BK d/ pzd j'D s'A pknd tkjB ukbe Gkoh d/oh dk ;kjwDk eo oj/ jB.
t?ArB ns/ i?bfbzr' d/ n?vohnB
;[ozr d/ nzdo n?woi?A;h Nhw B/ nZr p[MkT[D dh e'fSS ehsh, fco th T[j nZr
p[orrZpk B/ fejk fe Bkekpzdh dk T[d/
dhnK bgNK 's/ s[ozs ekp{ BjhA gk ;eh. fBT{Nob p/ ckfJo ;N/SB s'A gj[zu/
S zwhB 's/ w[V epzk ;Ekgs eoBk
ckfJockJhNoz B/ s/zh Bkb nZr B{z ekp{ ftu fbnk.
ns/ wkJhfBzr d?As B{z gqki?eN SZvD bJh
nZr bZrD ekoB eko g{oh soQK B[e;kBh ik u[Zeh j?. fcbjkb g[fb; Nq?fce B{z
wip{o eoBk j?. T[jBK B/ fejk,''n;hA
fBod/fSs eo ojh j?. tkjB ukbeK B{z fcbjkb fJ; y/so s'A puD ns/ f;vBh
nkgDh Xosh 's/ nkgDk epzk tkg;
jkopo fpqi dh tos'A eoB dh ;bkj fdZsh ik ojh j?.
b? oj/ jK. feT[Afe, ;kB{z Bzonzdkz eo
fdZsk frnk j? ns/ n;hA nkgD/ r?o-
fB:zsfos gqd/S d/ ftBkS B{z ysw eoB
e'o'Bk nkcs L e[nKN; B/ 25 s'A tX/o/ s'A tX/o/
e'o'Bk nkcs L e[nKN; B/ 25
e'o'Bk nkcs L e[nKN; B/ 25
e'o'Bk nkcs L e[nKN; B/ 25 s'A tX/o/
e'o'Bk nkcs L e[nKN; B/ 2500 s'A tX/o/ s'A tX/o/
dh wzr eod/ jK.º
ro/bh p/f;B B/ gqki?eN B{z o'eD bJh
ndkbs dhnK pko-pko n;cb
b'eK dh SKNh dk ehsk n?bkB
b'eK dh SKNh dk ehsk n?bkB
b'eK dh SKNh dk ehsk n?bkB
b'eK dh SKNh dk ehsk n?bkB
b'eK dh SKNh dk ehsk n?bkB
ekotkJhnK eoB s'A pknd nk;Nq/
bhnkJh ;oeko s'A wzr ehsh fe fJ;
fpq;p/B (fpT{o') e/Adoh e[JhBzb?Av gqdoSBekohnK, fiBQK ftu otkfJsh ekowheb wkJhB gqki?eN B{z s[ozs pzd
'u tKrkB ns/ ikrkfbzr' otkfJsh wkbe ns/ d/S d/ ikrkfbzr' fBtk;h
ehsk ikt/ ns/ ;kvhnK epkfJbh zwhBK
wkbe i' nvkBh d/ e'b wkJhB dk fto'X Skwb jB, B/ e/Adoh e[JhBzb?Av ftu B{z ;kv/ jtkb/ ehsk ikt/. T[ZXo nvkBh
eod/ jB, T[BQK dk efjDk j? fe T[BQK fttkdg{oB nvkBh ekowheb e'bk ykB ro[Zg B/ fgSb/ wjhB/ fpq;p/B NkJhwz
B/ nkgDhnK zwhBK dk ºw[V epkfJbh dh w[Zy ;Ve B{z ikw eo fdZsk j?. B{z dZf;nk ;h fe T[j 2021 sZe ykB
epzkº ;Ekfgs eo fbnk j?. fJ; d/ Bkb e[JhBzb?Av g[fb; d/ p[bko/ B/ ;'wtko ftZu'A gfjbh pokwdh e'bk y/g bJh
jh nvkBh d/ wzd{oK B{z wkJhB T[;koh d[gfjo B{z dZf;nk fe 20 s'A tZX b'eK B/
tuBpZX jB. r"osbp j? fe ;zxh ns/
tkbh EK 's/ gj[zuD s'A o'e fdZsk j?. irQk s'A ;Ve d/ gko fJZe e?Ag ;Ekfgs oki ;oekoK d[nkok nzsw wBz{ohnK
otkfJsh wkbeK B/ fJe tko c/o eo fbnk ;h. g[fb; w[skpe e'Jh d/ pknd fJ; wkJhB dk fBowkD 2019
tksktoD ns/ zwhB dh wkbeh sfjs frqcskoh BjhA j'Jh j?. fJj Bkekpzdh ftZu S[o{ j'fJnk ;h. nvkBh B/ ;kb
e/Adoh e[JhBzb?Av ftu nvkBh e'b/ dh wekJ/ s'A 400 feb'whNo s'A fznkdk nzdo 2018 ftu fJ; gqki?eN B{z 60 fwbhnB
ykB B{z o'eD bJh zpod;s o'; gqdoSB ;fEs wkJhB d/ fBowkD d/ fto[ZX fJe
NB-gqsh ;kb dh ykD s'A xNk (youk
ehsk j?. go nvkBh d/ p[bko/ B/ fejk djke/ dh w[fjzw s'A pknd j?, i' fe g{ok 16H5 fpbhnB vkbo) 10 s'A 15
fe Bkekpzdh d/ pkti{d ykB dh T[;koh j'D 's/ nk;Nq/bhnk dh ;G s'A tZvh e'bk fwbhnB NB (youk brGr 2 fpbhnB
fBozso ikoh j?. ykB pDB bJh s?n ehsh rJh j?. vkbo) sZe eo fdZsk j?.
po?AgNB dh ;zrhsk owk d/ esb wkwb/owk d/ esb wkwb/
po?AgNB dh ;zrhsk
po?AgNB dh ;zrhsk
po?AgNB dh ;zrhsk Sowk d/ esb wkwb/owk d/ esb wkwb/
po?AgNB dh ;zrhsk owk d/ esb wkwb/
u g[b; tb'A d' ZehnK dh gSkDZehnK dh gSkD
u g[b; tb'A d'
u g[b; tb'A d' ZehnK dh gSkD
u g[b; tb'A d'
u g[b; tb'A d' SZehnK dh gSkDZehnK dh gSkD
po?AgNB (fpT{o') e?B/vk d/ UANkohU ;{p/ d/ po?AgNB Sfjo dh 56 ;kbk
;zrhsk Sowk d/ esb d/ wkwb/ ftu ghb ohiBb g[b; B/ jkb jh ftu d'
SZehnK dh gSkD ehsh j?.
;zrhsk xo d/ r?o/i ftu r'bhnK Bkb rzGho zywh jkbs ftu fwbh ;h
ns/ T[; B{z T[; d/ gsh tZb'A j;gskb b? ikfJnk frnk ;h, fiZE/ T[; dh w"s
j' rJh. g[b; B/ ;hH ;hH NhH thH e?wfonK dh c[N/i dh wdd Bkb esb w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnkJh e?ohno e[nKN; B/ ;Nkc dh SKNh eoB dk
wkwb/ d/ d' SZehnK dh gSkD ehsh j?, i' ekb/ ozr dh ;?vkB eko ftu c?;bk fbnk j?. fJ; eqw ftu T[j 2500 s'A tX/o/ B"eohnK dh eN"sh eo/rk. fJ; s'A
;tko j' e/ nkJ/ ;B. fJe fdB gfjbK e[nKN; B/ e'o'BktkfJo; d/ ekoB j'J/ Gkoh B[e;kB d/ pko/
UANkohU dh ghb ohiB g[b; w[skpe po?AgNB dh ckofw;N ;zrhsk ikDekoh fdZsh ;h. J/nobkJhB dh f;vBh jtkJh nZv/ d/ nkb/-d[nkb/ eowukohnK
Sowk dk xo J/nog'oN o'v ns/ ezNoh ;kJhv vokJht d/ B/V/ fbB;N"e ns/ rkjeK d/ bJh pZ; ;/tk, jtkJh nZv/ 's/ ;kwkB dh d/yGkb ;w/s j'o ezwK B{z
vokJht ns/ NqhbkJhB p[b/tkov y/so ftu j?. ;zrhsk B{z T[; ;w/A fe;/ B/ nkT{N;'o; eoB dh :'iBk j?.
r'bh wko fdZsh id'A T[j xo d/ r?o/i ftu ;h. g[b; B{z SZe j? fe ;/vkB eko e[nKN; xo/b{ nkgo/SB d/ gqw[Zy n?AvfoT{ v/ftv B/ fejk fe wjkwkoh n?thJ/
ftu nkJ/ d' SZehnK B/ jh ;zrhsk B{z r'bh wkoh s/ w"e/ s'A coko j' rJ/. g[b; SB fJzv;Noh d/ bJh u[D"sh pD e/ nkJh j?. T[jBK B/ dZf;nk,''nkT{N;'of;zr dk
tb'A fJBQK dh sbkS S[o{ eo fdZsh rJh j?. r"osbp j? fe ;zrhsk Sowk d/ sohek ngBkT[D Bkb jo/e ;kb 100 vkbo fwbhnB dh pus j't/rh. ekoiekoh
gsh gfjbK po?AgNB d/ fjzd{ wzdo ftu g[ikoh ;h. pknd ftu T[BQK B/ fJe B/ T[jBK cowK dk Bkw BjhA dZf;nk fijBK s'A nkT{N;'of;zr ftu wdd bJh ikt/
rh. go nk;Nq/bhnk ftu tZvhnK nkT{N;'of;zr tkbhnK ezgBhnK vhBkNk (dnata),
ckow?A;h yohdh s/ t/u fdZsh. eowukohnK B/ dZf;nk T[j ni/ th ezw eodh
;h s/ pj[s fwjBsh iBkBh ;h. ;ft;g'oN (Swissport) ns/ w/Afzi n?thJ/SB (Menqies Aviation) jB.

28
28
28 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
28 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
28 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nk;Nq/bhnk B{z S'j rJh nKNoefNe
nk;Nq/bhnk B{z S'j rJh nKNoefNe
nk;Nq/bhnk B{z S'j rJh nKNoefNe
nk;Nq/bhnk B{z S'j rJh nKNoefNe
nk;Nq/bhnk B{z S'j rJh nKNoefNe
nk;Nq/bhnk L gfotko B{z y'dkJh d"okB fwb/
nk;Nq/bhnk L gfotko B{z y'dkJh d"okB fwb/
nk;Nq/bhnk L gfotko B{z y'dkJh d"okB fwb/
nk;Nq/bhnk L gfotko B{z y'dkJh d"okB fwb/
nk;Nq/bhnk L gfotko B{z y'dkJh d"okB fwb/
dh jtk, j'Jh pocpkoh
dh jtk, j'Jh pocpkoh
dh jtk, j'Jh pocpkoh
dh jtk, j'Jh pocpkoh
dh jtk, j'Jh pocpkoh
vkbo d/ ehwsh gZEo
vkbo d/ ehwsh gZEo
vkbo d/ ehwsh gZEo
35 35 35 35 350,, ,, ,000 vkbo d/ ehwsh gZEo vkbo d/ ehwsh gZEo
fdykfJnk frnk ;h.
fv;etoh u?Bb d/ fJZe gq?; fpnkB
ftu dZf;nk frnk fe pq?AN S?BB ns/
T[; d/ ihik JhEB t?;N B/ e[M xzfNnK
ftu gZSw d/ wkjo gkb t?;N dh wdd
Bkb ;'B/ d/ N[ZeV/ bZG/. ;'B/ d/ N[ZeV/ dh
ehws 350,000 vkbo j?. fpnkB d/
w[skpe, i/ T[j fJZe e[b?eNo B{z t/u/
iKd/ jB sK ;'B/ dk N[ZeVk Gko d/ fj;kp
Bkb T[BQK d/ nB[wkBs w[Zb Bkb'A 30
ch;dh tX/o/ fznkdk ftu fte ;edk
j?. S?BB B/ fJZe Nhth S'n ftu fejk,ºw?A
wzBdK jK fe fJj ;kv/ bJh tZvk w"ek
j?.'' T[jBK B/ dZf;nk,ºfJj Xosh d/ E'VQk
nzdo eoe/ ;h.''
fpnkB w[skpe, fJj i'Vk eJh
w?bpoB (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ dZyDh g{oph ;{fpnK d/ e[M fJbkfenK ftu
wjhfBnK s'A gofwN bJh fJzszko eo
nzNkoefNe jtk ekoB pocpkoh j'Jh j?. fJE'A d/ fBT{ ;kT{E t/b;, fteN'ohnk d/
fojk ;h, fi; Bkb T[j T[; y/so ftu
e[M fJbkfenK ns/ s;wkBhnk Nkg{ d/ poc dh ukdo ftu YZehnK ;VeK ns/
;'B/ dh y'i S[o{ eo ;ed/. t?;N B/ fejk
w?dkB d/yD B{z fwb oj/ jB. eJh b'e fJ; pocpkoh dhnK s;thoK ;'Sb whvhnk
fe T[; dk nB[wkB j? fe T[;B/ uko
's/ th S/no eo oj/ jB. fJE/ s/z jtktK d/ Bkb poc gJh j? fi; ekoB eJh ;VeK
;kbK ftu ;'B/ d/ jzkoK S'N/ N[ZeV/ fJeZm/
g{oh soQK pzd j' rJhnK jB go ;EkBe fBtk;h fJ; s'A go/SkB j'D dh pikJ/ y[S
ehs/ jB.T[jBK B/ fejk,ºfJj fBSfus
jB.
o{g Bkb ;G s'A wjZstg{oD y'iK ftu'A
w";w ftfrnkBeK dk nkyDk j? fe jcs/ d/ nkfyo sZe pocpkoh ikoh oj/rh
fJZe j?. fJe fdB ftu d' tZv/ N[ZeV/
ns/ fJ; ekoB e[M fJbkfenK ftu fJe whNo sZe poc iwQk j' ;edh j?. ftfrnkBeK
fwbDk ekch j?okBhiBe j?.''
B/ fusktBh fdZsh j? fe okiXkBh e?Bpok ftu s/z ;od jtktK uZb ;edhnK jB
iBtoh 2013 ftu, fJZe S[ehB
ns/ skgwkB j'o xZN j' ;edk j?. fJe nzrq/zh t?Zp;kJhN w[skpe dZyDh-g{oph
y'ih B/ 5H5 feb'rqkw Gko dk fJZe
;{fpnK d/ e[M fJbkfenK ftu jo ;kb poc g?Adh j? go fJ; tko j/mb/ fJbkfenK
;[Bfjoh N[ZeVk bZfGnk ;h.;kb 1851
ftu th uzrh pocpkoh j' ojh j? i' j?okB eoB tkbh j?. f;vBh s'A pkjo ikD
d/ pknd s'A fJ; y/so ftu ;'Bk fBozso
tkbhnK ;VeK nfij/ b'eK Bkb GohnK j'JhnK jB i' poc Bkb Go/ w?dkB d/yD
gkfJnk ik fojk j? go wkJhfBzr n?e;u/
bJh fBeb/ jB. fJ; Bzko/ B{z d/yD B{z nkJ/ b'eK tZb'A fejk frnk fe fijV/ b'e
Ai r'bv Skg d/ wkbe e"ovb e?AN B/
poc d/yD bJh :ksok BjhA eo ;ed/ ns/ fznkdk g?;/ you BjhA eo ;ed/ T[BQK
2013 ftu fejk fe seBkb'ih nkX[fBe
bJh fJj uzrk w"ek j?.
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ vkbo dh ehws d/ d' tZv/ gZEo d/ N[ZeV/ ;zGktBktK bJh fJZe zo{oh ;jkfJsk pD
fteN'ohnk ;{p/ ftu fJe gfotko B{z fwb/ jB. d'jK gZEoK dk tzB 3H5 rJh j?. e?AN B/ fejk,ºg[okD/ fdBK ftu
nk;Nq/bhnkJh ;oeko ftd/ u c;/u c;/
nk;Nq/bhnkJh ;oeko ftd/
nk;Nq/bhnkJh ;oeko ftd/ y'dkJh d"okB ehwsh gZEo d/ N[ZeV/ fwb/ feb'rqkw j?. fJj N[ZeV/ T[;/ fdB wkJhBo f;oc ;'Bk d/y iK wfj;{; eo
nk;Nq/bhnkJh ;oeko ftd/ u c;/
nk;Nq/bhnkJh ;oeko ftd/SK K K K K 'u c;/u c;/
jB. n;b ftu fteN'ohnk ftu ;'B/ dh fteN'ohnk d/ skoBr[Zbk B/V/ fwb/, fit/ ;ed/ ;B go j[D fvN?eNoK Bkb T[j
y'dkJh eoB tkb/ ftneshnK B{z A fe fv;etoh u?Bb 's/ ''nk;Nq/bhnkJh fJ; B{z ;[D ;ed/ jB.º
fJfsjk;e ;'B/ d/ w?dkB ftu 350,000 r'bv jzNoz'' d/ fJZe n?gh;'v ftu
BkrfoeK dh eo/rh ;jkfJsk L w"oh;B
BkrfoeK dh eo/rh ;jkfJsk L w"oh;B
BkrfoeK dh eo/rh ;jkfJsk L w"oh;B
BkrfoeK dh eo/rh ;jkfJsk L w"oh;B
BkrfoeK dh eo/rh ;jkfJsk L w"oh;B
nk;Nq/bhnk d/ r[nKYh d/ u uhB tZb'Au uhB tZb'A
nk;Nq/bhnk d/ r[nKYh d/ u uhB tZb'A
nk;Nq/bhnk d/ r[nKYh d/
nk;Nq/bhnk d/ r[nKYh d/
nk;Nq/bhnk d/ r[nKYh d/S 'u uhB tZb'Au uhB tZb'A
e'o'Bk t?e;hB dk gohyD, fgnk py/Vk
e'o'Bk t?e;hB dk gohyD, fgnk py/Vk
e'o'Bk t?e;hB dk gohyD, fgnk py/Vk
e'o'Bk t?e;hB dk gohyD, fgnk py/Vk
e'o'Bk t?e;hB dk gohyD, fgnk py/Vk
ftu ;fEs fJ; ezgBh Bkb jkb/ sZe
;zgoe BjhA j' gkfJnk j?. ezgBh dk fJe
't?e;hB/SB ;N/Nw?AN' d;skt/z dZ;dk
j? fe fJZE/ 10 ;szpo B{z uhB d/ 48
eowukohnK 's/ ;ko; e'ft-2 dh
t?e;hB B{z N?;N ehsk frnk ;h. fog'oN
d/ w[skpe, gkg{nk fBT{ frBh d/ f;js
ftGkr dk efjDk j? fe t?e;hB/N j'D
tkb/ b'eK 's/ fJ; d/ eJh uzr/-p[o/ Bshi/
j' ;ed/ jB.
T[ZE/ w?fBzr B/ uhB d/ okid{s fST{
fpzr B{z fuZmh fby e/ fJ; wkwb/ 's/ uhBh
;oeko d/ ;gZSNheoB dh wzr ehsh j?.
nk;Nq/bhnk, gkg{nk fBT{ frBh dk
r[nKYh j? ns/ ftd/Sh ;jkfJsk dk ;G
s'A tZvk e/Ado j?. dh nk;Nq/bhnB dh
fog'oN d/ w[skpe, uhB B/ oki dh
e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh ;e"N w"oh;B B/ fejk fe T[jBK dh
wbehns tkb/ T[dwK d/ eowukohnK
;oeko e'o'BktkfJo; ;zeN d/ Bshi/ ti'A ftd/SK ftu c;/ BkrfoeK dh ;jkfJsk dh tos'A eoe/ fJbke/ ftu e'o'Bk
ns/ ;woEB eoBk ikoh oZy/rh. ;wkuko J/iz;h fSBj{nk dh fog'oN ftu dZf;nk t?e;hB dk gohyD S[o{ ehsk j?. nk;Nq/
frnk j? fe gZsoekoK B{z ;zp'fXs eod/ j'J/ w"oh;B B/ y[bk;k ehsk fe T[jBK B/ ftd/ bhnk dh ;oeko B/ fJ; wkwb/ 's/
S wzsoh w?ohi gkfJB/, oZfynk wzsoh fbzvk o/B'bvz ns/ rqfj wkwfbnK d/ wzsoh
ibdpkzh ftu e'Jh fpnkB BjhA fdZsk
ghNo vZNB B{z fejk j? fe T[j nk;Nq/bhnkJh b'eK dh wdd eoB bJh ftebg g/S g'oN w'o;ph (fpT{o') rb'pb gZXo v/ftv w?fBzr B/ gkg{nk fBT{ frBh ftu
j?.
eoB, i' T[j xo BjhA b? ;ed/. 's/ ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB pDkT[D e'ftv-19 t?e;hB 's/ j'D tkb/ NqkfJb fJZE/ dZ; dJhJ/ fe gkg{nk fBT{ frBh
T[jBK B/ fejk,''n;hA wzBd/ jK fe T[BQK ftu'A e[M w[Seb jkbksK ftu jB.'' ftu bZr/ j'J/ jB. uhB th fJ; d"V iK N?;fNzr B{z p?B eo fdZsk ;h. pknd 90 bZy b'eK dh nkpkdh tkbk fJe
w"oh;B B/ fJj th fejk,'';kvhnK e"A;bo NhwK T[BQK ;fEshnK ftu T[BQK dh ;jkfJsk ftu Skwb j?. j[D uhB dh fJe wkJhfBzr ftu gsk uZfbnk fe okSNoh f;js rohp d/S j?. fJZE/ fznkdkso b'e y/sh
bJh fJZe tXhnk ezw eo ojhnK jB ns/ n;hA T[BQK jkbsK ftu T[BQK dh wdd ezgBh B/ gkg{nk fBT{ frBh ftu nkgD/ ftGkr B/ fJZE/ fe;/ th soQK d/ t?e;hB
's/ fBoGo jB. d/S ftu j[D sZe
eoB ns/ T[BQK e?Ag; d/ nzdo xo gkT[D ftu T[BQK dh ;jkfJsk eoB bJh tX/o/ ezw NhekeoB NqkfJb ftu e'ftv-19 d/ NqkfJb dh wBz{oh BjhA fdZsh ;h. w?fBzr
e'ftv-19 d/ 361 wkwb/ doi ehs/ rJ/
eoKr/.'' w"oh;B dhnK fNgDhnK T[; ;w/A nkJhnK id'A T[jBK B/ nzsookSNoh s"o fybkc eowukohnK dh fJfwT{fBNh tXD B/ S[Zeotko B{z nkgD/ fpnkB ftu jB, fijBK ftu'A uko b'eK dh w"s j'Jh
's/ gj[zuD tkfbnK' s/ nk;Nq/bhnk dh e?g u[ZeD s'A fJBeko eo fdZsk, i' fJ; ;w/ dk dkntk ehsk j?. fJj fog'oN 'dh fejk,''gkg{nk fBT{ frBh ftu nk:ks j?. Gkt/fe fgSb/ fJe wjhB/ s'A fJZE/
A gqsh jcs/ 4,000 's/ fBoXkos ehsk frnk j?. nk;Nq/bhnB' Bkw dh nypko ftu th j'D tkbh fe;/ th t?e;hB B{z okSNoh
e'o'BktkfJo; d/ wkwb/ ekch s/zh Bkb
ftd/SK ftu bZrGr 19,000 nk;Nq/bhnkJh t;BheK B/ d{sktk;K B{z dZf;nk j? gqekfSs j'Jh j?. fog'oN d/ w[skpe, f;js ftGkr s'A gqtkBrh fwbDh zo{oh
tXD bZr/ jB. d/S dh okiXkBh g'oN
fe T[j d/S gosDk ukj[zd/ jB. SBhtko sZe, nk;Nq/bhnk ftu 24,602 e'o'BktkfJo; gkg{nk fBT{ frBh d/ f;js wzsoh i/bNk j?. NqkfJb d/ ;ko/ zo{oh gVknK, gq'N'ekb
w'o;ph ftu wjkwkoh B{z ezNo'b eoB
wkwfbnK dh g[SNh j'Jh ;h. fgSb/ 24 xzfNnK ftu Bt/A wkwfbnK dh frDsh ftu tKr B/ fejk fe f;js wzsokb/ wkJhfBzr ns/ gqfefonktK s'A t?e;hB dk bzxDk bJh eofcT{ brkfJnk frnk j?. d[Bhnk
200 dk tkXk j'fJnk j?. ;G s'A tZX gqGkfts oki fteN'ohnk ftu j'JhnK 13 ezgBh (okw{ fBe' w?B/iw?AN) d/ fJ; dknt/ zo{oh j?. Bkb jh T[j ftSt f;js Go ftu e'o'BktkfJo; d/ j[D sZe 2
BthnK w"sK Bkb woB tkfbnK dh frDsh 472 s'A tZX e/ 485 j' rJh j?.fteN'ohnk dh iKu eo fojk j?. fJ; B{z b?e/ ekch ;zrmB s'A gqh etkbhckJhv j'Dh ukjhdh
eo'V 28 bZy s'A tX/o/ wkwb/ ;kjwD/
B/ SBhtko B{z tkfJo; d/ 182 Bt/A wkwfbnK dh g[SNh ehsh, id'A fe fBT{ ;kT{E t/ fttkd yVQk j' frnk j?. j?.''
nk u[Ze/ jB. fJjBK ftu'A 7 bZy 97
bz ftu e[JhBzb?Av B/ 9 j'o wkwfbnK dh g[SNh ehsh. 'B?SBb g?v/fwe fo;gK; ezNo'bo' gkg{nk fBT{ frBh d/ wdKr Sfjo
jzko s'A tX/o/ dh w"s j' u[Zeh j?.

29
29
29 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
29 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
29 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
eqkJh;Nuou w;fid d/ jwbkto
eqkJh;Nuou w;fid d/ jwbkto nk;Nq/bhnk L 1
eqkJh;Nuou w;fid d/ jwbkto
eqkJh;Nuou w;fid d/ jwbkto
eqkJh;Nuou w;fid d/ jwbkto
nk;Nq/bhnk L 1 ;kb d/ pZu/ B{z j[zdh j? i/b, uouk ;kb d/ pZu/ B{z j[zdh j? i/b, uouk
nk;Nq/bhnk L 1
nk;Nq/bhnk L 1 ;kb d/ pZu/ B{z j[zdh j? i/b, uouk
nk;Nq/bhnk L 10 ;kb d/ pZu/ B{z j[zdh j? i/b, uouk ;kb d/ pZu/ B{z j[zdh j? i/b, uouk
pq?ANB N?o/AN dh ;[DtkJh
pq?ANB N?o/AN dh ;[DtkJh
pq?ANB N?o/AN dh ;[DtkJh
pq?ANB N?o/AN dh ;[DtkJh S[o{[o{ [o{[o{ [o{
pq?ANB N?o/AN dh ;[DtkJh
u nkfJnk fto'X eo fojk 12 ;kbk w[zvk
u nkfJnk fto'X eo fojk 12 ;kbk w[zvk
u nkfJnk fto'X eo fojk 12 ;kbk w[zvk
'u nkfJnk fto'X eo fojk 12 ;kbk w[zvku nkfJnk fto'X eo fojk 12 ;kbk w[zvk
nk;Nq/bhnkJh w{b d/ t;BheK d/
pZu/ fJ; fB:w Bkb ;G s'A tZX gqGkfts
j[zd/ jB. nk;Nq/bhnB fJz;NhfuT{N nkc
j?bE n?Av t?bc/no d/ nzefVnK d/
w[skpe 2018-19 ftu nk;Nq/bhnk
ftu fjok;s ftu 10 s'A 13 ;kb dh
T[wo d/ bZrGr 600 pZu/ ;B ns/ T[jBK
ftu'A 65 ch;dh s'A tX/o/ nkfdtk;h iK
N'o/; ;Nq/N nkJhb?Avo pZu/ ;B. j?okBh
dh rZb j? fe nk;Nq/bhnkJh w{b d/
t;Bhe nk;Nq/bhnk dh e[Zb nkpkdh dk
f;oc 3 ch;dh jB. ;?N/Af;zr
n?vtkfJioh e"A;b nkc fteN'ohnk d/
fJ; ;kb gqekfSs fJe j'o ftSb/SD s'A
fJj gsk uZfbnk j? fe nkfdtk;h ns/
N'o/; ;Nq/N nkJhb?Avo pZfunK B{z j'o
pZfunK dh s[bBk ftu 17 r[Dk
fznkdk i/b ftu pzd ehsk iKdk j?.
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnk ftu 2021 sZe Nfbnk T[Zsoh y/so ftu fJj do 43 r[Dk tZX
t?fbzrNB (fpT{o') fBT{zhb?Av ftu fgSb/ ;kb eqkJh;Nuou ftu d' w;fidK
10 ;kb s'A S'Nh T[wo d/ pZu/ B{z frqcsko fgSb/ wjhB/ d/S dh ;z;d B/ T[wo j?.
ftu j'J/ jwb/ ftu 51 b'eK dk esb eo fdZsk frnk ;h. fJ; esb/nkw d/ d'Sh
ehsk ik ;edk j?. fJ; T[wo d/ pZu/ B{z tXkT[D Bkb i[V/ fJe gq;skt B{z 2021 d[Bhnk Go ftu pb?e bkJht; w?No
nk;Nq/bhnkJh ;[gohfw;N B{z T[; jwb/ s'A pu/ b'eK dk ;kjwDk eoBk fgnk id'A
d'Sh eoko fdZsk ik ;edk j?, ndkbs sZe fJj efjzd/ j'J/ Nkb fdZsk fe jkb/ nzdb'B B{z ;woEB
T[; dh ;zk dh ;[DtkJh eqkJh;Nuou ftu uZb ojh ;h.
ftu g/S ehsk ik ;edk j? ns/ i/b dh fJ; B{z ;wMD ns/ fJ; Bkb BfiZmD g{oh d[Bhnk ftu pb?e bkJht;
phHphH;hH dh fog'oN w[skpe, pq?ANB N?o/AN B{z T[; d/ ehs/ ezwK bJh T[wo e?d dh
;zk ;[DkJh ik ;edh j?. fJZE/ tehbK, bJh j'o ;wK ukjhdk j? go thotko B{z w?No nzd'bB B{z ;woEB fwfbnk. nk;Nq/
;zk ;[DkJh ik ;edh j?.N?o/AN B{z wkou ftu 51 esbK, 40 esbK dh e'fSS ns/
vkeNoK ns/ nkfdtk;h nfXekoK d/ nk;Nq/bhnB e?ghNb N?foNoh (J/H;hHNhH) bhnk ftu th fjok;s ftu ekb/ b'eK
nZstkd d/ fJZe d'S ftu d'Sh mfjokfJnk frnk ;h. ghVs gfotko ns/ ghVs
ekoe[zBK d/ rmi'V dh nrtkJh ftu B/ T[wo tXkT[D d/ bJh t'fNzr ehsh dh w"s B{z ysw eoB d/ bJh ns/ B;bh
gfotkoe w?Apo ;[DtkJh d"okB p'bDr/, i' uko fdBK sZe uZbD dh nk; j?.
fJe nzd'bB nk;Nq/bhnk ftu ngokfXe ;h. fJj T[; ftuko B{z ekB{zBh pDkT[D ftseo/ B{z d{o eoB bJh Bt/A f;o/ s'A
fJj ;[DtkJh eqkJh;Nuou Sfjo d/ e'oNjkT{; ftu j't/rh, fiZE/ N?o/AN B/
fzzw/tkoh dh T[wo 10 ;kb s'A tXk e/ dh fdSk ftu gfjbk edw ;h, fi; Bkb ;zxoS S[o{ j'J/ jB. nk;Nq/bhnk
wkou 2019 ftu jwb/ B{z nzikw fdZsk ;h. gfjbk ;?SB ;'wtko ;t/o/ S[o{ j'fJnk,
xZN'-xZN 14 ;kb sZe eoB bJh z'o fJ; d/ ;woEeK ftu fJe nk; pDh j?. fJz;NhfuT{N Bkw d/ nk;Nq/bhnk d/ fJe
e'ftv-19 gkpzdhnK dk noE j? fe w[Zy ndkbs dk ewok w[ekpbsB ykbh j?.
d/ fojk j?. fJjBK d/SK ftu j? xZN'-xZN fEze-N?Ae ns/ u/Ai dh foekov Bkw d/
N?o/AN, 29, i' fBT{ ;kT{E t/bz dk ofjD tkbk j?, B/ gfjbK d'SK s'A fJBeko
d[i[nkB j{iB Bkw d/ 12 ;kb d/ ngokfXe T[wo fJe nkfdtk;h-bhvofSg tkb/ fBnK
eo fdZsk ;h ns/ i{B ftu T[; B/ w[eZdw/ dk ;kjwDk eoB s'A gfjbK gNhSB B{z
nk;Nq/bhnkJh w[zv/ B/ fgSb/ ;kb d[Bhnk d[Bhnk Go ftu xZN'-xZN rmi'V B/ i[bkJh dh fJe ;'X ftu fJj
gbfNnk ;h. j[D T[; B{z xZN' xZN 17 ;kb dh ;zk ;[DkJh ik ;edh j? go wkwb/
dk fXnkB fJ; tZb fdtkfJnk ;h. T[; ngokfXe T[wo tZy-tZy j?.fznkdkso ;[Mkn fdZsk fe fznkdkso nk;Nq/
dh gqXkBrh eoB tkb/ jkJh e'oN d/ iZi i;fN; e?woB w?Avo e'b T[; B{z T[wo
B/ fejk ;h,''w?A ukj[zdk jK fe pkbr :{ogh d/SK ftu T[j T[wo tZX j? fit/A bhnkJh b'eK B/ ngokfXe fzzw/tkoh dh
e?d dh ;zk fpBK fe;/ g?o'b dk d/D dk nfXeko j?. fJj ;zk fBT{zhb?Av ftu
b'e 10 ;kb d/ pZfunK B{z i/b ftu iowBh ftu 14 ;kb dh T[wo ftu T[wo tXk e/
gfjbK ed/ BjhA fdZsh rJh.
gkT[Dk pzd eo d/D.'' fJ; nkfdtk;h ngokfXe fzzw/tkoh s?n ehsh iKdh j?. 14 ;kb iK T[; s'A tZX eoB dk
w[zv/ B/ ;z:[es okSNo wB[Zyh nfXeko g[osrkb ftu 16 ;kb ns/ bezwpor ;woEB ehsk j?.
nk;Nq/bhnk d/ ;kpek ghHn?ZwH dh
nk;Nq/bhnk d/ ;kpek ghHn?ZwH dh
nk;Nq/bhnk d/ ;kpek ghHn?ZwH dh gohSd B{z ;zp'fXs eofdnK nk;Nq/bhnkJh ftu 18 ;kb j? idfe fJzrb?Av ns/ t/ ekB{zB Bkb i[V/ ;w{j bzp/ ;w/A s'A
nk;Nq/bhnk d/ ;kpek ghHn?ZwH dh
nk;Nq/bhnk d/ ;kpek ghHn?ZwH dh
;e{b f;;Nw B{z ngBkT[D ftu nkgD/ bz ftu th xZN'-xZN ngokfXe T[wo efj oj/ jB fe pZfunK B{z i/b ftu pzd
;zxoSK dk fpnkB fdZsk ns/ fJj th 10 ;kb j?. ;kb 2019 ftu pkb eoB Bkb ngokX xZN BjhA j[zd/ ns/
sphns ftrVh, ehsk frnk nkgo/
sphns ftrVh, ehsk frnk nkgo/SBB BB B
sphns ftrVh, ehsk frnk nkgo/ dZf;nk fe fe; soQK nkfdtk;hnK ns/ nfXekoK 's/ ;z:[es okSNo dh ew/Nh xZN T[wo d/ pZfunK B{z ngokfXe fBnK
sphns ftrVh, ehsk frnk nkgo/
sphns ftrVh, ehsk frnk nkgo/
w{b t;BheK Bkb i[Vh f;Zfynk pZfunK B/ ;ko/ d/SK B{z ngokfXe fzzw/tkoh dh gqDkbh ftu fyZuD Bkb fJ; rZb dh
B{z i/b s'A pkjo oZyD ftu wdd eo xZN'-xZN T[wo 14 ;kb sZe tXkT[D ;zGktBk fznkdk pD iKdh j? fe T[jBK
;edh j?. dh f;ckfoS ehsh ;h. dk GftZy ;bkyK d/ fgZS/ jh phsD tkbk
;zk dh T[wo tXkT[D dk gq;skt nkfdtk;h pZu/ ;G s'A tZX gqGkfts j?.
e'ftv-19 ;oho d/ fejV/ nzrK s/ eodk j? wko,
e'ftv-19 ;oho d/ fejV/ nzrK s/ eodk j? wko,
e'ftv-19 ;oho d/ fejV/ nzrK s/ eodk j? wko,
e'ftv-19 ;oho d/ fejV/ nzrK s/ eodk j? wko,
e'ftv-19 ;oho d/ fejV/ nzrK s/ eodk j? wko,
ftfrnkBhnK ehs/ j?okB eod/ y[bk;/
ftfrnkBhnK ehs/ j?okB eod/ y[bk;/
ftfrnkBhnK ehs/ j?okB eod/ y[bk;/
ftfrnkBhnK ehs/ j?okB eod/ y[bk;/
ftfrnkBhnK ehs/ j?okB eod/ y[bk;/
c/cfVnK d/ Bkb fbto 's/ th n;o
wov'e :{Bhtof;Nh d/ gq'c?;o i/o/wh
fBe'b;B B/ fejk fe fJj nfXn?B fJ;
bJh th wjZstg{oB j? feT[Afe fJj
dZ;dk j? fe e'o'Bk dk fJBc?eSB j'D
's/ ;oho d/ eJh nzr gqGkfts j[zd/ jB.
fJ; dk ;G s'A tX/o/ n;o c/cfVnK 's/
g?Adk j? s/ eJh wohzK ftu fbto yokp
j'D d/ ;ze/s fwb/ jB. T[BQK fejk fe
eJh w?Nkp'fbe chuo nkw gqhyDK ftu
cV/ BjhA ik ;ed/ s/ ;w/A d/ Bkb fJ;
ftu pdbkn j'D Bkb phwkohnK j'o
w?bp'oB (fpT{o') e'o'Bk tkfJo; d/ d/ Bw{B/ fJeZm/ ehs/ s/ T[BQK dk fwbkB tX iKdhnK jB. nfij/ ftu ;kvk
fJBc?eSB dk gsk brkT[D d/ bJh f;jswzd b'eK d/ Bw{fBnK Bkb ehsk, w?Nkp'fbe wkvb ekch wddrko j'
ftfrnkBhnK B/ fJe nfijk w?Nkp'fbe sKfe fJj rZb fBoXkfos ehsh ik ;e/ ;edk j? s/ ;wK ofjzfdnK b'eK dh phwkoh
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ ;kpek gqXkB wzsoh i"B jktov dk f;vBh d/
wkvb ftef;s ehsk j?, i' fJj nzdkzk fe d'tK ;w{jK d/ Bw{fBnK ftu eh dk fJbki j' ;edk j?.
fJZe j;gskb ftu nkgo/SB j'fJnk j?. ;wkuko u?Bb 9 fBT{z ;wMdk j? fe 81
brk ;edk j? fe tkfJo; ;oho d/ fejV/ w?Nkp'fbe fGzBsktK jB. fJ; bJh pZfunK 's/ fznkdk n;o
;kbk pz[or B{z nZi gfjbK f;vBh d/ okfJb B"oE S'o gqkJht/N j;gskb ftu
fjZf;nK B{z B[e;kB gj[zuk fojk j?. pdb iKdh j? g{o/ ;oho dh e?fw;Nqh BjhA eodk e'o'Bk
fbikfJnk frnk ;h ns/ T[; s'A pknd ng?Afve; wsbp gEoh Bkb ghVs j'D s'A
ftfrnkBhnK B/ fejk fe fJ; wkvb d/ y'iekoK B/ fejk fe Bw{fBnK ftu pZfunK ftu e'o'Bk dk n;o xZN
pknd T[jBK dk nkgo/SB ehsk frnk ;h.gfjbK fJj dZf;nk frnk ;h fe jktov
okjhA nfXn?B d"okB T[BQK B{z gsk eJh phwkohnK d/ pkfJUbkfieb feT[A j' iKdk j?, fJ; rZb dk
dk j;gskb ftu fJj fB:fws f;js gohyD ;h ns/ fJj e'ftv-19 Bkb ;pzXs
bZfrnk fe e'o'Bk tkfJo; wbNh- fczrofgqzN fwb/, fi; ftu fbto d/ yokp ftfrnkBhnK B/ gsk brk fbnk j?.
BjhA ;h.
nkorB w?Nkpkfbe fvzhz j? wsbp fJj j'D, vkfJpNhz s/ e'o'Boh jkoN fvzhz nwohek dh :{Bhtof;Nh nkc N?e;k;
jktov d/ dcso d/ fJZe p[bko/ B/ th ;wkuko J/iz;h B{z dZf;nk fe T[jBK dh
fe fJe nfijh phwkoh i' ;oho d/ d/ yso/ th Skwb jB. T[BQK fejk fe i' j?bE ;kJhA; ;?ANo d/ ftfrnkBhnK B/
f;js bJh e'Jh tZvh fuzsk BjhA j? ns/ nkgo/SB d/ pknd T[j mhe j' oj/ jB.
fznkdkso nzrK B{z gqGkfts eodh j?. b'e ;ko;-;hUth-2 tkfJo; Bkb fejk fe wB[ZyK ftu fwbD tkbk nD{
jktov B/ 1996 s'A 2007 dofwnkB nk;Nq/bhnk d/ 25t/A gqXkB wzsoh ti'A ;/tk
T[BQK fejk fe e'o'Bk dk fJBc?eSB j'D fJBc?efNv ;B, T[BQK ftu fJBQK o'rK J/Afi:'N/Af;B iK J/H;hHJhH-2 BpkbrK d/
fBGkJh.fJj e"wh B/sk d/ nj[d/ dk d{ik ;G s'A bzpk ekoiekb j?. T[j 1985 s'A
's/ Bk f;oc ;kj ;pzXh ;wZf;nktK dh bzpk n;o d/yD B{z fwfbnk j?. T[BQK w[ekpb/ pZfunK ftu xZN frDsh ftu
1989 ns/ fco 1995 s'A 2007 sZe fbpob gkoNh d/ B/sk oj/. jktov dh
j[zdhnK jB pbfe fJ; Bkb w?Nkp'fbe fejk fe id'A th e'Jh ftnesh fJ; soQK fwbdk j?. fJj nD{ e'o'Bk tkfJo; B{z
nrtkJh tkbh ;oekoK 200 ftu e/ftB o[v dh b/po gkoNh s'A jkoB s'A gfjbK
wsbp gkuB fefonk ;pzXh fteko th dhnK phwkohnK dh ug/N ftu nkT[Adk e'fSektK sZe gj[zukT[D ftu wdd
brksko uko u'DK fiZshnK ;B.
;kjwD/ nkT[D bZrd/ jB. j? sK e[M ;w/A d/ bJh fJj eodk j?. ftfrnkBhnK dk efjDk j?
nj[d/ 's/ ofjzd/ j'J/ ;kpek gqXkB wzsoh 1996 d/ g'oN nkoEo esb/nkw ns/
fJ; nfXn?B d/ bJh nk;No/bhnk pkfJUbkiheb fczrofgqzN g{o/ ;oho dh fe pZfunK ftu o'r gqsho'Xe gqDkbh
ihHn?;HNhH d/ bkr{ j'D s'A pknd nk;Nq/bhnk d/ fJfsjk;e pzd{e ekB{zBK B{z bkr{
dh wov'e :{Bhtof;Nh s/ fpqN/B dh e?fw;Nqh pdb fdzdhnK jB, fi; dk n;o feS'oK d/ w[ekpb/ nbZr sohe/ Bkb ezw
eoB 's/ nkgD/ ekoiK bJh wSj{o jB.fgSb/ ;kb nkgD/ 80t/A iBwfdB dh :kd
e?Afpqi :{Bhtof;Nh d/ y'iekoK B/ e'o'Bk ;oho d/ eJh nzrK ftu d/yD B{z fwbdk eodh j? fi; Bkb pZfunK ftu rzGho
ftu jktov B/ ;wkuko J/iz;h B{z dZf;nk ;h fe T[j nkgD/ f;vBh d/ xo d/ pkjo
gkz/fNt o'rhnK d/ fJe ;w{j s'A gbkzwk j?. phwkoh j'D dk ysok xZN ofjzdk j?.
nkgDh otkfJsh ;?o eod/ j'J/ pj[s y[S jB.

3 3 3 3 30 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
szdo[;s j'D d/ pkti{d e'o'Bk dh bg/N
szdo[;s j'D d/ pkti{d e'o'Bk dh bg/N
szdo[;s j'D d/ pkti{d e'o'Bk dh bg/N
szdo[;s j'D d/ pkti{d e'o'Bk dh bg/N
e?B/vk ;oeko B/ fJ; th szdo[;s j'D d/ pkti{d e'o'Bk dh bg/N
e?B/vk ;oeko B/ fJ; th
e?B/vk ;oeko B/ fJ; th s/ rJ/
e?B/vk ;oeko B/ fJ; th s/ rJ/s/ rJ/
e?B/vk ;oeko B/ fJ; thz/ / / / / 's/ rJ/s/ rJ/
ftu nkJ/ B"itkB, ;[DkJh jZv phsh
ftu nkJ/ B"itkB, ;[DkJh jZv phsh
ftu nkJ/ B"itkB, ;[DkJh jZv phsh
ftu nkJ/ B"itkB, ;[DkJh jZv phsh
b'eK B{z fdZsh tZvh okjs
b'eK B{z fdZsh tZvh okjs
b'eK B{z fdZsh tZvh okjs ftu nkJ/ B"itkB, ;[DkJh jZv phsh
b'eK B{z fdZsh tZvh okjs
b'eK B{z fdZsh tZvh okjs
ikDekoh ;KMh ehsh j?. B"itkB thvhU
pDk e/ nkgD/ szop/ ;KM/ eo oj/ jB.
fJe 21 ;kbk B"itkB B/ dZf;nk fe
gfjbK T[j szdo[;s ;h go e'o'Bk j'D
's/ T[; B{z ewz'oh wfj;{; j'Jh s/ T[; dk
ykD-ghD B{z fdb BjhA eodk ;h. T[j
ukj[zdk ;h fe T[j fjZb/ th Bk s/ b/fNnk
oj/. T[; d/ ekoB T[; dh wK th phwko
j' rJh s/ j;gskb ftu Gosh eoBh
gJh. 24 ;kbk e[Vh B/ dZf;nk fe id
T[j e'o'Bk d/ fJbki bJh j;gskb ftu
Gosh j'Jh ;h sK T[; B{z f;oc i[ekw
;h, jkbKfe pj[s/ b'eK B{z ;kj b?D ftu
;wZf;nk g/S j' ojh ;h. T[; d/ ewo/
ftu w"i{d d' e'o'Bk wohzK dh w"s j'
rJh ;h s/ T[j ekch vo rJh ;h. fJe
20 ;kbk B"itkB B/ dZf;nk fe T[j
;ohoe o{g s'A fpbe[b fcZN j? s/ T[j
fizw iKdk j? go fJ; d/ pkti{d T[j
N'oKN' (fpT{o') e'o'Bk tkfJo; dk vk ftu eJh szdo[;s B"itkB e'o'Bk e'o'Bk tkfJo; dh bg/N ftu nk frnk.
efjo g{oh d[Bhnk ftu ikoh j? s/ fJ; tkfJo; dh bg/N ftu nkJ/ jB. T[; B/ fejk fe T[; B{z gfjbK th i[ekw
bJh jo d/S fJ; s'A puD bJh T[gkn e?B/vk ftu 20 s'A 29 ;kbk j[zdk ofjzdk ;h go fJ; tko T[j e'o'Bk
eo fojk j?. fejk iKdk ;h fe pz[or s/ B"itkB e'o'Bk tkfJo; d/ fSeko j'J/ dh bg/N ftu nk frnk. jkbKfe fJBQK
ewz'o b'e tX/o/ e'o'Bk tkfJo; d/ jB. e'o'Bk ghVs j'J/ fJBQK B"itkBK B/ ;kfonK B/ e'o'Bk 's/ fiZs jk;b eo
fSeko j[zd/ jB go nfijk BjhA j? e?B/ e'o'Bk Bkb izr d/ T[BQK d/ szop/ pko/ bJh s/ j[D f;js:kp jB.
UNktk (fpT{o') e?B/vk ftu fijV/ b'e ftzNo thz/ 's/ rJ/ jB, T[j toe
gofwN bJh ngbkJh eo ;ed/ jB. fJwhrq/SB, ofcT{ih ns/ e?B/vhnB Bkrfoe
jKreKr u ftnesh B{z d{ih tko j'fJnk e'o'Bk,
jKreKr
jKreKr
jKreKr u ftnesh B{z d{ih tko j'fJnk e'o'Bk,u ftnesh B{z d{ih tko j'fJnk e'o'Bk,
(nkJhH nkoH ;hH ;hH) tb'A whvhnk ftu fJj obhz ikoh ehsh rJh j? fe n;EkJh jKreKr 'u ftnesh B{z d{ih tko j'fJnk e'o'Bk,u ftnesh B{z d{ih tko j'fJnk e'o'Bk,
t;Bhe i' gfjbK jh B"eoh dh g/SeS Bkb e?B/vk ftu jB, T[j ezw eo ;ed/ jB
go fJj fB:w 24 ;szpo s'A pknd nkT[D tkb/ :ksohnK bJh BjhA j't/rk. fJ;
B{z yk; ;bkj
ftfrnkBhnK dh B{z yk; ;bkj
ftfrnkBhnK dh
B{z yk; ;bkj
ftfrnkBhnK dh
ftfrnkBhnK dh
ftfrnkBhnK dh WHO B{z yk; ;bkj B{z yk; ;bkj
;w/A e?B/vk ftu w"i{d e"wKsoh :ksoh iK ;?bkBh i/eo ezw eoBk ukj[zd/ jB, sK
T[j fpBK d/S SZv/ fJ; bJh ngbkJh eoe/ ezw eo ;ed/ jB.
fJ; d/ bJh Sos fJj j? fe T[BQK e'b nkco b?No j't/ s/ pkeh nkw SosK i'
fog'oN ftu fejk frnk j? fe tkfJo;
gfjbK th bkr{ ehshnK iKdhnK jB, wzBhnK ikD.
s'A mhe j'D s'A gfjbK fJj ftnesh 14
e'o'Bk tkfJo; ekoB ftd/SK s'A pj[s xZN b'e e?B/vk nk oj/ jB, nfij/ ftu
fdBK sZe j;gskb ftu fojk ;h go
y/sK, ckowK s/ j'o eJh EktK 's/ ekfwnK dh xkN j?. fJ; bJh e?B/vk ;oeko B/
jtkJhnZv/ 's/ ;eohfBzr d"okB T[j
T[ZE/ w"i{d ftzNoK B{z fJj y[ZbQ fdZsh j? fe T[j fJZE/ ezw eo ;ed/ jB.
d[pkok e'o'Bk tkfJo; ghVs gkfJnk
:'rsk d/ wkgdzv B{z g{ok eoB tkb/ ftzNo BthA n;EkJh fJwhrq/SB Bhsh bJh
frnk j?. jkbKfe T[; ftu fJ; d/ e'Jh
nozh d/ ;ed/ jB, fi; ftu ;[go thzk Xkoe, eko'pkoh ftzNo ns/ T[j b'e Skwb
bZSD BjhA ;B. fJ; s'A gfjbK uhB B/
j[zd/ jB, i' rb'pb ;feZb ;N?Noih toe gofwN S'N okjhA e?B/vk nkJ/ ;B. pj[s/
th fJe iBkBh ns/ fJe ftnesh d/ 6
b'eK dh wzr j? fe toe gofwN tkfbnK B{z jh gZe/ eo fdZsk ikt/ ns/ eJh b'e fJ;
wjhB/ d/ nzdo d{ih tko ghVs j' ikD
bJh gNhSBK th gk oj/ jB. nfijk j[zdk j? iK BjhA, fJj nkT[D tkbk ;wK jh dZ;/
dk dkntk ehsk ;h. jKreKr w[skpe
rk.
30 ;kb s'A fznkdk T[wo dk fJj
ftnesh gfjbh tko ;kY/ 4 wjhB/
o{; ns/ BkN' ftu tfXnk sDkn,
o{; ns/ BkN' ftu tfXnk sDkn, gfjbK e'o'Bk tkfJo; Bkb ghVs j'fJnk
o{; ns/ BkN' ftu tfXnk sDkn,
o{; ns/ BkN' ftu tfXnk sDkn,
o{; ns/ BkN' ftu tfXnk sDkn,
;h.
bzvB ;e{b nkc jkJhihB ns/
nwohek B/ :{e/ B{z G/i/ pzpko ijkz Nq'gheb ;kfJz; d/ gq'c?;o po/AvB o/B
nwohek B/ :{e/ B{z G/i/ pzpko ijk
nwohek B/ :{e/ B{z G/i/ pzpko ijk
nwohek B/ :{e/ B{z G/i/ pzpko ijk
nwohek B/ :{e/ B{z G/i/ pzpko ijk
efjzd/ jB fe fJj d[pkok ghVs j'D dk
p/jZd d[obZG wkwbk j?. T[j efjzd/ jB
fe fJ; dh tiQk Bkb e'ftv-19 dh
jKreKr (fpT{o') d[Bhnk Go ftu wohz d/ wkwb/ s'A fe;/ Bshi/ 's/ BjhA t?e;hB p/jZd io{oh j' iKdh j? ns/
e'o'Bk dk efjo tXdk jh ik fojk j? g[ZiDk ukjhdk j?. T[E/ jh ftfrnkBhnK nfijk ydSk j? fe tkfJo; ;w/A d/ Bkb
ns/ fJ; d/ yksw/ bJh eJh d/S t?e;hB B/ o[8O dh ;bkj 's/ fejk j? fe ;zrmB y[d B{z pdb/rk, i' b'e e'o'Bk tkfJo;
pDkT[D ftu bZr/ j'J/ jB. T[E/ jh uhB B{z ;kv/ e'b w"i{d ;p{sK B{z fXnkB ftu Bkb ghVs j[zd/ j? T[BQK d/ ;oho ftu
d/ pknd j[D jKreKr d/ ftfrnkBhnK oZy e/ e'Jh fpnkB d/Dk ukjhdk j?. tkfJo; Bkb bVB bJh fJfwT{B f;;Nw
B/ dkntk ehsk fe T[BQK e'b e'o'Bk jKreKr ftfrnkBhnK dk efjDk j? ftef;s j' iKdk j?, i' tkfJo; B{z d[pkok
tkfJo; Bkb d[pkok ghVs j'J/ ftnesh fe tkfJo; d/ ihB'w ftu 2 uhzK gosD s'A o'edk j?. jkbKfe fJj ni/
dk fJe gqwkfDs wkwbk j?. jkbKfe fpbe[Zb tZy jB. fJj d[pkok th ;kc BjhA j? fe fJj ;[oZfynk fezBh
jKreKr d/ dknt/ 's/ ftSt f;js fJBc?eNv j'D dk d[Bhnk dk gfjbk bzwh j? ns/ fJfwT{fBNh ed'A sZe ofj
;zrmB (WHO) dk efjDk j? fe fJe wkwbk j?. jKreKr :{Bhtof;Nh dh fJ; ;edh j?.
e?B/vk u rZvh u'oh d/ wkwb/
e?B/vk u rZvh u'oh d/ wkwb/ u d' gzikph nkJ/ g[b; d/ nfVZe/u d' gzikph nkJ/ g[b; d/ nfVZe/
e?B/vk u rZvh u'oh d/ wkwb/ u d' gzikph nkJ/ g[b; d/ nfVZe/
e?B/vk u rZvh u'oh d/ wkwb/
e?B/vk u rZvh u'oh d/ wkwb/ 'u d' gzikph nkJ/ g[b; d/ nfVZe/u d' gzikph nkJ/ g[b; d/ nfVZe/
po?AgNB (fpT{o') e?B/vk d/ Sfjo po?AgNB ftu d'
bzvB (fpT{o') p/bko{; B{z b? e/ BkN' ns/ o{; ftukb/ tZX oj/ sDkn d"okB gzikphnK B{z tkjB u'oh eoB d'S sfjs fjok;s ftu
nwohek B/ nkgD/ S/ ph-52 gqwkD{ pzpko (jtkJh ijkz) :{He/H B{z G/i/ jB. fJj fbnk frnk j?. ypo j? fe SBhtko sVe/ po?AgNB r?;
120 fwzkJhbK Bkb b?; jB. fJBQK 'u'A e[M gqwkD{ jfEnkoK Bkb b?; th jB. p/ ;N/SB B/fVUA g[b; B/ d' gzikphnK B{z tkjB u'oh d/ d'S
bko{; B/ okSNogsh nb?rz?Avo b[ekS/Ae' B{z nkgDk ;woEB fdZsk j? go BkN' d/S sfjs fjok;s ftu fbnk. fJBQK dh gSkD po?AgNB tk;h
T[BQK dk fto'X eo oj/ jB. 26 ;kbK s'A ;sk 's/ ekpz p/bko{; d/ okSNogsh B/ d'S 42 ;kbk wfBzdoihs YhAv;k ns/ 22 ;kbk noSdhg
brkfJnk j? fe BkN' T[BQK d/ d/SK B{z tzvDk ukj[zdk j? ns/ T[BQK B{z ;Zsk s'A jNkT[Dk fYZb'A ti'A j'Jh j?. d'jK 's/ u'oh ;D/ j'o th e[M d'S bZr/
ukj[zdk j?. jB.
BkN' ns/ o{; 'u tXd/ sDkn ftueko, nwohek B/ nkgD/ 6 ph-52 pzpkoK B{z ghb ohiBb g[b; dk efjDk j? fe jzpot?;N gkoet/
poskBhnk G/fink j?. fJj ijkz brGr 120 fwzkJhbK Bkb b?; jB ns/ fJBQK n ns/ r'ot/ vokJht y/so ftu x[zw oj/ nfXekohnK B{z
'u'A e[M gqwkD{ jfEnkoK Bkb b?; jB. :{Hn?Z;H J/no c'o; B/ fJe fpnkB ikoh eoe/ SBhtko sVe/ 4 ti/ fJe SZeh tkjB pko/ c'B nkfJnk.
dZf;nk j? fe T[Zsoh ve'Nk d/ fwB'N J/no c'o; p/; s'A T[vkD Go e/ 22 ;szpo B{z dZf;nk ik fojk j? fe fJBQK d'jK gzikphnK B/ jkbNB
poskBhnk d/ J/no c'o; jtkJh nZv/ 's/ S/ ph-52 pzpko gj[zu/ jB. nwohek B/ ohiB s'A fge ng NoZe u'oh ehsk ;h.
fejk fe fJj pzpko :{og ns/ ncohek 'u T[vkD f;ybkJh d/ nkgq/SBK ftu Gkr g[b; tkfbnK B/ tkjB ftu ;tko d'jK gzikphnK B{z
b?Dr/. o'eD bJh vhcb/SB fvtkfJ; dh tos'A ehsh go T[j GZi
nwohek B/ fejk fe 2018 s'A fJj pKpo fJZE/ nk oj/ jB. fJBQK dk we;d BkN' fBeb/. ekch d"V-GZi wro'A g[b; B/ fJBQK d'jK B{z fjok;s
d/ ;fj:'rhnK ns/ j'o y/soh GkJhtkbK Bkb nkgDh ikD-gSkD eotkT[Dk j?. ftu fbnk. fJBQK d'jK B{z SBhtko B{z po?AgNB dh ndkbs
:{Hn?Z;H J/no c'o; B/ fejk fe fJ; Bkb pzp fwSB dh fsnkoh 'u tkXk j't/rk ns/ ftu g/S ehsk frnk. d'S j? fe fJBQK d'jK B/ fJe fgeng
zo{oh f;ybkJh gqdkB ehsh ikt/rh. fJj ;z;ko Go 'u fe;/ th ;zGkfts ;zeN ns/ NoZe gfjbK u'oh ehsk ;h s/ j[D fJe eko u'oh eoB dh
u[D"shnK dk th itkp d/t/rk. e'fSS ehsh ;h.

31
31
31 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
31 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
31 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nk;Nq/bhnkJh B/th dh ik;{;h eo
nk;Nq/bhnkJh B/th dh ik;{;h eo
nk;Nq/bhnkJh B/th dh ik;{;h eo iowBh B/ gkfe B{z fdZsk MNek, gDv[ZphnK
nk;Nq/bhnkJh B/th dh ik;{;h eo
nk;Nq/bhnkJh B/th dh ik;{;h eo
iowBh B/ gkfe B{z fdZsk MNek, gDv[ZphnK
iowBh B/ gkfe B{z fdZsk MNek, gDv[ZphnK
iowBh B/ gkfe B{z fdZsk MNek, gDv[ZphnK
iowBh B/ gkfe B{z fdZsk MNek, gDv[ZphnK
fojk j? uhB, ouh fJj ;kfiS
fojk j? uhB, ouh fJj ;kfi
fojk j? uhB, ouh fJj ;kfi
fojk j? uhB, ouh fJj ;kfi
fojk j? uhB, ouh fJj ;kfi
b[ekT[D u BjhA eo/rk wddu BjhA eo/rk wdd
b[ekT[D u BjhA eo/rk wdd
b[ekT[D
b[ekT[D
b[ekT[D 'u BjhA eo/rk wddu BjhA eo/rk wdd
ftu gDv[ZphnK B{z ngrq/v eoB dk ezw
th Skwb ehsk ;h. fJjBK d/ fJbktk
uhB-gkfe;skB d/ ;z:[es gqki?eN d/
sfjs pD ojh :[nkB ebk; dhnK
gDv[ZphnK B{z th Skwb ehsk frnk ;h.
J/HnkJhHghH f;;Nw Bkb gDv[ZphnK dh
izrh ;woZEk th tZX iKdh j? feT[Afe
fJ; Bkb vhib fJziD fpBk
nNw";chfoe jtk d/ jcfsnK uZb ;ed/
jB. otkfJsh gDv[ZphnK B{z jo d{i/ fdB
;sfj 's/ gosDk g?Ad j? fi; Bkb T[jBK
d/ cV/ ikD dk ysok tZX iKdk j?.
fog'oN ftu ejh rJh fJj rZb
fog'oN ftu fejk frnk j?fe iowBh
B/ gkfe;skB B{z b? e/ ;ys otZJhnk
T[; dh nZstkd B{z ekp{ ftu eoB ftu
f;vBh (fpT{o') nwohek d/ pknd j[D nk;Nq/bhnk ftu th uhB d/ tgkoe
n;cbsk ekoB ngBkfJnk j?. yk;
d{sktk; B{z pzd eoB dh ;fEsh g?dk j' rJh j?. n;b ftu nk;Nq/bhnk d/ n?vhb/v
eoe/ 2017 ftu, ekp[b ftu iowBh
;fEs uhBh d{sktk; d/ nfXekohnK 's/ nk;Nq/bhnkJh B/th dh ik;{;h eoB dk d'S
d/ d{sktk; 's/ j'J/ pzp XwkfenK d/
bZrk j?. fJjBK d'SK d/ pknd gqXkB wzsoh ;e"N w"oh;B 's/ dpkn tZX frnk j? fe
d'ShnK B{z ;zk fdtkT[D ftu gkfe;skB
T[j n?vhb/v ;fEs uhBh fwSB 's/ e'Jh ekotkJh eoB. fJZE/ dZ; dJhJ/ fe nk;Nq/
n;cb fojk j?. eohp 150 b'eK dh ikB
bhnk ns/ uhB d/ foSs/ phs/ 3 wjhB/ s'A sDkn d/ Bt/A gZXo sZe gj[zu u[Ze/ jB.
b?D tkb/ Xwke/ d/ fgZS/ jZekBh B?ZNtoe
;[oZfynk nfXekohnK tZb'A B/th dhnK T[jBK ;woZEktK 's/ yso/ dk ydSk
dk jZE ;h, fi; B{z gkfe;ksB s'A
zkjo ehsk frnk j? fijBK B{z 65 fpbhnB vkbo dh bkrs Bkb ngrq/v ehsk
;woEB fwfbnk j?. T[ZE/ jkb jh ftu
frnk j?. fJjBK ;woZEktK d/ pknd B/th dh :[ZX eoB dk ;woZEk ftu tkXk
gkfe;skB B/ 88 gkpzdhS[dk nZstkdh
j'fJnk j?. nk;Nq/bhnk d/ oZfynk ftGkr tZb'A fejk frnk j? fe e[M nDikD pofbB (fpT{o') d[Bhnk Go ftu s'A pofbB B/ ;kc fJBeko eo fdZsk j?.
;zrmBK ns/ T[jBK d/ w[yhnK 's/
;zrmB fwbNoh d/ G/d u'oh eoB dhnK ;kfiSK ftu bZr/ j'J/ jB. oZfynk ftGkr nZstkd d/ w[Zd/ 's/ fxo/ gkfe;skB B{z J/HnkJhHghH dh wdd Bkb gDv[ZphnK
ekotkJh eoB dk dkntk ehsk ;h go
B/ fJ;/ ydS/ d/ ekoB B/th d/ gqki?eNK d/ pko/ ftu wzsohnK d/ bJh fijVh ikDekoh fJe j'o eokok MNek bZrk j?. iowBh jcfsnK sZe gkDh ftu ofj ;edhnK
fJ; ;{uh ftu nzvotobv vkB dkT{d
B'N; d/ o{g ftu fsnko ehsh ;h T[; B{z d/D s'A wBk eo fdZsk j?.
dh uK;bo n?Aibk woe/b dh gqXkBrh jB. iowB c?vob f;eUfoNh e"A;b B/
fJpokfjw dk Bkw Skwb eoe/
nk;qN/bhnk dh :'iBk nrb/ 20 ;kbK ftu 54 izrh ijkz fsnko eoB dh j?. tkb/ fJe f;eUfoNh g?Bb B/ gkfe;skB gkfe;skB B{z fJj c?;bk 6 ;szpo B{z
nkfyoeko T[; B/ fJe soQK Bkb wzB
d{i/ ftSt :[ZX d/ pknd s'A fJj nk;Nq/bhnk dk ;G s'A tZvk oZfynk gqki?eN j?. B{z fJj MNek fdZsk j?. fJe fog'oN ;[Dk fdZsk ;h. gkfe;skB B/ J/HnkJhHghH
fbnk j? fe dkT{d gkfe;skB ftu j?.
fJjBK izrh ijkzK B{z n?vhb/v d/ pkjoh fJbke/ ftu ;fEs fSg:kov ftu fsnko w[skpe gkfe;skB B/ nkgDhnK wzfrnk ;h sK i' T[; dhnK gDv[ZphnK
fJ; ;{uh ftu jkfcz ;Jhd ns/ w;{d
ehsk ikt/rk. cotoh ftu fSg:kov tZb'A 3 Bt/A J/no tkoc/no v/;NqkfJo; ;"Ag/ gDv[ZphnK d/ bJh J/no fJzvhg?v/AN B{z ;sfj 's/ Bk nkT[Dk gt/.
nijo fij/ nZstkdhnK ns/ T[jBK d/
rJ/ jB ns/ 9 fcqr/N; d/ fBowkD 's/ ezw ikoh j?. dZf;nk ik fojk j? fe fSg:kov
gq'gbSB (19`) wzfrnk ;h, fi; B{z d/D gkfe;skB B/ nkgDh fJBt?BNoh
;zrmBK d/ Bkw th jB.
tZb'A ;kb 2029 ftu nkyoh izrh ijkz ;"Afgnk ikt/rk. 12 gDv[ZphnK dk fBowkD
th fJZE/ j'Dk j? ns/ ;kb 2022 s'A 2023 sZe fJjBK B{z fsnko ehsk ikt/rk. fJ;
d/ fJbktk ;othbK; d/ bJh g?No'b p'N; B{z th fsnko ehsk ikt/rk. ;G s'A
jfonkbh tkb/ tksktoB u pZfunK dk
jfonkbh tkb/ tksktoB u pZfunK dk
jfonkbh tkb/ tksktoB u pZfunK dk
jfonkbh tkb/ tksktoB u pZfunK dk
wjZstg{oB rZb j? fe nwohek tZb'A fcqr/N; d/ bJh jfEnko f;;Nw ns/ jfonkbh tkb/ tksktoB u pZfunK dk
fJb?eNqkfBe; B{z ;gbkJh ehsk ikt/rk. eohp 1H5 fpbhnB vkbo d/ Bkb nwoheh
gqSk;B tZb'A iBtoh wjhB/ fJ; ;"d/ B{z wBz{oh d/ fdZsh rJh ;h.
gZXo s/ h Bkb tZXdk j? L nfXn?Bh Bkb tZXdk j? L nfXn?B
gZXo s/ h Bkb tZXdk j? L nfXn?B
gZXo s/
IQ gZXo s/ gZXo s/zh Bkb tZXdk j? L nfXn?Bh Bkb tZXdk j? L nfXn?B
f;zrkg[o u pfDnk gkDh u pfDnk gkDh u s?oBu s?oB
f;zrkg[o u pfDnk gkDh u s?oB
f;zrkg[o
f;zrkg[o
f;zrkg[o 'u pfDnk gkDh u pfDnk gkDh 'u s?oBu s?oB
tkbk d[Bhnk dk gfjbk Apple Store
tkbk d[Bhnk dk gfjbk
tkbk d[Bhnk dk gfjbk
tkbk d[Bhnk dk gfjbk tZX j?. fJZE/ Bk f;oc sDkn dk gZXo
tkbk d[Bhnk dk gfjbk
xZN ;h ;r'A pZfunK dh ;ohoe rshftXh
th fznkdk ;h ns/ tksktoB th SKs
;h. fJZXo ebhfBBeb wkJheq'b"ih;N
vkeNo gZbth i'Sh dk efjDk j? fe
jfonkbh ns/ y[ZbQ/ tksktoB ftu ofjD
tkb/ pZu/ xZN fjz;kswe j[zd/ jB.
p?bihnw ftu ;{oi dh o'SBh xZN
nkT[Adh j? fJ; bJh fJZE/ sDkn fznkdk
j[zdk j?.fJ; bJh fJj ;zGt j? fe fJZE'A
d/ pZfunK d/ jfonkbh ftu ofjD 's/
nkJhHfeT{H fznkdk j[zdk j?. tksktoBh
wjkwkoh ftfrnkB d/ gq'c?;o fNw Bko'
B/ fejk,''jfonkbh tkb/ y/soK ftu
ofjD tkb/ pZfunK dk n";s nkJhHfeT{H
;e'o 105 ;h go n;hA gkfJnk fe 80
s'A xZN ;e'o tkb/ pZfunK ftu'A 4 ch;dh
pZu/ jfonkbh d/ j/mb/ gZXo tkb/ y/soK
ftu tZv/ j'J/ jB. ;XkoB s"o 's/ 90 s'A
f;zrkg[o (fpT{o') d[Bhnk Go 'u c?bh e'o'Bk wjkwkoh ekoB n?gb dk foN/b 110 d/ ftu nkJhHfeT{H gZXo j[zdk j?.
B?ZNtoe Gb/ jh gqGkfts j'fJnk j't/ go ezgBh B/ nkgD/ ;N'oK dh frDsh B{z 125 s'A 130 nkJhHfeT{H gZXo j'D 's/
tXkT[D 'u e'Jh ewh BjhA SZvh. fJjh ekoB j? fe nkJhc'B pDkT[D tkbh ezgBh pZu/ B{z j[fSnko wzfBnk iKdk j?.
dk f;zrkg[o 'u ;G s'A BtK foN/b b'e/SB fJ; ;w/A d[Bhnk Go 'u ;[oyhnK pN'o fojk fpqN/B ftu n?e;/No :{Bhtof;Nh d/
j?. fJj foN/b ;N'o f;zrkg[o 'u Sfjo-oki d/ sZN 's/ ;fEs j?. fJ; B{z nfXekos s"o tksktoB wB'ftfrnkBh vkeNo w?fET{
's/ n?gb wohBk p/ ;?Av; d/ o{g 'u ikfDnk iKdk j?. fJj d[Bhnk 'u n?gb dk fJe tQkJhN B/ fejk fe pZu/ dh p[ZXhwkBh
wkso foN/b ;N'o j? i' gkDh 's/ s?odk j?. ns/ ekoie"Sb 's/ ihB; ns/ wkj"b
n?gb dk fJj foN/b ;N'o fJe brzoh j'Nb ns/ fozkoN dk fjZ;k j?. fJj n?gb d'jK dk v{zxk gqGkt g?Adk j?. yk; eo e/
dk f;zrkg[o 'u shik ohN/b ;N'o j?. fJ; s'A gfjbK f;zrkg[o 'u gfjbh tko 2017 'u id'A T[jBK dk fdwkr nkeko b? fojk
nkouov o'v 's/ ezgBh dk foN/b ;N'o y'fbQnk frnk ;h. T[E/ jh f;zrkg[o 'u jh j[zdk j?. T[j BthnK uhzK f;ZyD d/
NqK;g'oN/SB jp, fi; ftu d[Bhnk dk ;G s'A bzpk fJBv'o MoBk th j?, T[E/ ezgBh pknd ;G s'A fznkdk n?efNt ofjzdk
dk fJe j'o ftSt gqf;ZX foN/b ;?eNo w"i{d j?. j?. fJ; ftu wksk-fgsk dk wjZstg{oB
fdB d"okB BtK wohBk p/ ;?Av; ;N'o fJe g[bkV :kB dh soQK ftykJh fdzdk j?, :'rdkB j[zdk j?. nkJhHfeT{H tXkT[D
pq;/b; (fpT{o') jo/-Go/ y/soK ftu
ftu jo soQK Bkb ;jkfJe j[zdk j?. go
i' fJ; B{z b'eK 'u j'o th b'egqf;ZX pDkT[Adk j?. T[E/ jh oks d/ ;w/A id'A f;zrkg[o ftu fznkdk e;os ns/ xZN sDkn
ofjD tkb/ pZfunK dk nkJhHfeT{H
fJ; B{z goyD d/ bJh jh gfjbh tko
bkJhNK dh o'SBh 'u Bjk b?Adk j? sK fJj foN/b ;N'o t/yD 'u j'o th SkBdko gqGktekoh j[zdk j?. jfonkbh Bkb
(intelligence quotient) gZXo s/zh fJ; soQK dk nfXn?B ehsk frnk.
brdk j?. fJekrosk tZXdh j?.pZu/ dk nkJhHfeT{H
Bkb tZXdk j?. nfij/ wkj"b ftu ofjD pZfunK ftu nkJhHfeT{H dh iKu d/
fJj n?gb dk 512tK foN/b ;N'o j?. jkbKfe, fJj nzdo'A fej' fijk j? fJ; dh tXkT[D bJh wksk-fgsk dk c'owb o{g
tkb/ pZu/ ekch ;wMdko j[zd/ jB ns/
bJh 10 s'A 15 ;kb d/ 620 pZfunK 's/
ni/ e'Jh ikDekoh BjhA fwbh j?. T[whd ehsh ik ojh j? fe ezgBh nkgD/ fJ; ;N'o Bkb gVQkfJnk ikDk zo{oh BjhA j?.
p[ok tshok th BjhA eod/. p?bihnw dh
nfXn?B ehsk frnk. jfonkbh dh ;?N/
B{z ibd jh y'bQD tkbh j?. fJ; ;N'o dh fJe Nhzo thvhU ikoh ehsh rJh j?. fznkdk zo{oh j? ;jh ns/ gq/oe wkj"b
jk;/bN :{Bhtof;Nh tZb'A ehs/ rJ/
bkJhN fJw/i b? e/ ehs/ rJ/ nfXn?B
fog'oNK dh wzBhJ/ sK fJ; ;N'o 'u th e'o'Bk tkfJo; B{z t/yd/ j'J/ d{i/ ;ko/ ;N'oK fsnko eoBk sK i' pZuk BthnK uhzK
nfXn?B ftu fJj Bshik eZfYnk frnk ftu gsk ufbnk fe fijV/ pZfunK d/
tor/ ;[oZfynk fB:wK dk gkbD ehsk ikt/rk. nfij/ 'u j[D fJjh t/yDk j? fe f;ZyD ns/ T[jBK B{z s/zh Bkb rqfjD
j?. n;b ftu fJ; rZb d/ ;p{s gfjbK nkb/-d[nkb/ jfonkbh fznkdk j?, T[jBK
ezgBh nkgD/ fJ; foN/b ;N'o dk T[dxkND ed'A eodh j?, i' b'eK bJh fe;/ ni{p/ eoB bJh gq/fos j't/.
s'A jh jB fe jok ozr pZfunK d/ ftek;
dk nkJhHfeT{H ;e'o n";s s'A 2H6 nze
s'A xZN BjhA j't/rk.

32
32
32 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
32 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
32 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
2 ;kb gfjbK pZu/ d/ BZe u cf;nk
2 ;kb gfjbK pZu/ d/ BZe u cf;nk
2 ;kb gfjbK pZu/ d/ BZe u cf;nk
2 ;kb gfjbK pZu/ d/ BZe u cf;nk
2 ;kb gfjbK pZu/ d/ BZe u cf;nk
u'A Gkoh
nk;Nq/bhnk L fe
u'A Gkoh
nk;Nq/bhnk L fe
nk;Nq/bhnk L fe u'A Gkoh
nk;Nq/bhnk L fe
nk;Nq/bhnk L feSsh sh sh sh sh 'u'A Gkohu'A Gkoh
fyv"D/ dk N[ZeVk, fJzM fBefbnk pkjo
fyv"D/ dk N[ZeVk, fJzM fBefbnk pkjo
fyv"D/ dk N[ZeVk, fJzM fBefbnk pkjo
fyv"D/ dk N[ZeVk, fJzM fBefbnk pkjo
fyv"D/ dk N[ZeVk, fJzM fBefbnk pkjo
wksok ftu e'ehB pokwd
wksok ftu e'ehB pokwd
wksok ftu e'ehB pokwd
wksok ftu e'ehB pokwd
wksok ftu e'ehB pokwd
T[jBK B{z b/r' gh; BjhA fwfbnk. T[j
;who B{z s[ozs vkeNo e'b b? e/ rJ/.
vkeNo th b/r' gh; bZG BjhA gkJ/.
vkeNo B/ fejk fe T[j pZu/ dh ykD/ dh
Bbh d/ o;s/ pkjo nk ikt/rk. fJ; d/
pknd ;who B/ BZe ftu ed/ fe;/ soQK
dh ;wZf;nk j'D dh fSekfJs BjhA
ehsh. T[; B{z ed/ BZe ftu dod th
BjhA j'fJnk. Bk jh T[; B{z ;kj b?D
ftu w[Seb j'Jh. fJ; bJh T[; d/ wksk-
fgsk th j"bh-j"bh fJ; rZb B{z G[Zb rJ/
.
go 16 ;szpo dh oks ;who fit/A
jh fgze eZge/e; ykD bJh M[fenk ns/
ykD s'A gfjbK T[; B{z ;[zxD bZrk, T[d'A
T[; dh BZe ftu s/z dod j'fJnk. ;who
ns/ T[; d/ wksk-fgsk B{z bZrk fe T[;
B/ e/e dk fjZ;k BZe d/ nzdo fyZu fbnk
j?. wksk-fgsk B/ T[; B{z z'o Bkb BZe
s'A dpkn d/ e/ ;kj zohJ/ N[ZeVk pkjo
eZYD bJh fejk. ;who B/ E'VQh fwjBs
t?fbzrNB (fpT{o') pZu/ ne;o y/vd/ ;B.
d/ pknd id'A z'o dh fSZe wkoh sK BZe
-y/vd/ e'Jh Bk e'Jh uhz w{zj iK BZe d/ dh rkovhnB dh ypo d/ w[skpe
zohJ/ ;oho d/ nzdo gj[zuk b?Ad/ jB. fBT{zhb?Av d/ dZyD ftu ;fEs d/ nzdo'A ekb/ ozr dk fJ; dk b/r' gh;
nfijh jh fJe xNBk fBT{zhb?Av ftu vT{BfvB ftu 7 ;kbk ;who nBto pkjo fBeb frnk. fJ; d/ pknd ;who
B/ nkgDh wK B{z fejk fe d/y' wK BZe
tkgoh. fJZE/ fJe pZu/ B/ y/v-y/v ftu nkgD/ wksk-fgsk d/ Bkb ofjzdk j?.
ftu'A fJj b/r' gh; fBefbnk. s[;hA b'e
nkgDh BZe ftu fJe b/r' gh; (fyv"D/ ;kb 2018 ftu id'A T[j 5 ;kb dk ;h,
efj oj/ ;h fe w/oh BZe ftu e[M BjhA
dk N[ZeVk) c;k fbnk ;h, i' 2 ;kb T[d'A T[; B/ nkgDh BZe ftu fJe b/r'
pknd j[D BZe ftu'A fBefbnk j?. j?okBh gh; c;k fbnk. j?. ;who B{z b/r' Bkb y/vD ftu wzk
dh rZb sK fJj ;h fe T[; N[ZeV/ B{z ;who d/ fgsk w[df;o B/ N[ZeV/ B{z nkT[Adk j?. T[; d/ e'b Y/o ;ko/ b/r' r/
wz jB.
vkeNo th BZe d/ nzdo'A bZG BjhA gkJ/ BZe ftu'A eZYD dh e'fSS ehsh go
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnkJh nfXekohnK B/ p[ZXtko B{z fJe feSsh ftu'A fJe
NB s'A fznkdk e'ehB pokwd ehsh. nk;Nq/bhnkJh y[chnk nfXekohnK B/ wZSbh
cZVD dh fJe tZvh uhBh feSsh ftu'A BShb/ gdkoE ftu spdhb j[zdk d/fynk ns/
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk u wzdh ekoB nzso-oku wzdh ekoB nzso-ok Noh
nk;Nq/bhnk u wzdh ekoB nzso-ok
T[; s'A pknd e'obhB B{z o'fenk frnk. feSsh d/ dZyD nwohek s'A nkT[D dk SZe nk;Nq/bhnk 'u wzdh ekoB nzso-oku wzdh ekoB nzso-okSNohNoh NohNoh
j?.
nk;Nq/bhnkJh ;hwk pb B/ pknd ftu dZf;nk fe feSsh ftu'A 1890 vZfpnK
ftfdnkoEhnK dh nkofEe jkbs fuzskiBe
ftfdnkoEhnK dh nkofEe jkbs fuzskiBe
ftfdnkoEhnK dh nkofEe jkbs fuzskiBe
ftfdnkoEhnK dh nkofEe jkbs fuzskiBe
ftfdnkoEhnK dh nkofEe jkbs fuzskiBe
ftu'A 1H98 NB e'ehB pokwd j'Jh j?. fJj feSsh j[D f;vBh jkopo 's/ j?. J/iz;h
B/ fJe fpnkB ftu fejk fe fJ; dh ;zGkfts ehws 61H6 eo'V nwoheh vkbo j?.
eJh tko ykDk BjhA yk gkT[Ad/ (fJjBK
nzsookSNoh ngokfXe fro'j fznkdkso nk;Nq/bhnkJh r?o-ekB{zBh BShb/ gdkoE
ftZu'A 46 ch;dh ftfdnkoEh ;B).
pzko dk o[y eod/ jB feT[Afe nk;Nq/bhnkJh T[whd s'A fznkdk ehwsK 's/ G[rskB
:{fBnB d/ ;eZso wkoe w'o/ B/ fejk
eod/ jB. jKreKr d/ fJe ftnesh ns/ 2 nk;Nq/bhnkJh BkrfoeK B{z e'ehB
j? fe n;hA ftd/Sh gkfVQnK B{z fJZE/ nkT[D
nk:ks eoB dh e'fSS d/ d'S ftu ;'wtko B{z zwkBs d/D s'A fJBeko eo fdZsk
bJh T[sSkjs ehsk ;h ns/ T[j S[o{ s'A
frnk. d'Sh gkJ/ ikD 's/ fJBQK B{z T[wo e?d j' ;edh j?.
jh N?e; Go oj/ jB. go fpBK wdd
fdZfsnK n;hA fJjBK B{z Bk f;oc G[Zywoh
nk;Nq/bhnk L 9 jcs/ d/ pZu/ dk esb eoB d/
nk;Nq/bhnk L 9 jcs/ d/ pZu/ dk esb eoB d/ pbfe S'SD tZb th XZe oj/ jK. fJ; s'A
nk;Nq/bhnk L 9 jcs/ d/ pZu/ dk esb eoB d/
nk;Nq/bhnk L 9 jcs/ d/ pZu/ dk esb eoB d/
nk;Nq/bhnk L 9 jcs/ d/ pZu/ dk esb eoB d/
gfjbK :{fBtof;Nh nkc fBT{ ;kT{E t/
bz ns/ :{HNhHn?; tZb'A eotkJ/ fJZe j'o
wkwb/ ftu ftnesh s/ bZr/ d'S ;ot/yD ftu fejk frnk j? fe b'eK dh
wkwb/ ftu ftnesh s/ bZr/ d'
wkwb/ ftu ftnesh s/ bZr/ d'
wkwb/ ftu ftnesh s/ bZr/ d'
wkwb/ ftu ftnesh s/ bZr/ d'
nkofEe jkbs j'o th ewz'o j'D d/
nk;ko jB.
nk;Nq/bhnk 'u nkozh thzk XkoeK
gqsh em'o tsho/ pkps gq'c?;o b"oh por
B/ fejk fe ;ot/yD ehs/ 6000 ftZu'A
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnk 'u ;{pk fBT{ ;kT{E t/bz 'u wkou ns/ nZX/ b'eK B/ wzfBnk j? fe T[jBK dh
wkjoK d/ skzk ;ot/yD w[skpe e'ftv- wJh d"okB eotkJ/ ;ot/yD w[skpe 'u jkbs nkT[D tkb/ 6 wjhfBnK d"okB
19 wjkwkoh dk n;o nkofEe s"o 's/ 65 ch;dh b'eK B/ dZf;nk j? fe T[jBK j'o th ewz'o g? ikt/rh. 59 ch;dh
nkozh thzk XkoeK ftZu'A ;G s'A finkdk dh B"eoh ubh rJh ;h. fJjBK ftZu'A 60 nkozh thzk XkoeK B/ fejk fe T[j
ftd/Sh gkfVQnK 's/ fgnk j?. pj[s/ gkVQ/ ch;dh nzsookSNoh ftfdnkoEh ;B ns/ d{finK B{z GftZy ftZu nk;Nq/bhnk
p/xo j' u[Ze/ jB ns/ ykD ghD s'A th 39 ch;dh B/ wzfBnk fe T[jBK e'b ofjD nkT[D dh f;ckoS BjhA eoBr/. T[ZXo
szr jB. r"osbp j? fe e'o'Bk wjkwkoh ns/ ykD bJh e'Jh g?;/ BjhA jB. 34 ekoiekoh gqtk; wzsoh n?bB NZi dk
d/ uZbfdnK nzsookSNoh ftfdnkoEhnK ch;dh gfjbK jh p/xo/ j' u[Ze/ ;B feT[Afe efjDk j? fe ;kvk ;kok fXnkB nk;Nq/
B{z pkeh nk;Nq/bhnB b'eK tKr ;oeko T[jBK e'b feokfJnk GoB d/ g?;/ BjhA bhnk d/ BkrfoeK ns/ ;EkJh fBtk;hnK
tZb'A e'Jh ;gZSN wdd th BjhA fwb ojh ;B. 23 ch;dh B/ feokfJnk pukT[D dh GbkJh T[Zs/ bZfrnk j'fJnk j?. T[jBK
j?. ftd/Sh gkVQ/ ezwK 's/ xZN o/N ns/ bJh j'oBK Bkb ofjDk S[o{ eo fdZsk dk wzBDk j? fe nkozh thzk Xkoe
S'SD dk fSeko j' oj/ jB. j?. 43 ch;dh B/ wzfBnk fe T[j eJh nkgD/ nkg B{z ;zGkbD d/ :'r j[zd/ jB.
nk;Nq/bhnk u Gkosh w{b d/ NoZe vokJhto s/ brkJ/ rJ/ 33 tkX{ ukoiu Gkosh w{b d/ NoZe vokJhto s/ brkJ/ rJ/ 33 tkX{ ukoi
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk u Gkosh w{b d/ NoZe vokJhto s/ brkJ/ rJ/ 33 tkX{ ukoi
nk;Nq/bhnk 'u Gkosh w{b d/ NoZe vokJhto s/ brkJ/ rJ/ 33 tkX{ ukoiu Gkosh w{b d/ NoZe vokJhto s/ brkJ/ rJ/ 33 tkX{ ukoi
nk;Nq/bhnk
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk ftu fJe
NoZe d/ NZeo wkoB Bkb uko g[b;
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk ftu fJe 9 jcs/ d/ pZu/ d/ esb wkwb/ dh iKu eowhnK dh w"s j' rJh ;h. fJ; wkwb/
ikoh j?.fJZE/ f;vBh d/ gZSw ftu fJ; ;kb d/ S[o{ ftu fJZe 9 jcs/ d/ pZu/ dk 'u efEs o{g Bkb Skwb Gkosh w{b d/
esb eo fdZsk frnk ;h. fJ; wkwb/ ftu g[fb; B/ fJZe ftnesh 's/ d'S brkJ/ 47 ;kbk NoZe vokJhto 's/ BShb/
jB. gdkoEK dh s;eoh ;w/s 33 tkX{ ukoi
nfXekohnK B/ fJ; ;kb d/ S[o{ ftu j'Jh pZu/ dh w"s dh ftnkge g[ZSfrZS s'A brkJ/ jB.
pknd, n"pB d/ fJe xo ftu 46 ;kbk ftnesh B{z frqcsko ehsk ;h. SBhtko, w'fBzdo f;zx Bkw d/ fJ; ftnesh
27 i{B B{z, wk;{w pZu/ d/ zywh gkJ/ ikD dhnK ypoK s'A pknd n?woi?A;h ;/tktK 's/ fJ; ;kb 22 ngq?b B{z w?bp"oB ftu
B{z n"pB fty/ fJZe xo p[bkfJnk frnk ;h. pZu/ B{z f;vBh fubvoB j;gskb fty/ fJe jkJht/n 's/ uko g[b; nfXekohnK
NoK;co eoB s'A gfjbK n"pB j;gskb fbikfJnk frnk. bkJhc ;g'oN s'A jNkJ/ dh jZfsnk dk d'S j?. uko/ nfXekoh
ikD sZe T[j rzGho ;fEsh ftu fojk ns/ ;'wtko, 20 i[bkJh B{z T[; dh w"s j' feT{ T[gBro ftu Jh;NoB cqht/ dh
rJh. n?woi?A;h b/B ftu yVQ/ ;B. fJ; d"okB
;N/N eqkJhw ewKv d/ pZfunK Bkb pd;b{eh ns/ ;?e; ngokX d;s/ d/ ik;{;K T[j efEs o{g Bkb 147 feb'whNo dh
B/ w"s dh iKu bJh ;NqkJhe c'o; wkJhohApk dh ;EkgBk ehsh. g[fb; B/ dZf;nk fe rsh Bkb nk ojh g'oS/ eko B{z o'eD dh
fJj nkdwh, fi; 's/ esb dk fJbzkw brkfJnk frnk j? T[j pZu/ B{z ikDdk j?. e'fSS eo oj/ ;B, T[d'A w'fBzdo B/ NoZe
fJ; ftnesh dh frqcskoh s'A pknd T[; B{z zwkBs d/D s'A fJBeko eo fdZsk Bkb T[jBK B{z NZeo wko fdZsh. ;ko/
frnk ;h ns/ T[;Bz{ po{v ;EkBe ndkbs ftu g/S ehsk frnk. g[b; eowhnK dh w"e/ 's/ jh w"s j' rJh.

33
33
33 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
33 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
33 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
d[Bhnk dk fJZe nfijk ojZ;wJh iht fi;B{z fwfbnk j'fJnk
d[Bhnk dk fJZe nfijk ojZ;wJh iht fi;B{z fwfbnk j'fJnk
d[Bhnk dk fJZe nfijk ojZ;wJh iht fi;B{z fwfbnk j'fJnk
d[Bhnk dk fJZe nfijk ojZ;wJh iht fi;B{z fwfbnk j'fJnk
d[Bhnk dk fJZe nfijk ojZ;wJh iht fi;B{z fwfbnk j'fJnk
i/eo s[;hA th gkbd/
i/eo s[;hA th gkbd/
i/eo s[;hA th gkbd/
i/eo s[;hA th gkbd/
i/eo s[;hA th gkbd/
j? nwosk dk todkB, ikD' nfijhnK jh j'o o'ue rZbK !
j? nwosk dk todkB, ikD' nfijhnK jh j'o o'ue rZbK !
j? nwosk dk todkB, ikD' nfijhnK jh j'o o'ue rZbK !
j? nwosk dk todkB, ikD' nfijhnK jh j'o o'ue rZbK !
j? nwosk dk todkB, ikD' nfijhnK jh j'o o'ue rZbK !
bJh, eJh ;zrmBK B/ o'vt/i d/ Bkb
fwbe/ 800 s'A finkdk p?ohe/v brkJ/
j' e[Zsk, sK
j' e[Zsk, sK
j' e[Zsk, sK o{o gVQ'
j' e[Zsk, sK zo{o gVQ'o{o gVQ'
jB. j' e[Zsk, sK o{o gVQ'o{o gVQ'
- efjzd/ jB fe fJ; Xosh T[Zs/ fizB/
th iht - izs[ jB, T[BQK dh T[wo
fBSfus j?. :kBh T[; T[wo B{z g{ok
eod/ jh T[BQK dh w"s j' ikt/rh, go
fJ; Xosh T[Zs/ fJZe nfijk th iht j?,
i' ed/ BjhA wodk iK fJt/A ej' fe T[;B{z
nwosk dk todkB fwfbnk j'fJnk j?.
i?bhfcS d[Bhnk dk fJeb"sk nfijk
iht j?, i' ed/ wodk BjhA j?. i/eo fJ;B{z
d' fjZf;nK ftZu th eZN fdZsk ikt/,
sK fJ;d/ d't/A fjZ;/ d' tZy-tZy i?bhfcS
pD iKd/ jB.
-cb'ohvk d/ ;zftXkB ftZu ;{oK bJh
fJZe eB{zB pDkfJnk frnk j?, fi;d/
w[skpe fJZE/ roGtsh ;{oK B{z s[;hA fgzio/
;kvh d[Bhnk ftZu eJh nfijhnK bZrGZr 392 ;kb g[okDh ;h. pknd
ftZu e?d eoe/ BjhA oZy ;ed/ j'.
o'ue rZbK jB i' b'eK B{z j?os ftZu gk ftZu gsk ufbnk fe fJjBK dh T[wo
- ikgkB d/ ;[s'w[ :kwkr[uh fJZe
fdzdhnK jB. fit/A eh s[;hA T[; Sy; 512 ;kb sZe j' ;edh j?.
nfij/ Sy; d/ s"o T[Zs/ d[fBnkGo ftZu
pko/ ikDd/ j', fi;B{z gowkD{z pzp th - iowBh d[Bhnk dk fJeb"sk
BjhA wko ;fenk ;h< nfijk d/S j?, fiZE'A d/ b'e vZv{nK B{z gqf;ZX ;B, i' d{;oh ;z;ko izr d/ d"okB
- rohBb?Av Skoe Xosh dk ;G s'A ;Ve gko eokT[D ftZu wdd eod/ jB. fjo'fSwk ns/ Bkrk;keh ftZu j'J/ d't/A
finkdk ;w/A sZe fizdk ofjD tkbk iht iowBh ftZu nfij/ gS{ gq/wh th jB i' gowkD{z pzp jwfbnK ftZu pu rJ/ ;B.
j?. y'iekoK w[skpe, uko ;kb gfjbK N'v vZv{nK B{z ;Ve gko eokT[D bJh T[j 93 ;kb sZe fizdk oj/. uko
cVh rJh fJZe rohBb?Av Skoe dh g{ok jkJht/ pbke eo u[Ze/ jB. ;Ve iBtoh, 2010 B{z e?A;o dh tiQk Bkb
ekopB v/fNzr s'A gsk bfrnk fe fJj gko eod/ ;w/A T[BQK B{z B[e;kB s'A pukT[D T[BQK dh w"s j' rJh ;h.
itkBh B{z ekfJw oZyD bJh fJj wkvb BjkT[Adh j? ikBtoK d/ y{B BkbHHHHH
itkBh B{z ekfJw oZyD bJh fJj wkvb BjkT[Adh j? ikBtoK d/ y{B BkbHHHHH
itkBh B{z ekfJw oZyD bJh fJj wkvb BjkT[Adh j? ikBtoK d/ y{B BkbHHHHH
itkBh B{z ekfJw oZyD bJh fJj wkvb BjkT[Adh j? ikBtoK d/ y{B BkbHHHHH
itkBh B{z ekfJw oZyD bJh fJj wkvb BjkT[Adh j? ikBtoK d/ y{B BkbHHHHH
fdykfJnk frnk j?. fJ;d/ fgZS/ ekoB
j? fe T[j itkB ofj ;e/.
Nhth go'rokw ftZu wkvb B/
ikBtoK d/ y{B Bkb BjkT[D dh rZb
;thekoh j?. gq'rokw dk fJj n?gh;'v
T[BQK b'eK T[Zs/ nkXkfos ;h, i' ed/ th
nkgDh itkBh BjhA r[nkT[Dk ukj[zd/.
fJ; go'rokw ftZu wkvb B/ dZf;nk j?
fe T[j nkgD/ xo d/ Bidhe d/ e;kJh
s'A ;{o dk y{B yohddh j? ns/ T[; Bkb
BjkT[Adh j?. id'A th n;hA gkbs{ ikBtoK dh rZb eod/ jK sK e[Zs/ dk Bkw io{o nkT[Adk j?.
wkvb B/ dZf;nk fe T[j fJ; soQK e[ZM b'eK B{z e[Zs/ gkbBk pj[s finkdk g;zd j[zdk j?. T[AM th nZieZbQ e[Zs/ gkbDk
Bkb nkgD/ nkg B{z itkB oZye/ ekch fJZe S"e pD u[Zfenk j?. go nZieZbQ ftd/Sh e[ZfsnK B{z gkbD dk gqubB tZX
y[Sfe;ws ;wMdh j?. e?Bb dk wzBDk frnk j?. ftuko/ d/;h e[Zs/ rbh ftZu G[Zy/ jh wo iKd/ jB iK fe;/ eko, NoZe d/
j? fe eJh ;" ;kb gfjbK th b'e fJ;/ j/mK e[ub/ iKd/ jB. nkU ikDd/ jK e[Zsk gkbD d/ ckfJd/ ns/ B[e;kBL-
soQK BjkT[Ad/ ;B ns/ nkgD/ nkg B{z sDkU s'A pukT[Ad/ e[Zs/ L i/eo s[jkv/ e'b e[Zsk j? sK id'A ed/ s[;hA sDkU
so'skik ns/ itkB pDk e/ oZyd/ ;B. nzdo j[zd/ j' sK nkgD/ e[Zs/ e'b iKd/ jh s[jkvk sDkU nkgD/ nkg rkfJp j' iKdk
j?. s[jkvk fdwkr th jbek ofjzdk j?.
e?Bb dh f;js B{z b? e/ fuzsk eoB tkbh
u'oK s'A eod/ oZfynk L e[Zsk fJZe tckdko gqkDh j?, i' jo soQK d/ yso/ B{z
u'oK s'A eod/ oZfynk L
u'oK s'A eod/ oZfynk L
u'oK s'A eod/ oZfynk L
u'oK s'A eod/ oZfynk L
T[;dh dkdh b'fJ; id'A T[BQK B{z fJ; pko/
gfjbK jh GKg b?Adk j?. Gkos d/ nzdo pj[s ;ko/ b'e, i' y/sK ftu ofjzd/ jB,
;p{s d/D bJh efjzdh j? sK T[j e'Jh
nkgD/ e'b fJZe iK d' e[Zs/ oZyd/ jB. oks t/b/ i/eo T[BQK d/ xo e'Jh u'o tV nkJ/
ne;o d[Bhnk ftZu eJh nihp' wkvb ns/ n?eNo e?Bb B{z nihp'rohp ;p{s BjhA d/ gKdh. e?Bb nB[;ko T[;B{z
rohp b'e j[zd/ jB, fiBQK d/ S"e j'o th S"e B/ c/w; th eo fdZsk j? ns/ T[BQK d[Zy j? fe T[;dh dkdh T[;dh f;js B{z sK e[Zs/ nkgD/ wkfbeK B{z fJ;dh ;{uBk d/ fdzd/ jB. g[oksB ekb ftZu gfjbK b'e
fznkdk nihp j[zd/ jB ns/ b'e nkgD/ T[Zs/ fJZe Nhth S'n th pD u[Zfenk j?. b? e/ fuzsk ftu ofjzdh j?, go T[;B{z ;{o e[Zsk nkgD/ Bkb fJ; bJh oZyd/ ;B sKfe T[j izrbh ikBtoK, b[N/fonK s'A pZu
fJ; nihp S"e B{z g{ok eoD bJh eh n?wHNhHthH d/ fon?bNh S' No{ bkfJc ftZu d/ y{B Bkb BjkT[Dk uzrk bZrdk j? ;eD.
e[ZM BjhA eod/. fJzi jh g/S/ s'A cohbK; ns/ T[j fJ;B{z BjhA o'e ;edh. iwoki s'A pukT[Adk e[Zsk L e[Zs/ B{z fjzd{ Xow ftZu iwoki dk d{s fejk frnk
T[;B{z ;{o d/ y{B Bkb BjkT[Ad/ j'J/
j?. e[Zs/ B{z fjzd{ d/tsk G?ot wjkoki dk ;/te wzfBnk iKdk j?. wkBsk j? fe e[Zs/
B{z G'iB d/D Bkb G?ot wjkoki y[S j[zd/ jB ns/ jo soQK d/ ;zeN s'A oZfynk eod/
jB. wkBsk j? fe e[Zs/ B{z y[S oZyD Bkb T[j s[jkv/ nk;gk; iwd{s B{z th BjhA
G{s g[fb; dh ek;fNzr u i?ebhB s/
G{s g[fb; dh ek;fNzr u i?ebhB s/ cNeD fdzdk.
G{s g[fb; dh ek;fNzr u i?ebhB s/
G{s g[fb; dh ek;fNzr u i?ebhB s/
G{s g[fb; dh ek;fNzr u i?ebhB s/
p[ohnK o{jK s'A pukT[Adk e[Zsk L
p[ohnK o{jK s'A pukT[Adk e[Zsk L
p[ohnK o{jK s'A pukT[Adk e[Zsk L fJj wkBsk j? fe e[Zsk fJZe nfijk
p[ohnK o{jK s'A pukT[Adk e[Zsk L
p[ohnK o{jK s'A pukT[Adk e[Zsk L
gqkDh j?, i' GftZy ftZu j'D tkbh xNBktK ns/ ;{yw irs dhnK o{jK B{z d/yD dh
;woZEk oZydk j?. e[Zsk eJh feb'whNo d{o sZe dh pdp' ;[zx ;edk j?. e[Zs/ B{z fjzd{
:kwh dh n?ANoh, pDh wbNh ;Nkoo fcbw Xow ftZu G/s Gfonk gqkDh wzfBnk frnk j?. e[Zs/ B{z t/y e/ jo soQK dhnK
:kwh dh n?ANoh, pDh wbNh ;Nkoo fcbw
:kwh dh n?ANoh, pDh wbNh ;Nkoo fcbw
:kwh dh n?ANoh, pDh wbNh ;Nkoo fcbw
:kwh dh n?ANoh, pDh wbNh ;Nkoo fcbw
nkswktK d{o GZiD bZrdhnK jB.
Bh ns/ e/s[ dk T[gkn L
Bh ns/ e/s[ dk T[gkn L
Bh ns/ e/s[ dk T[gkn L
SBh ns/ e/s[ dk T[gkn LBh ns/ e/s[ dk T[gkn L e[Zsk SBh d/t dk tkjB wzfBnk iKdk j?. wkBsk
fcbw wbNh ;Nkoo pD rJh j? feT[Afe j? fe ekbk e[Zsk fiZE/ j[zdk j? T[ZE/ Bekokswe T[oik BjhA mfjodh. fJ;dk ekoB
gfjbK s'A jh fcbw 'u ;?c nbh ykB, fJj j? fe ekb/ e[Zs/ T[Zs/ fJeZm/ d' SeshSkbh rqfj SBh ns/ e/s[ dk gqGkt j[zdk j?.
noi[B eg{o, nbh czb s/ ckfswk ;Bk SBh B{z y[S eoB bJh dZ;/ rJ/ yk; T[gokfbnK ftZu'A fJZe T[gkn j? xo ftZu ekbk
S/y tor/ BK Skwb jB. fBod/Se gtB e[Zsk gkbDk. e/s[ B{z mhe eoB bJh th e[Zsk gkbD dh ;bkj fdzd/ jB. i' b'e
feqgkbkBh fcbw dh ejkDh bJh ekch e[Zs/ B{z ykDk fybkT[Ad/ jB T[BQK s'A SBh nfs y[S j[zdk j?. e[Zs/ B{z s/b Bkb u'gVh
T[s;[e jB. o'Nh fybkT[D Bkb SBh d/ Bkb jh okj{ - e/s[ Bkb ;pzXs d'SK s'A S[Nekok j'
fcbw dk efoT{ ;kb d/ nzs sZe iKdk j?.
fcbw dh S{fNzr S[o{ eoB dh fsnkoh n"bkd ;[y bJh L
n"bkd ;[y bJh L
n"bkd ;[y bJh L
n"bkd ;[y bJh L
n"bkd ;[y bJh L bkb feskp ftZu dZf;nk frnk j? fe n"bkd ;[y ftZu
eo fojk j?. XowSkbk, vbj"zh s/ nVuB nkT[D T[Zs/ ekbk e[Zsk ns/ ekbk ns/ ;c/d e[Zsk gkbDk ukjhdk j?.
gkbwg[o tor/ y{p;{os fJbkfenK 'u
wkBsk j? fe fJ; Bkb n"bkd ;[y dh gqkgsh j[zdh j?. fJj T[gkn n"bkd d/ f;js
fcbw dh S{fNzr ehsh ikJ/rh s/ nrb/
bJh th S[G ekoro j[zdk j?.
;kb sZe j'oo-ekw/vh fcbw B{z fobhz
B[e;kB
B[e;kB
B[e;kB
B[e;kB
B[e;kB
eoB dh fsnkoh ehsh ik ojh j?. fJBQK
xo ftZu c?bd/ jB p?eNhohnk L
xo ftZu c?bd/ jB p?eNhohnk L
xo ftZu c?bd/ jB p?eNhohnk L
xo ftZu c?bd/ jB p?eNhohnk L
xo ftZu c?bd/ jB p?eNhohnk L i/eo s[;hA e[Zsk gkbd/ j' ns/ T[j Nq/Av
s?n zo{o j' frnk j? fe G{s g[fb; dh
BjhA j? sK fJj s[jkv/ bJh w[Seb g?dk eo ;edk j?. e[Zs/ B{z Nq/B eoBk e'Jh n;kB
ejkDh ekch fdbu;g j'D tkbh j?
ezw BjhA j?. e[Zs/ dh d/yGkb pZfunK dh soQK eoBh g?Adh j?. ;w/A s/ G'iB eokT[Dk
feT[Afe ek;fNzr dh fb;N ekch bzwh j'
ns/ ;w/A s/ pkjo fbikT[D nkfd ;ko/ ekoiK d/ fJbktk T[;dk ftS/S fXnkB oZyD
u[Zeh j?. fJj th ypoK nk ojhnK jB
ftZu ;wK brdk j?. Bkb jh xo ftZu e[Zs/ d/ tkb fpyo/ ofjzd/ jB. fiZE/ e[Zsk
pkbht[Zv ndkekok i?ebhB fcbw 'G{s g[fb;' 'u Bzo nkT[DrhnK. fe fcbw 'u j'o th feodkoK B{z Skwb
ofjzdk j' T[ZE/ p?eNhohnk dh frDsh tZX iKdh j?. wk;kjkoh gqkDh j'D d/ ekoB
coBKfv; ns/ :kwh r"sw j'oo-ekw/vh fJBQK d'tK dh n?ANoh s'A pknd j[D fJj ehsk ik ;edk j?.
e[Zs/ ftZu fJBc?eSB pj[s ibdh c?bdk j?.

34
34
34 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
34 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
34 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
fpqN/B u Gkosh w{b dh phph d/ esb
fpqN/B u Gkosh w{b dh phph d/ esb
fpqN/B u Gkosh w{b dh phph d/ esb
fpqN/B u Gkosh w{b dh phph d/ esb
ehV/-we"fVnK dh dtkJh u gkfJnk fpqN/B u Gkosh w{b dh phph d/ esb
ehV/-we"fVnK dh dtkJh u gkfJnk
ehV/-we"fVnK dh dtkJh u gkfJnk
ehV/-we"fVnK dh dtkJh u gkfJnk
ehV/-we"fVnK dh dtkJh u gkfJnk
wkwb/ u ;kpek gsh s/ g[Zso d'
wkwb/ u ;kpek gsh s/ g[Zso d'
wkwb/ u ;kpek gsh s/ g[Zso d'
wkwb/ u ;kpek gsh s/ g[Zso d'Shh hh h
wkwb/ u ;kpek gsh s/ g[Zso d'
ikD tkbk gdkoE d{o Gik ;ed? e'o'Bk
ikD tkbk gdkoE d{o Gik ;ed? e'o'Bk
ikD tkbk gdkoE d{o Gik ;ed? e'o'Bk
ikD tkbk gdkoE d{o Gik ;ed? e'o'Bk
ikD tkbk gdkoE d{o Gik ;ed? e'o'Bk
tkfJo; s'A pukn d/ T[gkn s'A fJbktk
j'o e'Jh coe g?dk eo ;e/rk iK BjhA.
f;fNq:'fvUb :{ekfbgN; f;fNqUv'ok
doys dhnK gZshnK s/ NfjDhnK s'A
fwbdk j? s/ fJ; B{z vhN dk e[dosh
pdb dZf;nk iKdk j? i' ehV/ wkoB
tkbhnK dtkJhnK ftu fJ;s/wkb j'D
tkbk fJe j'o gdkoE j?. c"ih wkjoK B/
gq:'r bJh d' sohe/ ngBkJ/. gfjb/
sohe/ ftu T[sgkd d/ ftSkD{ o'e{
rshftXh dh ;whfynk ehsh rJh id'A
fJ; B{z sob dh p{zd d/ o{g ftu f;ZX/
tkfJo; 's/ gkfJnk frnk. T[E/ jh, d{i/
sohe/ ftu T[sgkd dh ;whfynk fJ; B{z
b/N/e; Bkb pDh 'f;zE?fNe uwVh' 's/
brke/ ehsh rJh.
ehsh ikt/rh j'o fo;ou
bzdB (fpT{o') ehV/-we"fVnK B{z gdkoE, f;fNq:'fvUb ftu tkfJo; o'e{ nfXn?B s'A gsk bZfrnk fe fJe
wkoB tkbh dtkJh ftu gkfJnk ikD ftS/SsktK gkJhnK rJhnk jB id'A fwzN d/ sob ;;g?ASB gqhyD ftu
tkbk fJe ;orow gdkoE e'ftv-19 fJe gqhyD d"okB gdkoE B{z tkfJo; fdfynk fe i/eo ftSkD{ B{z sob gVkn
s'A pukn eo ;edk j?. fpqN/B dh Bkb fwbkfJnk frnk. ftu fwbkfJnk ikt/ sK w';h-rkov ftu
gq:'rSkbk tb'A ehs/ rJ/ fJe S[o{nksh nfXn?B d/ nDSg/ BshihnK ;ko;-;hUth-2 nkfJ;'b/N d/ fybkc
bzvB (fpT{o') fJzrb?Av d/ t?;N fwvb?Av; y/so d/ tkofte;kfJo ftu 54 ;kbk
nfXn?B 'u fJj dkntk ehsk frnk j?. w[skpe w';h-rkov ;gq/ iK u:fBs d/ ftSkD{ o'e{ rshftXh eodk j?. b/N/e;
Gkosh w{b dh fJe phph dh w"s d/ wkwb/ ftu T[; d/ ;kpek gsh ns/ p/N/ 's/ esb
fvc?A; ;kfJz; n?Av N?eB'bkih b?p'oNoh Bkb tkfJo; ;;g?ASB B{z fwbkT[D Bkb 's/ ehs/ rJ/ nfXn?B ftu th fJjh rZb
dk d'S brkfJnk frnk j?. pbftzdo rjho Bkw dh phph nkgD/ xo ftu fwqse
(vhHn?Z;HNhHn?ZbH) d/ ftfrnkBhnK B/ ;ko;-;hUth-2 ftu ewh t/yh rJh. ;kjwD/ nkJh j?. ftfrnkBhnK B/ fejk
fwbh ;h. fJ; wkwb/ ftu i;ftzdo rjho (57) ns/ o'jB rjho (28) 's/ thotko B{z
fJe fpnkB ftu fejk fe w';h-rkov jkbKfe fJj ;kc BjhA j? fe fJj ;gq/ fe T[j nkgD/ S[o{nkuh Bshi/ fJ;
esb dk d'S brkfJnk frnk ns/ d'jK B{z 1 ;szpo sZe d/ bJh fjok;s ftu G/i
(wZSo wkoB tkbh dtkJh) torhnK tko-tko jZE X'D ns/ nbe'jb T[whd ftu ;KMk eo oj/ jB fe fJ; 's/
fdZsk frnk.
ehNBkSe dtkJhnK ftu ;orow fBofws j?Av ;?B/NkfJio dh tos'A eoe/ j'o fo;ou ehsh ikt/.
fJe ;szpo B{z d'jK B{z ndkbs ftu g/S ehsk ikt/rk. tkofte;kfJo g[b; B/
fejk fe ;'wtko B{z pbftzdo dh w"s j' rJh ;h. pbftzdo d/ f;o ftu rzGho ;ZN
bZrh ;h. pbftzdo d/ gfotko d/ jtkb/ Bkb g[b; tZb'A ikoh fJe fpnkB ftu b'eK
215 ;kbk i'V/ dk BK frBh B{z nghb ehsh rJh fe fJ; w[Seb ;w/A ftu fBZisk dk fXnkB oZfynk ikt/.
215 ;kbk i'V/ dk BK frBh p[Ze u, ftnkj d/ 79 p[Ze u, ftnkj d/ 79
215 ;kbk i'V/ dk BK frBhz p[Ze u, ftnkj d/ 79 p[Ze u, ftnkj d/ 79
215 ;kbk i'V/ dk BK frBh p[Ze u, ftnkj d/ 79
215 ;kbk i'V/ dk BK frBh
/oK B{z pukT[D u bZr/ t?;N nzeb B{z
/oK B{z pukT[D u bZr/ t?;N nzeb B{z
/oK B{z pukT[D u bZr/ t?;N nzeb B{z
;kbK pknd th j? r{VQk fgnko
;kbK pknd th j? r{VQk fgnko
;kbK pknd th j? r{VQk fgnko
;kbK pknd th j? r{VQk fgnko
;kbK pknd th j? r{VQk fgnko S/oK B{z pukT[D u bZr/ t?;N nzeb B{z/oK B{z pukT[D u bZr/ t?;N nzeb B{z
;c?d
;c?d /oBh B/ T[skfonk w"s d/ xkN/oBh B/ T[skfonk w"s d/ xkN
;c?d /oBh B/ T[skfonk w"s d/ xkN
;c?d S/oBh B/ T[skfonk w"s d/ xkN/oBh B/ T[skfonk w"s d/ xkN
fJeZm/ jB. w'ok dh T[wo 110 s/ T[BQK ;c?d
dh gsBh dh T[wo 104 ;kb j?. i'V/ dh
T[wo d/ 214 ;kb g{o/ j' u[Ze/ jB s/
215tK ;kb bZr frnk j?.
d'tK dk fgnko ni/ th fJe-d{i/
bJh xZN BjhA j'fJnk s/ T[BQK dh f;js
th uzrh j?. jkbKfe T[BQK d/ foSs/dkoK
dk efjDk j? fe i'Vk E'Vk fBokS j?
feT[Afe e'o'Bk tkfJo; ekoB T[BQK B{z
gfotko s'A d{o ofjDk g? fojk j?.
frBhz tobv foekov w[skpe d't/
A ;G s'A tZX T[wo d/ ftnkj/ i'V/ jB.
fJBQK s'A gfjbK nwohek d/ i'V/ dk BK
;G s'A tZX T[wo d/ i'V/ ti'A doi ;h,
fiBQK dh e[Zb T[wo 212 ;kb 52 fdB
;h. w'ok dk iBw 1910 ns/ eftzN/o';
dk 1915 ftu j'fJnk s/ d'jK B/ fJZE'A
d/ gfjb/ ;g?fBS uou ftu ftnkj eotk
ethN' (fpT{o') fJetkv'o ftu xo d[Bhnk ftu ;G s'A tZX T[wo d/ ftnkj/ fbnk ;h. T[BQK d/ 4 pZu/ fiT{Ad/ jB.
tkfbnK dh wozh fpBK GZi e/ ftnkj i'V/ d/ o{g ftu foekov pDk u[Ze/ jB. T[BQK d/ 11 d'js/-g's/ ns/ 21 gVg's/-
eotkT[D tkb/ i{bhnk w'ok ns/ T[BQK d'jK dh T[wo fwbk e/ 215 ;kb pDdh
gVd's/ jB. T[BQK dh gzithA ghVQh ftu
dh gsBh tkbvqkwhtk eftzN/o'; g{oh j?. ftnkj d/ 79 ;kb pknd th d't/A th fJe pZuk j?.
e?broh u tkgfonk fGnkBe jkd;k, gzikph vokJhto s/ gouk doi
e?broh u tkgfonk fGnkBe jkd;k, gzikph vokJhto s/ gouk doi
e?broh u tkgfonk fGnkBe jkd;k, gzikph vokJhto s/ gouk doi
e?broh u tkgfonk fGnkBe jkd;k, gzikph vokJhto s/ gouk doi
e?broh u tkgfonk fGnkBe jkd;k, gzikph vokJhto s/ gouk doi
e?broh (fpT{o') e?B/vk d/ Sfjo e?broh ftu r[owhs
uhwk BK d/ gzikph dh nDrfjbh ekoB fGnkBe jkd;k
tkgo frnk, fi; ftu fJe ftnesh dh w"s j' rJh s/
eJh b'e zywh j' rJ/ . T[; T[Zs/ gouk doi ehsk frnk
j?. dZf;nk ik fojk j? fe tketk jkJht/n 's/ iKd/ ;w/A
r[owhs e'b'A nkgDk ;?wh NoZe ezNo'b Bk eo j'fJnk s/ i'jkfB;por (fpT{o') dZyDh ncohek d/ gqf;ZX tksktoD ;[oZfynktkdh t?;N
fJj fJe eko ftu tZik, fJj eko nrbh eko ftu tZih w?i:{;B B{z d' ;c?d S/oK B/ jwbk eoe/ w"s d/ xkN T[sko fdZsk. t?;N dh gsBh B/
s/ fJ; soQK 4-5 ekoK fJe d{i/ ftu tZihnK. fJ; ekoB dZf;nk fe T[j nkgD/ gsh s/ S/oK d/ fgZS/ eko okjhA nk ojh ;h s/ id'A fJj jkd;k
fJe ftnesh dh w"s j' rJh, eJh b'e zywh j' rJ/ s/ j'fJnk sK T[; B/ S/oK dk fXnkB GNekT[D dh pj[s e'fSS ehsh go T[d'A sZe d/o
fJe ftnesh fdwkr ftu ;ZN bZrD ekoB rzGho jkbs j' u[Zeh ;h. t?;N dZyDh ncohek d/ fbwg'g' ;{p/ ftu fJe ;ckoh bki 'bkfJB Nqh
ftu j?. jkd;/ ekoB eJh tkjB B[e;kB/ rJ/. Nkg bki' Bkw Bkb ubkT[Ad/ ;B.
r[owhs 's/ ysoBke Yzr Bkb rZvh ubkT[D d/ d'S S/oBh s/ S/o dh bVkJh ftu c; rJ/ t?;N
bZr/ jB, fi; ekoB fJe ftnesh dh w"s j' rJh s/ S/oBh B{z fJ; jkd;/ s'A pknd T[; B{z d{i/ r/w bki ftu fbikfJnk frnk j? s/
eJh zywh j' rJ/. p[ZXtko B{z T[; B{z w?bc'oN fty/ ;{pkJh T[whd ehsh ik ojh j? fe pknd ftu T[; d/ fttjko dh d/y-o/y eoB s'A pknd
ndkbs ftu g/S ehsk frnk. izrb ftu SZv fdZsk ikt/rk. S/oBh gfjbK d{i/ S/o d/ fybkc jwbkto j' rJh s/
T[; B{z Bed pKv d/ pknd fojkn eo fdZsk frnk nukBe T[j t?;N tZb w[V rJh s/ T[BQK 's/ jwbk eo fdZsk. b'e t?;N B{z 'nzeb
s/ j[D T[j nes{po ftu ndkbs ftu g/S j't/rk. ezgBh t?;N' d/ Bkw Bkb th ikDd/ ;B.
wkbe B/ dZf;nk fe r[owhs 2011 s'A rZvh ubk fojk j? t?;N w?i:{;B d/ pko/ fejk iKdk j? fe T[BQK B/ S/oK B{z fvZpkpzd fSeko s'A
go T[; dh NoK;g'oN ftu T[j BtK j? s/ T[j d' fdB pukfJnk ;h. fvZpkpzd fSeko sfjs ikBtoK dk fJe pzd fJbke/ ftu fSeko
gfjbK jh B"eoh 's/ nkfJnk ;h. ;EkBe g[b; w[skpe ehsk iKdk j? iK T[BQK B{z fSeko eoB bJh wip{o ehsk iKdk j? s/ T[BQK B{z fJe
fJj jkd;k T[d'A tkgfonk id ;?wh NoZe fBowkD ekoi bki d/ pkV/ ftu oZfynk iKdk ;h. fJ; S/oBh d/ pko/ dZf;nk iKdk j? fe ;kb
tkb/ ;EkB ftu dkyb j'fJnk ns/ fJ; ekoB eJh tkjB 2017 ftu T[; B/ t?;N d/ bki d/ e'b ezw eoB tkb/ fJe ftnesh 's/ jwbk eoe/
nkg; ftu Neok rJ/. T[; dh ikB b? bJh ;h.

35
35
35 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
35 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
35 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
dh BthA fusktkBh, ;odhnK u ysoBke o{g Xko ;ed? e'o'Bk
dh BthA fusktkBh, ;odhnK u ysoBke o{g Xko ;ed? e'o'Bk
dh BthA fusktkBh, ;odhnK u ysoBke o{g Xko ;ed? e'o'Bk
e'o'Bk Nhek pDkT[D bJh uhB Bkb ehs/
e'o'Bk Nhek pDkT[D bJh uhB Bkb ehs/ WHO dh BthA fusktkBh, ;odhnK u ysoBke o{g Xko ;ed? e'o'Bk dh BthA fusktkBh, ;odhnK u ysoBke o{g Xko ;ed? e'o'Bk
e'o'Bk Nhek pDkT[D bJh uhB Bkb ehs/
e'o'Bk Nhek pDkT[D bJh uhB Bkb ehs/
e'o'Bk Nhek pDkT[D bJh uhB Bkb ehs/
ftu o[8O d/ ohiBb vkfJo?eNo j?Boh
;wM"s/ B{z e?B/vk B/ ehsk oZd
;wM"s/ B{z e?B/vk B/ ehsk oZd
;wM"s/ B{z e?B/vk B/ ehsk oZd ebr B/ fejk, ';odhnK ftu B"itkB
;wM"s/ B{z e?B/vk B/ ehsk oZd
;wM"s/ B{z e?B/vk B/ ehsk oZd
pz[or nkpkdh d/ fznkdk eohp j'Dr/
, n;hA r?o-zo{oh GftZytkDh BjhA eoDk
ukj[zd/ go fJ; dk fBSfus o{g Bkb
ydSk j?. fJ; d"okB fznkdk b'e
j;gskbK ftu Gosh j'Dr/ ns/ w"s
do tZX ikt/rh.'
j?Boh ebr B/ nkT[D tkb/
wjhfBnK ftu 3 w[Zy ekoDK 's/ fXnkB
eoD bJh fejk j?. fJBQK ftu ;e{bK
dk fco s'A y[ZbQDk, ;odh-z[ekw dk w";w
ns/ ;odhnK d"okB pz[orK dh fznkdk
w"s Skwb j?. fJBQK ekoBK Bkb
fJBc?eSB d/ j'o ysoBke j'D dk
ysok j?. T[BQk fejk fe d[Bhnk d/ d/SK
B{z T[BQK dh fJ; fusktBh w[skpe j[D
s'A jh fsnkohnK eoDhnK ukjhdhnK
jB. nwohek ftu ;e{b ns/ ekbi
y'bQD d/ ubd/ eJh irQk e'o'Bk dk
fiB/tk (fpT{o') e'o'Bk dk efjo s d[Bhnk d/ eJh fjZf;nK ftu e'o'Bk fJBc?eSB c?bD dk wkwbk ;kjwD/
brksko tXdk ik fojk j?, fi; d/ wZd/ ysoBke o{g Xko ;edk j?. ;zrmB B/ nkfJnk j?. dZ; d/JhJ/ fe fw;h;hgh d/
Bzo ftSt f;js ;zrmB (WHO) B/ fejk fe fJ; d"okB j;gskbK ftu fJe ;e{b ftu 4000 pZfunK ns/ 600
fJe tko fco fusktBh fdZsh j? fe Gosh j'D tkb/ b'eK dh frDsh tX/rh nfXnkgeK B{z fJeKstk; eoDk fgnk
nkT[D tkbhnK ;odhnK ftu :{og ;w/ ns/ w"s do ftu th tkXk j't/rk. :{og j?.


fpBK e'ftv-19 bZSDK tkb/ pZu/ th jcfsnK sZe c?bk ;ed/ B/ tkfJo;
fpBK e'ftv-19 bZSDK tkb/ pZu/ th jcfsnK sZe c?bk ;ed/ B/ tkfJo;
fpBK e'ftv-19 bZSDK tkb/ pZu/ th jcfsnK sZe c?bk ;ed/ B/ tkfJo;
fpBK e'ftv-19 bZSDK tkb/ pZu/ th jcfsnK sZe c?bk ;ed/ B/ tkfJo;
fpBK e'ftv-19 bZSDK tkb/ pZu/ th jcfsnK sZe c?bk ;ed/ B/ tkfJo;
tkfSzrNB (fpT{o') wjkwkoh d/ gq;ko bZSD BjhA ;B go pknd ftu T[BQK
ftu pZfunK dh nkpkdh d/ wjZst 's/ ftu bZSD Bzo nkJ/ s/ 58 ch;dh dh
o"SDh gkT[D tkb/ fJe Bt/A nfXn?B d/ S[o{nksh iKu ftu bZSD Bzo nkJ/.
w[skpe e'ftv-19 phwkoh Bkb rq;s ftfrnkBhnK B/ fejk fe y'i d"okB fiBQK
phfizr$UNktk (fpT{o') e?B/vk B/ dtkJhnK d/ fSfgzr ftu d/oh ekoB uhBh pZu/, tkfJo; d/ bZSDK d/ Bzo BjhA j;gskbK ftu pZfunK B{z oZfynk frnk
dtkJh ezgBh e?Bf;B' Bkb e'o'Bk tkfJo; Nhek ftek; ;wM"s/ B{z oZd eoB dk nkT[D iK T[BQK s'A T[Go ikD d/ jcfsnK ;h T[E/ n";sB jo fszB fdB ftu
c?;bk ehsk j?. pknd sZe fJ; B{z c?bk ;ed/ jB. pZfunK dh iKu ehsh rJh fi; Bkb
dZyDh uhB wkofBzr g';N w[skpe fJj ;gZSN BjhA j? fe d'jK d/SK ftueko i/HJ/Hn?ZwHJ/H ghfvnkfNqe; Bkw d/ fJj s;tho ;kc j'Jh fe fezB/ ;w/A sZe
okiBhse sDkn d/ ekoB fJj c?;bk fbnk frnk j? iK BjhA. iBob ftu gqekfSs fJ; nfXn?B ftu T[BQK s'A tkfJo; gq;ko j[zdk j?. BshfinK
uhB d/ okSNoh gqhSd B/ fejk fe uhBh ;oeko ftu e?Bf;B' d/ ;fj:'rhnK dZyDh e'ohnk ftu 22 j;gskbK ftu ftu y[bk;k j'fJnk fe bZSDK dh fwnkd
phfizr fJz;NhfuT{N nkc seBkb'ih ns/ ftfrnkB s/ T[d:'r wzsokb/ tb'A d;sys Bt/A e'o'Bk tkfJo; ;ko;-e'Uth-2 Bkb tZy-tZy pZfunK ftu tZy-tZy j? i'
ehs/ ikD s'A gfjbK n?ZBH nkoH ;hH ns/ e?Bf;B' ftueko ;wM"s/ dh ;whfynk ehsh fJBc?efNv 91 pZfunK 's/ Bzo oZyh fszB fdB s'A b? e/ seohpB 3 jcfsnK
;h, fiBQK B/ e?Bf;B' B{z ftZs g'SD gqdkB ehsk ;h. e?B/vk ftu e?Bf;B' e'o'Bk rJh s/ fJj gsk brkfJnk frnk fe sZe ;h.
tkfJo; Nhek T[whdtko d/ fSgw?AN ftu d/oh ekoB ns/ e?Bf;B' d/ gfjb/ s/ d{ik T[j T[whd s'A tX/o/ ;w/A sZe tkfJob fJ; nfXn?B d/ b/yeK ftu pZu/ fezB/
NqkfJb fes/ j'o g{ok eoB eoe/ fJj yk; w"ek ysw j' frnk j? s/ n?ZBH nkoH ;hH r?o-b'VhAdh ;wZroh nkoHn?ZBHJ/H d/ t/b/ sZe tkfJo; dk gq;ko eo ;ed/
nkgDh Nhw ns/ ;[ftXktK B{z fes/ j'o e/Adfos eo/rk. tkje j[zd/ jB. y'iekoK ftu dZyDh jB s/ ed'A sZe fJBc?eSB j' ;ed/ jB
gqhSd B/ fejk fe fJj ;fj:'r bJh nkgD/ T[Zsoh nwoheh ;fj:'rhnK tZb w[V e'ohnk d/ f;Ub B?SBb :{Bhtof;Nh e'ftv-19 d/ gq;ko ftu pZu/ tX/o/ fJ; ftu th ekch G/d-Gkt j?. T[BQK B/
frnk j? ns/ nkgD/ e'ftv-19 Nhe/ d/ ftek; gq'rokw ftu nZr/ tX/rk. T[BQK fejk ekbi nkc w?vhf;B d/ w?Apo th Skwb wjZstg{oB G{fwek fBGk ;ed/ jK. fejk pZfunK d/ ;w{u/ ;w{j ftu n";sB
fe n;hA fe;/ j'o ;kEh Bkb e'o'Bk dk e'Jh j'o Nhek fsnko eoB bJh uouk eo oj/ ;B. T[BQK B/ nfXn?B ftu fejk fe y'iekoK ftu nwohek dh d ikoi YkJh jcfsnK sZe ftSkD{ gkfJnk ik
jK. d'jK d/SK B/ 1 wJh B{z ;wM"s/ 's/ d;sys ehs/ ;B. bZSDK B{z b? e/ pZfunK d/ tX/o/ tkfSzrNB :{Bhtof;Nh ;e{b nkg ;edk j? go pZfunK d/ ;w{j dk fJe
wkwfbnK ftu e'ftv-19 dh gSkD w?vhf;B n?Av j?bE ;kJhA;/i d/ okpoN wjZstg{oB fjZ;k fpBK bZSD tkb/
Bkekw ofjzdh j? s/ pZfunK ftu ;ko;- n?ZbH vhfpnk;h th Skwb jB. nfXn?B wohzK ftu'A jo gzitK wohz s/ bZSD
uhB B{z wo hnK BjhA eoB d/Dr/ ikgkBhnK BjhA eoB d/Dr/ ikgkB
uhB B{z wo ;hUth-2 nkoHn?ZBHJ/H T[whd s'A tX/o/ w[skpe seohpB 22 ch;dh pZfunK g?dk eoB tkb/ seohpB nZX/ wohz fszB
uhB B{z wo
uhB B{z wo hnK BjhA eoB d/Dr/ ikgkB
uhB B{z wozhnK BjhA eoB d/Dr/ ikgkBhnK BjhA eoB d/Dr/ ikgkB
;w/A sZe gkfJnk frnk. gqekfSs ftu ed/ th bZSD ftef;s BjhA j'J/, jcs/ dh fwnkd sZe th tkfJo; d/
nfXn?B ftu ftfrnkBhnK B/ fejk fe 20 ch;dh pZfunK ftu S[o{nks ftu tkje pD/ j'J/ ;B.
s/ nwohek, fwb e/ eoBr/ fto'X
s/ nwohek, fwb e/ eoBr/ fto'X
s/ nwohek, fwb e/ eoBr/ fto'X
s/ nwohek, fwb e/ eoBr/ fto'X
s/ nwohek, fwb e/ eoBr/ fto'X
gqdo
gqdo BekohnK B/ e?B/vk d/ gfjbk ghHn?ZwH
gqdo BekohnK B/ e?B/vk d/ gfjbk ghHn?ZwHBekohnK B/ e?B/vk d/ gfjbk ghHn?ZwH
gqdo
gqdoSBekohnK B/ e?B/vk d/ gfjbk ghHn?ZwHBekohnK B/ e?B/vk d/ gfjbk ghHn?ZwH
dk p[Zs ;[ZfNnk, g[b; fto[ZX ehsk gqdo
dk p[Zs ;[ZfNnk, g[b; fto[ZX ehsk gqdoSBB BB B
dk p[Zs ;[ZfNnk, g[b; fto[ZX ehsk gqdo
dk p[Zs ;[ZfNnk, g[b; fto[ZX ehsk gqdo
dk p[Zs ;[ZfNnk, g[b; fto[ZX ehsk gqdo
gfjb/ gqXkB wzsoh i"jB J/H w?evkBbz
dk p[Zs j/mK ;[ZN fdZsk.
;'Sb whvhnk 's/ ;KMhnK ehshnK
ik ojhnK s;thoK ftu fdykJh d/ fojk
j? fe e?B/vk d/ p;shtkd d/ gqshe fJ;
p[Zs B{z zwhB 's/ ;[ZfNnk frnk j? s/ fJ;
T[Zs/ g/AN ;go/n ehsh rJh j?. g[b;
w[skpe 200 gqdoSBekohnK B/ SKswJh
Yzr Bkb gqdoSB ehsk s/ fJ; p[Zs B{z
fJZE'A jNk fdZsk. ni/ sZe g[b; tb'A
fe;/ B{z th fjok;s ftu BjhA fbnk
frnk.
wKNohnb dh w/no t?boh gbKN B/
N'ehU (fpT{o') dZyDh s/ g{oph uhB ;kro d/ nfjw ib wkorK dh ;fEsh B{z
p[Zs jNkT[D dh ekotkJh dh fBzdk
pdbD dh fe;/ th fJegk;V e'fSS dk ikgkB s/ nwohek fwb e/ fto'X eoBr/.
ehsh. N'oKN', bzvB ns/ e?broh ftu
d'jK d/SK B{z T[whd j? fe fJ; wkwb/ ftu e"wKsoh GkJhukok th T[BQK dk ;kE d/t/
th gqdoSB j'fJnk. ;?AeV/ b'e 'pb?e
rk. bkJhtz w?No' w[fjzw okjhA nkgDk fto'X
ikgkBh oZfynk wzsoh sko' e'B' B/ fJ; w[Zd/ 's/ nkgD/ nwoheh jwo[spk wkoe
g/S eo oj/ jB ns/ r[bkwh dh gqEk
n?;go Bkb nkgDh okfJ ;KMh ehsh. fJj rZbpks sd j'Jh j?, id nwohek s/
ysw eoB bJh nktkz u[Ze oj/ jB.
uhB ftueko eJh w[ZfdnK B{z b? e/ pfj; j' ojh j?. fit/A nwoheh No/v ftu u'oh,
phs/ wjhfBnK ftu r?o r'fonK 's/ j'
uhB ftu wB[Zyh nfXekoK dk dwB ns/ fttkds dZyDh uhB ;kro ftu vq?rB oj/ sSZddK ekoB d[Bhnk Go ftu fto'X
dhnK c"ih rshftXhnK. gqdoSB j' oj/ jB.
uhB s/ ikgkB d/ foSfsnK ftu sbyh dk tZvk ekoB g{oph uhB ;kro ftu
fJe ;ot/ w[skpe 51 ch;dh e?B/
;fEs e[M S'N/ Nkg{nK 's/ ikgkB dk ezNo'b j'Dk j?. uhB fJBQK Nkg{nK B{z nkgDk
vhnB g[b; dhnK SeshnK xNkT[D
wKNohnb (fpT{o') g[b; d/ sSZdd e?B/vk d/ wKNohnb ftu e[M
dZ;dk j?. pe"b e'B', n?;go B/ fejk fe nwohek-ikgkB ;[oZfynk ;zXh fJBQK
bJh ;fjws jB idfe 49 ch;dh e?B/
Nkg{nK B{z th eto eodh j?. nwohek bzp/ ;w/A s'A fJ; y/so ftu uhB dh dpzrJh dk s'A szr nkJ/ b'e g[b; dhnK SeshnK gqdoSBekoh g[b; fybkc gqdoSB eo vhnB fJ; ftuko d/ jZe ftu BjhA
fto'X eo fojk j? s/ fB:fws o{g Bkb nkgD/ izrh ijkz G/idk ofjzdk j?. xNkT[D bJh brksko wzr eo oj/ jB. oj/ ;B fe fJ; d"okB T[BQK B/ e?B/vk d/ jB.

36
36
36 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
36 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
36 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
nrb/ ;kb fJeZm/ fd;Dr/ fpqN/B d/
nrb/ ;kb fJeZm/ fd;Dr/ fpqN/B d/
nrb/ ;kb fJeZm/ fd;Dr/ fpqN/B d/
nrb/ ;kb fJeZm/ fd;Dr/ fpqN/B d/
o{;h ;[y'Jh ckJhNo i?ZN B/ x/fonk nwoheh gowkD{ pzpko -52, fgnk py/Vk-52, fgnk py/Vk nrb/ ;kb fJeZm/ fd;Dr/ fpqN/B d/
o{;h ;[y'Jh ckJhNo i?ZN B/ x/fonk nwoheh gowkD{ pzpko
o{;h ;[y'Jh ckJhNo i?ZN B/ x/fonk nwoheh gowkD{ pzpko B-52, fgnk py/Vk-52, fgnk py/Vk
o{;h ;[y'Jh ckJhNo i?ZN B/ x/fonk nwoheh gowkD{ pzpko -52, fgnk py/Vk
o{;h ;[y'Jh ckJhNo i?ZN B/ x/fonk nwoheh gowkD{ pzpko
dZf;nk ik fojk j? fe fJjBK o{;h
okie[wko j?oh ns/ ftbhnw, fJj j? tiQk
okie[wko j?oh ns/ ftbhnw, fJj j? tiQk
okie[wko j?oh ns/ ftbhnw, fJj j? tiQk
okie[wko j?oh ns/ ftbhnw, fJj j? tiQk
okie[wko j?oh ns/ ftbhnw, fJj j? tiQk
ijkzK B/ eqhwhnk s'A T[vkD Goh ;h. o{;
B/ BkN' d/ fe;/ th jwb/ dk itkp d/D
d/ bJh eqhwhnk ftu tZv/ gZXo 's/ bVke{
ijkz skfJBks ehs/ j'J/ jB. fJZE/
skfJBks o{;h ijkzK 's/ ekbk ;kro
d/ T[Zgo fBrokBh dh th fzzw/tkoh j?.
fJZE/ dZ; dJhJ/ fe p/bko{; ftu iBsk
d/ ftdo'j d/ ftu BkN' ns/ o{; ftukb/
sDkn tZXdk ik fojk j?. o{; B/ p/bko{;
d/ okSNogsh nb?rz?Avo b[ekS/Be' B{z
nkgDk ;woEB fdZsk j?, T[ZE/ BkN' d/S
T[jBK dk fto'X eo oj/ jB.
eohp 26 ;kb s'A ;Zsk 's/ ekfpz p/
bko{; d/ okSNogsh B/ d'S brkfJnk
j?fe BkN' T[jBK d/ d/S ftu tzv eokT[Dk
ukj[zdk j? ns/ T[jBK B{z ;Zsk s'A jNkT[Dk
bzvB (fpT{o') o{; d/ ;[y'Jh27 bVke{ fJjBK ftu'A fJe gowkD{ pzpko B/ ukj[zdk j?. BkN' ns/ o{; ftu tZXd/
ijki B/ g{oph :{og d/ B/V/ ekbk ;kro g{oph :{og ns/ ekbk ;kro d/ T[Zgo sDkn d/ ftu nwohek B/ nkgD/ S/ 2-
d/ T[Zgo nwoheh gowkD{ pzpko ijkz T[vkD Goh ;h. fJ;/ d"okB o{; d/ ;[y'Jh- 52 pzpko ijkz fpqN/B G/i/ jB. fJj
ph-52 B{z pj[s ysoBke Yzr Bkb x/o 27 ijkz B/ nwoheh ijkzK B{z pj[s ijkz eohp 120 fwzkJhbK Bkb b?;
fbnk.fJ; Bkb BkN' d/S ftu jcVk- ysoBke Yzr Bkb x/o fbnk.thvhU jB ns/ fJjBK ftu'A e[M gowkD{
dcVh wu rJh. fJ; nwoheh pzpko ftu Bzo nk fojk j? fe o{;h ijkz jfEnkoK Bkb b?; jB. nwoheh jtkJh
ijkz B/ fpqN/B s'A T[vkD Goh ;h ns/ nwoheh ijkz d/ pj[s B/V/ sZe rJ/ c"i B/ fJe fpnkB ikoh eo e/ fejk j?
bzvB (fpT{o') fpqN/B d/ okie[wko ftbhnw ns/ fgqz; j?oh nrb/ ;kb nkgDh wK
ekbk ;kro d/ T[Zgo rSs brk fojk ;B.fJ; d/ pknd T[j nwoheh ijkz fe S/ 2-52 pzpko T[Zsoh ve'Nk d/ fww'N
okie[wkoh vkfJBk dh 60thA i:zsh T[Zs/ T[BQK dh :kd ftZu fJZe w{osh d/ T[dxkNB
;h. fJ; s'A gfjbK BkN' d/ w?Apo nwohek d/ mhe nfrUA dh fBeb rJ/. fJe j'o J/no c'o; p/; s'A T[vkD Go e/ 22
d/ w"e/ T[Zs/ d[pkok fJeZm/ nk ;Zed/ jB. j?oh B/ okiSkjh SZve/ nwohek ikD dk
B/ o{; d/ Bkb tZXd/ sDkn B{z d/yd/ j'J/ thvhU efbg ftu d/fynk ik ;edk j? nr;s B{z fpqN/B d/ c/nop'ov jtkJh
c?;bk fbnk ;h, fi; d/ pknd wzfBnk ik fojk ;h fe T[j nkgD/ Gok s'A d{o ub/
fpqN/B ftu nkgD/ S/ ph-52 gowkD{ fe o{;h ijkz nwoheh pzpko dh B'e fNekfDnK 's/ gj[zu/ jB.
rJ/ jB. e/Af;zrNB wjZb B/ d'jK GoktK tb'A ;z:[es fpnkB ikoh eod/ j'J/ x'SDk
pzpkoK B{z skfJBks ehsk ;h. sZe nk rJ/ ;B.
ehsh j? fe ;wkoe dk T[dxkNB fJZe i[bkJh 2021 B{z wjZb d/ ;ze/B rkovB ftZu
ehsk ikt/rk. w{osh B{z e?Apfoi d/ fvT{e ftbhnw ns/ ;;?e; d/ fvT{e j?oh d[nkok
dkT{d ;kv/ d/
dkT{d ;kv/ d/ dk Bkrfoe BjhA L v'fwfBek ;oeko dk Bkrfoe BjhA L v'fwfBek ;oeko e[ZM ;kb gfjbK ;EkJh ;wkoe d/ s"o T[Zs/ wjZb dh wBz{oh fdZsh rJh ;h.
dkT{d ;kv/ d/
dkT{d ;kv/ d/ dk Bkrfoe BjhA L v'fwfBek ;oeko
dkT{d ;kv/ d/S dk Bkrfoe BjhA L v'fwfBek ;oeko dk Bkrfoe BjhA L v'fwfBek ;oeko
bzvB ftu ;fEs e/Af;zrNB wjZb, j?oh ns/ ftbhnw dh wK vkfJBk dh fojkfJS
;h. wjZb tb'A fejk frnk,ºfi; w{osh B{z okie[wko ftbhnw ns/ okie[wko j?oh
Bkb Bk f;oc d/S, ;r'A g{oh d[Bhnk
d[nkok nkgDh wK okie[wkoh vkfJBk dh :kd ftZu fJikzs fdZsh rJh ;h, nrb/
fjZb rJh ;h. fJ; nZstkdh xNBk ftu
;kb T[BQK dh 60thA i:zsh T[Zs/ T[; B{z ;Ekfgs ehsk ikt/rk.º whfvnk ftZu nkJhnK
350 b'eK dh w"s j'Jh ;h ns/ 1200 s'A
ypoK d/ w[skpe w{osh dk fvzkJhB g{ok eo fbnk frnk j? go e'ftv-19 wjkwkoh
tX/o/ b'e zywh j'J/ ;B. 2003 ftu
d/ ekoB T[;dh ;EkgBk ftZu d/o j'Jh.
Gkos ;oeko B/ nwohek Bkb fwb e/
g?fo; ftZu 31 nr;s, 1997 B{z id'A vkfJBk dh eko d[oxNBk ftZu w"s j'Jh
fJ; d/ fzzw/tko dkT{d fJpokfjw B{z
;h T[d'A d't/A okie[wko 15 ns/ 13 ;kb d/ ;B.ftbhnw ns/ j?oh B/ iBtoh 2017
rb'pb nZstkdh x'fSs eoko fdZsk ;h.
ftZu w{osh dh :'iBk dh x'SDk ehsh ;h ns/ fejk ;h,ºfJj mhe ;wK j? id'A fpqN/B
Gkos d/ eJh tko ;p{s g/S ehs/ ikD
ns/ ;z;ko ftZu T[BQK d/ ;ekokswe gqGkt B{z fJZe ;EkJh w{osh d/ o{g ftZu wkBsk
d/ pknd th gkfe;skB B/ jw/Sk T[; d/
fdZsh ikt/ <
nkgD/ fJZE/ j'D s'A fJBeko ehsk go
fJ:kB o?Ae po'vb/ B/ pDkJh w{osh
nkfyoeko T[j nkgD/ jh ikb ftu c;
d;zpo 2017 ftZu fpqfN; fSbgeko fJ:kB o?Ae po'vb/ B{z w{osh pDkT[D dk
frnk.
ezw ;"Afgnk frnk ;h. po'vb/ B/ jh wjkokDh n?bhzkp/E d{ih dh s;tho pDkJh ;h
ftZsh ekotkJh Nk;e c'o; dh rq/
i' 1998 tb'A ;ko/ okSNowzvb f;ZfenK T[Zs/ nzfes j?.
fb;N ftu nkT[D s'A puD bJh
gkfe;skB B/ 88 nZstkdh ;zrmBK ns/
nwohek dh w
nwohek dh w j{o :{Bhtof;Nh d/ 12j{o :{Bhtof;Nh d/ 12 ftfdnkoEh s/ ftfdnkoEh s/
nwohek dh w
nwohek dh w j{o :{Bhtof;Nh d/ 12 ftfdnkoEh s/
nwohek dh wSj{o :{Bhtof;Nh d/ 12j{o :{Bhtof;Nh d/ 1200 ftfdnkoEh s/ ftfdnkoEh s/
T[jBK d/ w[yhnK dh fb;N ikoh ehsh
fijBK 's/ gkpzdhnK brkT[D dk T[;
B/ dkntk ehsk j?. fJ; fb;N ftu
dkT{d dk Bkw Skwb eo e/ gkfe;skB
166 ;Nkc w?Apo fBeb/ e'o'Bk gk
166 ;Nkc w?Apo fBeb/ e'o'Bk gk
166 ;Nkc w?Apo fBeb/ e'o'Bk gk
166 ;Nkc w?Apo fBeb/ e'o'Bk gkz/fNt/fNt /fNt/fNt /fNt
o';/T[ (fpT{o') e?ohphnkJh d/S sK v'fwfBek dk Bkrfoe j? ns/ Bk jh B/ wzB fbnk j? fe Gkos dk d'Sh T[; dh 166 ;Nkc w?Apo fBeb/ e'o'Bk gk
ohgpfbe nkc v'fwfBek dh ;oeko B/ ed/ fojk j?. dkT{d fJeB"fwe zwhB 's/ nkokw Bkb ofj fojk j?.
fejk j? fe w[zpJh pzp XwkfenK dk d'Sh f;NhiBfSg gq'rokw d/ sfjs th ed/ gkfe;skB B/ fijV/ d;skt/z ikoh ehs/
dkT{d fJpokfjw T[jBK d/ d/S dk v'fwfBek dk Bkrfoe BjhA fojk.'' jB T[; ftu dZf;nk frnk j? fe S/y
Bkfroe BjhA j?. T[jBK B/ fejk fe ;oeko B/ fJe fpnkB ikoh eo e/ fejk dkT{d fJpokfjw ek;eo dk iBw Gkos
dkT{d ed/ th T[jBK dk d/S dk Bkrfoe fe fJ; soQK dhnK ;kohnK ypoK M{mhnK d/ wjkokSNo ftu osBkfroh d/ y/o
BjhA fojk ns/ Bk jh T[; d/ e'b v'fwfBek jB. fJ; s'A gfjbK Gkosh ykX ;[oZfynk ftu 26 d;zpo, 1955 B{z S/y fJpokfjw
dk gk;g'oN j?. fJ; s'A gfjbK Gkosh J/iz;hnK B/ fejk ;hfe dkT{d fJpokfjw nbh ek;eo d/ xo ftu j'fJnk. T[;
v'zhno ftu fejk frnk ;h fe dkT{d tZy-tZy Bkw ns/ gs/ Bkb eJh dh Bkrfoesk th Gkosh dZ;h rJh j?.
fJpokfjw B/ fJeB"fwe f;NhiBfSg gk;g'oN oZydk j?. fJ; ftu Gkos, Bkb jh T[; d/ ;ko/ BktK fit/A dkT{d
gq'rokw d/ sfjs v'fwfBek dk gk;g'oN gkfe;skB, d[pJh ns/ ekwBt?bE nkc j;B, npd[b jwhB npd[Zb nihz,
jk;b ehsk j?. v'fwfBek Skwb jB. dkT{d ;kpoh, dkT{d GkJh, jkzh GkJh,
v'fwfBek ;oeko B/ fJe fpnkB Gkos dh nkofEe okiXkBh w[zpJh tZvk GkJh, nkfd dk fzeo th ehsk
ikoh eo e/ fejk,''dkT{d fJpokfjw Bk ftu 1993 ftu j'J/ 13 pzp XwkfenK frnk j?.
e'ftv-19 L fJzv'B/
e'ftv-19 L fJzv'B/ hnkJh c"i B{z nk;Nq/bhnk d/t/rk
e'ftv-19 L fJzv'B/
e'ftv-19 L fJzv'B/ hnkJh c"i B{z nk;Nq/bhnk d/t/rkhnkJh c"i B{z nk;Nq/bhnk d/t/rk
e'ftv-19 L fJzv'B/ShnkJh c"i B{z nk;Nq/bhnk d/t/rkhnkJh c"i B{z nk;Nq/bhnk d/t/rk
tkfSzrNB (fpT{o') rb'pb wjkwkoh e'o'BktkfJo; Bkb i{M oj/ nwohek s'A
1H48 fwbhnB nwoheh vkbo dh PPE
1H48 fwbhnB nwoheh vkbo dh fJe tZvh ypo nkJh j?. fJ; Bkb okSNogsh v'Bkbv Nozg d/ ;e{bK ns/
1H48 fwbhnB nwoheh vkbo dh
1H48 fwbhnB nwoheh vkbo dh
1H48 fwbhnB nwoheh vkbo dh
:{Bhtof;NhnK B{z y'bQD d/ c?;b/ 's/ ;tkb T[Zm ;ed/ jB. ikDekoh w[skpenwohek
dh fJe :{Bhtof;Nh d/ 1200 s'A tX/o/ ftfdnkoEh ns/ 166 ;Nkc w?Apo e'o'Bk gkz/
e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnkJh
fNt gkJ/ rJ/ jB. nbpkwk :{Bhtof;Nh d/ gq'c?;o B/ fJj th y[bk;k ehsk j? fe
;oeko dk efjDk j? fe T[j fJzv'B/
T[jBK B{z fBod/S fdZs/ rJ/ ;B fe ebk; d/ ftfdnkoEhnK B{z j'o ftfdnkoEhnK d/
Shnk dh c"i B{z 2 fwbhnB nk;Nq/
;zeqfws j'D d/ pko/ ftu ikDekoh Bk fdZsh ikt/.
bhnB vkbo (1H48 fwbhnB vkbo)
gq'c?;o B{z G/i/ rJ/ Jhw/b ftu fejk frnk ;h fe i/eo e'Jh ftfdnkoEh e'o'Bk
dk fBZih ;[oZfynk T[geoD wsbp
;zeqfws j? go wk;e gkT[Adk j? ns/ ;wkfie d{oh d/ fB:w dk gkbD eodk j? sK
ghHghHJhH feZNK w[jZJhnk eotkJ/rh.
e'o'Bk dk ysok BjhA j?. gq'c?;o B{z fJj th fejk frnk ;h fe i/eo T[j dZ;d/ jB fe
sK i' e'ftv-19 fto[ZX d/S dh bVkJh
ebk; d/ e[M ftfdnkoEh e'o'Bk gkz/fNt j' rJ/ jB sK fJj fB:w dh T[bzxDk j't/
ftu ;jkfJsk ehsh ik ;e/.
rh. T[ZE/ :{Bhtof;Nh B/ fJe fpnkB ikoh eo e/ fejk j? fe jkb/ sZe fe;/ th e'o'Bk
okfJb nk;Nq/bhnkJh J/no c'o;
gkz/fNt ftfdnkoEh d/ j;gskb ftu Gosh j'D dh B"ps BjhA nkJh j?.
r[nKYhnK dofwnkB w"i{dk oZfynk
:{Bhtof;Nh B/ fejk j? fe fJeKstk; d/ bJh b'VhAdh irQk j?. T[ZE/ ;w?;No S[o{
;fj:'r d/ fjZ;/ ti'A ;oiheb d;skB/
j'D s'A gfjbK jh ftfdnkoEhnK dk e'o'BktkfJo; N?;N th ehsk frnk ;h. 29,000
, rkT{B, wk;e ns/ EowkwhNo gqdkB
ftfdnkoEhnK d/ N?;N ftu'A 310 ftfdnkoEh gkz/fNt gkJ/ rJ/ ;B. gkz/fNt
eo/rh. fJzv'B/Shnk d/ f;js wzsokb/
nkT[D tkb/ ftfdnkoEhnK B{z e?Ag; ftu dkyb j'D dh fJikzs BjhA fdZsh rJh
d/ w"i{dk nzeV/ e'ftv-19 d/
;h. ;'Sb whvhnk 's/ ;kjwD/ nkJhnK s;thoK ftu eJh ftfdnkoEh fpBK wk;e d/
169,000 wkwb/ ns/ brGr 7,300
th d/y/ rJ/ ;B. Sfjo d/ pko ftu th bzph bkJhB d/yh rJh ;h. fJ; d/ pnd w/no
w"sK do;kT[Ad/ jB.
B/ 14fdBK d/ bJh Sfjo d/ pko p?B eo fdZs/.

37
37
37 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
37 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
37 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
f;vBhL ;'Sb whvhnk g';N B{z b? e/b whvhnk g';N B{z b? e/
f;vBhL ;' b whvhnk g';N B{z b? e/
f;vBhL ;' nk;Nq/bhnk L d[Bhnk Go d/ 7H7
f;vBhL ;' b whvhnk g';N B{z b? e/b whvhnk g';N B{z b? e/
f;vBhL ;'
nk;Nq/bhnk L d[Bhnk Go d/ 7H70 bZy b'eK B/ nkBbkJhB d/yh g/Ar[fJB go/v bZy b'eK B/ nkBbkJhB d/yh g/Ar[fJB go/v
nk;Nq/bhnk L d[Bhnk Go d/ 7H7 bZy b'eK B/ nkBbkJhB d/yh g/Ar[fJB go/v bZy b'eK B/ nkBbkJhB d/yh g/Ar[fJB go/v
nk;Nq/bhnk L d[Bhnk Go d/ 7H7
nk;Nq/bhnk L d[Bhnk Go d/ 7H7 bZy b'eK B/ nkBbkJhB d/yh g/Ar[fJB go/v
e'o'Bk d/ ekoB fJ; tko fJ; dk
d' GkJhukfonK ftukb/ MrVk
d' GkJhukfonK ftukb/ MrVk nkBbkJhB gq;koB ehsk frnk.
d' GkJhukfonK ftukb/ MrVk
d' GkJhukfonK ftukb/ MrVk
d' GkJhukfonK ftukb/ MrVk
eohp 3500 g/Ar[fJB wzrbtko oks
B{z ;w[zdo ftu gos/. nwohek, ikgkB,
uhB ns/ iowBh ;w/s 30 s'A tX/o/ d/SK
ftu fJ; B{z d/fynk frnk. bkJht g/
Ar[fJB Nhth 's/ fJ; dk nkBbkJhB
gq;koB ehsk frnk.fcfbg nkJhb?Av
e[dos gkoe d/ w[Zy ekoiekoh e?EohB
p;Nochbv B/ fejk fe w[ZYbh gqshfeqnk
T[BQK d/ ;[gB/ s'A go/ j?.T[jBK
w[skpe,''jo e'Jh g/Ar[fJB B{z g;zd
f;vBh (fpT{o') rb'pb wjkwkoh b'eK B/ nk;Nq/bhnk dh wSj{o 'g/
eodk j?. go w?B{z bZrdk j? fe yk;eoe/
e'o'BktkfJo; ekoB fznkdkso b'e Ar[fJB go/v' B{z nkBbkJhB d/fynk.
fteN'ohnk s/ nk;Nq/bhnk ftu ns/
nkgD/ xoK ftu e?d jB. fJ; d/ n;b ftu fteN'ohnk d/ fcfbg Nkg{ d/
SkfJd d[Bhnk Go dhnK pj[s ;kohnK
pkti{d e[M b'e y[d B{z e[dosh BzkfonK B/uo gkoe ftu fJjBhA fdBhA g/Ar[fJB
nfijhnK EktK jB. jo e'Jh y[d dk
Bkb i'Vh oZy oj/ jB. nfijk jh fJe ;w[zdo tZb gos oj/ jB. jo/e ;kb
wB'oziB ikoh oZyD bJh e[M wB'oziB
SkBdko Bzkok d[Bhnk Go d/ 7H70 bZy fJj Bzkok d/yD d/ bJh fJZE/ Gkoh
nkeoSDK dh Gkb eo fojk j?.''
b'eK B/ d/fynk. frDsh ftu ;?bkBh nkT[Ad/ jB go
fteN'ohnk u fGnkBe s{ckB, 4 ;kbk n:kB eg{o dh o[Zy fvZrD ekoB w"s
fteN'ohnk u fGnkBe s{ckB, 4 ;kbk n:kB eg{o dh o[Zy fvZrD ekoB w"s
fteN'ohnk u fGnkBe s{ckB, 4 ;kbk n:kB eg{o dh o[Zy fvZrD ekoB w"s
fteN'ohnk u fGnkBe s{ckB, 4 ;kbk n:kB eg{o dh o[Zy fvZrD ekoB w"s
fteN'ohnk u fGnkBe s{ckB, 4 ;kbk n:kB eg{o dh o[Zy fvZrD ekoB w"s
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ n:kB B/ dw s'fVnk.
fteN'ohnk ;{p/ ftu phsh Skw fGnkBe fJe S'N/ pZu/ dh j'Jh fJ; nukBe
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk ftu gZSwh f;vBh d/ j?fo; gkoe ftu Gkos s'A
s{ckB nkfJnk. gqkgs ikDekoh w[skpe dodBke w"s B/ b'eK B{z Mzi'V e/ oZy
nkJ/ d' GkJhukfonK d/ w?ApoK ftukb/ MrVk j' frnk. gqkgs ikDekoh d/ w[skpe,
fJ; s{ckB ftu uko ;kbk n:kB eg{o fdZsk j?. fJzBQK jh BjhA eZb d/ fJ;
d'jK ;w{jK ftueko :'iBkpZX bVkJh dk nk:'iB gfjbK s'A ehsk frnk ;h ns/
T[; ;w/A jkd;/ dk fSeko j' frnk, id' fGnkBe w";w B/ w?bp"oB ftu fszB j'o
fco uhBh thvhU-S/nfozr n?gbhe/SB fNZeNke d/ wkfXnw Bkb gq;kfos ehsk
T[j nkgD/ wksk-fgsk d/ Bkb e[M ;w/ ikBK th bJhnK, fijBK ftu
frnk ;h. efEs s"o 's/ fJe ro[Zg tZb'A Gkos-fto'Xh fNZgDh ;'Sb whvhnk' s/
A d/ bJh xo'A pkjo frnk ;h. T[; ;w/A fznkdkso ikBK o[Zy fvZrD ekoB jh
;KMh ehs/ ikD ekoB fJj MrVk S[o{ j'fJnk.
n:kB dh S'Nh G?D th Bkb ;h, fi; dh rJhnK. w";w ftGkr d/ w[skpe eZb
30 s'A 40 d/ dofwnkB fJZe ;w{j ftrokw ;NqhN T[Zs/ '';zrfms'' bVkJh ftu
T[wo v/Y ;kb dZ;h ik ojh j?. n:kB Skw 5 ti/ s'A 6 ti/ d/ dofwnkB 100
Skwb ;h. vokw/pkzh dh thvhU c[N/i ftu w[Ze/ wko/ ikD ns/ b'eK tZb'A pko-pko
d/ fgsk th fJ; jkd;/ ekoB p[oh jkbs s'A 150 feb'whNo gqsh xzN/ dh rsh Bkb
zwhB 's/ bZsK wko/ ikD dh ypo fdykJh rJh.thvhU ftu jzrkwk eod/ b'eK d/
ftu jB ns/ y[d B{z jkd;/ dk d'Sh wzB jtktK uZbhnk. fi; ekoB pj[s
Bkb ;Ve 's/ c?b oj/ fttkd d/ ekoB y/so ftu Nq?fce dh nktkikJh th gqGkfts
oj/ jB. feT[Afe T[j pZfunK B{z ;?o ;kohnK EktK 's/ o[Zy, xoK ns/ fJwkosK
j'Jh. fjz;k B{z o'eD bJh g[fb; ns/ dzrk d;s/ w"e/ 's/ gj[zu/. fJe ftnesh B{z T[;
eokT[D d/ bJh xo'A pkjo b? e/ fBeb/ B{z Gkoh B[e;kB gj[zfunk. e[M b'e zywh
d/ f;o ftu wkw{bh ;ZN bZfrnK j;gskb fbikfJnk frnk.
;B. th dZ;/ ik oj/ jB. nZi ;t/o/ nkJh
fJZE/ eko'pko eoB tkb/ b'eK B/ fejk fe i' j'fJnk T[j uzrk BjhA j'fJnk. fJj
fJ; dofwnkB w";w ftu nkJh ikDekoh w[skpe jkb/ th 56,000 d/
n;b ftu fJZE'A d/ GkJhuko/ bJh fJj ;uw[u wkVk j?. d/ th g?o T[Zs/ ;ZN bZrh j?. fJj jkd;k
fGnkBe spdhbh ekoB ;Ve d/ ezY/ eohp xoK ftu fpibh ;gbkJh mZg j?
fJ;/ soQK dhnK GktBktK B{z zkjo eofdnK, fJe j'o ftnesh B/ fejk fe fJj j"EoB o'v, pb?epoB ;kT{E w?bp"oB
's/ bZrk fJe o[Zy n:kB d/ T[Zgo nk ns/ seohpB 2,50,000 xoK ftu ghD
;kvh efwT{fBNh dh B[wkfJzdrh BjhA eodk. j?fo; gkoe pj[-;fGnkukoe G'iB dk ftu tkgfonk. n:kB B{z s[ozs p"e;
fvZrk. fJj ;kok e[M wkfgnK dhnK nZyK tkb/ gkDh dh ;wZf;nk nk ojh j?.
fJe tZvk jZp j?. n;hA fJe efwT{fBNh ti'A fJ; dh g{oh soQK fBzdk eod/ jK - fjZb j;gskb fbikfJnk frnk, fi;
d/ ;kjwD/ tkgfonk. fJ; ekoB T[j fJjBK b'eK B{z gkDh T[pkb e/ ghD d/
nfijk BjhA j'Dk ukjhdk ;h. ni/ sZe fJ; wkwb/ ftu e'Jh frqcskoh BjhA j'Jh j? s'A pknd T[; B{z o'fJb fubvoB
j[D sZe ;dw/ ftu jB. n:kB d/ fgsk fBod/S fdZs/ rJ/ jB.
ns/ g[fb; thvhU c[N/i dh gVskb eo ojh j?. j;gskb fScN eo fdZsk frnk. fiZE/
j;gskb u fJe fpZbh B{z fwbh ;[oZfynk
j;gskb u fJe fpZbh B{z fwbh ;[oZfynk
j;gskb u fJe fpZbh B{z fwbh ;[oZfynk
j;gskb u fJe fpZbh B{z fwbh ;[oZfynk
j;gskb u fJe fpZbh B{z fwbh ;[oZfynk
rkov dh B"eoh, s;tho tkfJob
rkov dh B"eoh, s;tho tkfJob
rkov dh B"eoh, s;tho tkfJob
rkov dh B"eoh, s;tho tkfJob
rkov dh B"eoh, s;tho tkfJob








f;vBh (fpT{o') rb'pb gZXo 's/ c?bh e'o'Bk wjkwkoh ekoB eo'VK b'eK dh B"eoh ik u[Zeh j?. fznkdkso
d/S nkofEe wzdh dh wko j/m jB, fi; ekoB p/o'zrkoh dh do brksko tZXdh ik ojh j?. s[jkB{z ikD e/
j?okBh j't/rh fe e[M EktK 's/ e[ZfsnK ns/ fpZbhnK B{z B"eoh fdZsh ik ojh j?. jkb jh ftu fJe fpZbh B{z
j;gskb ftu ;[oZfynk rkov dh B"eoh fwbh j?.
fJj wkwbk nk;Nq/bhnk dk j?. fJZE'A dk Epworth Hospital i'fe fouwzv ftu j?, fJZE/ fJe ntkok
fpZbh B{z B"eoh 's/ oZfynk frnk j?. fpZbh dk pekfJdk nkJh ekov pDkfJnk frnk j?. fJ; ftu fpZbh dk
Bkw Elwood fbfynk j?. T[; d/ nj[d/ d/ Bkw 's/ f;eUfNoh fbfynk j?. s[jkvh ikDekoh bJh dZ; dJhJ/
fe fJj ntkok fpZbh fJe ;kb s'A fJ; j;gskb d/ w[Zy r/N d/ B/V/ x[zw ojh ;h. fJ;/ rZb B{z fXnkB ftu
oZyd/ j'J/ j;gskb gqSk;B B/ T[; d/ rb/ ftu p?u gk fdZsk, fi; ftu n?bt[Zv dh s;tho Sgh j? ns/
pekfJdk T[; dk Bkw fbfynk j? ns/ j/mK fbfynk j? f;eUfoNh.
eodh j? feT{N t?bew
fJj fpZbh d/yD ftu ;[zdo j?. T[jBK B/ dZf;nk fe fpZbh j;gskb ftu nkT[D tkb/ b'eK dk ekch
fgnkok ;tkrs eodh j?. dotki/ 's/ fJ; B{z d/y e/ b'eK d/ fujo/ 's/ nkgD/ nkg jh w[;ekB nk iKdh j?.
f;eUfoNh 's/ fijV/ b'e fJ; fpZbh B{z d/yd/ jB T[jBK d/ fujo/ fyV iKd/ jB. fpZbh fJzBh c[oshbh j? fe
j;gskb d/ uko/ gk;/ fdB ftu eJh uZeo brk b?Adh j?. fJ; fpZbh B{z f;eUfoNh ;Nkc No/Av th eo fojk
j? sK i' T[j j;gskb ftu mhe Bkb ;[oZfynk eo ;e/. fJ; g';N B{z rq/NhfNT{v vhHn?ZBHJ/H Bkw d/ NftZNo
nekT{AN tZb'A S/no ehsk frnk j?. fJ; d/ pknd b'e fJ; g';N B{z gVQ e/ y[S j' oj/ jB. fJ; d/ Bkb jh
;'Sb whvhnk ftu fJ; B{z S/no eo oj/ jB.

38
38
38 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
38 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
38 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
wB[Zyh iB-ihtB ns/ tksktoD
wB[Zyh iB-ihtB ns/ tksktoD
wB[Zyh iB-ihtB ns/ tksktoD
wB[Zyh iB-ihtB ns/ tksktoD
wB[Zyh iB-ihtB ns/ tksktoD
s/ izrbK dh eNkJh nkfd Bkb j[D fgSbhnK d' ;dhnK ftZu d[BhnK ftZu ihtB doysK Bkb s/ doysK dk ;kv/ ikt/ sK fe T[j th nkgDk :'rdkB
sZe 1 fvroh skgwB tX u[Zek j?. nkpkdh th tZv/ gZXo s/ tXh, fi; Bkb i[fVnk j'fJnk j?, fJ;/ soQK ;kvk gk ;eD.
gfjbK pj[s ;ko/ d/S iK ;kfJz;dkB Bkb wB[Zy B/ izrb eZN e/ y/sh S[o{ ;G dk ihtB gkDh Bkb i[fVnk fiE/ ;oekoK B{z rb'pb tkofwzr
rb'pb tkofwzr B{z e[dosh toskok ehsh, T[E/ xo pDB/ S[o{ j'J/ s/ beVh j'fJnk j?. B{z xZN eoB bJh nkgD/ s"o s/ iK :{
efj e/ Bekod/ ;B, go bzp/ ;w/A s'A dh tZvh gZXo s/ tos'A S[o{ j'Jh. fi;d/ fJj ;wZf;nk fe;/ fJZe d/S iK n?B d/ g?fo; ;wM"s/ sfjs rzGhosk
uZbdhnK ojhnK y'iK s'A pknd NPCC Bshi/ tksktoD ftZu spdhbh dk d"o e"w dh BjhA j?, fJj ;kv/ gb?fBN Bkb :sB eoB dh b'V j?, T[E/ fJ;
S[o{ j' frnk. (Xosh) dh j'Ad dk w;bk j?< i/ n;hA Xosh d/ pfSzd/ j'D d/ Bks/ ;kB{z th
;NhtB ;'b'w"B dh feskp water fJj w;bk g?dk ehsk j? sK fJ;B{z mhe nkgDk pDdk :'rdkB gkT[Dk
vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk the Epic Struggle for wealth, th ;kB{z nkg jh eoBk g?Dk j?. p/Se ukjhdk j?, n;hA nkT[D tkbhnK B;bK
vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk
power and civiliqation nB[;ko ;kfJz;dkB fgSb/ 50 ;kb s'A fJj o"bk bJh fJj Xosh j'o tXhnk ofjD :'r
dh 2013 dh fog'oN B/ fJj ;gZSN eo
21thA ;dh dhnK izrK gkDhnK d/ epz/ gk oj/ ;B fe ;kB{z tksktoD ftZu pDkT[D bJh e[ZM eoe/ ikJhJ/ Bk fe
fdsk ;h fe fJj e[dosh BjhA ;r'A ;kv/
bJh j'DrhnK. gzikphnK B{z ;wMDk ik ojhnK rohB r?;K B{z xNkT[D bJh T[BQK bJh jVQ, s{ckB, ;[BkwhnK,
tb'A c"f;b fcT{b (Xosh ftu'A eZfYnk
ukjhdk j? fe Gkos d/ jkew gzikp Xosh j/m'A s/b s/ e'b/ d/ nXko s/ uZb ;'e/, G[Zywoh, nZrK nkfd SZv e/
iKdk s/b, g?No"b, vhib, e'bk, r?;K
dk gkDh nkgD/ epi/ j/m feT[A eoBk ojh fJzv;Noh s'A fBoGosk xNk e/ ikJhJ/. fJ; bJh n;hA ekoK (vhzb,
nkfd) s/ j'o tos/ ik ojh wShBoh,
i/ e[Zdos dk ;zrhs Bk ;zGkfbnk ukj[zd/ jB< 'ebkJhw/N tkoz' nB[;ko pdbt/A T{oik d/ ;kXB (Alternate g?No"b nkfd) B{z xZN-xZN tosD dh
rZvhnK, bVkJhnK d/ jfEnko
frnk sK Xosh d/ Bzko/ th ysw j' fi; soQK fgSbh ;dh dhnK bVkJhnK Energy Sources) y'iD/ g?Dr/. go e'fSS eohJ/, fisBk j' ;e/ gpfbe
(fwikJhbK, pzp nkfd), izrbK dh
ikDr/. tksktoD ;kfJz;dkBK s/b s/ epz/ dhnK ;B, 21thA ;dh tZv/ ;owkJ/dko, i' ;oekoK Bkb ob NoK;g'oN/SB toshJ/, ;owkJ/dkoh tb'A
eNkJh nkfd jh rb'pb tkofwzr d/
nB[;ko rb'pb tkofwzr fBZek fijk dhnK bVkJhnK gkDh d/ GzvkoK s/ e/ Xosh j/mb/ e[dosh ;kXBK dh b[ZN nkgD/ w[BkfcnK bJh ygsekoh
ekoB jB. Bkot/ B/ sK g?No'b, vhzb
jh ysok BjhA j?, fJj wB[Zyh j'Ad dk epz/ dhnK j'DrhnK. fJ;/ bJh tZv/ ftZu fe;/ soQK dh dyb nzdkih (Consumerism)ebuo B{z pVh
s/ e'b/ Bkb ;pzXs ;G e[ZM 2025
wo fwNDk j?. nkbwh y/v dk ysw ;owkJ/dko d/SK tb'A nzvo fvt?bg iK podkSs BjhA eod/. T[BQK B/ g?;/ d/ gbkfBzr Bkb gqw'N ehsk frnk sK
sZe pzd eoB dk n?bkB eo fdZsk j?.
j'Dk j?. xoK B{z nkg pDk t;k j;k fvt?bfgzr d/SK dhnK e[ogN iK b'e z'o Bkb bzpk ;wK d[BhnK B{z r[zwokj fe b'e tZX s'A tZX p/b'VhnK t;sK
fJ;/ soQK Bhdob?Av B/ 2030 sZe
e/ T[ikVBk . :[BkJhNv B/SB d/ fto'Xh ;oekoK Bkb ob e/ rb'pbkJhz/ eoh oZfynk fe e'Jh rb'pb tkofwzr yohd ;eD, go n;hA nfijhnK t;sK
nfijk eoB dk Nhuk oZfynk j?. j'o
;?eNoh iBob n?BN'BhT[ r[No/; tb'A SB d/ Bkw j/m e[dosh ;kXBK s/ epz/ BjhA j' ojh, fJj ;G e[dosh toskok Bk yohdhJ/, i' rb'pb tkofwzr ftZu
th pj[s ;ko/ d/S fJ; yso/ dh
fNZgDh eod/ j'J/ fejk j? fe fJj eoB/ S[o{ ehs/ j'J/ jB. j?, go j[D ;G y'iK s/ fog'oNK uhe :'rdkB gk ojhnK jB, c{v dh t/;Nz
rzGhosk B{z d/yd/ j'J/, nkgD/ s"o s/
fog'oN uhe uhe e/ efj ojh j? fe i/ fiE/ fJZe gk;/ n;hA T[j wShBoh uhe e/ efj ojhnK jB fe fJj e[dosh B{z xNkJhJ/,vhzb, g?No"b, e'b/ dh EK
:sBShb jB. gkmeK dh ikDekoh
n;hA ni/ th Bk ikr/ sK wB[Zysk dh iK uhiK tosD bZr/, i' ekopB BjhA, r?o e[dosh toskok ;h, fi;B{z j'o T{oik ;kXBK B{z gqw'N eoB tZb
bJh dZ; d/JhJ/ fe 200 d/ eohp d/SK
spkjh B{z o'fenk jh BjhA ik ;e/rk. vkfJnke;kJhv, whE/B, BkJhNo; bzpk ;wK w[Bkc/ dh jt; bJh ikoh N[ohJ/. b'eK B{z fJ; ftS/ s/ ;?whBko
ftZu tzvh j'Jh ;kvh Xosh s/ 5 d/S
':[BkJhNv B/SB' dh rb'pb tkofwzr nke;kJhv tZX SZvdhnK jB, fi; oZfynk frnk s/ oZfynk ik fojk j?. ehs/ ikD. d/SK u yk; piN oZfynk
(uhB, nwohek, fJzvhnk, oShnk s/
Bkb ;kvh Xosh s/ wB[Zyh iB-ihtB Bkb tksktoD rzdk j[zdk j?, i' pknd fJ;dh gqZsy T[dkjoD ;kvk nbpoNk ikt/. xoK fgzvK SfjoK rbhnK ftZu
igkB) jB, i' 600 s'A tZX rohB r?;K
ns/ tksktoD s/ g? oj/ gqGktK s/ ezw ftZu Xosh s/ skgwkB tXkT[D dk ;{pk j?, fiE/ s/b d/ tZv/ Gzvko jB, tZX s'A tZX doZys brkJhJ/. i/ B/V/
g?dk eoe/ rb'pb tkofwzr tXk oj/
eo ojh nzsookSNoh ;z;Ek tb'A bzp/ ekoB pDdk j?, T[E/ d{i/ gk;/ doys nbpoNk ;oeko fgSb/ 50 ;kb s'A s/ ikDk j't/ sK eko dh EK s[o e/ iK
jB. id'A sZe fJj gzi d/S fJ; yso/
;w/A s'A T[vheh ik ojh fog'oN ikoh i' ekopB vkfJnke;kJhv b? e/ b s'A wDK w{zjh d"bs ewk ojh j?, go ;kJheb nkfd s/ ikD dh nkds
dh rzGhosk B{z BjhA ;wMd/ iK rohB
ehsh j?. tksktoD B{z ;kc eod/ jB, T[BQK B{z ed/ th nbNoB/N nBoih bJh e'Jh gkJhJ/. xoK ftZu xZN s'A xZN fpibh
r?;K xNkT[D bJh ;[fjod BjhA j[zd/,
nzsookSNoh ;z;Ek dk BK j? tZv/ gZXo s/ eZNDk S[o{ eo fdZsk. :sB BjhA ehsk frnk. s/ r?; nkfd toshJ/, jhN dh tos'A
pkeh d/SK d/ :sB ;kofEe BjhA j'
Intergovernmental panel on fi; Bkb j[D sZe Xosh dk e[dosh nbpoNk dh nkg'zhSB gkoNh dk xNkT[D dh e'fSS eohJ/. fpibh
;ed/.fi; s'A pknd jh j[D :[BkJhNv
Climate change. fJj ;z;Ek 1988 skgwkB 1 fvroh sZe tX u[Zek j?, bhvo i/;B e?Bh ni/ th rb'pb tkbhnK ekoK nk ojhnK jB, fJ;B{z
B/SB ;w/s tZy-tZy d/SK B/ fJ; w[Zd/
ftZu rb'pb tkofwzr Bkb tksktoD ;kfJz;dkBK nB[;ko nro Xosh s/ 1 tkofwzr B{z w[Zdk BjhA wzB fojk s/ tosD pko/ gb?B eohJ/. whN fJzv;Noh
B{z rzGhosk Bkb fbnk j?. j[D fiE/
ftZu j' ojhnK spdhbhnK d/ wZd/Bzo fvroh j'o skgwkB tX frnk, sK fJE/ w"i{dk n?B vh gh ;oeko tb'A rohB th rb'pb tkofwzr ftZu tZvk o'b
rb'pb tkofwzr bJh fzzw/tko rohB
World Meteorological ihtB ;[oZfyns BjhA j?. p/Se nkw r?;K xNkT[D d/ gq'rokw sfjs ekopB ndk eo ojh j?. whN dh EK cbK
r?;K B{z g?dk eoB tkb/ ;G s'A tZv/ d'
Organiqation (WMO) and united ftnesh B{z brdk j? fe 1 fvroh iK N?e; brkfJnk frnk, fi;B{z i/;B ;pzhnK tZb goshJ/. rb'pb tkofwzr
d/S uhB s/ nwohek fJ; yso/ B{z
Nations environment 2 fvroh skgwkB tXD Bkb coe e?Bh tb'A nkgDh ;oeko nkT[D s/ pzd xNkT[D bJh gkb;hnK pDB. ;t/o
rzGhosk Bkb BjhA b? oj/, T[E/ coK;
programme (UNEP) tb'A j'Ad ftZu g?Adk, SkfJd ;kfJz;dkBK iK eoB dk n?bkB ehsk ik fojk j?. fi; Skw fJ; pko/ ;'funk ikt/. fJ; ftS/
B/ g?fo; ;wM"s/ s'A pknd n?bkB ehsk
fbnKdh rJh ;h. i/ rb'pb tkofwzr tksktoD gq/whnK B/ n?t/A jh o"bk s'A gsk brdk j? fe ;owkJ/dkoK dhnK s/ fcbwK pDB. e'o;K u tZX s'A tZX
;h fe 2040 sZe T[j coK; ftZu vhzb
B{z j[D rzGhosk Bkb Bk o'fenk frnk gkfJnk j'fJnk j?, go nfijk BjhA fgSbZr gkoNhnK, ni/ th fJ; w[Zd/ ikDekoh fdsh ikt/. whAj gkDh
s/ g?No'b s/ uZbD tkbhnK rZvhnK
sK nrb/ e[ZM djkfenK ftZu j'D j?, f;oc fJsBk ;wMDk jh ekch j? B{z rzGhosk Bkb BjhA b? ojhnK. fJ;/ cfVnk ikt/. gD T{oik tosh ikt/.
ns/ e'b/ d/ gbKN nkfd g{oh soQK pzd
tkbh spkjh s'A ;kB{z e'Jh th puk BjhA fe gkDh B{z Gkc pDB iK poc pDB soQK nB/eK fBogZy fog'oNK ;kfps eo tk:{ :zsoK Bkb T{oik g?dk ehsh ikt/
eo d/t/rk.
;e/rk, fJBQK dk wzBDk j? . bJh fJZe fvroh dk jh coe j[zdk j?. ojhnK jB fe uhB s/ nwohek ;G s'A . wShBK s/ fBoGosk xNkJh ikt/. eh
gzikp ;w/s fJzvhnk eJh j'o ;{p/
nzsookSNoh gZXo dh tkstoD ;pzXh gkDh dk gkDh pD/ ofjD s'A poc tZX rohB r?;K okjhA rb'pb tkofwzr BjhA j' ;edk. v[Zp woB Bkb'A sK
s/ ncoheB d/S fJ; d/ gqsZy
ezw eoB tkbh fJ; tekoh ;z;Ek ftZu pDB iK Gkc pDB ftZu f;oc fJZe ftZu :'rdkB gk oj/ jB. fpjso j? uzrk ihtB ihthJ/. nZSk
T[dkjoDK jB. p/Se fgSbhnK ;dhnK
120 s'A tZX d/SK d/ ;oekoh fvroh dk jh coe j[zdk j?. fJ; bJh wB[Zysk rb'pb tkofwzr Bkb go/ GftZy tksktoD ;kihJ/ f;oihJ/.
ftZu j'Jh T[d:'fre, y/sh s/
B[wkfJzfdnK s'A fJbktk d[BhnK Go d/ Xosh dk skgwkB e[dos tb'A SkB j' ojh j?. s/ j'D ik ojh spkjh tksktoD jh Bk fojk sK o[ZyK
fJb?eNo"fBe eqKsh B/ wB[Zyh ihtB B{z
jikoK ;kfJz;dkB ezw eod/ jB. fBoXkos skgwkB s/ ofjDk jh bJh fceowzd j?. d/S j'o s/b eZYD gZfsnK d/ okr BjhA ofjD/. e'fJb feZE/
;"yk ehsk j? ns/ tZv/ gZXo s/ wB[Zy
:[BkJhNv B/SB dhnK fJBQK d'BK wB[Zysk d/ Gb/ ftZu j?, fi;d/ stkiB bJh tZvhnK gkJhgbkJhBK ftSkT[D p?m rkJ/rh. i/ e[Zdos dk okr ;zrhs
B/ soZeh ehsh j?. ;kfJz;dkBK dk fceo
;z;EktK d/ 191 d/S w?Apo jB. IPCC B{z n;hA nkgDhnK rbshnK Bkb bJh fJZe d{i/ s'A w{jo/ j' e/ :sB eo Bk ;zGkfbnk frnk sK Xosh d/ Bzko/
j? fe i/ fJ;/ ;ghv Bkb skgwkB tXdk
;w/s fJj ;kohnK ;z;EktK fgSb/ 50 ftrkV fdZsk j?. fJ; tXd/ skgwkB oj/ jB. fJ; ;ko/ tosko/ B/ ;gZSN th Bjh bZGDr/. fJj wB[Zyh j'Ad B{z
fojk sK nkT[D tkb/ e[ZM djkfenK
;kb s'A :[BkJhNv B/SB dh nrtkJh Bkb e[dos tb'A gkDh dh b'V bJh eo fdZsk j? fe ;oekoK Gkt/A b'eszsoh ;kvk fwNkT[D dk nkyoh fwjDk j't/
ftZu f;oc nZXk fvroh skgwkB j'o
ftZu rb'pb tkofwzr d/ ysfonK s'A fozot pD/ j'J/ rb/Shno w?bN j'D/ j'D iK r?ob'eszsoh tkbhnK ;G rk. nkbwh y/v dk ysw j'Dk s/
tXD Bkb Xosh s/ ofjDk w[Sfeb j'
wB[Zysk dh j' ojh iK j'D ik ojh S[o{ j' ikDr/, fi; Bkb fiE/ fJZe gk;/ ;owkJ/dkoh d/ gZy s/ b'e fjZsK d/ ;[gfBnK dk r[nku ikDk. xoK B{z
ikt/rk. fes/ jVQ, ;[BkwhnK, tZX
spkjh ;pzXh fo;ou toe ns/ ;[MktK jVQ, s{ckB, ;[BkwhnK nkT[DrhnK, fto'X ftZu jh iKdhnK jB. nkg pDk t;k j;k e/ T[ikVBk jh
poc j't/rh ns/ fes/ nZs dh rowh
s/ ezw eo ojhnK jB. T[E/ d{i/ gk;/ tZX skgwkB Bkb ;'e/, c"f;b fcT{b s/ e'b/ s'A fBoGosk ;wM'. fco ;wK w[nkc BjhA eo/rk
s/ ;'e/ g?D/ S[o{ j' ikDr/. Xosh j/mbk
coK; ftZu g?fo; d/ e'b d;zpo nZrK, gkDh dh E'V, y/shpkVh nkfd xNkJh ikt/. T{oik d/ j'o nkbNoB/N ;dhnK B{z. T[iV/ xoK d/ pB/fonK s'A
s/ dfonktK dk poc iK whAj Bkb
2015 ftZu b/ p"ofrN NkT{B ftZu spkj j' ikt/rh. j[D jh Xosh dh sfj ;'fwnK s/ g?;k yofunk ikt/. b'eK B{z ektK d/ g?o fsbe ikDr/. izdfonK
pfDnk, ghD :'r gkDh gfjbK jh
195 d/SK d/ B[wkfJzfdnK B/ :[BkJhNv s/ 1 fvroh skwgkB tXD Bkb rb/ th rb'pb tkofwzr bJh n?i{e/N ehsk B{z izrkb yk ikDr/.
xNdk ik fojk j?. w[Bkc/ dh jt;
B/SB dh rb'pb tkofwzr ;pzXh 21thA Shno fgZxbD Bkb ;w[zdo d/ gkDh
sfjs tZvh gZXo s/ ;owkJ/dkoh tb'A
ekBcoz; ftZu tksktoD s/ rb'pb dk gZXo T[uk j' fojk j?. fi; soQK
e'bk s/ g?No'b nkfd dh tos'A ns/ b'V
tkofwzr d/ w[Zd/ s/ ob e/ ezw eoB dk ;kB{z gsk jh j? fe Xosh dk 3 pNk 4
i[dkJh
i[dkJh
i[dkJh
i[dkJh
s'A tZX gq'vZeSB nkfd B/ Xosh d/ i[dkJh
nfjd fbnk ;h. fi;d/ Bshi/ ti'A fjZ;k gkDh iK rb/ShnoK j/m j?, nro
e[dosh skgwkB dk stkiB ftrkV
ngo?b 2016 ftZu j'J/ ;wM"s/ s/ 195 ;w[zdo gkDh ;KGD d/ ;woZE BjhA
fdZsk j?. g?fo; n?rohw?AN sfjs Xosh
d/SK B/ ;kJhB ehs/ ;B. pknd ftZu ofjzd/ sK Xosh dk tZvk fjZ;k gkDh
dk skgwkB 2 fvroh sZe xNkT[D c[Zb s'VB tkbk fJj ikDdk Bjh fe,
i{B 2017 ftZu nwoheB okSNogsh dh wko j/m nk ikt/rk. fi; Bkb
bJh g{oh fJwkBdkoh s/ ;ysh Bkb ezw fgnko ftZu i[dkJh th fJzM g?dh J/
v"Bbv Nozg B/ ;wM"s/ ftu'A pkjo ;w[zdoK d/ Bkb brd/ d/S s/ Nkg{ g{oh
eoB dh tuBpZXsk d[jokJh rJh j?.
fBebD dh Xweh fdZsh ;h. fJ; ;wM"s/ soQK spkj j' ikDr/ ns/ pj[s d/S
;kfJz; dhnK y'iK 17-18 thA ;dh id c[Zb tkr{z fdZb fe;/ dk N[ZNdk J/,
sfjs ;kJhB eoB tkb/ d/S ;wM"s/ skgwkB tXD Bkb ;'e/ s/ gkDh dh
ftZu j'JhnK.18thA ;dh d/ nyho ftZu fizd fco :kdK u y'Jh ofjzdh J/.
dhnK SosK nB[;ko 2020 s'A ob e/ E[V dh bg/N ftZu nk ikDr/. spkjh
T[d:'fre eqKsh dk d"o S[o{ j'fJnk,
Xosh dk skgwkB 2 fvroh sZe jkjkeko wu ikJ/rh.
id'A wB[Zy B/ nkgDk ihtB ;"yk eoB fyV/ c[Zb T[; t/b/ w[oMkJ/ ¢ bZrd/ B/,
xNkT[D bJh :sB eoBr/. tB;gsh (Vegetation), iht- jZEK s/ bZr/ id r?oK dh wfjzdh J/.
bJh ihtB d/ jo y/so ftZu wShBoh
izs{ s/ wB[Zy. fJj ihtB Xosh ns/
:{og dh T[d:'fre eqKsh
B{z tosDk S[o{ ehsk. S[o{ ftZu sK fJj
(Industrial Revolution) s'A gfjbK gkDh ftZu th j?. Xosh s/ fszB soQK gzSh shbk ¢ i'V nkbDk pDkTA[d/ B/,
wShBoh wB[Zy tb'A jh ubkJh iKdh ;h,
Xosh dk i' skgwkB ;h, gfjbK w[V dk ihtB j?. ;kfJz;dkBK nB[;ko jtk uzdoh fco ikD ¢ e/ yfjzdh J/.
go j"bh j"bh e'b/ s'A g?dk ehsh T{oik
T[E/ fbikD bJh jo ;zGt :sB rb'pb tkofwzr s/ tksktoD pdbD ;ZiDk d/ nowkB ;[okjh fij/ j[zd/ B/,
Bkb wShBoh uZbDh S[o{ j'Jh, fco
j'Dr/. T[d:'fre eqKsh s'A pknd Bkb f;oc wB[Zy jh BjhA izrb i' E'Vh fijh m'eo th Bk ;fjzdh J/.
19thA ;dh ftZu s/b (vhzb, g?No"b
c?eNohnK s/ j'o iB-ihtB d/ tZy- (pB;gsh), gS{-gzSh s/ gkDh d/ iht
iK r?;K nkfd) Bkb uZbD tkbh
tZy ;kXBK bJh e'bk, s/b (g?No'b, th gqGkts j'Dr/ feT[Afe fJE/ e[ZM th fco B?D p;zs u xNk tkr to;d/ B/,
wShBoh g?dk j'Jh. j"bh j"bh fJ;dh
vhzb, B?uob r?;K nkfd), rohB r?;K fJZe d{i/ s'A tZy BjhA j?, ;G e[ZM fJZe NkjDh Bkb' c[Zb id e'Jh s'Vdk j?, ;Zsh id r[Zvh nzpo' uVhU bfjzdh J/.
ygs pj[s tXh s/ fJ;d/ Bkb jh
d{i/ Bkb i[fVnk j'fJnk j?. ;kvk T[; t/b/ NkjDh bZyK ghVK ;fjzdh . ;sBkw f;zx
;sBkw f;zx
;sBkw f;zx
;sBkw f;zx
;sBkw f;zx

39
39
39 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
39 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
39 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
r[owfs ftZu 'Bkw' fe; B{z efjzd/ G[y/ w[bK xo/ w;hfs.. wzdo[ J/e[ d[nko d; ik e/ rT{ gqwkswk d/ Bkw f;woB s'A fpBQK j'o eoB bJh T[; T[Zs/ gkgK d/ Gyd/ e'b/
jB < wyN{ j'J/ e? ezB gVkJ/.. uoktB Skvhnb/.. e'Jh g{ik n?;h BjhA i' gotkB j' ;e/ gJ/ j'J/ jB, wB fJ; nZr ftZu ;V
'Bkw' Spd dk nZyoh noE 'BKt' ceo[ eo/ j'o[ ikfs rtkJ/.. gKu e'; go rT{ uokts uhs[ ;[ .¡. ojkT[. fojk j?, fuzsk dh ;zBQh j? i' fJ; B{z u'GK
j?. nkw noEK ftZu 'Bkw' dh tos'A fe;/ r[o[ gho[ ;dkJ/ wzrD ikfJ.. pSok okyhnb/..£.. j/ gqG{ ! i/ w?A s/o/ Bkw dh :kd B{z d/ d/ e/ jo gk;/ tb'A ;kVB ftZu wdd
t;s{, ;EkB ns/ ftnesh nkfd d/ sk e? w{fb B brhn? gkfJ.. ejs Bkwd/T[ ;[Bj[ fsb'uB pkbe[ uzdB dh bZeVh pDk btK, i/ w/ok wB eo ojh j?.
r[DK, ;[Gkn ns/ ;o{g B{z gqrN eoB xkfb ykfJ feS[ jEj[ d/fJ.. gkbB gT[Yhnb/.. T[; uzdB dh bZeVh B{z x;kT[D tk;s/ go j/ BkBe ! i/ ;woZE r[o{ fwb
bJh ehsh iKdh j?. BkBe okj[ gSkDfj ;/fJ..¡.. nzsfo pkjfo eki fpo{Xh uhs[ ;[ f;b pD ikt/, i/ w/ok T[Zuk nkuoB ikt/ sK T[j ;V e/ fBezw/ j' u[Ze/ b'jk
GkJh ekBQ f;zx BkGk nB[;ko, ''fe;/ gzBK ¡¢¤• pkfoe okyhnb/..¤.. gzBK ©§¢ fJBQK d/ Bkb e/;o pD e/ ob ikt/, sK wB B{z Gh ;'Bk pDk fdzdk j?. T[j nkswe
t;s{ d/ p'X eokT[D tkbk Spd, fi; noEL gzfvs gqwkswk d/ GiB sK noEL j/ fsqb'uB ! fi; soQK fJZe s/oh g{ik w/o/ fjod/ d/ nzdo jh j'Jh ihtB d/D tkbk gqwkswk dk Bkw fdzdk
eoe/ noE ikfDnk ikt/ T[j 'Bkw' j?. rkT[dk j? go ;wM s'A ;ZyDk j? feT[Afe ;[fBnko/ dk wB rkjeK Bkb rZbK- ikt/rh. j? fi; dh poes Bkb iht d/ fJzdq/
Bkw d/ w[y G/d d' jBl fJZe t;s{ tkue gqwkswk d/ GiB d/ rkT[D B{z jh nkgDh pksK eofdnK j'fJnK Gh, e[mkbh ftZu fit/A pkjo d/t-w{oshnK d/ fJSBkB ftekoK tb'A jN iKd/ jB.
i?;/ wB[Zy, pbd, gjkV nkfd ns/ d{ik T[j o'zh dk t;hbk pDkJh oZydk j?. gkJ/ j'J/ ;'B/ d/ rfjD/ pDkT[D ftZu eotk iKd/ jB, T[;/ soQK i/ e'Jh gqkDh iiiH nk;k wjbk ¡..
Gkt tkue i?;/ ;[zdosk, em'osk nkfd.'' fJ; soQK eoB Bkb T[; dh ;wM T[Zuh i[fVnk ofjzdk j?, T[; soQK w/ok wB Gh nkgD/ wB B{z Bkw-f;woB Bkb X't/, fss[ ;otoV? GJhb/ fBtk;k gkDh
(wjkB e'S gzBk 2451) Bk j' ;eh. feos-eko eod/ ;w/A gqwkswk d/ Bkw sK T[; d/ wB s'A ftekoK dh w?b bfj gkte[ fsBfj ehnk..
r[owfs ftZu 'Bkw' Spd G[Zy d/ wko/ j'J/ w[ZbK dh w;hs Gh ftZu bZfrnk j'fJnk j?.¡. ojkT[. iKdh j?, T[; dh fizd ;[ZX-gftsq j' iKdh gzei[ w'j gr[ Bjh ukb? jw d/yk
f;oiBjko, ;op ftnkge, ;op ;wZoE, o'zh dh ykso jh j?. w[ZbK B/ pKr, Bwkz j/ fsqb'uB ! fit/A fJZe bVek ekrz j?, T[; dk ihtB-;co ftekoK s'A sj v{phnb/..¡..
gkbDjko, fBoGT[, fBot?o, ni{Bh, nkfd w;hs dh feqnk B{z jh o'Nh dk fbnkT[Adk j? ns/ T[; dh r[Zvh pDk e/ nkzkd j' iKdk j?. wB J/e[ B u/sf; w{V wBk..
;dk ;fEo ofjD tkb/, ;dk ;fs ns/ t;hbk pDk fbnk j?. T[; B{z n;wkB ftZu T[vkT[Adk j?. fJj fJ; Xosh T[Zs/ wB[Zy B{z, gS{-gzSh jfo fp;os s/o/ r[D rfbnk..¡..
;[Zs/ gqekS j'D tkb/ gqwkswk bJh i'rh th jZv-jokw j?. i'rh ezB bVek r[Zvh T[vkT[Adk j'fJnk nkgD/ nkfd ;G dk f;odko wzfBnk iKdk j?, ojkT[..
Bk jT[ ish ;sh Bjh gfVnk w{oy
tofsnk frnk j?. gVtk e/ ceho pD iKdk j? ns/ nkgDh ;kEhnK Bkb rZbK Gh eoh iKdk j?, go go gS{nK B{z SkpkS fwbdh j? feT[Afe
r[owfs ftZu 'Bkw' dk nkXko T[; dk wB r[Zvh dh v'o ftZu fNfenk gS{ xkj yk e/ d[ZX tork T[Zsw gdkoE w[rXk iBw[ GfJnk..
gqDtfs BkBe fsB eh ;oDk fiB
pbfpzdo f;zx
pbfpzdo f;zx
;dhth j'Ad tkbh Sesh j? fi; B{z pbfpzdo f;zx ofjzdk j?. fJ; bVe/ tKr w/ok wB Gh fdzd/ jB. Bkw s'A ;ZyD/ iht dk ihtB
pbfpzdo f;zx
pbfpzdo f;zx
s{ Bkjh th;fonk..¢.. gzBK ¡¢
r[opkDh ftZu ';fs' fejk frnk j?. gqG{ eko-ewkJh eod/ ;w/A gqwkswk d/ Bkw fcNeko-i'r j? feT[Afe T[j Bkw ft;ko
noEL j/ wB ! j/ w{oy wB ! s{z fJZe
dh fJj Sesh ;ko/ ;z;ko d/ eosk ns/ e[b dh nDy rtk p?mdk j?. T[j i'rh ftZu bZfrnk j'fJnk j?. e/ eqw-eKv jh eod/ ofjzd/ jB.
gqwkswk B{z :kd BjhA eodk. s{z fiT[A-
nXko o{g ftZu gZ;oh j'Jh j?. r[o{ BkBe nkgD/-nkg B{z r[o{-gho sK nytKT[dk j/ fsqb'uB ! fit/A itkB e[VhnK r[o{ BkBe ;kfjp T[gd/S eod/ jB
fiT[A gqwkswk B{z ft;kodk ik fojk j?A,
;kfjp B/ Bkw dh ftnkfynk fJ; soQK j? go xo-xo ik e/ o'Nh wzrdk fcodk nkg'-nkgDk xVk u[Ze e/ Sfjo ftZu'A fe j/ GkJh ! w/oh s/ gqG{ ftZu B/V/ dh
s/o/ nzdo'A uzr/ r[D xNd/ ik oj/ jB.¡.
ehsh j?l j?. pkjo ik e/ nkg'-nkgD/ xV/ gkDh Bkb ;KM j?. fJj ;KM fJBQhA B/V/ dh j? fe i'
ojkT[.
'i/sk ehsk s/sk BkT[.. nfij/ gzfvsK, w[bK, i'rhnK nkfd Go e/ f;o s/ u[Ze b?AdhnK jB. T[j e[ZM gqG{ ;kB{z fdzdk j? T[j jh n;hA yKd/
j/ GkJh ! ;kvh ihtK dh T[;
ftD Bkt? Bkjh e' EkT[..' gzBK ¤ d/ ed/ Gh fgZS/ BjhA bZrDk ukjhdk. nkg; ftZu jZ;dhnK jB, jk;/ dhnK jK ns/ yk e/ ihtB-fBopkj eod/ jK.
fGnkBe ;z;ko-;o'to ftZu tZ;'A j? fi;
r[owfs ftZu 'Bkw' B{z osB, r[o{ BkBe ;kfjp T[gd/S eod/ jB rZbK ns/ j'o eJh ftukoK eodhnK jB, gqG{ dksk j? ns/ ;dk ofjD tkbk j?. j/
ftZu T[; gqG{ B/ nkg jh gkDh d/ EK
wkfDe, ;[Zy fBXkB, wjK ;[Zy d/D fe T[j gqkDh jh nkgD/ ihtB dk ;jh go T[BQK dk fuZs T[BQK d/ nkg'-nkgD/ iht ! T[; gqG{ B{z nkgD/ s'A d{o Bk ;wM'.
fsqSBk dh nZr g?dk ehsh j'Jh j? ns/
tkbk, y[ShnK d/D tkbk, ihtB nkXko, o;sk gSkDd/ jB fijV/ fwjBs dh xV/ ftZu jh j[zdk j?. fJBQK e[VhnK tKr gqG{ ;dk ;kvh ;ko b?Adk ns/ ;zGkb eodk
T[; fGnkBe ;oho ftZu i' w'j dk fuZeV
gkg BkSe, G? BkSe, d[Zy GziB, wjK ewkJh eoe/ nkg yKd/ jB ns/ T[; w/ok wB Gh eko-ewkJh eod/ ;w/A j?. w{oshnK nkfd dh g{ik eoB d/ EK
j? T[; ftZu ihtK dk g?o uZb BjhA
o;, fBoziB, nm;m shoE, pzXB eZND ewkJh ftZu'A e[ZM b'VQtzdK dh Gh wdd gqwkswk d/ Bkw ftZu bZfrnk j'fJnk jkzo-Bkzo gqG{ dk jh Bkw fXnkt'.
;edk. iht w'j d/ fuZeV ftZu c;/ j'J/
tkbk, iwK ns/ nksfwe o'rK dk vo eod/ jB. j?. ii. wko{ wjbk ¡ xo[ ¡..
jB. ;kv/ ;kjwD/ jh nB/eK iht w'j d/
d{o eoB tkbk, Gow ns/ dt?s Gkt ¢H Grs epho ihL Grs fsqb'uB j/ fsqb'uB ! fJZe xo j? fi; d/ d; eoDh ekrd[ wB[ w;tkDh p[ok Gbk
fuZeV ftZu c; e/ T[; fsqSBk-nZr d/
d{o eoB tkbk, w[esh dksk, ebg fpqS, ns/ Grs Bkw d/t r{VQ/ fwZso ;B ns/ p{j/ jB, fJ; xo'A fJZe gqkDh pkjo d[fJ b/y gJ/..
n;rkj ;w[zdo ftZu v[Zpd/ ik oj/ jB.
ekwX/B, ;hsb ns/ mzv gj[ukT[D tkbk ne;o fJZe d{i/ B{z fwbd/ ofjzd/ ;B. rT{nK ukoB iKdk j?. T[BQK rktK d/ fiT[ fiT[ feos[ ubkJ/ fsT[ ubhn?
j/ gqG{ ! Bk w?A ish jK, Bk w?A ;sh
fejk frnk j?. Grs epho ih B/ nkgD/ Sb'eK ftZu pZS/ xo jh ofjzd/ jB. fJj rktK gziK sT[ r[D Bkjh nzs[ jo/..¡..
jK, Bk jh w?A gfVQnk j'fJnk jK, w/ok
r[opkDh d/ rzGho nfXn?B s'A fJj d'BQK GrsK ftueko j'Jh rZb-pks dh e'jK sZe pkjo ik e/ xkj u[rD iKdhnK fus u/sf; eh Bjh pktfonk..
ihtB sK w{oy p/;wMK tork j?. is,
;gZSN j' iKdk j? fe gqG{ B{z fjod/ ftZu g[SNh ehsh j? ns/ oZph-Grsh dk ;jh jB, go nkgDk fuZs T[j nkgD/ tZS/ jfo fp;os s/o/ r[D rfbnk..¡..
;s ns/ ftZfdnk fJ; fsqSBk dh nZr
t;kT[Dk ns/ T[; B{z jo EK jkzo Bkzo noE ;wMkfJnk j?. T[BQK w[skpe fiE/ ftZu oZydhnK jB. fJBQK rktK tKr w/ ojkT[..
ns/ w'j d/ fuZeV ftZu fvrD'A puk BjhA
ikDBk jh 'Bkw' j?. ftekoK s/ ekp{ gkT[D bJh 'gqG{ dk o/ frnkB-fJzdq/ ;oho d/ fBopkj bJh ikbh o?fB ikb[ fdB[ j{nk i/sh xVh
;ed/. i/ iht gqG{ B{z G[bk d/t/, sK is
'Bkw' dh gqkgsh eoB bJh jZe f;woB' eoBk zo{oh j?, T[ZE/ nkgDh o'zh- ezw-eko sK eod/ jB, go w/oh ;[os ckjh s/sh..
;s ftZfdnk d/ j[zfdnK Gh iht dh fzzdrh
jbkb dh ewkJh eoBk ns/ nkgDh o'Nh tk;s/ d[BhnK dh feos-eko th nkgD/ gqG{-uoBK ftZu jh ofjzdh j?. of; of; u'r u[rfj fBs ck;fj
wjK w{oyK tkbh j[zdh j?.
ewkJh B{z b'VQtzdK Bkb tzv-SZeDk th zo{oh j?. nzs ftZu Grs Bkw d/t Grs S{Nf; w{V/ etB r[Dh..¢..
r[o{ BkBe ;kfjp dh p/Bsh j? fe j/
zo{oh j?. Bkwk wkfJnk w'fjnk ej? fsb'uB[ fsqb'uB B{z nkyd/ jB fe j/ fsqb'uB ! ekfJnk nkoD[ wB[ ftfu b'jk gzu gqG{ ! w?B{z T[BQK r[ow[yK dh SoB ftZu
gqG{ dk 'Bkw' ;fsr[o{ d/ e'b j? ns/ whs.. ;[D ! fit/A fJZe wK nkgD/ pkbe B{z nrfB fss[ bkfr ojh..
oZy, fiBQK B{z s{z BjhA G[Zfbnk ns/ fiBQK
;fsr[o{ dh ;/tk Bkb Bkw wB ftZu ekj/ Shgj[ SkfJb? okw B bktj[ gzx{V/ ftZu gk fdzdh j?, T[j wK nzdo- e'fJb/ gkg gV/ fs;[ T{gfo wB[
B{z s/oh :kd BjhA G[Zbh.
t;dk j?. g{o/ r[o{ s'A pr?o gqG{ dk 'Bkw' uhs[.. ¢¡¢.. pkjo xo d/ ezwK ftZu o[ZMh ofjzdh j?, ifbnk ;zBQjh fuzs GJh..£.. ¢H Grs oftdk;L Bkw f;woB dh
BjhA fwbdk ns/ gqG{ d/ Bkw s'A pr?o noEL Grs fsqb'uB, Grs Bkw d/ go nkgDh ;[os nkgD/ pZu/ ftZu oZydh GfJnk wB{o[ ezuB[ fcfo j't? i/ r[o[ poes Bkb BhthA iks tkb/ pzd/ Gh
ihtB w[es BjhA j[zdk. r[o{ ;kfjpkBK t B{z g[ZSdk j?, 'j/ fwZsq Bkwd/t ! s{z sK j?. fJ;/ soQK w/ok wB Gh eko-ewkJh fwb? fsB/jk.. ;z;ko-;w[zdo s'A so iKd/ jB.
B/ Bkw dh ewkJh B{z ;Zuh r[owfs fejk wkfJnk ftZu jh cf;nk bZrdk j?A. s{z eod/ ;w/A gqwkswk d/ Bkw ftZu bZfrnk J/e[ Bkw[ nzfwqs[ Uj[ d/t? sT[ BkBe nk;k..
j?. i' b'e r[owfs d/ ;Zu/ wkor B{z SZv sK ;dk ukdoK B{z jh ozrdk ofjzdk j?A. ofjzdk j?. fsq;Nf; d/jk..¤.. gzBK ©©0 jfo jfo jfo jfo jfo jfo jo/..
e/ fe;/ j'o wkor B{z XkoB eod/ jB s{z gqwkswk dh Grsh eoB ftZu nkgDk nc;'; n;hA G/yh, nBgVQ ns/ noEL j/ ewb/ wB ! s{z gqwkswk B{z jfo f;wos iB rJ/ fB;sfo so/
T[BQK B{z nzs ;w/A gSskT[DK g?Adk j?. fuZs feT[A BjhA i'Vdk <' ftjbV ;kXB B{z jh oZp d/ Grs wzBh feT[A :kd BjhA eodk < fiT[A fiT[A s{z ..¡.. ojkT[..
pj[s b'e fJj ;'ud/ jB fe fizdrh Bkwk ej? fsb'uBk w[y s/ okw[ p?m/ jK. gqwkswk B{z ft;ko fojk j?A, fsT[A fsT[A jfo e/ Bkw epho T[ikro..
dk n;b wsbp sK gqwkswk dh Grsh ;zwQkfb.. Bkw igD dhnK y{phnKL Bkw iZgD s/o/ nzdo'A r[D xNd/ ik oj/ jB.¡. iBw iBw e/ ekN/ ekro..¡..
Bkb j? ns/ gqG{-gqkgsh bJh ig, sg, jkE gkT[ efo ekw[ ;G[ uhs[ fBoziB dk sohek ;wMD s'A pknd nkU j[D ojkT[. fBws Bkwd/T[ d{X[ ghnkfJnk..
g{ik, gkm, g[zB, dkB, shoE, tos, Bkfb.. ¢¡£.. gzBK ¡£§•-§¦ r[o{ rqzE ;kfjp ftZu'A e[ZM Spd b? e/ j/ joh ! s/o/ r[DK dk e'Jh nzs BjhA, sT[ ir iBw ;zeN Bjh
gqkDk:kw, jZm eow, w{osh g{ik nkfd noEL Grs Bkwd/t B/ Grs gqG{ d/ Bkw igD d/ bkG ns/ y{phnK B{z s/oh nuoi y/v ftZu ihtK dk nkuoB, nkfJnk..¢..
e'Jh ;kXB eoBk ukjhdk j?. go fJj fsqb'uB ih d/ ;tkb dk T[Zso fJ; soQK ;wMD dk Gh :sB eohJ/l wkB', ekrz j?, wB dtks j? ns/ T[; iB oftdk; okw ozfr oksk..
pj[s tZvk G[b/yk j?. e'Jh Grsh, g{ik fdZsk fe, 'j/ fsqb'uB ! w{zj Bkb ¡H r[o{ BkBe ;kfjpL pD oj/ nkuoB-ekrz T[Zs/ wB d/ fJT[ r[o go;kfd Boe Bjh
nkfd iht B{z gqwkswk Bkb BjhA fwbk gqwkswk dk Bkw igl jZE ns/ g?oK Bkb iH ý ;fs Bkw[ eosk g[oy[ fBoGT[ ;z;ekoK dh f;nkjh Bkb uzr/-wzd/ Bt/A iksk..£.. gzBK ¤®§
;edh. ;kok ezw-eki eo ns/ nkgDk fuZs fBot?o[ nekb w{ofs ni{Bh ;?Gz r[o b/y fby/ ik oj/ jB. wB ftZu j[D sZe B'N ¡L jo/e Spd dk w[Zy-Gkt
r[owfs ftZu fe;/ fJZe Spd fit/A wkfJnk-ofjs gqwkswk Bkb i'V.' gq;kfd.. d/ fJeZm/ j'J/ ;z;ekoK dh gq/oBk Bkb 'ojkT[' dh s[e ftu j'fJnk eodk j?.
tkfjr[o{-tkfjr[o[, okw-okw, nZbk- £H Grs Bkw d/t ihL gqG{ d/ Bkw- okr[ r{ioh wjbk ¡ uT[gd/ xo[ ¡.. iht i' th Bt/A uzr/-wzd/ ezw eod/ jB, fJE/ jfo-f;woB dh tfvnkJh dZ;h j?
nZbk nkfd d/ tko-tko oND B{z 'Bkw' f;woB tk;s/ ezw-eko SZvD dh zo{os s/ok Bkw[ eoh uBDkmhnk i/ wB[ T[j ezw nkuoB-o{g ekrz T[Zs/ Bt/A fe fiBQK gqkDhnK B/ ;[nk;- ;[nk; gqG{
BjhA fejk iKdk. r[o{ BkBe ;kfjp Bkw BjhA. ezw-eko eofdnK th ;[os jo t/ T[o;k j'fJ.. uzr/-wzd/ ;z;eko T[Zeod/ iKd/ jB. fJ; B{z :kd oZfynk, wkfJnk T[BQK dk e[ZM
dh gohGkSk fJ; soQK j?l b/ gqG{ dh :kd ftZu oj/ sK jh wB[Zyk eoDh e[zr{ i/ ob? xN nzsfo g{ik soQK fgSb/ ehs/ eowK dk fJeZm-o{g th ftrkV BjhA ;eh. fJj n;{b dZ; e/
J/e' Bkw[ j[ew[ j? BkBe ;fsr[fo ihtB gqtkB j?. j/mb/ Spd ftZu Grs j'fJ..¡.. ;[GkT[ fiT[A-fiT[A ihtK B{z gq/odk j? T[; Grs oftdk; ih d' GrsK dh fw;kb
dhnk p[MkfJ ihT[.. gzBK §£ Bkw d/t ih B/ T[dkjoDk okjhA gqG{ d/ g{ik ehu? Bkw[ fXnkJhn? fpB[ Bkt? soQK d/ ihtB-okj s/ T[j iht s[o/ iKd/ fdzd/ jB. Grs epho B/ Grsh ehsh,
T[j ;z;ko ftZu gqf;ZX j'fJnkl Grs
noEL j/ BkBe ! ;fsr[o[ B/ fJj Bkw igD dk sohek ;wMkfJnk j?l g{i B j'fJ..¡.. ojkT[.. jB.
Bkwd/t B/ Grsh ehsh ns/ T[; B/ gqG{
rZb ;wMk fdZsh j? fe ;fs;zrs ftZu ý ;fsr[o gq;kfd.. pkjfo d/t gykbhnfj i/ wB[ X't? j/ wB-gzSh ! gqwkswk B{z ft;koB
B{z tZ; ftZu eo fbnk.
e/tb gqwkswk dk Bkw igDk jh pkDh Bkwd/T[ ihT[ eh okwebh xo[ e'fJ.. Bkb s/oh fzzdrh dk jo fdB ns/ oks
noEL ;[nk; ;[nk; jfo-Bkw
gqwkswk dk j[ew j?. fJj fJ; soQK jh ¡L i{fm bj? ihT[ wkihn? w'y gfJnkDk s?B{z wkfJnk ftZu c;kT[D bJh ikb dk
f;woB Bkb joh d/ dk; ;z;ko-;w[zdo
j? fit/A e'Jh pZuk nkgD/ pkg dk fejk nkBhb/ ekrd[ ekNhb/ r{vh nkek; j'fJ..¢.. ezw d/ fojk j?. s/oh T[wo dhnK ;kohnK
s'A g{oB s"o s/ gko bzx iKd/ jB.¡.
BjhA wzBdk sK T[j pZuk nkgD/ pkg d/ wX/ Gowhnb/.. g;{ fwbfj uzfrnkJhnk yV[ yktfj xVhnK s?B{z c;kT[D bJh ckjh pDdhnK
ojkT[.
B/V/ BjhA j' ;edk. gzu iBk f;T[ pks psT{nk uhs[ ;[ nzfwqs[ d/fj.. ik ojhnK jB. s{z pV/ ;[nkd Bkb
jfo-Bkw f;woB dh poefs Bkb
gqG{ dk 'Bkw' fe; soQK fXnkT[Dk v'oh okyhnb/..¡.. Bkw ftj{D/ nkdwh fXqr[ ihtD eow ftekoK dh u'rk u[r fojk j?A ns/ ;dk
epho Grs wSj{o j'fJnk ns/ T[; d/
j? < nkU r[opkDh ftZu'A e[ZM SpdK okjhA wB[ okw Bkwk p/Xhnb/.. eo/fj..£.. jh ftekoK ftZu j'o tX/o/ c;dk ik fojk
iBwK iBwK d/ ehs/ eowK d/ b/y/ w[Ze
'Bkw' fe; soQK igDk j? B{z ;wMD dk i?;/ efBe ebk fus[ wKvhnb/..¡.. B/Vk j? d{fo B ikfDnj[ fBs ;ko/ j?A. j/ w{oy wB ! fJBQK ftZu'A fe;/ r[D
rJ/.
:sB eohJ/l ojkT[.. ;zwQkb/.. dh wdd Bkb ybk;h BjhA j'Dh.
jfo-Bkw f;woB Bkb jh Bkwd/t
¡H r[o{ BkBe ;kfjpL r[o{ ;kfjp nkBhb/ e[zG[ GokJhb/ T{de oki i' d/t? ;' yktDk ej[ BkBe ;kuk iht dk ;oho, wkB', b'jko dh GZmh
B/ 'r'fpzd okfJ' B{z d[ZX fgnkfJnk ns/
T[gd/S j? fel e[nkfo g[ozdohJ/.. j/..¤.. gzBK ¤®© j?, T[; GZmh ftZu wB, wkB', b'jk j?
Bkw igD Bkb T[j iBw-woB d/ eSNK
;b'e wL ¡ j;s fpB'd phuko eosh j? uhs[ ;[ noEL j/ GkJh ! gqwkswk dk jh Bkw ns/ T[; T[Zs/ ekwkfde gzi nZrK pb
ftZu BjhA ;h fgnk.
frnkB ftj{Dk rkt? rhs.. rkrfo okyhnb/..¢.. f;wo', fJj jh j? gqwkswk dh g{ik eoBh. ojhnK jB, ekwkfde dh sgS B{z s/z
pkeh ;ck 40 s/ s/
pkeh ;ck 4 s/ s/
pkeh ;ck 4 s/
pkeh ;ck 4
pkeh ;ck 4

4 4 4 4 40 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
frnkBh fwjo f;zx
frnkBh fwjo f;zx
frnkBh fwjo f;zx
frnkBh fwjo f;zx
frnkBh fwjo f;zx
pkpk ;qh uzd ih wjkoki
pkpk ;qh uzd ih wjkoki
pkpk ;qh uzd ih wjkoki
pkpk ;qh uzd ih wjkoki
pkpk ;qh uzd ih wjkoki
;ot o'wDh irs i/ g{oDw[yko'wDh irs i/ g{oDw[yk
;ot So'wDh irs i/ g{oDw[yko'wDh irs i/ g{oDw[yk
;ot o'wDh irs i/ g{oDw[yk
;ot
;ot ehsh s/ Skdh ehsh. Xow uzd d/ d' bVe/ ;h. r[o{ ih B/ nkg ih dk ;[nkrs ehsk. . pkpk ;qh uzd ih B/ nkg dk ;[nkrs pkpk ;qh uzd ih ekmhnk tkV s'A tkfg;
d/ Bzd.. j'J/ wkBe uzd s/ fwjo uzd. fJ; s'A p/ pkpk ih s/ r[o{ ih d/ puB fpbk; j'J/, ehsk. fgnko Bkb puB fpbk; j'J/. nkT[Ad/ jJ/ wjkokDk B{z fwb/ ns/ T[BQK
d/ Bzd..
d/ Bzd..
d/ Bzd..
d/ Bzd..
sk; gk; ww pzdBk, ikek dh tzS nZr/ uZbh. frnkBh frnkB f;zx ih fJ; tkosk B{z pkpk ;qh uzd ih B/ r[o{ ih B{z B{z vN/ ofjD dk T[gd/S fdsk. nkgDh
sk; gk; ww pzdBk, ikek
sk; gk; ww pzdBk, ikek
sk; gk; ww pzdBk, ikek
sk; gk; ww pzdBk, ikek
Bkw ;qh uzd..
Bkw ;qh uzd..
Bkw ;qh uzd..
Bkw ;qh uzd.. ;qh r[o{ BkBe d/t ih n;{tdh 10 fJ; soQK fbyd/ jB L g[ZfSnk, ''nkg ih d/ fesB/ ;kfjpikd/ ;kX GkSk ftu c[owkfJnk, fiZs jko
Bkw ;qh uzd..
r[o{ BkBe ih ek bZy g{s
r[o{ BkBe ih ek bZy g{s
r[o{ BkBe ih ek bZy g{s
r[o{ BkBe ih ek bZy g{s
;h; iNk ek w[eN j? w;se
;h; iNk ek w[eN j? w;se
;h; iNk ek w[eN j? w;se
;h; iNk ek w[eN j? w;se ;zws 1596 B{z eoskog[o ;fseosko r[o{ BkBe ih ek bZy g{s jB.''
;h; iNk ek w[eN j? w;se
sK gqG{ dh fJZSk T[s/ fBoGo j?. go S[G
;j? uzd..
;j? uzd..
;j? uzd..
fsnkrh gos ;fs nftX{s..
fsnkrh gos ;fs nftX{s..
fsnkrh gos ;fs nftX{s..
;j? uzd..
;j? uzd.. ftu bhB j' rJ/. pkpk ;qh uzd ih pkom fsnkrh gos ;fs nftX{s.. r[o{ ih B/ fejk, ''nekb g[oy d/
fsnkrh gos ;fs nftX{s..
;zebg ns/ Xow dh oZfynk bJh pbh d/
fjod/ w/ nke/ p;', ;qh r[o{
x'Vk fJe gzi ;" o[g:k G/N dJh
fjod/ w/ nke/ p;', ;qh r[o{ fgzv s'A ube/ nkJ/ i's sK ;Zuyzv ubh x'Vk fJe gzi ;" o[g:k G/N dJh pyS/ j'J/ gzi g[Zso jB.''
x'Vk fJe gzi ;" o[g:k G/N dJh
x'Vk fJe gzi ;" o[g:k G/N dJh
fjod/ w/ nke/ p;', ;qh r[o{
x'Vk fJe gzi ;" o[g:k G/N dJh
fjod/ w/ nke/ p;', ;qh r[o{
fjod/ w/ nke/ p;', ;qh r[o{
D dk ;kj; fi; ftnesh ftu j? T[;
j'fJ y[ifb:k..
j'fJ y[ifb:k..
j'fJ y[ifb:k..
BkBe Bzd..
BkBe Bzd..
BkBe Bzd..
BkBe Bzd..
j'fJ y[ifb:k..
BkBe Bzd.. rJh ;h, ;oho fgnk ;h. pkpk ;qh uzd j'fJ y[ifb:k.. pkpk ih B/ fejk, ''fJj ;ko/ e'b
T[s/ JhSto dh feogk j[zdh j?.
;qh uzd spfrok T[ukjh ekfj
;qh uzd spfrok T[ukjh ekfj
;qh uzd spfrok T[ukjh ekfj
;qh uzd spfrok T[ukjh ekfj
BkBe ;[s ;qh uzd ih, dhBk ih B/ nkfynk, ''fgsk ih fJe fdB ;qh uzd spfrok T[ukjh ekfj oZyD/ jB iK e'Jh ;kB{z th d/Dk j?.''
BkBe ;[s ;qh uzd ih, dhBk
BkBe ;[s ;qh uzd ih, dhBk
BkBe ;[s ;qh uzd ih, dhBk
BkBe ;[s ;qh uzd ih, dhBk
pX{ ntsko..
pX{ ntsko..
pYkJh dkjVh Gkoh..
pX{ ntsko..
pX{ ntsko..
pYkJh dkjVh Gkoh..
pYkJh dkjVh Gkoh..
pYkJh dkjVh Gkoh..
pX{ ntsko.. tk;s/ nk e/ doSB fdU.'' pYkJh dkjVh Gkoh.. r[o{ ih B/ fejk, ''fJj ;kvk tvk pkpk ih dk d/jKs 15 nZ;{ ;zws
1669 B{z j'fJnk. pkpk ;qh uzd ih dh
okwdk; r[ofBwo j' j? efjT{
GrsB e/ fjod/ p;?, ;zsB
GrsB e/ fjod/ p;?, ;zsB r[o{ BkBe d/t ih fc/o ;Zuyzv s'A okwdk; r[ofBwo j' j? efjT{ ;kfjpikdk r[ofdsk ;kv/ Bkb jh j?
GrsB e/ fjod/ p;?, ;zsB
okwdk; r[ofBwo j' j? efjT{
GrsB e/ fjod/ p;?, ;zsB
GrsB e/ fjod/ p;?, ;zsB
okwdk; r[ofBwo j' j? efjT{
okwdk; r[ofBwo j' j? efjT{
g{okB nXko..
g{okB nXko.. nk e/ ;oho ftu gqt/S ehsk fejk, ''wzr' nkg ;/ ;kX{ i' j?.. nkg ih dh ;/tk bJh jkfio j?.'' T[wo 118 ;kb dh ;h. nkg ;koh T[wo
nkg ;/ ;kX{ i' j?..
nkg ;/ ;kX{ i' j?..
g{okB nXko..
g{okB nXko..
nkg ;/ ;kX{ i' j?..
g{okB nXko..
nkg ;/ ;kX{ i' j?..
T[Be/ uoB gq';B/ ekoB fJw
T[Be/ uoB gq';B/ ekoB fJw
T[Be/ uoB gq';B/ ekoB fJw
pkpk ;qh uzd ih dk iBw Gkdo'A eh wzrDk j?<'' T[Be/ uoB gq';B/ ekoB fJw fJj ;[D e/ pkpk ;qh uzd ih B/ ;/bh pkb pqfjwukoh oj/. nkg ih B/ ;koh
T[Be/ uoB gq';B/ ekoB fJw
efj br/ uoB sfj MkoB..
;[dh B"wh 1551 fpeowh B{z ;qh r[o{ BkBe pkpk ;qh uzd ih B/ nkfynk, '';kv/ efj br/ uoB sfj MkoB.. N'gh ;qh r[ofdZsk ih B{z d/ e/ fejk, ''r[o T[wo ofjD bJh e'Jh e[Nhnk BjhA
efj br/ uoB sfj MkoB..
efj br/ uoB sfj MkoB..
efj br/ uoB sfj MkoB..
d/t ih d/ xo wksk ;[byDh dh e[y'A gk; oj'.'' ;qh uzd y[; j'fJ T[ukok fJ;h s/ rZdh sK gfjbK jh s[jkv/ xo ftu j?
;qh uzd y[; j'fJ T[ukok fJ;h s/
;qh uzd y[; j'fJ T[ukok fJ;h s/
;qh uzd y[; j'fJ T[ukok fJ;h s/
;qh uzd y[; j'fJ T[ukok fJ;h s/
pDkJh. ;z;ko ftu ofjzfdnK th ;z;ko
ok xo b[fNU jwkok..
;[bskBg[o b'Xh fty/ j'fJnk. iBw ;w/ r[o{ ih B/ nkfynk, ''T[d'A finkdk ok xo b[fNU jwkok.. ;kv/ gk; E'Vk fijk sg s/ cehoh ;h
ok xo b[fNU jwkok..
ok xo b[fNU jwkok..
ok xo b[fNU jwkok..
s'A fBob/g oj/.
i' pkeh Eh npe[M w' g? ShB
i' pkeh Eh npe[M w' g? ShB
i' pkeh Eh npe[M w' g? ShB
A ;[Bfjoh tkb, ezB ftu wk; dhnK wzr b?Adk sK finkdk ofj ;ed/ ;h go i' pkeh Eh npe[M w' g? ShB fJj Gh b? bt' nkg ih dh G/N eod/
i' pkeh Eh npe[M w' g? ShB
nzfwqs fgnkbk T[fde wB
nzfwqs fgnkbk T[fde wB
nzfwqs fgnkbk T[fde wB
nzfwqs fgnkbk T[fde wB
nzfwqs fgnkbk T[fde wB
bJh :'jh s[w ;' g?..
bJh :'jh s[w ;' g?..
bJh :'jh s[w ;' g?..
w[zdoK s/ sB fpG{sh e[dosh ;h. j[D T[ZBk jh ;wK ofjDk fisBk wzfrnk bJh :'jh s[w ;' g?.. jK.'' T[; fdB s'A pkpk r[ofdsk ih
bJh :'jh s[w ;' g?..
dfJnk..
dfJnk..
dfJnk..
dfJnk..
dfJnk..
;[bskBg[o b'Xh ftu y[ShnK j'D ;h.'' pkpk ;qh uzd ih B/ tvh T[wo sg s/ pkpk ;qh uzd ih d/ ikBShB pD rJ/.
i' ght? fBowb GfJnk..
i' ght? fBowb GfJnk..
i' ght? fBowb GfJnk..
i' ght? fBowb GfJnk..
i' ght? fBowb GfJnk..
brhnK. bywh dk; dk iBw 1553 pkpk ;qh uzd ih B/ nkfynk, i r[o{ g[Zso s/ wkD s/ gqhfynk d/ fynkb GkJh ;zs'y f;zx ih ;{oi gqekS ftu
fJVk w/ nkt/ fgzrbk w/ ikt/..
fJVk w/ nkt/ fgzrbk w/ ikt/..
fJVk w/ nkt/ fgzrbk w/ ikt/..
fJVk w/ nkt/ fgzrbk w/ ikt/..
fJVk w/ nkt/ fgzrbk w/ ikt/..
fpeowh B{z j'fJnk. bywh dk; frqj;Eh ''r[orZdh sK ;/te B{z d/ fdZsh, ;kB{z eh Bkb fejk, ''g[oyk dkjVh feT[A tXkJh fbyd/ jB L-
;[ywBk e/ xo ;fji ;wkt/..
;[ywBk e/ xo ;fji ;wkt/..
;[ywBk e/ xo ;fji ;wkt/..
;[ywBk e/ xo ;fji ;wkt/..
pkb{ j;Bk c{bg[B r'Adk no
pkb{ j;Bk c{bg[B r'Adk no
pkb{ j;Bk c{bg[B r'Adk no
;h, fJe fdB fSeko y/v e/ nkJ/ Bkb fdZsk<'' j'Jh j?.'' pkb{ j;Bk c{bg[B r'Adk no ;[ywBk e/ xo ;fji ;wkt/..
pkb{ j;Bk c{bg[B r'Adk no
r[o npBk h y/b oukfJnk..
r[o npBk h y/b oukfJnk..h y/b oukfJnk..
r[o npBk
r[o npBkSh y/b oukfJnk..h y/b oukfJnk..
nbw;s..
w'J/ j'J/ fjoB B{z Gh b? nkJ/. pkpk ;qh r[o{ ih B/ fejk, ''rZdh s/ jZe r[o{ ih B/ itkp fdsk, ''nkg ih nbw;s.. r[o npBk
nbw;s..
nbw;s..
nbw;s..
w[y T[dk;h fJj GJ/ pjo' ;kX
w[y T[dk;h fJj GJ/ pjo' ;kX
ek
ek
w[y T[dk;h fJj GJ/ pjo' ;kX
w[y T[dk;h fJj GJ/ pjo' ;kX
ek
gzE
gzE
uzd ih B/ nkfynk fSeko y/vDk mhe fi;dk ;h T[;B{z fwb frnk go s[jkvk tor/ wjKg[oSK d/ uoB MkVB bJh.'' w[y T[dk;h fJj GJ/ pjo' ;kX nrw fBrw ek gzE
ek
gzE
gzE
nrw
nrw
nrw
nrw
fBrw
fBrw
fBrw
fBrw
;w;s..
;w;s..
BjhA. fBod'S ihnK dh ikB iKdh j? th ;fseko j't/rk eokwks dh pyfSS fejk jh BjhA pbfe dkjVh cVe/ uoB ;w;s.. pskfJnk..
;w;s..
;w;s..
pskfJnk..
pskfJnk..
pskfJnk..
pskfJnk..
s[jkB{z fJ;dk b/yk d/Dk gt/rk. T[E/ ehsh.'' MkVB br/. pkpk r[ofdsk ih s'A nr/ f;Zyh d/
;qh uzdo r[o GJ/ T[dk;h..
;qh uzdo r[o GJ/ T[dk;h..
;qh uzdo r[o GJ/ T[dk;h..
;qh uzdo r[o GJ/ T[dk;h..
;qh uzdo r[o GJ/ T[dk;h..
nwbK Bkb fBp/V/ j[zd/ jB. fJj ;[D e/ r[o{ nwodk; ih 21 tko rzrk d/ r[o{ noiB d/t ih th pkpk ;qh uzd gqukoe T[dk;h ub/ jB. T[dk;hnK d/
nBGT[ frnkB ehB gqek;h..
nBGT[ frnkB ehB gqek;h..
nBGT[ frnkB ehB gqek;h..
nBGT[ frnkB ehB gqek;h..
nBGT[ frnkB ehB gqek;h..
bywhdk; B/ x'Vk fsnko ehsk, nkgDh fJSBkB eoB rJ/. rZdh s/ fpokiwkB d/ gk; pkom fgzv nkJ/. r[o g[Zso j'D uko X{zJ/ S/ pyfSSK jB fiBQK ftu'A pkb{
w[orkph gkDh ftu ofjzdh j? go
fJ;sqh s/ pkbe Xow uzd B{z x'V/ s/ ngD/ j' e/ shoEK dh :ksok ehsh. r[o{ ih eoe/ wkD ehsk r[opkDh dh ftuko ehsh. j;Bk s/ nbw;s d/ d' X{J/ jB fJj
T[;d/ yzG BjhA fGid/, ewb dk c[Zb
fgS/ fpmk e/ efjD br/, ''w?A j[D jh tk;s/ ;G s'A tZvk shoE r[o{ BkBe ih ;[ywBh dh ;skothA n;Ngdh pko/ fejk, ;ko/ pkpk ;qhuzd ih dh Sky ftu jB.
fuZeV ftu j[zdk j? go fuZeV s'A T[Zuk
;Zuyzv ik e/ b/yk d/ nkT[Adk jK. J/Bk dk v/ok pkpk BkBe nkJ/ fco pkom pkpk ;qh uzd ih B/ ;b'e T[ukoB ehsk. pkpk ;qh uzd ih B/ oki/ wjkoki/ B{z
j[zdk j?. fJ;/ soQK wjKg[oy ;z;ko ftu
nky e/ x'V/ ;D/ nekS tZb T[vkoh bk fgzv pkpk ;qh uzd ih B{z fwb/, pkpk w'jB nkfd ;u[ i[rkfd ;u[ j? fG ;u[ T[gd/S fdZsk. r[o{ BkBe d/ tZv/
fdsh. id pkpk ;qh uzd ih B/ T[skjK ih Bkb ;B. r[o{ nwodk; ih pkpk ;qh BkBe j';h Gh ;u[.. ;g[Zso pkpk ;qh uzd ih d/ ihtB nkT[Ad/ jB go ;z;ko s'A fBob/g ofjzd/
tb t/fynk sK x'Vk 4 i'iB T[go ik uzd ih gk; 14 fdB oj/. ;qh r[o{ okwdk; fJj Gh r[o{ ih B{z pkpk ih B/ nkfynk ufoZso s'A th gqrN jz[dk j?. fJfsjk; jB. iBw woD d/j{ wfj Bkjh iB go
u[Zek ;h. pkpk ih B/ fJedw 4 i'iB ih dh T[gwk ;[D e/ fgzv pkom s'A pkpk nkg ih y[d ;woZE j'. ftu fieo nkT[Adk j? fe w/tkV dk T[gekoh nkJ/..
pKj T[uh eoe/ Xow uzd pkbe B{z bkj ;qh uzd ih nzfwqs;o nkJ/, pkpk ih d/ r[o{ jor'fpzd ;kfjp fJe tko pkom okik wjkokDk gqskg id'A us"V B{z w[V pkpk ;qh uzd ih ;z;ko d/ Gb/ tk;s/
e/ Xosh s/ b? nKdk. Xow uzd B/ gkbDk Bkb T[BQK dk ;/te GkJh r'dVhnk th fgzv ftu pkpk ;qh uzd ih B{z fwbD rJ/ jk;b eoB bJh ;zxoS eo oj/ ;B sK
nkJ/ ns/ ;z;ko s'A fBob/g oj/.
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[ ..
;ck 39 dk pkeh
;ck 39 dk pkeh Gkt fJ; nt;Ek ftZu ;[or dh Gh gotkj gzBK §¡® gqG ek GkDk ;fs efo ;jj[..¡.. BhXfonk Xo gBj y[dkfJ..
;ck 39 dk pkeh
;ck 39 dk pkeh
;ck 39 dk pkeh
joh dk dk; oftdk; Gh gqG{ d/ fgnko BjhA ofjzdh. noEL gqwkswk dk Bkw Bkb fe;/ iht dk ihts ihts ihts ojj[.. rohp fBtki[ fdB[ o?fD fXnkfJ..£..
ftZu ozfrnk frnk j?. fJ; ozr dh poes j/ w/o/ okw ! fi; nkswe fNekD/ s/ s{z e'Jh th gkg BjhA ofj iKdkl ftekoK ftZu fBZxo/ okw o;kfJD[ fBs T[fm ghtj[.. BkBe eT[ y[fd y;w fwjotkB..
Bkb ;fsr[o{ dh fwjo dk ;dek, oftdk; Xq{n ns/ Bkod tor/ GrsK B{z gj[zukfJnk j?, j'J/ pzd/ Gh gqG{ dk GiB eo e/ gftZso j' iKd/ jfo jfo jfo jfo o;Bk ejj[..¡.. ojkT[.. nbj[ B ft;o? fdb ihn gokB..¤..
BoeK ftZu BjhA ikt/rk. w?B{z Gh T[; nt;Ek s/ ;dk bJh gj[zuk d/. jB.¡. ojkT[. efbi[r wfj fJe Bkfw T[Xko[.. gzBK ¡¡£§-£®
£H Grs GhyB ihL j/ gqG{ ! Bkwd/t dk fJj gZek fBSuk j? gqG{ d/ uoBK ftZu i[V e/ dk; Bkwd/t B{z BkBe[ p'b? pqjw phuko[..¢.. gzBK ¡¡£® gd noEL y{p[-fwZmk, M{m[-S/sh w[Ze ikD
n?;k Bkw[ osB[ fBow'be[ g[zfB gdkoE[ fe s/o/ Bkw d/ nk;o/ p/nzs iht ;z;ko-;w[zdo fJj fBSuk j' frnk j? fe fJekdSh nkfd d/ noEL j/ GkJh ! ;dk jh gqwkswk dk Bkw tkbk, d[Bh-d[Bhnk dk, r[wkB[-wkD, Bri-
gkfJnk.. d/ ftekoK s'A pu iKd/ jB. tos oZyD ns/ shoEK s/ ikD dh e'Jh b'V nkgDh ihG Bkb T[ukod/ oj'. j/ GkJh ! ;dk ;[zdo, ngko[-p/nzs ;'jDk, Sko[-;[nkj d/
nfBe isB efo fjod? okfynk osB[ B iiH ý ;fsr[o gq;kfd.. BjhA. gqG{-Bkw d/ nkjo Bkb ;G o;K s'A ;q/SN pokpo, nuoi[-j?okB eoB tkbk, edw-g?o,
Sg? SgkfJnk..¡.. okr[ r'Av pkDh Bkwd/T[ ihT[ eh xo[ ¢ Grs Bkwd/t dk T[gd/S j? fe r[o{ d/ dZ;/ Bkw-o; ghAd/ oj', fJ; soQK ;dk nkswe ;bkj-;bkj[D-i'r, rBht-nwb'e, ;u/-
jfo r[B ejs/ ejB[ B ikJh.. jfo jfo eos fwN/ ;fG Gowk.. okj T[Zs/ s[o e/, gqG{ dk Bkw f;woB Bkb iht ihtB tkb/ pD/ oj'.¡. ojkT[. j/ ;dk ekfJw ofjD tkb/ gqwkswk !, BhXfonk
i?;/ r{zr/ eh fwfmnkJh..¡.. ojkT[.. jfo e' Bkw[ b? T{sw Xowk.. gqG{ d/ d/S ftZu gj[zu iKd/ jB. ihtK dk gqG[ j/ GkJh ! fJj ;dk ekfJw ofjD tkbk Xo-fBnk;fonK dk nk;ok, gBj-UN-
o;Bk ows ;[Bs ;[y[ ;qtBk fus u/s/ ;[y[ jfo jfo eos ikfs e[b joh.. Bkb fwbkg j' iKdk j? feT[Afe Bkw dh poefs jfo-Bkw XB r[o{ dh SoB g? e/ jk;b eo'. nk;ok, y[dkfJ-gqwkswk, rohp fBtki[-rohpK
j'Jh.. ;' jfo nzX[b/ eh bkeoh..¡.. Bkb iht uzrh eoDh tkb/ ns/ uzrh neb gqwkswk dh ozk B{z nkgD/ Gb/ tk;s/ ikD e/ T[s/ w/jo eoB tkbk, o?fD-oks, fXnkfJ-
ej[ GhyB d[fJ B?B ;zs'y/ ij d/yK sj joJ/ Bw;s/ joJ/ Bwj.. tkb/ j' iKd/ jB. ;jko'. f;wfonk eo, BkBe eT[-j/ BkBe ! fi;
;'Jh..¢.. gzBK ¦•© jfo jfo eos Bjh d[y[ iwj..¡.. ojkT[.. •H r[o{ noiB ;kfjpL j/ GkJh ! e/tb jfo-Bkw okjhA jh ;z;ko- iht s/.
noEL fit/A r[zr/ dh ykXh wfmnkJh dk jfo joBke; jo/ gokB.. iH wjbk •.. ;w[zdo s'A gko-T[skok j[zdk j?. j/ BkBe noEL j/ gqG{ ! s/ok Bkw ;'jDk j?, s/ok
;[nkd fe;/ j'o B{z gsk BjhA bZr ;edk T[;/ ni?wb ehU p?e[zmfj EkB.. r'fpzd r'fpzd r'fpzd ;zfr Bkwd/T[ wB[ gqwkswk d/ fwbkg dk fJj jh sohek j?. Bkw fwZmk j?, s/ok Bkw uzrk j?. j/ GkJh !
soQK gqwkswk d/ r[D rkT[D dk ;[nkd fe;/ B{z ;{nk gVkts rfBek soh.. bhDk.. iiiH G?oT[ wjbk •.. d[Bhnk dk wkD M{mk j?, S/sh w[Ze ikD tkbk
dZf;nk BjhA ik ;edk, r[zrk e[M th dZ; BjhA ;' jfo B?Bj[ eh g{soh..¢.. nkY dkw e' Shgo' j'fJU bkyhDk..¡.. ;fsr[o[ ;/ft ;op cb gkJ/.. j?, d[Bhnk d/ wkD dk e'Jh Go';k BjhA.¡. ojkT[.
;edk.¡. ojkT[. jfo jfo eos g{sBk soh.. ojkT[.. iBw iBw eh w?b[ fwNkJ/..¡.. j/ gqG{ ! s/oh Grsh eoB tkb/ iht ;'jD/
gqwkswk dk Bkw fJe n?;k nw'be gdkoE pkb xksBh egNfj Goh.. p[BBk sBBk fsnkfr e? gqhfs uoB ephok.. gfss gktB gqG s/o' BkT[.. jB. T[BQK dk doSB p/nzs ns/ nw'be j?. j/
j? i' GkrK Bkb fwbdk j?. fJ; osB B{z i/ nB/ f;woB dq'gd ;[s T[Xoh.. Bhu e[bk i'bkjok GfJU r[Bh: g{ofp eow fby/ r[D rkT[..¡.. ojkT[.. gqG{ ! s/o/ Bkw s'A fpBQK iht tk;s/ ;koh d[BhnK
eK isB eo e/ Gh fjod/ ftZu r[gs oZy rT{sw ;sh f;bk fB;soh..£.. rjhok..¡.. ;kX{ ;zfr j't? T[Xko[.. d/ XB-gdkoE ;[nkj d/ pokpo jB.
bJhJ/, sK Gh b[ekfJnK fJj b[edk BjhA. e/;h ez; wEB[ fifB ehnk.. oftdk;[ Y[tzsk Y'o Bhfs fsfB fsnkrh ;'Gk gkt? gqG e? d[nko..¢.. j/ gqG{ ! s/oh ouh e[dos fJZe j?okB eoB
gqG[ dk osB-Bkw igD Bkb ihG B{z ihn dkB[ ekbh eT[ dhnk.. wkfJnk.. ;op efbnkD uoD gqG ;/tk.. tkbk swkSk j?. j/ gqG{ ! s/o/ uoB ;bkj[D-
;[y, gqG[ dk Bkw ;[DB Bkb ezBK B{z ;[y ns/ gqDt? Bkwk n?;' joh.. gorN[ j'nk ;kX;zfr jfo do;B[ X{fo pkSfj ;fG ;[fo Bo d/tk..£.. i'r jB. j/ ;dk ekfJw ofjD tkb/ gksSkj !
gqG[ dk Bkw u/sD Bkb fuZs B{z ;[y fwbdk j?. ik;[ igs G? ngdk Noh..¤.. gzBK ®§¤ gkfJnk..¢.. BkBe gkfJnk Bkw fBXkB[.. s/oh f;cs-;kbkj fJZe nw'be yzkBk j?.
Grs GhyB ! ih T[gd/S eod/ jB fe noEL w/oh T[; gqwkswk B{z Bw;eko j?, ;?B[ BkJh p[sekohnk Uj[ xfo xfo jfo ifg ifg T[Xfonk ;rb j/ GkJh ! fdB oks T[; gqwkswk dk Bkw
gqG[ d/ Bkw Bkw f;woB Bkb w/ohnK d'BQ'A nZyK fi; dk f;woB eoB Bkb iwK dk d[Zy BjhA ;[fBnk.. ijkB[..¤..¡¢.. gzBK ¡¡£® f;wfonk eo. gqG{ rohpK T[Zs/ fwjo eoB tkbk
ftZu n?;h mzY nk rJh j? fe w?A fiZXo sZedk ofjzdk.¡. ojkT[. fjod/ tf;nk gkopqjw[ Grsk wfj noEL j/ gqG{ ! s/ok Bkw ftekoh ihtK B{z j?. gqG{ fBnk;fonK dk nk;ok ns/ fBUfNnK
jK T[Xo T[; gqwkswk B{z jh t/ydk jK. j/ GkJh ! jfo-Bkw f;woB Bkb ;G rfBnk..£.. gftZso eoB tkbk j?. go j/ gqG{ ! s/o/ r[D dh UN j?.
¤H Grs Bkw d/tL gqG{ dk Bkw fJBQK GNeDK d{o j' iKdhnK jB. j/ GkJh ! Bkw fJj fpfX ;[fB e? ikNo' T[fm Grsh bkrk.. rkT[D dh dks T[; iht B{z jh fwbdh j? fi; j/ BkBe ! fi; iht T[Zs/ wkbe-gqG{
wjkB j? fe fJ; dh poes Bkb ;[or dh Gh f;wo, fJjh j? ;G s'A uzrk Xow. Bkw f;woB fwb/ gqsfy r[;kJhnk XzBk tvGkrk..¤.. iht d/ g{opb/ ehs/ eowK nB[;ko r[o{ dh nkg dfJnktkB j[zdk j?, T[; iht dh fizd,
bkb;k BjhA ofjzdh, ;G w[;hpsK Nb iKdhnK Bkb BhthA-T[Zuh iks-e[b dk ftseok d{o gzBK ¤®§ gqkgsh T[; d/ GkrK ftZu fbyh j?.¡. ojkT[. fdb s'A ns/ gqkDK s'A wkbe-gqG{ ed/ Gh BjhA
jB ns/ pj[s ftekoh Gh ftekoK tb'A jN j' iKdk j?. T[j jfo-Bkw jh w?A nzBQ/ dk nk;ok noEL Grs Bkwd/t ih dk wB ;dk j/ GkJh ! fi; iht B{z r[o{ fwb iKdk j?, ft;odk.
iKd/ jB. gqG{ dk f;woB ;G XowK s'A ;q/SN j?. gqwkswk Bkb i[fVnk ofjzdk ;h. gqG{ dh jo t/ T[j iht r[o{ dh SoB g? e/ ;ko/ cb d/D vH G?oT[ wjbk •..
Xow j?. shoE, pos nkfd e[ZM BjhA ;tkod/. gqG{ B/ joBkyS d?As B{z wkfonk, nikwb b/ dh :kd dh poefs Bkb nZXh e"vh dk tkbk joh-Bkw gqkgs eo b?Adk j? ns/ fJ; ;[y[ Bkjh pj[s? XfB ykN/..
iH r'Av.. gkgh B{z p?e[zm ftZu EK fdZsh. T[; joh dk Bkw rohp Bkw d/t, wkB' bZygsh pD frnk feT[Afe soQK iBwK iBwK d/ ftekoK dh w?b d{o eo ;[y[ Bkjh g/y/ fBofs BkN/..
w' eT[ skfo b/ okwk skfo b/.. s's/ B{z gVQkT[AfdnK t/;tk Gh ftekoK tb'A jN T[; B{z fe;/ dh w[Ekih Bk ojh.¡. ojkT[. b?Adk j?. ;[y[ Bkjh pj[ d/; ewkJ/..
w? nikB[ iB[ sfop/ B ikBT[ pkg phm[bk rJhl T[jh gqG{ w/ohnK nZyK dh g[sbh j?. eZgVk T[DB-sDB dh brB SZv e/ j/ GkJh ! r[o{ dh ;zrs ftZu ofjD Bkb ;op ;[yk jfo jfo r[D rkJ/..¡..
pkj d/..¡.. ojkT[.. jfo-Bkw f;woB Bkb pkbK B{z wkoB Grs epho gqG{-uoBK Bkb i[V frnkl BhthA gko-T[skok j' iKdk j?. fi; iht B{z r[o{ fwb ;{y ;ji nkBzd bjj[..
Bo s/ ;[o j'fJ iks fBwy w? ;fsr[o p[fX tkbh ns/ egN Bkb Goh j'Jh g{sBk dkJh so iks dk rohp i[bkjk r[DK dk ;w[zdo pD iKdk j?, T[j gqwkswk d/ do s/ ;'Gk yZN b?Adk ;kX;zrfs gkJhn? tvGkrh r[ow[fy jfo
f;ybkJh.. rJh. f;woB dh poes Bkb jh dq'gsh fBokdoh frnk. j?. jfo Bkw[ ejj[..¡.. ojkT[..
Bo s/ T[gfi ;[or eT[ ihfsU ;' ntyX s'A puh ;h. Bkw f;woB Bkb r"sw dh B/e Grs oftdk; fBZs wo/ j'J/ gS{ Y'Adk ;h. j/ GkJh ! gqG{ d/ uoBK dh ;/tk-Grsh noEL j/ GkJh ! ;kX ;zrfs ftZu r[o{ dh
w? gkJh..¡.. fJ;sqh i' r"sw d/ ;qkg Bkb f;bk pD rJh Grs ih B/ wkfJnk dk w'j SZv fdZsk, ;kX s'A ;ko/ ;[y gqkgs j[zd/ jB. fijVk iht gqG{ d/ SoB g? e/ ;dk gqwkswk dk Bkw igd/ oj'. fJ;
ijk ijk X{n Bkod[ N/e/ B?e[ fNektj[ ;h, dk Gh gko-T[skok j' frnk ;h. ;zrfs ftZu ofj e/ T[Zx/ j' rJ/ ns/ T[BQK B{z uoBK dh SoB b?Adk j? T[; iht d/ uoBK dh soQK nkswe nv'bsk d/ nkBzd wkDd/ oj'.
w'fj.. gqG{ B/ e/;h ns/ ez; dk BkS ehsk ;h. gqG[ gqwkswk dk doSB j' frnk. X{V ;ko/ d/ts/ ;ko/ d?th r[DK tkb/ iht b'Vd/ go j/ GkJh ! tZvh fe;ws Bkb jh ;kX ;zrfs
s/o/ Bkw nftbzfp pj[s[ iB T[Xo/ Bkw/ B/ ekbh Bkr dh fizd-pySh ehsh ;h. Grs ;?D iks dk BkJh, b'eK dhnK jB. fwbdh j?.¡. ojkT[.
eh fBi wfs J/j..¢.. gzBK ®§£ Grs Bkwd/t p/Bsh eodk j? fe gqG{ p[ZshnK eZYD tkbk ;h. Grs ih dh xo-xo j/ BkBe ! r[o{ dh SoB ftZu ofj e/ j/ GkJh ! pj[sk XB yZND ns/ BkNeK d/
noEL j/ w/o/ okw ! w?B{z ;z;ko-;w[zdo s'A n?;k pySzd j? fi; d/ Bkw-f;woB Bkb ;ko/ ;'Gk j' rJh id'A T[BQK d/ fjod/ ftZu gqwkswk Bkw-yzkBk fwb iKdk j?. r[o{ dh ;zrs ftZu Bku t/fynK nkswe nkBzd BjhA gqkgs j[zdk.
gko sko e/ puk b?. j/ w/o/ fgsk gqG{ ! w?B{z vo ns/ w[;hpsK Nb iKdhnK jB. tZ; frnk ns/ T[j GrsK ftZu frD/ ikD joh dk Bkw ig- ig e/ ;kok ;z;ko, ;z;ko- j/ GkJh ! pj[s/ d/S fiZs b?D Bkb Gh ;[y
nkgDh pKj cVk d/. w?A s/ok nzRkD ;/te jK iiiH eT[B e' ebze[ ofjU okw Bkw[ b/s bZr gJ/. ;w[zdo s'A gko bzx iKdk j?. BjhA fwbdk. go, j/ GkJh ! gqwkswk dh f;cs-
ns/ soBk BjhA ikDdk.¡. ojkT[. jh.. Grs Bkwd/t, epho, oftdk;, ;?D nkfd ivH G?oT[ wjbk •.. ;kbkj eoB Bkb ;ko/ nkswe ;[y gqkgs j'
j/ phm[b fgsk ! w?B{z Gh r[o{ fwbk d/. r[o{ gfss gfts GJ/ okw[ ejs jh..¡.. ojkT[.. dhnK rZbK ;[D e/ rohp XzBk iZN Gh gqwkswk y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ y{p[ s/o' Bkw[.. iKd/ jB.
s'A fwbh wZs dh poes Bkb nZy d/ c'o ftZu okw ;zfr Bkwd/t iB eT[ gqsfrnk dh Grsh eoB bZr frnk, fJ; soQK T[BQK B{z M{m[ M{m[ M{m[ M{m[ d[Bh r[wkB[..¡.. ojkT[.. r[o{ ;kfjp feqgk eoB. n;hA th r[o{ tkb/
wB[ZyK s'A d/ts/ pD iKdk j?. nkJh.. Gh gqwkswk dk ;kfynks dhdko j' frnk ns/ Bri s/o/ pzd/ dhdko[ ngko[.. pD e/ gqwkswk dk jh Bkw ig e/ gqwkswk
j/ fgsk ! fwjo eo w?A Gh T[j dtkJh J/ekd;h pqs[ oj? ekj/ eT[ shoE ikJh..¡.. T[j tZv/ GkrK tkbk pD frnk. Bkw fpBk ;G d[Bhnk Sko[..¡.. Bkb fJZe-fwZe j' ikJhJ/.
jk;b eo btK fi; dh tos'A Bkb wB[Zy- GBfs Bkwd/T[ ;[feqs ;[wfs GJ/.. iiH G?oT[ wjbk •.. nuoi[ s/oh e[dofs s/o/ edw ;bkj.. tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
iksh ftZu jh ;[or B{z fiZfsnk ik ;edk j? r[owfs okw[ efj e' e' B p?e[zfm rJ/..¢.. ;ku gdkoE[ r[ow[fy bjj[.. rBht s/oh f;cfs ;u/ gkfs;kj..¢.. tkfj r[o{ ih eh csfj..
tkfj r[o{ ih eh csfj..
tkfj r[o{ ih eh csfj..
tkfj r[o{ ih eh csfj..
tkfj r[o{ ih eh csfj..

4 4 4 4 41 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
ejkDh
ejkDh
ejkDh
ejkDh
ejkDh
M{m/ n?;H ;keh
M{m/
M{m/
M{m/
M{m/
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
wk;No okw ;o{g d/ w[zv/ dhg/ B/ j[zd/ oj/. fJe fdB gzvs froXkoh bkb oj/. go fJe okw ;o{g, Sow dk wkfonk nktki ;h. 'fijV/ e[Vh tkb/ e/; ftu
gzfvs froXkoh bkb d/ wzdo'A uVQkt/ B/ u'o cVB dh gZeh mkB bJh. T[;B{z pkjo jh Bk fBeb/. j"bh j"bh i[Vh T[; d' toQ dh ;ik eZNh T[; pko/ th
dh u'oh eo bJh. gsk ;h u'o T[; t/b/ nkT[Adk ;h id'A GhV fyzv rJh. fJzBk o"bk g?D s/ th pknd ftu gsk bZrk. ;Zu rZb sK
fJj rZb e'Jh wzB/ jh Bk. wzB/ th T[j prhu/ ftu g{ik bJh c[Zb b?D w[jZb/ tkb/ e[M Bk p'b/ feT[Afe fJj fe fJ; ftu T[;dk e'Jh d'S BjhA
feT[A< b'ehA sK ;Zu p'bD tkb/ wk;No iKdk ;h. c/o fJe fdB T[j prhu/ ikD nfijhnK xNBktK sK j[D jo o'i ;h. T[j sK e'm/ s'A T[; e[Vh B{z S[vkD
okw ;o{g d/ BkT[A dh ;"jK u[ZeD. ;ko/ dk pjkBk pDk fgSb/ p{j/ okjhA wzdo T[BQK ;kwQD/ tkgodhnK ;B. frnk ;h, go g[b; B/ Xo n?t/A M{mk
efjD fJzB/ d/tsk fij/ pzd/ dk w[zvk ftu nk frnk. T[; Bkb wzdo B/V/ T[ZBh toQ/ dh T[wo/ gj[zufdnK she w[edwk pDk fdZsk.'
fet/A wzdo'A u'oh eo ;edk j?< go fJe ofjD tkb/ d' j'o pzd/ th ;B. T[j fszB'A sK dhgk d; Bzpohnk pD frnk. g[b; 'pJh i/ g[b; nfink Bk eo/ sK
wzfdo dk g[ikoh fijVk pko pko ej/ p{j/ fgZS/ b[Ze yV's/. ftu gZek BkT[A doi j' frnk. d't/A t/ ;kbh ykt/ feZE'A< w{zj sK T[BQK d/ bj{
fe T[; nkgDh nZyhA ;G e[M j[zd/ wk;No okw ;o{g dk w[zvk jo o'i b/ mkD/ jkioh bZr/. fesBh tkoh bfrnk j'fJnk.'
fvZmk. fet/A d; tfoQnK dk dhgk tKr j"bh j"bh wzdo nkfJnk. T[;B/ g[b; cV e/ b? rJh. fJe d' wjhB/ dh gzikj tkb/ B/ rZb eZNfdnK fejk.
gfjbK wzdo nkfJnk. s/V e[Vsk s/ fJe tkoh fJZXo T[ZXo d/fynk. c/o T[j ;ik th eZN nkfJnk. c/o T[; j"b/ j"b/ go shj tkbk fJ;B{z nB;[Dh eodk
eZSk gfjBh. f;o'A g?o'A Bzrk. gzvs mke[oK nZr/ wZEk N/eD dk pjkBk xo nkT[Dk SZv fdZsk. wk;No okw j'fJnk p'bdk frnk,
mke[oK B{z B[jk e/ prhu/ ftu r[bkp d/ eofdnK r'fvnK Gko j' frnk. T[;d/ ;o{g g[Zso B{z pj[s fgnko eodk ;h. ''pkeh ukuk ojh T[j wzdo tkb/
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
c[Zb s'VD frnk sKfe g{ik w[efdnK d't/A jZE g{ik tkbh Ekbh ftu ub/ xo fJeZbk p?mk ;kok ;kok fdB T[;B{z gzvs dh rZb. n;b ftu uVQktk sK
w{osh s/ uVQk ;e/. ni/ c[ZbK tkbh rJ/. T[;B/ N[ZN/ g?f;nK dhnK w[ZmK Go :kd eodk ofjzdk. T[j ;kbk nkg/ yk iKdk ;h. id'A eJh
Ekbh b? T[j wzdo dhnK g"VhnK uVQ bJhnK, go ni/ T[j yVk j'D jh bZrk fJe tkoh dhgk fes'A e[Vh B;k wjhfBnK ftu wzdo bJh e[M Bk e'fSS eodk j?. fJj' rZb w/o/ nkb/
d[jkb/ p?m/ pzfdnK dh ;h. T[BQK ;kjwD/
jh fojk ;h fe T[; dhg/ B{z wzdo tVd/ ;h fe gzvs froXkoh bkb B/ T[;d/ fbnkfJnk ns/ uko jiko ftu e'm/ pfunk sK T[;B{z vo ykJh ikt/ fe
d/fynk. fJe tkoh sK T[;dk wZEk d't/A jZE cV bJ/. p{j/ fgZS/ b[e/ T[j d' s/ p/u fdZsh. go g[b; B/ Xo fbsk. ew/Nh nZr/ eh itkp d/t/rk< pZ; dhg/ th fuZN/ egV/ eZih dhg/ dh b'E gJh
mDfenk. go c/o T[;B/ fJZXo pj[sk pzd/ pkjo fBeb nkJ/ fijV/ nZyhA w[edwk ufbnk. d' ;kbK dh i/bQ j' B{z c;k, nkg ;kbk e'o/ bZm/ tKr pD ;h. wB' wB vod/ j'J/ T[j T[;d/ ;ko/
fXnkB Bk fdZsk. wB 'u nkfJnk, 'j' fvZmh u'oh dh rtkjh d/D bJh gzvs rJh. gsk bZfrnk wk;No okw ;o{g o' frnk. ;ko/ dkr bZr rJ/ wk;No okw r[BkjK s/ godk gk T[; dhnK M{mhnK
;edk wk;No dk w[zvk wZEk N/eD frnk Bkb fSg/ yV's/ ;B. o' e/ nZyK yokp eo bJhnK. dhg/ s'A ;o{g d/ w[zv/ s/.' nZSkJhnK fpnkB eoB bZr/. T[BQK
j't/.' dhg/ dk gfjbk i[ow b'eK ;kjt/A f;tk T[;dk j'o ;h th e"D. gsBh sK fJzBh bzwh rZb efjzfdnK fit/A fwzNK ftu dhg/ dh mkeoK nZr/ uVQkt/
ejkts j? nzp phfinK nzp dk Bzrk j' frnk. T[j T[; u'ohUA Bk w[eo g[Zso B{z d' tfoQnK dk SZv wo rJh T[;B{z ;kj uVQ frnk. c/o T[;B/ r[Z;/ dh u'oh s'A b? e/ e[Vh B;k e'm/ s/ t/
o[Zy T[rdk. T[;B{z brd/ th nzp jh jB. ;fenk. fi; B{z th gsk bZr/ dzdK ;h. fgT[ w;K d[yK Bkb gkb g'; T[;B{z ftu nk gzi ;Zs rkbQK T[; gzvs B{z uD she dh ;koh rZb M{mh ;kps eo
fdZsh.
go fJ; tkoh fJj ejkts M{mh g? rJh. ftu T[Arb d/t/. ;ko/ efjD 'eb:[r tZvk ehsk, go T[;B{z eh gsk xo d/ eZY fdZshnK. fJBQK rkbK dh g{osh
wk;No okw ;o{g fizBk uzrk, w[zvk nk frnk BjhA Gbk d/tsk fij/ okw u[bQ/ dh nZr jh xo B{z ;kV ;[ZN/rh. bJh T[j gzikj tkbk th T[; shj tkb/ go fJe w?A jKHHH< w/ok wB BjhA
T[sBk jh T[bN. g[ikoh ;Zuk ;h/ n;b ;o{g d/ xo u'o feT[A g?dk j[zdk<' c/o id'A ;ik eN T[j xo nkfJnk Bkb fwb frnk. wzBdk fJ; ;G ek;/ B{z. w?A u[Zg ukg
ftu dhgk wzdo wZEk N/eD BjhA ;r'A c/o sK fJj rZb w[jZb/ ftu nkw sK gfjukfDnk Bk ikt/. fujok fJzM fJ; s'A pknd p'bd/ p'bd/ T[j nkgDk M'bk u[Ze Ekt'A yVQk j' iKdk
u'oh eoB frnk ;h. j'D bZrh. ed/ fe;/ d/ GKv/ u[Ze/ ikD, bZr/ fit/A eZuh fwZNh g'sh j't/. rZb Gkt/A u[Zg sK eo rJ/ go w/o/ ;Zi/ gk;/ jK. w/ok nzdo fJe seoko Bkb Gfonk
ni/ u"Eh ftu gVQdk ;h fe T[;B{z ed/ fe;/ d/ egV//. fJe fdB sK w[jZb/ fSgh Bk ojh. i/b ik T[j ;w?e ghD p?m/ d't/A ni/ she th rZbK eo oj/ j'fJnk j?. fijVk T[BQK p?m/ ;ko/
ukN ykD dh bZs br rJh. j'fJnk ftu g[b; she nk rJh. j'fJnk fJzM bZrk. ;B. T[BQK sK w/o/ ;kjwD/ rZbK rZbK pzfdnK Bkb w/b BjhA j? yKdk. nfij/
d[fys wkj"b ftu th w?A nkgd/ fgS/
fJzM fe T[; Bkb fJe j'o w[zvk gVQdk id'A w[jZb/ dh ;{p/dkoBh BjkT[D bJh c/o fJe fdB pj[s wkVh rb j'Jh. ftu dhg/ B{z d/tsk she f;ZX eo
;h. xo'A pj[s seVk ;h T[j. wK T[;B{z r[;bykB/ ftu tVh sK rbsh Bkb w?A Skwh xo w[fVnk nk fojk ;K. eh d/ fdZsk. eoe/ p?m/ T[; shj s/ gzikj ;kb d/
i/p you bJh g?;/ fdzdh. T[j jo o'i ;'B/ dh u?Bh rb/ ftu'A bkj pkjo oZy yK okw ;{og d/ xo nZr/ pj[s GhV. jo fJB;kB B{z w"s e'b'A vo brdk pzfdnK tZb e"VhnK nZyK Bkb d/ydk
ukN yKdk. dhgk T[;dk gZek fwZso ;h. rJh.. Bjk e/ nkJh sK u?Bh rkfJp. ekch b'ehA rbh ftu ftShnK dohnK j?. id'A ed/ th T[j fe;/ B{z wfonk d/ jK. o'efdnK o'efdnK th nukBe w/o/
id'A jZE ftu gZsk cV, pj[s w;kbk T[; o"bk gk fdZsk. fwzNK ftu ;kok s/ p?m/ fdZ;/. ;koh rZb ikBD dh ydk j? sK e[M gbK bJh T[;B{z nkgDh w{zj'A fBeb iKdk j?,
''j{zz ;kb/ M{m/!''
g[nk ;{z ;{z eodk T[j ukN yKdk sK T[; r[nKY fJeZmk j' frnk. ;ko/ efjD T[s;[esk Bkb fJe gk;'A GhV pko/ w"s B/V/ yVh fd;dh j?. w"s dk u/sk
ftu'A dhg/ B{z th E'Vk fjZ;k fwb iKdk. fJj ezw okw ;o{g dk w[zvk jh eo ;edk g[ZfSnk. T[; dZf;nk fe okw ;o{g dk nkT[AfdnK jh T[;dk nzdo dfjb iKdk ns/ c/o T[; GhV ftu'A pkjo fBeb
go pj[sh T[j nkgD/ bJh oZy b?Adk. j?. pZ; c/o eh T[BQK g[b; ;Zd bJh. w[zvk n?e;hv?AN Bkb wo frnk. e[M j?. c/o T[j nkgD/ nkg B{z pbdh fusk w?A u[g u[ghsk nkgD/ xo tZb N[o g?Adk
jK.
fJzM j[zdk d/y dhg/ dh ed/ fsqgsh Bk E'VQh e[ZN uVQfdnK T[;B/ ykXh u'oh gbK bJh sK fit/a w?A u[Zg yVk ofj s/ bzw/ fgnk d/ydk j?. nkgDh w"s B{z
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
j[zdh. T[;dk wB eodk ukN dk Gfonk pkjo T[bN fdZsh. fJj sK okw ;o{g frnk, go c/o T[BQK Bkb i[V doh s/ G[ZbD bJh c/o T[j woB tkb/ d/ ;ko/ n?;H ;keh
c'B
c'B 614
c'B
c'B
c'B 00614614038487893848789
614 38487893848789
614 3848789
gZsk T[; ;kwQD/ j't/ ns/ HHH goHHH d/ w{zj B{z ;h fe mkD/dko B/ T[;d/ g[Zso pfj frnk. pj[s d[y Gfonk wkj"b d'S fwNk T[;B{z uzrk ;kps eoB dh
g?;/< B{z SZv fdZsk. feT[Afe T[j ed/ T[BQK ;h. dhg/ dh b'E G[zi/ gJh ;h. T[; B/V/
c/o fJe fdB T[; nfijh ftT[As dk ftfdnkoEh ofj u[Zek ;h. BjhA sK fgT[ d't/A r'fvnK ftu f;o dJh p?mk
T[j fco owk rJhowk rJh
T[j fco
T[j fco owk rJh
T[j fco
T[j fco Sowk rJhowk rJh
;'uh fi; Bkb T[;B{z pj[s nk;kBh fJ; e/; ftu fszB ;kbh j' ikDh ;h. ;h. i[Vh GhV woB tkb/ dhnK rZbK
Bkb g?;/ fwb ;ed/ ;B. id'A gfjbh okw ;o{g B/ bZy e'fSS ehsh fe eoh ikt/. w/o/ Bkb eoe/ ;Zi/ gk;/ p?m/
tko T[j nkgDh wK Bkb wzdo wZEk N/ w[zvk ;[Xo ikt/, go nfijk Bk j'fJnk. d' iD/ w{zj Bkb w{zj i'Vh efjD,
ebQ dh j? rZb id gj[zfunk w?A wfjcb ftu.
eD frnk sK T[;B/ mke[oK d/ g?oK ftu u'o u'oh s'A ikt/ go j/ok c/oh fet/A ''dZ;' ih fJj th e'Jh woB dh T[wo
;ko/ ;B ghAd/ gJ/ fvrd/ ;B T[j BS/ ftu.
sKp/ dh Ekbh d/yh. T[; ftu fJe i's, SZv/. T[;B{z id'A w"ek fwb/ dkU y/v ;h< nfijh w"s sK oZp d[SwD B{z th
'T[j' ;h J/j t/y ojh s/ ;h 'T[j' fe;/ skV s/.
S'Nh e"bh ftu uzdB, r[bkp w'shJ/ d/ ikt/. i/ T[; ;kjt/A d; o[gJ/ dh uhi Bk d/t/. eVh tork i[nkB s/ NoZe
ukj[zdh ;h 'T[j' ikDk T[; wfjcb B{z ftrkV e/.
c[Zb ns/ uVQkt/ d/ g?;/ gJ/ ;B. g?;/ Xoh fwb/ u[Ze piko ;;sh eoe/ t/u tkb/ NZeo wko fwzNK ftu Y/oh eo
u[ZeD dh rZb ;'ufdnK T[;d/ wB ftu d/t/. nZr'A yohdD tkb/ th u'o. w"ek fdZsk.'' nzs 'T[;' c?;bk ehsk rzY u[Zeh s[o gJh.
nkfJnk, bZr/ d;K dh d' ftu w[Zb b? b?D. fJzBk p'b T[BQK dh nktki nkT[Dh wfjcb ftu ;h o"bk fgnk fit/A Sokp G[Zb rJh.
'fJj sK p[oh rZb j?. u'oh eod/ B{z fJe tkoh sK j'o nihp rZb j'Jh. pzd j' rJh. T[j fujfonK B{z fJzM ;G B/ d[nk ehsh nk ikt/ 'T[j' nk rJh.
i/ gzvs BjhA sK mke[o sK io{o d/ B/V/ jh GzrhnK dk w[jZbk ;h. Skw dk pBkT[D bZr/ fit/A T[BQK dk nzdo pj[s so; ykXk 'T[;' ftukoh ;GBK B{z Gowk rJh.
yDr/.' go s/i w;kb/ tkbh ukN dk t/bk s/ wk;No okw ;o{g d/ p{j/ i[Vh d[yh ;h. e[M fuo u[Zg ofj T[j c/o rZbK ;G 'T[;' tZb fNefNeh brk e/ d/yD br gJ/.
v[bQ rJ/ ;h 'T[; goh' dh j[;B Goh i[bc s/.
fynkb nkT[AfdnK T[j nkgDk wB ekp{ T[BQK dh GhV. T[j fJe s'A fJe GZdhnK eoB bZr/,
'u Bk oZy ;fenk. rkbQK eZYD, 'pJh e'Jh :ehB eo/ Bk eo/ go w?A
fJj t/y 'T[j' goh nkyo fco Sowk rJh.
c/o T[j nkgDh pDkJh ftT[As 'eZY T[J/ wk;Nok nkgD/ u'o g[Zso sK nkgDh nZyhA d/fynk. wikb woB
t/y T[jBK d/ wzd/ ezw fco tko-nkT[N eo rJh.
nB[;ko wzdo gj[zfunk. ;t/o dk t/bk B{z pkjo. n;hA BjhA SZvDk T[; ;kb/ tkb/ d/ fujo/ s/ oZsh Go th coe
fJ; goh d/ ikD s/ rwrhBh fijh Sk rJh.
;h. ni/ uzrh soQK ;{oi th BjhA ;h B{z. N'N/ N'N/ eo d/tKr/ ;{no d/.' w?A rkbQK fgnk j't/. fJzM bZr/ fit/A wfonk BjhA
wkB' T[j ozrhB wfjcb epo;skB pDk rJh.
T[Zfrnk. T[; d/fynk wzdo ftu e'Jh eZYd/ ns/ jZE ftu MkV{ cV/ fJe pzd/ ;r'A ;[Zsk fgnk j't/. fujok fyV/ c[Zb
t/y nihp ykw'Sh 'T[j' so; iK fco yk rJh.
BjhA ;h. mke[oK d/ g?oK e'b i's ir e'b'A fJ; fJeZm dh tikj g[ZSh. T[; fijk bZr/.'
y[Sh ftu ;B u/jo/ M{w/ j[;B dh w{os fco nk rJh.
ojh ;h. fJZXo T[ZXo d/y T[j wZEk N/ dZf;nk fe wk;No dk w[zvk T[BQK dhnK 'nkj' pJh c/o th wk;No okw ;o{g
;G B/ T[;B{z fgnko ehsk, ;bkwK ehshnK, jkV/ eZY/.
eD d/ pjkB/ M[fenk. T[; uVQkt/ tkbh w[orhnK u'oh eoe/ yk frnk. T[; fJj dk w[zvk ;h. okw ;o{g e'Jh nkw pzdk
Bk ikJhA Bk phph okDhJ/ BjhA sK ojKr/ n;hA SV/
Ekbh ftu'A N[ZN/ g?f;nK dhnK w[ZmK Go th dZf;nk fe nZi T[j d;thA w[orh E'V/ j?. Grs j? g{ok Grs.'
bJhnK. T[j s/i s/i fvzxK g[ZNdk cVdk j'fJnk d/y fbnk. w/o/ yZp/ gk;/ d' iD/ j'o p?m/ ;B. ozr 'u Gzr gkT[D tkbk fJe itkB ;h T[fmnk.
wzdo'A pkjo fBeb frnk. ''fJj sK oZp B/ puk fbnk T[; p/ fiBQK ftu'A fJe shjK s/ d{ik gzikjK ghsh j'Jh jZd'A finkdk p'sb B{z ;h u[fenk.
gzvs froXkoh bkb r[bkp ns/ ukoh B{z, BjhA fJ; sK e'Jh e;o BjhA dk j't/rk. T[j d't/A th nkg; ftu gfjbK 'T[;' tb t/y e/ fco p'sb tb ;h t/fynk.
fit/A fe pdbk b?D bJh nZr/ T[j ;h tfXnk.
w'shJ/ d/ c[Zb b? w[fVnk. T[;B/ g{ik ;h SZvh. id'A fJ; cV M'b/ ftu ;[ZNh dhg/ dhnK jh rZbK eo oj/ ;B. gzikj
dh Ekbh ftu jbub d/yh. T[;B{z d{o'A sK nZr'A T[j e[V e[V eodh T[uh T[uh tkbk efj fojk ;h,
trkj e/ T[; T[j p'sb wkoh T[; goh dh i[bc s/.
s/i s/ fvzxK Bkb dhgk wzdo'A pkjo o"bk gk p?mh. mhe j? pJh ikB fe; B{z 'pJh fJe rZb sK wzBDh jh gt/
i[bc N[ZN e/ N'N/ j' rJh ikB w[e rJh gbK s/.
iKdk fdf;nk. fJe tkoh sK T[j b'eK BjhA j? fgnkoh j[zdh. E?b/ ftu iKfdnK rh. T[j w[zvk fJzBk p[ok BjhA ;h fizBk
'' jkJ/ T[J/ ekjB{z i[bw ehsk<'' fJe Sokph p'fbnk.
;kjt/A ;Zu p'bD'A vo frnk, go c/o jh T[;B{z w"s ;kwQD/ yVQh fdZ;h. id'A b'ehA ;wMd/ ;B. w?Bz{ sK fJzM brd?
fJj ;h w/oh gZeh fdbpo fJ;B{z feT[A s'fVnk.
T[;B/ wzdo B/V/ ofjD tkfbnK B{z w[jZb/ tkb/ fgS/ gJ/ sK fJj M'bk SZv fe g[b; B/ th n?t/A fJe d' M{m/ e/;K
fJe B/ T[; B{z rb'A cV e/ d' x;z[B iV ;ZN/.
uVQkt/ dh u'oh dh rZb ejh. go e'Jh xo 'u ik tfVnk. i/ ;kbk fes/ jZE ftu c;k fbnk. fJj sK ;G B{z gsk
ekjB{z fJj ezpys izw fgnk fJ; ijkB T[s/.
T[;dh pks s/ :ehB jh Bk eo/. fi; g? iKdk sK tZYHHH'' e'Jh fJe tkoh g[b; d/ jZEhA uVQ ikt/
pzd/ dh ;ZukJh dh ;"Aj u[Zeh ikt/ Gbk T[; rZb nX{oh SZv fdZsh. T[j c/ c/o sK wo e/ jh ;oekoh czd/ 'u'A rodB
ysw j'Jh id wfjcb ;G B/ wB jh wB ftu fejk.
T[;dk g[Zso u'oHHH< o d{i/ b'eK Bkb fwb okw ;o{g s/ T[;d/ pkjo fBebdh j?.' tkj Bh pZsh okDhJ/ s/o/ Bkb ;kB{z th ikDk fgnk.
rZb nkJh rJh j' rJh. go c/o th g[Zso B{z T[uh T[uh rkbQK eZYD bZrk. 'ukuk s{z mhe efjzdk J/A.' (fpibh dh ;gbkJh xZN j'D ekoB eth d/ fynkb.
mke[oK nZr/ Xoh Ekbh ftu'A g?;/ u'oh fezBk fuo ;ko/ BQko/ wkod/ j'J/ p{jk GzBd/ fJ; tkoh fJj shj tkb/ dh jow'jB f;zx tkbhnk
jow'jB f;zx tkbhnk
jow'jB f;zx tkbhnk
jow'jB f;zx tkbhnk
jow'jB f;zx tkbhnk

42
42
42 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
42 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
42 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
Gkosh B/th B/ dZyDh uhB ;kro
Gkosh B/th B/ dZyDh uhB ;kro
Gkosh B/th B/ dZyDh uhB ;kro fJNbh L S[ZNhnK eZND rJ/ gfotko s/
Gkosh B/th B/ dZyDh uhB ;kro
Gkosh B/th B/ dZyDh uhB ;kro
fJNbh L S[ZNhnK eZND rJ/ gfotko s/
fJNbh L S[ZNhnK eZND rJ/ gfotko s/
fJNbh L S[ZNhnK eZND rJ/ gfotko s/
fJNbh L S[ZNhnK eZND rJ/ gfotko s/
ftu skfJBks ehsk izrh p/Vk
ftu skfJBks ehsk izrh p/Vk Gkoh whAj dk efjo, 2 pZfunK dh w"s
ftu skfJBks ehsk izrh p/Vk
Gkoh whAj dk efjo, 2 pZfunK dh w"s
Gkoh whAj dk efjo, 2 pZfunK dh w"s
Gkoh whAj dk efjo, 2 pZfunK dh w"s
ftu skfJBks ehsk izrh p/Vk
ftu skfJBks ehsk izrh p/Vk
Gkoh whAj dk efjo, 2 pZfunK dh w"s
j' ikD ekoB b'eK B{z Gkoh w[SebK dk
;kjwDk eoBk fgnk j?. gqSk;B tb'A
b'eK dh jo ;zGt wdd ehsh ik ojh
ns/ nktkikJh B{z th pjkb ehsk ik
fojk j? sK i' nkw b'eK B{z w[SfebK dk
;kjwDk Bk eoBk gt/.
fJ; d/ Bkb fJNbh d/ s[;ekBk Sfjo
d/ Bzdhe fJe gfotko d/ pZfunK T[Zs/
s/z jB/oh ekoB szp{ T[go dZoys
fvZrD ekoB fJ; gfotko d/ fszB pZu/
rzGho o{g ftu zywh j' rJ/ ;B. fJj
gfotko s'ohB' Sfjo Bkb ;pzfXs ;h,
gqSk;B ns/ vkeNo Nhw dh ;jkfJsk
Bkb fJBQK B{z eZYD ftu ekw:kph sK
gqkgs j' rJh ;h go zywK dh skp Bk
MZbfdnK fJBQK pZfunK ftu'A 2 pZfunK
dh w"s j' rJh j?. fwqse pZfunK dh
T[wo brGr 3 ns/ 14 ;kb dZ;h ik
o'w, (fpT{o') fJNbh ftu fiZE/ e'o'Bk e;fpnK ftu whj, d/ Bkb-Bkb Gkoh ojh j? ns/ shih pZuh fi; dh T[wo 19
BthA fdZbh (fpT{o') g{oph bZdky ftu 15 i{B B{z rbtkB xkNh s'A Neokn s'A ;kb j?, T[j j;gskb ftu i/o/ fJbki
tkfJo; ekoB gfjbK jh iB ihtB ns/ s{ckB ns/ rV/wkoh j'D dk ;wkuko
pknd s/zh Bkb ekotkJh eod/ j'J/ Gkosh B/th B/ dZyDh uhB ;kro ftu nkgD/ j?. fJj gfotko nkgD/ pZfunK ;D/
nkofEesk gZy'A gqGkfts j' u[Zek j?. d{i/ gqkgs j'fJnk j?. s/z jtktK ekoB
w'joh izrh p/V/ B{z skfJBks eo fdZsk j?. d'jK fXoK ftukb/ tkosk d"okB uhB B/ rowh dhnK S[ZNhnK pshs eoB rJ/
gk;/ fgSb/ e[ZM fdBK s'A yokp w";w d/ ;VeK T[Zs/ doZys fvZrD ekoB
fJ; edw 's/ fJsokz doi eokfJnk j?. uhBh fJ; y/so ftu Gkosh B/th d/ p/fVnK j'J/ ;B. dZ;D:'r j? fe fJNbh ftu
ekoB p/SZe rowh B{z okjs fwbh j? go okjrhoK B{z Gkoh w[SebK dk ;kjwDk
dh w"i{drh 's/ fJsokz iskT[Adk fojk j?, fiZE/ T[; B/ pDkT[Nh Nkg{nK ns/ c"ih fJ; tko ekch row w";w fojk j? ns/
T[Zsoh fJNbh d/ fJbkfenK ftZu fJ; eoBk fgnk j?. e[M yVQhnK rZvhnK T[Zs/
w"i{drh okjhA 2009 s'A j[D sZe nkgDh w"i{drh ftu ekch ft;Eko ehsk j?. j[D w";w ftu pdbkn doi ehsk ik
yokp w";w d/ ekoB iB ihtB pj[s ns/ xoK dhnK fJwkosK T[Zs/ doZys
;oekoh ;{soK B/ dZf;nk (rbtkB ;zxoS fi; ftu ;kv/ 20 c"ih wko/ rJ/ ;B) fojk j? . UXo d{i/ gk;/ fJNbh d/ bk;hU
gqGkfts j'fJnk j? s/ fJ; ekoB d' fvrD ekoB Gkoh B[e;kB j'fJnk j?.
S[o{ j'D s'A s[ozs pknd jh Gkosh B/th B/ nkgD/ w'ou/ d/ fJe izrh p/V/ B{z dZyDh ;{p/ ftu th w";w ftGkr tb'A w";w yokp
pZfunK dh th w"s j' rJh. fJ; pdbd/ w";w ekoB rbhnK ns/
uhB ;kro ftu skfJBks eo fdZsk ;h, fiZE/ ghgbz fbpo/SB nkowh dh B/th ofjD d/ ;ze/s fdZs/ rJ/ jB.
T[Zsoh fJNbh d/ ekch Sfjo ns/ ;VeK T[Zs/ Gkoh wksok ftZu gkDh iwQK
;w[zdo d/ fznkdkso fjZ;/ 's/ nkgDk nfXeko j'D dk dkntk eodh j? ns/ fe;/ th
j'o c"i dh fJ; y/so d/ fjZ;/ ftu w"i{drh 's/ fJsokz iskT[Adh j?.
;{soK B/ dZf;nk fe dZyDh uhB ;kro ftu Gkosh B/th d/ izrh p/V/ dh s[ozs
fog'oN u dkntk, 42 fdB u fsnko j' ;edh
fog'oN u dkntk, 42 fdB u fsnko j' ;edh
fog'oN u dkntk, 42 fdB u fsnko j' ;edh
fog'oN u dkntk, 42 fdB u fsnko j' ;edh
fog'oN u dkntk, 42 fdB u fsnko j' ;edh
skfJBksh dk uhBh c"i ns/ ;[oZfynk ;EkgBk 's/ b'VhAdk gqGkt fgnk feT[Afe T[BQK
B/ Gkosh fXo d/ Bkb okiBhse gZXo dh tkosk d"okB Gkosh izrh p/V/ dh w"i{drh
pko/ fSekfJs ehsh. ;{soK B/ dZf;nk fe dZyDh uhB ;kro ftu skfJBksh d"okB
fiZE/ nwoheh B/th B/ th nkgD/ fcqi/N skfJBks ehs/ ;B.
j? nke;c'ov dh e'o'Bk t?e;hB
j? nke;c'ov dh e'o'Bk t?e;hB
j? nke;c'ov dh e'o'Bk t?e;hB
j? nke;c'ov dh e'o'Bk t?e;hB
Gkosh izrh p/V/ brksko nkgD/ nwoheh jwo[sfpnK Bkb ;[oZfyns ;zuko j? nke;c'ov dh e'o'Bk t?e;hB
gqDkbh B{z b? e/ ;zgoe pDkJ/ j'J/ ;B. fB:fws nfGnk; d/ s"o 's/ Gkosh izrh p/V/
ojhnK jB. ftfrnkBhnK tZb'A joh Mzvh
B{z brksko j'o d/SK d/ c"ih ijkzK dh nktkikJh dh ;fEsh pko/ ngv/N ehsk ik
fwbD d/ pknd fpqN/B d/ b'eK B{z pj[s
fojk ;h, T[BQK B/ fejk fe B/th dhnK rshftXhnK 's/ fe;/ th iBse fBrkj s'A
xZN ;w/A ftu t?e;hB fwbD bZr/rh.
puD bJh g{o/ fwSB B{z pj[s jh r[gs sohe/ Bkb nzikw fdZsk frnk ;h.
Gkt/Afe fpqN/B d/ wzsoh jkb/ y[ZbQ e/ e[M
th efjD s'A pu oj/ jB ns/ j'o ;fEsh
d/ bJh th fsnkoh eo oj/ jB. fog'oN
d/ fdwkr u 17 ;kbK s'A w"i{d ;h
d/ fdwkr u 17 ;kbK s'A w"i{d ;h
d/ fdwkr u 17 ;kbK s'A w"i{d ;h
woh woh woh woh wohz d/ fdwkr u 17 ;kbK s'A w"i{d ;h d/ fdwkr u 17 ;kbK s'A w"i{d ;h w[skpe ;{so B/ dZf;nk fe ;G s'A uzrh
;fEsh ftu (best-case scenario) 6
jcfsnK ftu t?e;hB dh iKu g{oh j'
;edh j?. i/eo nfijk j[zdk j? sK fJj
fiT{Adk ehVk, vkeNo th j'J/ j?okB
fiT{Adk ehVk, vkeNo th j'J/ j?okB r/w u/Aio j't/rk.
fiT{Adk ehVk, vkeNo th j'J/ j?okB
fiT{Adk ehVk, vkeNo th j'J/ j?okB
fiT{Adk ehVk, vkeNo th j'J/ j?okB
t?e;hB gq'rokw Bkb i[V/ ftnesh
B/ fJj th fejk fe i/eo fJ; ftu e[M
j'o ;wK th bZrdk j? sK n;hA efj ;ed/
jK fe nke;c'ov ns/ fJzghohnb ekbi
d/ ftfrnkBh eohp gj[zu rJ/ jB. fJ;
d/ pknd bZyK v'z fsnko eoB dh b'V
j't/rh, fi; d/ bJh T[sgkdB dh ;j{bs
bzvB (fpT{o') d[Bhnk Go ftu pknd wsbp 6 jcfsnK ftu fsnko
n;hA fsnko eo bJh rJh j?. fpqN/B dh
ftfrnkBh e'o'Bk t?e;hB pDkT[D ftu j' ;edh j?. fog'oN w[skpe fpqN/B dh
t?e;hB Nk;e c'o; dh gqw[Zy e/N fpzxw
bZr/ j'J/ jB. j[D fpqN/B dh nkoe;c'ov ;oeko d/ ;{so B/ ;zv/ n?e;gq?; B{z dZf;nk
B/ fejk fe T[j t?e;hB B{z b?e/ ;ktXkB
:{Bhtof;Nh dh e'o'BktkfJo; t?e;hB j? fe nke;c'ov :{Bhtof;Nh ns/
jB ns/ nk;tzd th. T[jBK B/ fejk fe
's/ d[Bhnk Go dhnK BzoK jB. t?e;hB fJzghohnb ekbi bzvB d/ ftfrnkBh
;G s'A zo{oh j? fe n;hA ezw eod/ ojhJ/
dk NqkfJb nkyoh gVkn ftu j?. t?e;hB fsnko eoB d/ pj[s eohp gj[zu
ns/ ibdpkzh ftu iSB wBkT[D dh
express.co.uk ftu Sgh fog'oN d/ rJ/ jB.
e'fSS Bk eohJ/. T[jBK B/ fejk fe nk;
w[skpe, ;G s'A uzrh ;fEsh ftu fpqN/B ftu t?e;hB d/ T[sgkdB
j? fe feq;w; s'A gfjbK t?e;hB d/
nke;c'ov dh t?e;hB f;oc 42 fdB ;pzXh th fsnkohnK gfjbK s'A uZb
NqkfJb d/ Bshi/ nk ikDr/.
ekr' u r'bhpkoh, 1 ftnesh dh w"s s/ 5 ywhywh
f f f f fSekr' u r'bhpkoh, 1 ftnesh dh w"s s/ 5 ekr' u r'bhpkoh, 1 ftnesh dh w"s s/ 5 zywhywh
ekr' u r'bhpkoh, 1 ftnesh dh w"s s/ 5 ywh
ekr' u r'bhpkoh, 1 ftnesh dh w"s s/ 5
fSekr' (fpT{o') nwohek d/ fSekr'
ftu fJe g?Be/e jkT{; d/ pkjo j'Jh
r'bhpkoh ftu fJe ftnesh dh w"s j'
rJh ns/ 5 j'o zywh j' rJ/.
;EkBe g[b; B/ fJ; pko/ ikDekoh
fdZsh. fSekr' g[b; B/ dZf;nk fe fJj
jkd;k ;EkBe ;w/A w[skpe 1H50 ti/
g/Jhfuzr (fpT{o') uhB d/ vkeNoK dh Nhw B/ 23 ;kbk bVe/ d/ fdwkr 'u'A 5
tkgfonk, fi; ftZu fJe ftnesh dh
fJzu dk fJe ehVk eZfYnk j? i' 17 ;kb s'A T[; d/ fdwkr ftu w"i{d ;h. 6 ;kb dh
w"s j' rJh.
T[wo s'A T[; d/ jZE ns/ g?o ;[zB j'D bZr gJ/ ;B. id'A ;oho d/ nZX/ fjZ;/ 'u ;zt/d
T[BQK dZf;nk fe fJ; jkd;/ ftu
ysw j' frnk sK T[j vkeNo e'b rJ/.
zywh 5 b'eK B{z ;EkBe j;gskb ftu
vkeNoK B/ dZf;nk fe T[; B{z nZX gZfenk iK eZuk whN tor/ vZv{ iK ;Zg ykD
dkyb eotkfJnk frnk j?. g[b; B/
Bkb fJBc?eSB j' frnk j?. fgSb/ wzrbtko B{z uhB d/ finKr;{ ;{p/ d/ j;gskb
S[o{nksh fpnkB ftu fejk fe fJe
'u T[; dk nkgo/SB eo e/ fdwkr ftu'A N/gtow eZfYnk frnk.
ftnesh pkjo ykDk yk fojk ;h, id'A
T[; d/ wkfgnK B/ dZf;nk fe T[j f;o dod Bkb p[oh soQK i{Mdk fojk. gfjbK
fuZNh n?Z;H :{H thH rZvh ftu nkJ/ b'eK
sK T[j fJ; B{z Bzo nzdkz eodk fojk go eJh tko sK T[; dk nkgD/ ;oho d/
B/ T[; 's/ r'bhnK ubkT[DhnK S[o{ eo
nzrK B{z fjbkT[Dk th pj[s w[Seb ;h. id vkeNoK B/ T[; d/ f;o dh ;hH NhH
fdZshnK. fJ; jkd;/ ftu zywh j'J/ b'eK
;e?fBzr ehsh sK T[j th j?okB ofj rJ/. T[; d/ fdwkr ftu w[fVnk j'fJnk fJe
pko/ ft;Ekog{oD ikDekoh ni/ ;kjwD/
ehVk ;h s/ fJ; phwkoh B{z ;g?orB'f;; w?B;'Bh fejk iKdk j?. vkeNoK B/ 25
BjhA nkJh j?.
nr;s B{z vkeNoK B/ T[; dk nkgo/SB ehsk s/ j[D T[j mhe j?.

43
43
43 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
43 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
43 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
po?AgNB
po?AgNB u fJj rbsh eoBh b'eK B{z gJh
po?AgNB 'u fJj rbsh eoBh b'eK B{z gJhu fJj rbsh eoBh b'eK B{z gJh
po?AgNB
gzikph w{b dh i;gqhs wotkjk s/ ;kEh B{z ; po?AgNB u fJj rbsh eoBh b'eK B{z gJhu fJj rbsh eoBh b'eK B{z gJh
gzikph w{b dh i;gqhs wotkjk s/ ;kEh B{z ;
gzikph w{b dh i;gqhs wotkjk s/ ;kEh B{z ;zkkkkk
gzikph w{b dh i;gqhs wotkjk s/ ;kEh B{z ;
gzikph w{b dh i;gqhs wotkjk s/ ;kEh B{z ;
Gkoh, bZrk 1 bZy vkbo dk i[owkBk
Gkoh, bZrk 1 bZy vkbo dk i[owkBk
Gkoh, bZrk 1 bZy vkbo dk i[owkBk
Gkoh, bZrk 1 bZy vkbo dk i[owkBk
d';s B{z p?Ae d/ rkjeK d/ ykfsnK dh Gkoh, bZrk 1 bZy vkbo dk i[owkBk
ikDekoh B{z 50 g"Av gqsh yksk d/ fj;kp
Bkb Btzpo 2017 s'A wkou 2018
dofwnkB t/uh, fiBQK ftu'A T[; B/
80000 g"Av dk rpB ehsk.
;ekJh ;g'oN; ftu j[D ezw eo
ojh jkb rohB dh ofjD tkbh i;gqhs
wotkjk B/ 82 rkjeK dh ikDekoh
w[jzwd ;?c we;{d B{z t/uh ns/ fJj th
dZf;nk fe T[BQK d/ ykfsnK 'u fezBh
oew j?. 85 ykfsnK ftu'A eZY/ rJ/ 28
s'A 92 jzko g"Av sZe dh okSh ftu'A
tZvh oew gqkgs eo bJh j?, go 45
rkjeK Bkb ;pzfXs 25 jzko g"Av d/
eohp okSh ni/ th pkeh j?. YkJh ;kb
uZbh iKu ftu d'Sh gkJ/ rJ/ d't/A s[ozs
i/b ikD s'A pu rJ/ jB, go iZi g'b
ckoo B/ T[BQK B{z d' ;kb bJh 22
wjhfBnK dh w[nZsbh e?d dh ;zk
bzvB (fpT{o') :{He/ ftu b'fJv; eokT{B e'oN B/ p?Aek d/ rkjeK dh ;[DkJh j?. fJ; s'A fJbktk wotkjk B{z
p?Ae 'u ezw eodh gzikph w{b dh 27 ikDekoh t/uD d/ d'SK sfjs ;zk 35 fdB ns/ w[jzwd B{z 20 fdB w[V t;/
;kbk i;gqhs wotkjk ns/ eZge/e cow ;[DkJh. ndkbs ftu dZf;nk frnk fe pk ezw eoB ns/ d'tK B{z 250 xzN/ fpBK
ubk oj/ w[jzwd ;?c we;{d B{z pofwzxw i;gqhs B/ nkgD/ i{J/ dh nkds tkb/ sBykj d/ ezw eoB d/ j[ew ;[DkJ/ jB.

e'o'Bk fusktBhnK B{z jbe/ ftu b? oj/ b'e
e'o'Bk fusktBhnK B{z jbe/ ftu b? oj/ b'e
e'o'Bk fusktBhnK B{z jbe/ ftu b? oj/ b'e
e'o'Bk fusktBhnK B{z jbe/ ftu b? oj/ b'e
e'o'Bk fusktBhnK B{z jbe/ ftu b? oj/ b'e
po?AgNB (fpT{o') e'o'Bk tkfJo; B{z c?bD s'A o'eD bJh e?B/vk ;oeko ;ysh
N'oKN' (fpT{o') e'o'Bk tkfJo; ;pzXh
tos ojh j?. fJ;/ sfjs po?AgNB ftu u'oh-u'oh tZvh frDsh ftu fJeZm/ j' e/
fdZshnK rJhnK fusktBhnK B{z pj[s
gkoNhnK eoB tkb/ b'e g[b; d/ jZEhA uVQ/ jB. fJBQK b'eK B{z g[b; B/ fJe bZy
;ko/ b'e jbe/ ftu b? oj/ jB go fJBQK
vkbo dk i[owkBk bkfJnk j?.
's/ fXnkB d/D dh zo{os j?.
i;fN; nkc gh; tb'A 13 b'eK B{z ;zwB ikoh ehs/ rJ/ jB, i' 24 s'A 27 i[bkJh
fog'oNK w[skpe fgSb/ d' jcfsnK
ftueko 4 jkT{; gkoNhnK dk nk:'iB eoe/ e'o'Bk tkfJo; B{z c?bD dk w"ek d/
s'A fpqfNS e'bzphnk, nbpoNk ns/
oj/ ;B. pkfJbkn nc;oK tZb'A S[o{nks ftu 880 vkbo d/ i[owkB/ ehs/ rJ/ ;B
w?BhN'pk ftu e'o'Bk d/ wkwb/ tZXd/ Bzo
go fJBQK B{z tkg; b? fbnk frnk sKfe fB:w s'VB tkfbnK B{z w'N/ i[owkB/ ehs/ ik
nk oj/ jB ,fi; s'A ;gZSN j? fe e'o'Bk
;eD.
tkfJo; ni/ th tZvk ysok pfDnk
po?AgNB d/ pkfJbkn n?Bc'o;w?AN w?B/io i/H ghH w"fo; B/ dZf;nk fe wjkwkoh
j'fJnk j? s/ fJ; B{z jbe/ ftu BjhA b?Dk
Bkb ;pzXs fB:wK dhnK XZihnK T[vkT[D tkfbnK Bkb ndkbs ;ysh Bkb
ukjhdk. SBhtko B{z UANkohU ns/
BfiZm/rh. w"fo; B/ dZf;nk fe eJh b'eK B/ xo feokU 's/ b? e/ gkoNhnK ehshnK,
feT{fpe ftu ;G wjhB/ ftu ;G s'A tZX
fi; ekoB pj[s/ b'eK dh ni/ gSkD BjhA j' ;eh. T[BQK fejk fe f;oc 10 b'eK B{z
e'o'Bk wkwb/ doi ehs/ rJ/. fJBQK 5
fJeZm/ j'D dh fJikzs ;h go 100 s'A tZX b'e fJeZm/ j' e/ gkoNhnK eod/ oj/.
;{fpnK ftu tZX oj/ e'o'Bk d/ wkwb/
po?AgNB ftu tZvh frDsh ftu b'e e'o'Bk tkfJo; d/ fSeko j' u[Ze/ jB s/ gqSk;B
yso/ dh xzNh wzB/ ik oj/ jB.
tZb'A tkfJo; B{z c?bD s'A o'eD bJh fB:wK dh ;ysh Bkb gkbDk eotkJh ik ojh
vkeNo e'bhB c[oB; B/ fejk fe
j?.
e'o'Bk f;oc i[bkJh s/ nr;s ftu jh
ysoBke BjhA ;h ;r'A nkT[D tkb/ ;w/
A ftu ;kj dhnK phwkohnK j'o tXD
e'o'Bk tkfJo; d/ fJbki bJh ekoro
e'o'Bk tkfJo; d/ fJbki bJh ekoro
e'o'Bk tkfJo; d/ fJbki bJh ekoro
e'o'Bk tkfJo; d/ fJbki bJh ekoro
e'o'Bk tkfJo; d/ fJbki bJh ekoro
dk ydSk j?, fi; ekoB e'o'Bk dk ysok
pfDnk oj/rk. fJ; s'A nzikzk brkfJnk
ik ;edk j? fe e'o'Bk w[V SeshSkbh j'
e/ tZvh frDsh ftu b'eK B{z nkgDk j't/rk fJj cb L e?B/vhnB wkjo
j't/rk fJj cb L e?B/vhnB wkjo
j't/rk fJj cb L e?B/vhnB wkjo
j't/rk fJj cb L e?B/vhnB wkjo
fSeko pDk ;edk j?. pj[s ;ko/ b'e j't/rk fJj cb L e?B/vhnB wkjo
fJeZm/ j' e/ gkoNhnK eo oj/ jB s/
;wkie d{oh th pDk BjhA oZy oj/, fi;
ekoB ysok j'o tZX fojk j?. fzeo:'r
j? fe phs/ fdB e?B/vk ftu e'o'Bk d/
367 Bt/A wkwb/ doi j'J/ ns/ fJ; ;w/
A 5000 fefonkShb wkwb/ jB.
e'o'Bk gkpzdhnK wro'A ;j/bhnK B{z fwbD rJh
e'o'Bk gkpzdhnK wro'A ;j/bhnK B{z fwbD rJh
e'o'Bk gkpzdhnK wro'A ;j/bhnK B{z fwbD rJh
e'o'Bk gkpzdhnK wro'A ;j/bhnK B{z fwbD rJh
e'o'Bk gkpzdhnK wro'A ;j/bhnK B{z fwbD rJh
e?B/vhnB p/p/ Bkb j'fJnk p[ok tshok
e?B/vhnB p/p/ Bkb j'fJnk p[ok tshok
e?B/vhnB p/p/ Bkb j'fJnk p[ok tshok
e?B/vhnB p/p/ Bkb j'fJnk p[ok tshok
e?B/vhnB p/p/ Bkb j'fJnk p[ok tshok
N'oKN' (fpT{o') UANkohU ftu ofjD tkbh fJe
pz[or p/p/ c/cfVnK d/ e?A;o Bkb i{M ojh j? s/ ;kj
b?D bJh vkeNoK B/ T[; d/ rb/ ftu S/e ehsk j?.
67 ;kbk nbkfJB/ nofpT{ B/ nkgDhnK ;j/bhnK
Bkb v?bNk fpzr' jkb ftu fwbD dk gq'rokw
pDkfJnk ;h go T[; B/ wk;e Bkb fJ; S/e B{z Yfenk
BjhA ;h, fi; ekoB T[; B{z tkg; xo G/i fdZsk
frnk. p/p/ d/ g[Zso B/ dZf;nk fe fJ; rZb Bkb T[;
d/ fdb B{z pj[s m/; g[Zih j?. T[; B/ dZf;nk fe e'o'Bk
N'oKN' (fpT{o') e?B/vhnB wkjoK dk ftuko j? fe b'eK dk g;zdhdk cb nekJh
ekoB bZrhnK gkpzdhnK ekoB T[j nkgDhnK ;j/
p/oh e'o'Bk tkfJo; Bkb bVB ftu yk; G{fwek fBGkn ;edk j?.
bhnK B{z fwb BjhA ;eh ;h s/ j[D fwbD bJh
N'oKN' :{Bhtof;Nh B/ fJ; B{z b? e/ fJe ebhBe NqkfJb S[o{ ehsk j?. wkjoK dk
T[sSkfjs ;h. T[; B/ fejk fe T[; B/ ;Nkc B{z nkgDh
efjDk j? fe nekJh gkbw iK nekJh p/oh ti'A ikfDnk iKdk ikwD tork fJj
;fEsh pko/ ;G e[ZM dZf;nk go T[BQK B/ T[; B{z xo
cb e'o'Bk d"okB b'eK B{z j'D tkbh ;'i s/ j'o go/SkBhnK s'A pukn ;edk j?.
tkg; w'V fdZsk. xo nk e/ T[; B/ wk;e ;pzXh
T[AM fJ; cb B{z tXdh T[wo o'eD ns/ Gko xNkT[D bJh ikfDnk iKdk j? s/
fB:wK pko/ gfVQnk sK T[; B{z gsk bZrk fe nfijk
T[Zsoh nwohek ftu b'e fJ; cb d/ S"ehB jB. vkeNo fwS/b ckoe[j B/ dZf;nk
e'Jh fB:w BjhA j? s/ T[j d'pkok jkb ftu rJh.
fe T[j fJ; dk NqkfJb wbNhB?SBb ebhfBe ftu eoB ik oj/ jB. b'eK dh gj[zu
T[ZE'A d/ ;Nkc B/ ;kc efj fdZsk fe fJj gqkJht/N
ftu j'D ekoB s/ ;;sk j'D ekoB jo e'Jh fJ; B{z yohd ;edk j?. fJ; dk o;
nXkok j? s/ fJ; bJh T[j nkgDh wozh Bkb ;[oZfynk
pj[s r[Dekoh j?.
fB:wK B{z ;ys eo ;ed/ jB. fJe tko fco p/fJZzs
580 wohzK T[Zs/ fJ; dk N?;N ehsk ik fojk j?, fiBQK dh fog'oN e'o'Bk gkzhfNt
j'D wro'A T[j tkg; xo nk rJh s/ c[ZN-c[ZN e/
nkJh j? s/ xo ftu fJeKstk; jB. e[ZM wohzK B{z nekJh r'bhnK fdZshnK ikDrhnK
o'Jh. T[; B/ fejk fe i/eo T[j rb/ T[Zs/ wk;e brk idfe j'oK B{z gb/;p' r'bhnK fdZshnK ikDrhnK. jo wohz B{z 8 xzfNnK ftu 520
bt/rh sK T[j ;kj BjhA b? ;e/rh go e'Jh T[; dh
n?ZwH ihH dk fJe e?g;[b fdZsk ikt/rk. wkjoK B{z nk; j? fe fJ; dtkJh Bkb w"s
wip{oh B{z BjhA ;wM fojk.
do xN/rh s/ wohz ibdh f;js:kp j'Dr/.

44
44
44 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
44 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
44 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
BkNe
BkNe
BkNe
BkNe
BkNe
wjK-dkB
wjK-dkB ;fszdo f;zx Bzdk
wjK-dkB
;fszdo f;zx Bzdk
;fszdo f;zx Bzdk
;fszdo f;zx Bzdk
;fszdo f;zx Bzdk
wjK-dkB
wjK-dkB
gkso ugVk;h L jK ih, w?B{z gsk j?r?. sK okw nub o'e b?Adk j?.) wksk B{z fbnk e/ d/. ukjhd?HHHbG e/ d/t/Ark.
gkso
gkso
gkso
gkso
vkeNo vkeNo L n?, fgS/ fij/ G[gkb r?; ugVk;h L wK ih, go/SkB Bk j't/. ugVk;h L nSk Skp ih! ugVk;h L T[J/, fJj sK pzdk wkfonK
ugVk;h eKv Bkb wo oj/ b'eK bJh th sK pbZv fJE'A e'Jh ykbh BjhA ik ;edkHHH (ugVk;h nzdo ubk iKdk j?.) BjhA bGdk, d/ feE'A d/wK<
shthA p?Ae ftu'A jh y{B G/fink ;h. p?Ae sK Go/ vkeNo L okw nub ikD d/. feE'A vkeNo L wksk! ;zGkb e/ b? ikJhA. w'Nk nkdwh L c/o n?w/A jh pVeK wkoh
w'Nk nkdwh jh ofjD/ ukjhd/ jB okw nub. s/ fet/A d/t/Ark< shthA L g[Zsok, ikB s'A tX e/ ikB?A<
(fJj fJeKrh f;oc d' tko o?v eok; ugVk;h L Skp, s[;hA mhe nkyd/ ugVk;h L xpokU Bk Skp ih, w?A ;zGkb{zrh. ugVk;h L (;'uD pknd) d/ sK
GtB, gfNnkbk fty/ jh wzu ehsk frnk j'HHH (Gkt[e j[zfdnK) gsk BjhA w/ok y{B nkgDk y{B fdnKrk. i/ w/o/ y{B fdfsnK (okw nub d' p'sbK b? e/ nkT[Adk fdnK, go pdb/ 'u eh d/w/Ark<
j?. ';'u' (d'-wkf;e) gou/ ftu Btzpo- ed'A ezw nkt/rk. Skp,Skp w/ok y{B th fe;/ dh ikB pu/ sK j'o eh ukjhd?. j'o j? ns/ vZp/ ftu oy e/ pi[or shthA B{z w'Nk nkdwh L g?;/ d/ fdnKrk.
d;zpo 1990 tkb/ nze ftu gqekfSs b? bT[HHHw?A y{B d/D bJh fsnko jK. w/o/ b? eh ikD? ir s'A. pzdk jh pzd/ dk dko{ ;zGkb fdzdk j?.) ugVk;h L g?f;nK Bkb y{B BjhA
j?.) y{B dk jo esok s[jkv/ bJh jkfio j? j[zd? Skp ih. ugVk;h L n? bU wksk, b? ikT[HHH fwbdkHHH
(;zrhse X[B d/ Bkb jh o"SBh SkpHHHw/ok y{B b? bT[. vkeNo L T[j sK mhe j?, go s/ok J/ shthA L i[r i[r ih g[Zso, itkBhnK w'Nk nkdwh L fco<
T[Godh j?.) vkeNo L b? btKr/HHHb'V g?D s/ b? ro[Zg j? s/ wksk ih B{z ph ro[Zg ukjhd?. wkD, T[uk o[spk j't/. ugVk;h L y{B d/ pdb/ y{B d/Dk
(wzu T[Zs/ 'pbZv p?Ae' dk cZNk btKr/, s{z xpok Bk. ikj s{z gfjbK ugVk;h L w?Bz{ gs? Skp ih, w?A ;G (pi[or shthA efjzdh efjzdh ubh gt/rk.
pkjob/ gk;/ tb Bio nkT[Adk j?. ukj dk eg b? nk. ikDdK. p?Ae 'u y{B d/ pdb/ y{B fwbDk iKdh j?.) w'Nk nkdwh L w?A feE'A d/tK< w/o/ 'u
;kjwDh dhtko T[s/ e[M wkN' Nzr/ j'J/ (okw nub ;zGbdk j'fJnk fJe gk;/ ukjhd?, Gkt/A T[j fe;/ ro[Zg dk th j't/ ugVk;h L pkeh sK ;h;K mhe B/, sK gfjbK jh xN j?.
fdykJh fdzd/ jB, fiBQK T[Zs/ ''y{B dkB ubk iKdk j?.) . s[;hA fsnkoh eo' Skp ih, w?A sK fsnko go o[spk fJ; s'A BjhA tX ;eDkHHH (okw nub N'j Nkj e/ t/ydk j?.)
wjK efbnkD'', ''y{B dkB j? wjkB, (vkeNo nzrVkJh b?D brdk j? fe nK. vkeNo L (T[mfdnK) w?A xo se r/ ugVk;h L i/ s/o/ 'u xN j? sK fco
j't/ ;G dk efbnkD'', ''y{B d/D Bkb N?bhc'B dh xzNh tiD br g?Adh j?. (okw nub sys g'S s/ b/Ndk j?. Vk wko nktK. s{z ;zGkbhA iok. w?A ibdh w/o/ 'u eh j't/rk<
pudh ikD, fJj' j? ;G s'A tZvk dkB'', vkeNo u"Ark ezB Bkb bk b?Adk j?) vkeNo ezw eodk j?.) gos nktKrkHHH w'Nk nkdwh L Bk eh s[jkB{z c'B BjhA
''fdT[ s[;hA y{B dkB w[ofdnK 'u gkT[ vkeNo L j?b'!HHHih jK, w?A nk frnk shthA L i[r i[r ih w/o/ bkb (:kuBk (ikD brdk j? fe N?bhc'B yVeD ;h nkfJnk<
ikB'', ''i' th dkB eo/rk y{B, w[V w[V HHH j[D/ jh ftjbk j'fJnk ;K s/ f;ZXk eofdnK) s{z y[d pj[V fgnk nB;kB br g?Adk j?.) T[j j', fJj eh w[;hps ugVk;h L fe; dk<
iht/ wB[Zyk i{B'' ns/ ''i' y{B d/D dk fJE/ jh nk frnkHHHHjKih, pj[s ezw ;hHHH pD e/. w?A tkoh, w?A x'b x[wkJh s/o/ bkbK j?<HHH (u"Ark u[e e/) j?b'HHHiBkp fJj w'Nk nkdwh L w/o/ ihik ih dk, j'o
g[zB ewkt/rk, T[j wo e/ ;tor B{z ikt/ BjhA ih,HHHBjhA ih, jK ih- jK ihHHH ph s'A, s/o/ pDkJ/ B/e fdb pzfdnK s'AHHHs/ g[fb; dk wfjewk BjhA pbZv p?Ae dk fe; dkHHH
rk'' nkfd fbfynk j'fJnk j?. wzu T[s/ ro[Zg< jK ;wM frnkHHHjK ih jK, pj[s ok S[eo J/ dkfsnkHHHj[D w/oh Xh pu oj/ dcso j?HHHoKr BzpoHHH ugVk;h L w?Bz{ BjhA nkfJnk. Skp
fJe w/i fi; d/ d[nkb/ d' fszB e[o;hnK ShShnK gJhnK B/ p?Ae ftuHHHfeT[A BjhA rh. (vkeNo u"Ark oy fdzdk j?.) B{z nkfJnk j'T{rkHHHw?A sK n;{b r?b jh
ns/ w/i T[s/ ShShnK nkfd gJhnK jB. ih feT[A BjhAHHH T[j, s[;hA sK Sofwzdk vkeNo L wksk ih, ;kvhnK ;" ugVk;h L eh coe g?Adk J/< g[b; d/wKrkHHHGkw/A e'Jh nk ikt/.
w/i d/ B/V/ gJh fsgkJh T[s/ N?bhc'B th eod/ j'<HHHjh jh jhHHHih jK, s[jkvk wip{ohnK j[zdhnK jBHHH dk wfjewk j't/ s/ Gkt/A pbZv w'Nk nkdwh L w?A sK b? e/ ikD?HHHj[D/
fgnk j?. w/i d/ B/V/ gJh fsgkJh T[s/ nkgDk p?Ae j? ihHHHjK jK, G/i fdT[ HHH shthA L w?A ikDdh nK g[ZsoHHH dkHHH(ftnzr Bkb) uzrh f;js sK d'jK b? e/ ikD?HHHBjhA d/t/Ark sK w?A Se?s eoe/
N?bhc'B th fgnk j?. wzu d/ fJe e'B/ d/ fdnKrkHHHjK ih jK uko ShShnK ph vkeNo L nZSk, s[;hA poc s/ fJe ftu jh pDdh j?HHHj? Bk Skp ih< s?Bz{ ;;g?Av eok fdnKrk.
ftu sysg'S ns/ Bkb jh fJe ;N?Av ro[Zg dhnK d/ fdnKrkHHHj'oHHHc'B eN vZpk b? e/ nkT[ ik e/HHH vkeNo L wSeoh dk ;wK BjhA. s{z ugVk;h L ugVk;h s'A T[s/ dh e'Jh
T[s/ ykbh p'sb bNedh BiohA g?Adh j?.) frn?HHH shthA L Bk T[j ekjd/ bJh g[Zsok< fXnkB oyhA, w?A j[D nkfJnk. B"eoh BjhA fwbDh s/ j'o S'Nh e'Jh B"eoh
(gziskbh e[ ;kbK dk fJe vkeNo (u"Ark oy fdzdk j?. T[pk;h b?Adk j?.) vkeNo L T[j j' wksk ih, y{B BjhA (vkeNo efj e/ ubk iKdk j?.) j[zdh BjhAHHH ikj ik e/ eok d/ ;;gzvHHH
EektN Bkb u{o nk e/ e[o;h ftu p?mdk okw nub, nk ik ibdhHHHsbp T[m b? ikDkHHH (okw nub vkeNo dh e[o;h T[s/ go w?A sK n;{b r?b d/wKrkHHH.
(okw nub T[; B[z geVD brdk
j?. ;N?E';e'g w/i T[s/ oydk j? ns/ w/i ojh j?. shthA L T[j sK b? e/ ikD?HHH p?m e/ ;N?E';e'g B{z u[e e/ t/ydk j? ns/
j?. w'Nk nkdwh pudk j?. d't/A fJe d{i/
xzNh T[s/ jZE wkodk j?. g?Ash e[ ;kbK (c'B yVedk j?) vkeNo L fco fit/A w?A efjzdk jK fco N{NhnK ezBK B{z brk e/ nkgD/ nkg
d/ fgS/ Bmd/ jB. w'Nk nkdwh jcdk
dk ugVk;h okw nub ezB y[ibKdk b? fco fe;/ f;ckoSh B{z y{B dh b'V T[t/A eo'HHH B{z u?Ze eodk j?. okw nub ni/ ;t?
jcdk pkjo tb Gi iKdk j?.)
j'fJnk nkT[Adk j?.) j'Dh J/A (bzwk ;kj b?AfdnK) b'VtzdK B{z shthA L feE'A fwb/rh poc s/ vZpk< fBohyD eo jh fojk j[zdk j? fe fJe w'N/
ikj, eok d/ ;;gzv, go w?A th
ugVk;h L d;' Skp! B;hp j't/ Gkt/A Bk go fJjHHH vkeNo L (p"Adb e/) T[j j', pkjo Gko/ i[Z;/ tkbk ftnesh nk iKdk j?.)
f;ckoShnK B{z y{B BjhA fbikD d/Dk.
vkeNo L fe;/ dk c'B sK BjhA ;h (w{zj okjhA BKjtkuh fNu dh nktkik ukj dhnK E'VQhnK d[ekBK B/ HHH T[BQK vkeNo L vkeNo ;kfjp feE/ B/<
b'eK dh nwkBs n?. b'VwzdK d/ ezw
nkfJnk. eZY e/ u"Ark u[e b?Adk j?.) j?b' ih jK e'b'A jh fwb ikt/rh poc th s/ vZpk ugVk;h L (;zGb e/) xo rJ/ B/-
nkT{. pD/ fcod/ n?, pV/ b'eK d/ jwdod,
ugVk;h L BjhA Skp p'b fojKHHHd' ShShnKHHHgo HHHgo ;o j[D/ thHHH j[D/ nk iKd/ B/.HHH eh ezw n?<
go y{B dkB eoB s'A vod/ n?. T[J/,
vkeNo L e'Jh ;[B/jk< HHHmhe j? ;oHHHjK G/i fdT[HHHmhe j? shthA L T[j oyd/ B/< w'Nk nkdwh L ezw T[BQK Bkb jh j?.
fJjh fJe' fJe dkB n?, i' d{finK B{z
ugVk;h L BjhA Skp. e'Jh BjhA ihHHHnZSk ihHHH (vkeNo u"Ark oy fdzdk vkeNo L jK wksk ih, T[j oyd/ B/ ugVk;h L d; fdT[, S?s w?A eo
fizdrh fdzd?. fJj' wjKdkB j?. fJ; :r
nkfJnk. w?A sK dotki/ nr/ p?mk fojK. j?) p;, fJBQK B/ szr eo wkfon?HHH d;dk , T[BQK dk o'i dk ezw j?. fdnK.
wK fisBk j' ;e/, dkB eoBk ukjhd?,
vkeNo L ;"A frnk j't/Ark< ;h, w?A vhH;hH dk ;kbk brdKHHH (jT[ek shthA L nZSk g[Zso, w?A ik e/ fbnKdh w'Nk nkdwh L s{z eo d/t/A sK j'o eh
voBk BjhA ukjhdk. j[zj!
ugVk;h L BjhA Skp! w?A fvT{Nh T[s/ b?AfdnK) jK pJh ;koh y[dkJh fJe soc jK. ukjhdk j?.
(okw nub efjzdk j'fJnk nzdo
BjhA ;"Adk. w?A sK p; p?mk ofjzdK. s/ i'o{ dk GkJh fJe soc. (shthA p'bdh p'bdh ubh iKdh j?.) ugVk;h L w/o/ eoB dk j'fJnk sK
ubk iKdk j?.)
vkeNo L p?mk jh ofjzd?A fe w/o/ fgS'A (fJe pi[or shthA nkT[Adh j?.) ugVk;h L feE/ XZe/ ykJ/rh io{o eoKrk.
(;zrhse X[B Bkb o"SBh th f;wN
fXnkB th oyd?A< shthA L t/ g[Zso, pbZv p?Ae fJj' jh ftukohHHHfJZE'A jh d/ fdzd/. w'Nk nkdwh L w?Bz{ 'U' ro[Zg dk y{B
iKdh j?.)
ugVk;h L BjhA Skp! J/< vkeNo L J/B/ Gkte BjhA j'Jhdk
vkeNo L BjhA Skp - BjhA Skp eh vkeNo L jK wksk ih, fJj' J/. d;'HHH okw nub. ;kv/ feZs/ ftu Gktesk dk
j[zd?< shthA L d;Dk eh J/ g[Zso, g[S g[S e'Jh nyo BjhA.
ni/ eo'BK p/j'
ni/ eo'BK p/j'
ni/ eo'BK p/j'
ni/ eo'BK p/j'S j? j? j? j? j?
ugVk;h L BjhA Skp. e/ Ee rJh nK. XZe/ yk yk e/ fJE/ gj[zuh ugVk;h L go Skp ih, fJj sKHHH ni/ eo'BK p/j'
vkeNo L nZSk, ikj, fJe eg ukj nKHHHt/ g[Zso, w?Bz{ fszB p'sbK y{B vkeNo L (ftu'A) ub T[m yVk j'
dk b? nk, Ee N[N nkfJnk jK. ukjhdhnK B/. fJE'AHHH
N?;N tkbhnK feZNK 'u iK T[;s/
ugVk;h L eh rZb Skp, pj[s ezw vkeNo L fejV/ ro[Zg dhnK ugVk;h L Bk j'o b? bT[ Skp ih,
tkgko j?.
;h e?Ag ftu< ukjhdhnK B/< XwksV dk ezw ;"oi{rk.
vkeNo L (nzrVkJh b?AfdnK) g{o/ (okw nub ukj b? e/ nk iKdk j?.) vkeNo L s/ok fbjki wkod? okw T[j tkfenk jh bk-fJbkz j? iK
fJeh xzN/ e?Ag ftu ezw eoe/ nkfJnK. shthA L t/ g[Zso, i/ w?A nzro/ih gVQh nub, ub T[m, ik e/ d[ZX gh e/ nk. vo p/S[wko j?.
b'eK dh GhV jh pVh ;h. j[zdh sK d; fdzdh (gouh fdyk e/) fJj (vkeNo Bkbh T[sko fdzdk j? ns/ fe;/ d/S d/ ;kfJz;dkB iK bhvoK
ugVk;h L J/Bh GhV y{B d/D nkJh vkykB/ nkb/ vkrsko B/ fby e/ fdsh ShSh T[sko e/ nzdo b? iKdk j?. okw dh M/v j?.
;h< J/. nub T[m e/ pKj B{z fjbk v[bk e/ t/ d/S fe;/ B{z v/rDK iK okiBhfse
vkeNo L jK okw nub, J/B/ ;ko/ vkeNo L 'ph' ro[ZgHHH ydk j?.) y/v j?.
b'e e?Ag ftu nkJ/ j'J/ ;B. shthA L gVQ b? w/ok g[Zso HHH s/ d/ d/ ugVk;h L ni/ sK e[M th BjhA nwhoK d/ u'ub/ iK rohpK dh fJj
ugVk;h L XzB B/ fJj b'e fiBQK dk y{B, w/oh Xh woB ezY/ gJh J/. ftrfVnkHHHGkw/A uko ShShnK j'o eY wko j?.
y{B d{finK d/ ezw nkT[Ad?. go Skp ih! (vkeNo ukj th ghAdk ofjzdk j?.) bt'HHHj[zj, efjzd/ n?, d[ZX gh e/ nk ikwK. XBkY B{z e'Jh coe BjhA wkV/ dk
w?Bz{ fJe rZb ;wM BjhA nkT[Adh. vkeNo L T[j sK mhe j? wksk ih e"D Sfjoh d[ZX ght/< nkg/ Skwh fgzv BK :ko j?.
vkeNo L ekjdh ;wM BjhA nkT[Adh< HHH go fJ; d/ pdb/ sK y{B d/Dk gt/rk. ik e/ ghwKr/ p{oh w?; dkHHH vo iK G[ywoh Bkb j'D w"sK o'z
ugVk;h L fJj' Jh fe J/Bk ;kok y{B shthA L feT[A< feE'A d/tKHHHw/ok Gkt/A (okw nub T[m e/ yVk j' iKdk j?. j?.
nkgD/ e'b nzdo ;zGkfbnk fgn?, fco ;kok fBu'V b?. vkeNo nk e/ e[o;h ftu p?mdk j?.) ;oekoK B{z e'Jh coe BjhA rohpK
j'o eh eoB?< vkeNo L T[j j', wksk ih, s[jkvk vkeNo L ikj e'Jh ykbh p'sb fbnk f;o p'M j?.
vkeNo L s?Bz{ eh gs? okw nub! BjhA, fe;/ seV/ pzd/ dk ukjhd?HHHfJt/A e/ Nzr ;N?Av T[s/ ;e{b, j'Nb, ;NZvh ;?ANo, g?b/; iK
y{B fisBk j't/, T[sBk jh E'VQk. n;hA fe; fe; B{z fdzd/ ojhJ/HHH fJ; soQK (pi[or shthA fJe vZpk geVh gqt/ o?;N'o?ANK 'u j?.
ugVk;h L feT[A Skp! sK p?Ae ykbh j' ikt/rk. S eodh j?.) yzkB/ dhnK sfjnK iK fJeZm d/
nk;wkB dhnK jtktK 'u'A i' ;fjw
vkeNo L fJj wo oj/ b'eK ftu ikB shthA L t/ ihD i'frnk, eo d/ ugVk;h L nk rJh wksk! E'vk ezw N?ANK 'u j?.
;kjK she j?.
c{eD dk ezw eodk j?. goT[geko, yN b? g[zBHHHw/ohnK nKdoK j' frnk wksk ihHHH wk;e, ;?B/NkfJzo d/ tgko bJh fJj
eh ;Zuw[Zu jh T[j ukfJBK dh b?p
ugVk;h L i/ ikB c{edk j? sK fco n;h;K d/DrhnKHHHw/oh Xh dh ikB pu (okw nub p'bdk j'fJnk nzdo ubk
ukfJBk v'o j?.
'u'A bhe j?.
feT[AHHHH ikJ/, w?A s/oh ukeoh eoKrh. iKdk j?.) vo, ckfJdk, fpwkoh j? iK rZb e'Jh
;ktXkBh jh pukn j? fJj th rZb
vkeNo L (ftu'A) T[j j', ikB eY d/ vkeNo L (eg oy e/) fJjdh e'Jh shthA L s/ok Gbk j't/ ekek HHH op
j'o j?.
D tkbk ikB c{eDk BjhAHHHw/o/ w{zj'A sK b'V BjhA. s[;hA fe;/ tZv/ pzd/ dh f;ckoS s?Bz{ Gkr bkt/HHH mhe j?.
pZfunK d/ GftZy 'u iK bhvoK dh
w'Nh e'Jh ;'u j? iK tfjw jh pohe
w[jktok fBeb frnk ;h, fi;dk jh eok fdT[ iK fe;/ nc;o dh fuN jh vkeNo L wksk, vZp/ B{z T[E/ oy d/HHH
G[Zy 'u j?.
j?.
wsbp ikB c{e d/Dk BjhA pbfe y{B fbnk fdT[. (pi[or shthA vZp/ B{z ;N?Av e'b
y[ShnK d/ M[zv 'u iK w"s d/ d[Zy 'u
pZ;K 'u j? ;ZEK 'u j? iK fco m/e/
dw s'V oj/ b'eK ftu ikB gk fdzdk j?. shthA L w?Bz{ fejVk ikDd?HHH w?A feE'A oydh j?. okw nub ykbh p'sb b? e/
j?.
j?.
ugVk;h L T[j', w?A sK ;wfMnk ;h fbnktK np;oK dh ;gkoS<HHHjkV t/ nkT[Adk j? ns/ ;N?Av T[s/ Nzrdk j?.)
š;zX{@ ;kv/ fdbK ftZu jkb/ Gkoh
fe ofjzdh y{zjdh ikB th c{e fdzd?. g[Zso, s{z jh eo d/ ofjw w/o/ s/! ugVk;h L bU Skp ih, Nzr fdsh nKY 'u, r[nKY 'u, iK ;j[o/ iK
o'; j?.
g/e/ j?.
vkeNo L eh s?Bz{ gsk BjhA, id'A vkeNo L wksk ih, w?A wip{o jK, w?A i/ p'sb!
T[¾ m/rk sK dZ;/rk ni/ eo'BK p/j'S
rb/ 'u, BZe 'u, iK fco g/N 'u j?.
G{ukb Bkb b'e wo oj/ j[zd/ B/ iK fJt/A y{B BjhA d/ ;edk. vkeNo L s{z fJt/A eoHHH
j?.
bVkJhnK ftu nkgDh ikB r[nk oj/ shthA L c/o w?A eh eoKHHH ugVk;h L d;' Skp ih! tXh j'Jh frDsh 'u iK s/b d/ o/N
Bkr f;zx ;zX
Bkr f;zx ;zX
Bkr f;zx ;zX
j[zd/ B/ sK nkgK y{B G/id/ j[zd/ jKHHH (shthA fBokS j' e/ ikD brdh j? vkeNo L 'ph' ro[Zg dhnK d' ShShnK 'u j?. f f f f fSBkr f;zx ;zXBkr f;zx ;zX{{{{{

4 4 4 4 45 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw
Bktb
Bktb
Bktb
Bktb
Bktb
fJe skok uwfenk
fJe skok uwfenk S/thA fe n?;H ;keh
fJe skok uwfenk
fJe skok uwfenk
fJe skok uwfenk
S/thA feSss ss s
S/thA fe
S/thA fe
S/thA fe
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
wj/S B/ c/o e[M BjhA ;'funk s/ Bk ;h. T[; dk nyhoh ukBD pkeh ;h fijVk fJj ;'udk j'fJnk T[j w[V wzi/ s/ ns/ T[; d/ pZu/ ;B.
jh ;odko vokfJto B{z g[ZfSnk. T[j Noze fit/A dw s'Vdk j'fJnk gqshs j' fojk b/N frnk ns/ ;''uK ftu v[Zp frnk. T[; B/ e[Vh ns/ w[zv/ B{z jkJ/ fejk s/
;KGdk j'fJnk ;odko d/ Eqh tQhbo ftu ;h. jB/ok ukBD B{z j"b/-j"b/ nkgDh Gkt/A fJe wjhBk j' uZfbnk ;h wj/ nZr/ tX ukuh d/ g?o S{j/,
pfj frnk. ;odko ;VeK gko eodk p[Zeb ftu b[e' fojk ;h. T[; d/ nzr S B{z ebeZs/ nkfJnk go T[; d/ nzdo ''pZ; pZ; fJj ofjD d/ ekek. w?A
j'fJnk fJe BthA ekb'Bh ftu gj[zu jB/o/ ftu nb'g j[zd/ ik oj/ ;B. T[; rZb dk wbkb pkeh ;h. fijVh fJzBh p[ZYh BjhA j' rJh fe s{z w/o/ g?o
frnk fi; ftu pj[shnK tZvhnK wj/S uZgb gfjD ewo/ 'u'A pkjo gfjbh oks T[; Bkb phsh ;h. Gkt/A sd S{j/A. pZ; s{z w?B{z Bw;s/ jh p[bk fdnk
tZvhnK e'mhnK ;B. ;odko B/ Eqh-tQhbo fBeb nkfJnk. ni/ T[j poKv/ okjhA Xow dZs T[; B{z iKdk j'fJnk efj frnk eo.''
ekri s/ fby/ e'mh d// gs/ s/ ik yVk N[odk j'fJnk fJe ewo/ d/ dotki/ B/V/ ;h, j?okB j' frnk ;h wj/S ukuh d/ w{zj'A
ehsk. gj[zfunk jh ;h fe T[; B{z iBkBk nktki ''g[Zs fe;/ uhi dh b'V j't/ sK ;ze'u fJj ;[D.
''b? pJh ekek fJj' j? T[j e'mh fiZE/ ;[DkJh fdZsh fi; dk ;to rZb eod/ Bk eohA. fJj s/ok nkgDk jh xo j?.'' sd/ fJe tkoh c/o T[; B{z nkgDh
s{z nkfJnK. w? s?Bz{ s/oh wzib se gj[zuk t/b/ pj[s T[Zuk ;h. T[; d/ ikD pknd wj/S B{z fJ; soQK phih :kd nkJ/,
fdZsk, nZr/ j[D s/ok oZp okyk!'' ''jK, w?A mhe ehsk.'' bZrk fe j[D/ B"eo nkt/rk ns/ T[; B{z ''g[Zs tZfvnK d/ g?o S{jDk wzdo
wj/S Noze b? Eqh-tQhbo s'A j/mK T[so ''eh mhe ehsk s{z wkbsh! wj/S w/o/ oks dh o'Nh ykso e'mh nzdo ikD bJh 'u GrtkB dh gqfswk B{z wZEk N/eD d/
nkfJnk. T[jB/ i/pQ 'u'A thj o[gJ/ eZY tZv/ Gok dk g[Zso j?. s{z T[; B{z B"eoK nky/rk, go fJ; soQK BjhA j'fJnk. T[; pokpo j[zd?.
;odko vokfJto tb fJzM t/yfdnK tkb/ ewo/ ftu mfjok eh mhe ehsk< d/ uku/ d/ ub/ ikD pknd T[jh gjkVh go wj/S dh ;'u sd/ d{i/ gk;/ N[o
cVkJ/ fit/A T[j nZyK okjhA g[ZS fojk w?B{z irs okw GkJh ;kfjp eh efjDr/ B"eo, fijVk T[; dk Noze pkjo'A fJ; rJh.
Xow dZs B/ wj/S d/ ;tkb Bkb
j't/ eh ;G mhe j?< ;odko vokfJto B/ .'' ewo/ she b? e/ nkfJnk ;h, gb/N ftu ''c/o fJB;kB p[ZYk fet/A j[zdk j?<''
nkgDk ;tkb i'V fdZsk.
thj o[gJ/ b? i/pQ ftu Xo/ ns/ fJe tkoh wj/S B{z n;bhns dk S/sh jh gsk d' ;pihnK, fszB c[be/ ns/ gkDh dk ''SkfJd ukuh B/ mhe jh fejk j'Dk.
''BjhA ukuk ih nfijh e'Jh th rZb
w[;eok e/ wj/S tZb t/fynk s/ c/o Eqh- uZb frnk ;h fe fJj T[; d/ uku/ dh iZr w/i s/ oZy fpBK e[M p'fbnK tkg; fJB;kB T[wo tZvh j'D eoe/ p[ZYk BjhA
BjhA. i/ w?A fJeZbk j'tK sK nkfc; S/sh
tQhbo b? nZr/ fBeb frnk. iKd/ t/b/ nktki ;h fijVk nkgDh gsBh Bkb ubk frnk. fJe tkoh wj/S d/ wB nkJh j[zdk. go ;kvh phih< T[; dh T[wo ukuh
ik ;edK. id'A n;hA nkfc; gj[zud/ jK
T[; B/ fJj th BjhA dZf;nk thj o[gJ/ pfj; eo fojk ;h. fe B"eo jZE fbnKdh o'Nh tkg; w'V d/ dh T[wo Bkb'A E'VQh jh tZX j't/rh, go
sK ;kv/ s'A gfjbK ;ko/ toeo nkJ/ j[zd/
xZN ;B iK tZX ;B. ''irs okw s[jkvk Gok j?. T[j eh t/ ns/ ej/ T[; B{z G[Zy BjhA, gozs{ T[; fet/A jko rJh j? ;oho s'A. fet/A X{-fyZu
B/. nkg ih dh rZb sK tZyoh j?. nkg
;Ve s/ yV'fsnK wj/S B/ T[; tZvh ej/rk iK eh ;'u/tk w?Bz{ fJ; dh gotkj e'b'A sK p'fbnk jh BjhA frnk. B"eo e/ ;kok ezw eodh j?, go ukuhHHH<''
sK ed/ th nk ;ed/ j', feT[Afe toeo
;koh e'mh tZb t/fynk fi; dk pkjo w/ BjhA. w?A T[; B{z B"eoK tkbk ewok d/ e/ gb/N Xo e/ tkg; i' w[V frnk ;h. yk;k fJj ;'udk j'fJnk wj/S T[BQK Bkb
nkg ih d/ nzvo ezw eod/ B/, go w/ok
B r/N pzd ;h. eh wkVk ehsk. w?A T[; dh j?;hns d/ fuo o'Nh tkbh gb/N w/i s/ gJh ojh. fJe e[o;h s/ pfj frnk. fJ; soQK j'Dk
fJ; soQK eoBkHHH<''
''fes/ w?A rbs EK sK BjhA nk nB[e{b T[jh ehsk i' w?B{z uzrk bZrk. ;pihnK ns/ o'Nh mzvh j' rJh, go wj/ ukuh ns/ T[; d/ pZfunK B{z uzrk BjhA
wj/S B/ rZb g{oh BjhA ehsh. T[; s'A
frnk< go pkp{ ih B/ sK fJj' Bzpo w?A s[jkv/ nky/ s/ wj/S B{z fJZE/ p[bkD S T[;/ soQK wzi/ s/ bzwk fgnk fojk. gsk bZrk. gsk BjhA T[BQK d/ w{zj feT[A pD
nrb/ fdB s'A jh T[j fJeZbk nkfc;
dZf;nk ;h.'' bJh okih j' rJh fJj' eh xZN j?. ;Zu BjhA feT[A T[; B{z nkgDh phih u/s/ nk rJ/ ;B, fujfonK dhnK SebK feT[A
ikD bZrk. T[; B/ pjkdo B{z skehd
T[; B/ fJe tkoh c/o T[j ekri i/pQ fJj j? fe w?A sK ukj[zdh jh BjhA ;h fe rJh, pdb rJhnK ;B<
eo fdZsh fe T[j BkSsk mhe tes s/
'u'A eZY e'mh d/ Bzpo Bkb fwbkfJnk T[j ebeZs/ nkt/ s/ ;kv/ xo 'u mfjo/ ''fezBk fgnko eodh ;h T[E/ gfjbK ;kfonK nkgD/ M'bhnK ftu
T[; d/ ewo/ ftu jh d/ ikfJnk eo/. T[j
fi; ;kjwD/ T[j yV'sk ;h. nukBe . w?A sK s[jkv/ Gok B{z t/y jh nzdkik bk ofjzfdnK w?Bz{. fezBk fynkb oydh ;h B?gfeB oZy/, c/o S[oh-eKfNnK Bkb
;t/o/ fsnko j' e/ BkSsk eodk ns/
T[; dh Bio pkjo bZrh B/w-gb/N s/ fbnk ;h fe T[BQK dk g[Zs fej' fijk j't/ ;kvk. ;G dh fit/A nzBg{oBk j't/. T[j vpbo'Nh ns/ gsk BjhA eh eh ykD bZr/
Nokw cV ;G s'A gfjbK nkfc; gj[zu
ubh rJh fi; s/ wkbsh Xow dZs ftbk rk, T[; dk ofjD-;fjD fejk j't/rk. sK fe;/ Ugo/ pzd/ B{z th xo'A G[Zyk BjhA ;h go wj/S! T[; dk wB eo fojk ;h
iKdk. T[; B{z tko-tko fit/A nkgD/ pkp{
fbfynk j'fJnk ;h. ;G e[M mhe-mke w?Bz{ B"eo B/ T[; pko/ ;G e[M dZ; i' ;h ikD fdzdh. fet/A wB Bkb ;/tk eodh phih tKr T[;B{z th e'Jh d/;h fxU Bkb
ih d/ p'b ;[DkJh fdzd/ ofjzd/,
t/y nZr/ tZX ni/ T[j T[; EK bZrh xzNh fdZsk j?. ;h ;G dh. goKmk pDk y[nk d/t/ sK fe T[; dh
''g[Zs JhwkBdkoh Bkb ezw eohA. w/
tikD jh bZrk ;h fe sd/ fe;/ B/ pkjo ''fJj xo w/ok nkgDk j?. s[;hA go sd/ wj/S dh ;'u ftu pj[s s;Zbh j' ikt/ b/feB fJ; soQK BjhA
jBs eohA. uku/ dk doik th fgT[
dk tZvk w/B r/N y'fbQnk ns/ fJe shj- fXnkB Bkb ;[D'. fJZE/ uZb/rh w/oh jh. gfjbK dh fJe rZb nk rJh. nfijk j'fJnk. T[; B/ T[BQK tKr vpbo'Nh d/
pokpo dk j[zdk.
g?Ash dh T[wo dk wXo/ eZd dk gjkVh w?A i' ukjKrh T[jh j't/rk. i/ ;kvh bkfJc j[zfdnK T[jdk rZu Go nkfJnk. T[j uko gh; ykX/.
''nkfc; ftu thj w[zv/-e[VhnK ezw
pzdk pkjo fBefbnk. ftu E'Vh fijh th nVuD nkJh, e'Jh ;'uD bZrk, ''uZb wj/S fsnko j', n;hA nkfc;
eod/ ;B. T[BQK ftu gzdoK w[zv/ ns/ gzi
e[Vsk-gikwk gfjDh ns/ jZE ftu ftxB fgnk sK d/y b?Dk w?A fJj ;fjD ''jK sd fgzv'A gsk BjhA e'Jh d{o dk ikDk.
e[VhnK ;B. pkp{ uoB dk; T[BQK dk
b'j/ dk Noze cVh fe;/ Ugo/ pzd/ B{z e'mh BjhA eoKrh.'' ikDB tkbk ;kv/ xo fJe oks bJh wj/S w[V nkgD/ ewo/ ftu nk
j?Zv ;h. T[wo e'Jh gzikj ;kb s'A T[go
;kjwD/ yV'sk t/y T[; B/ wj/S B{z ;tkb fJ; s'A pknd sK ewo/ nzdo'A mfjo frnk ;h. T[; dk g[Zs j;gskb frnk. T[; B/ uZgbK dh EK g?oK ftu
dh j'Dh. T[BQK ftu ;phBk BkT[A dh fJe
gkfJnk, nktki nkT[Dh pzd j' rJh. fit/A s/i ftu dkyb ;h. phih B/ T[; dh pj[s egV/ d/ cbhN gk bJ/. ShSk t/y nkgD/
w[;bwkB e[Vh th ;h. t/yD ftu ;G s'A
''fe; B{z fwbDk<'' MZyV M[bD pknd ;G e[M SKs j' frnk nkUGrs ehsh id'A fe T[; fdB T[BQK tkb ;ztkb/ ns/ uku/ Bkb ikD bJh
;'jDh. xZN p'bD tkbh. d' pzrkbh
''w?A wj/S jK, gzvs irs okw dk ;h. jB/o/ poKv/ ftu yVQ/ wj/S d/ g?o B{z s/i p[yko ufVQnk j'fJnk ;h. ;t/o/ w[V vokfJzr o{w ftu nk frnk. G?D
e[VhnK sK ;kok fdB upo-upo
g[Zso. fdZbh 'u ofjzdk jK. fJZE/ w/o/ ukuk fit/A T[; EK rZv/ jh ofj rJ/. T[; B{z id'A T[j pzdk ;kv/ xo'A ikD bZrk sK ns/ T[;dk GkJh BkSsk eoe/ nkgD/
eodhnK ofjzdhnK. d' j'o e[VhnK ne;o
Xow dZs B/. w?A T[BQK e'b nkfJnK.'' e[M ;wM BjhA ;h nk ojh. nkgDh ukuh phih B/ T[;B{z BkSsk eotkfJnk. T[; ewfonK ftu ub/ rJ/ ;B. T[; dh ukuh
u[Zg ofjzdhnK ;B./ nkfc; dk tes ;t/
e[M fuo T[j B"eo wj/S B{z g?oK s'A B{z fwbD dk T[; dk ukn gbK ftu B{z iKd/ t/b/ d[gfjo dh o'Nh th pzBQ fdZsh. ni/ th T[;h e[o;h s/ p?mh ;h.
o/ B" ti/ s'A b? e/ Skwh ;kY/ gzi ti/
f;o she fBjkodk fojk. T[; d/ wB ftu wo-fwN frnk ;h. T[j fpBK g?oK dh fJj t/y w?Bz{ pj[s r[Z;k nkfJnk ns/ w?A wj/S B/ ukuh B{z d't/A jZE i'V gqDkw
she dk ;h. ;ko/ ezw eoB tkb/ ne;o
fJe rZb tko-tko nk ojh ;h fe T[jd/ nktki ehfsnK nkgD/ ewo/ ftu w[V skn ftu phih B{z efj p?mk, nkfynk ns/ T[j uku/ Bkb pkjo nk
tes s/ nkT[Ad/ ;B. T[BQK B{z pkp{ uoB
;kfjp dk foSs/dko fJe rohpVk fijk nkfJnk ns/ p?Zv s/ b/N frnk. T[jdk ''phih s[;hA feT[A iD/ yD/ d/ fgZS/ g? frnk. T[j d't/A fgSbh ;hN s/ p?m rJ/.
dk; dk vo ;h. fJe ti/ bzu NkfJw
e[Vs/-gikw/ tkbk th j' ;edk< fi; d/ wB eo fojk ;h fe T[j nkgDh p/p;h s/ iKd/ j'. gsk BjhA e"D ;h T[j pzdk fi; vokfJto B/ eko ;NkoN ehsh ns/
j[zdk ;h. ;kY/ pkoK ti/ s'A pknd bzu
jZE ftu pohc-e/; dh EK b'j/ dk Noze i'o-i'o dh o' gt/ go T[; B/ sK w;K jh bJh s[;hA ebQ d/ yN oj/ j' id'A fe s[jkB{z nkfc; tZb N[o fgnk. Gkt/A xo'A nkfc;
NkfJw dk ;kfonK B{z pj[s p/;poh Bkb
cfVnk j'fJnk. nkgD/ nkg B{z ;KfGnk. T[j uku/ dh s/i skg ufVQnk j'fJnk.'' she gj[zuD bJh nZXk xzNk bZr frnk
fJzsiko ofjzdk ;h. id'A dhtko s/ bZr/
B"eo B/ wj/S Bkb e'Jh rZb BjhA wip{oh ;wM frnk ;h. T[; B{z fJj th ''Bk t/ g[Zs fJ; soQK BjhA nkyhdk. ;h go sK th Xow dZs ns/ wj/S ftu
ebke dh S'Nh ;{Jh fJe s/ ns/ tZvh
ehsh ns/ T[j fpBK e[M p'fbnK w[V e'mh gsk bZr frnk ;h fe xo ftu T[; d/ eh gsk ed'A oZp G/; pdb e/ ;kv/ p{j/ e'Jh yk; rZb BjhA j'Jh. pZ; Xow dZs
pkoK s/ gj[zuD tkbh j[zdh ;ko/ nkgD/-
nzdo ubk frnk. E'V/ fuo pknd T[j uku/ dh eh t[Zes ;h. s/ nk ikt/ ns/ n;hA T[; B{z p{jk jh Bk T[;B{z nkgD/ N[o oj/ ezw pko/ jh dZ;dk
nkgD/ o'Nh tkb/ vZp/ eZY nkfc; d/ Bkb
c/o pkjo nkfJnk. T[; t/b/ Xow dZs ni/ T[j fJBQK ;'uK ftu v[Zfpnk y'bQhJ/. n;hA T[; B{ gfjukD jh Bk ;ehJ/ fojk fe T[BQK dh ezgBh nZi eZbQ eh
pD/ vkfJfBzr jkb tZb N[o g?Ad/, fiZE/
nkfc; frnk j'fJnk ;h ns/ B"eo E'V/ j'fJnk ;h fe T[; B{z dotki/ okjhA Xow . T[; dk nkdo Bk eohJ/. T[; B{z d{o pDk ojh j?. T[; ftu fet/A ezw j[zdk j?.
Xow dZs B/ T[BQK d/ ykDk ykD bJh w/
fuo pknd wkbeD e'b'A pkjo yV's/ dZs nzdo nkT[Adk fdf;nk. uku/ B{z dk ;wM d' c[be/ th Bk y[nk ;ehJ/ ns/ fezB/ toeo B/ ns/ fe; nj[d/ s/ ezw
i-e[o;hnK brtk oZyhnK ;B. gozs{
pzd/ pko/ g[ZS nkfJnk ;h. nkT[Adk d/y T[j wzi/ s'A T[Zm yV'sk. T[; T[j G[Zyk jh w[V ikt/.'' eoB tkb/ B/.
wj/SHHH<
B"eo B/ fpBK e[M ej/ wj/S d/ jZE'A B/ Xow dZs d/ g?ohA jZE bkfJnk. wj/S nZr/ ;'uD bZr iKdk, S/sh jh T[j nkfc; dh fpbfvzr w{jo/
T[j sK nkgDh ;hN s/ u[Zg p?mk
b'j/ dk Noze cfVnk ns/ T[j xo d/ ''s{z nk frnk g[Zs<'' '';ko/ b'e w/oh phih fij/ feT[A BjhA gj[zu rJ/. vokfJto B/ pkjo fBeb eko ezw eodk ofjzdk. T[j nkg bzu b? e/
pkjo dh r?boh okjhA fgZS/ pD/ ewo/ ''jK ukuk ih.'' pD iKd/. fdZbh s'A N[ofdnK pkp{ ih B/ dk dotkik y'fbQnk. fit/A-fit/A Xow BjhA ;h nkT[Adk. c/o T[jdk bzu fsnko
she gj[zu frnk. T[; B/ ewo/ dk ''e'Jh w[Sfeb sK g/S BjhA nkJh<'' jh sK fejk ;h uku/ dk doik fgT[ dZs nZr/ tZXdk ik fojk ;h jo toeo th e"D eodk< pjkdo jh nfijk B"eo
dotkik y'fbQnk ns/ wj/S dk Noze wzi/ ''BjhA ukuk ih, ;G e[M nkgD/ nkg pokpo j[zd?, c/o i/ fJj rZb ;Zu j? sK T[; B{z t/y yVQk j' T[; dk ;[nkrs eodk ;h, fijVk T[; bJh mhe tes s/ e[M
s/ oZy pkjo fBeb frnk. ;kXkoB fijk mhe j[zdk fojk ns/ w?A nkgD/ xo she ukuh B/ nkgD/ pZfunK B{z SZv w/o/ Bkb iKdk ;h. Xow dZs nkgD/ nkfc; tZb Bk e[M pDk e/ T[jd/ ewo/ ftu d/ iKdk
ewok ;h T[j fi; ftu fJe wzik ;h s/ gj[zu frnk.'' nfijk toskU feT[A ehsk<'' N[odk jkb ewo/ ftu gj[zfunk sK ;ko/ ;h. id'A Skwh ;kY/ gzi ti/ ;ko/ nkfc;
ukdo ftSh j'Jh ;h. T[; d/ fJe ;okjDk ''w?A g[Zs nZi pj[s o[ZfMnk fojk fJ; fJj ;'udk j'fJnk wj/S wzi/ s'A T[m toeo fJe tkoh nkgDhnK ;hNK s'A E'VQk s'A nkgD/ xoK B{z ub/ iKd/ sK wj/S
th fgnk ;h. T[go UVQB bJh ;c?d bJh s?Bz{ b?D bJh ;N/SB BjhA nk yV'sk ns/ o'Nh ykD bZrk. T[j BjhA fijk T[m/ ns/ fco pfj rJ/. irs okw fJeZbk p?mk ezw eodk ofjzdk. T[; B{z
ukdo ;h. ewo/ d/ y{zi/ ftu w/i-e[o;h ;fenk. ukj[zdk T[; tb'A T[jd/ uku/ B{z e'Jh t/b/ th T[BQK fJ; soQK ehsk ;h id'A T[j gsk ;h Skwh S/ ti/ s'A gfjbK T[; B{z
oZyh j'Jh ;h. ''e'Jh rZb BjhA ukuk ih! w?A pZuk sebhc j't/. Xow dZs dk ezw t/yD bJh T[; Bkb xo b? ikD tkbh e'Jh Nokw BjhA fwb/
wj/S B{z e[M th ;wM BjhA nkJh. E'VQ/ ;h i' ebeZs/ ftu y' iKdk.'' go nrb/ fdB fJ; soQK BjhA nkfJnk ;h. rh. xo gj[zuD s/ okshA pjkdo T[; d/
T[; B{z nc;'; j' fojk ;h fe T[; B/ ''fet/A bZr fojk s?B{z xo ftu<'' j'fJnk. ni/ T[j Bjk e/ fsnko j'fJnk gfjb/ fdB jh Xow dZs B/ wj/S B{z ewo/ ftu T[; dk ykDk oZy iKdk.
nkgDh ukuh pko/ ns/ pZfunK pko/ B"eo Xow dZs B/ fJj ;tkb fMied/ j'J/ jh ;h fe pjkdo ewo/ nzdo nk e/ nekT[AN dk ezw ;zGkb fdZsk ;h. nkgD/ fJe wjhBk bzx frnk. Xow dZs
e'b'A feT[A Bk g[ZS fbnk. T[j u[gukg g[ZfSnk. p'fbnk, nkfc; ftu j?v pkp{ B{z ;Zd ;ko/ io{oh B/ i' th ezw T[;B{z fdZsk ;h T[j ;kok
p?Zv s/ b/N frnkHHHT[; dk fJe tkoh ''pj[s uzrk ukuk ih. fJj sK '';kfjp p[bk oj/ B/ BkSs/ bJh.'' ekri wzrtk wj/S B{z ikDekoh d/ fdZsh T[; B/ ;KG fbnk. T[; d/ nkT[D Bkb
wB ehsk fe fJj sK T[; d/ uku/ dk nkgDk xo j? fJ; ftu uzrk Bk bZrD fJj ;[D wj/S dk nzdo y[Sh Bkb ;h. nkfc; d/ tZv/ pkp{ uoB dk; dh fizw/
xo j?, T[j e'mh nzdo ik e/ ;G B{z fwb tkbh fejVh rZb j?.'' Go frnk ;h. oks dhnK ;'uhnK rZbK wj/S jo o'i ;t/o/ BkSsk eodk tkoh th xZN j' rJh ;h.
;ed?. go T[; B/ fJ; soQK BjhA ehsk. fJj efjzdk j'fJnk wj/S ;wM frnk pkjo fBeb rJhnK ;B. nkgDh p[oh ns/ Xow dZs dh eko ojhA nkfc; gj[zu fJe fdB id'A o'i tKr ;ko/ bzu
E'VQ/ fuo pknd T[jh B"eo ukj dk ;h fe T[; dk ukuk fezBk p/p; j? fJ; ;'u s/ T[; B{z nc;'; j'fJnk. uZgb gfjB iKdk. c/o sd/ jh xo tkg; w[Vdk id'A bJh ub/ rJ/ sK w[;bwkB ;'jDh fijh
eZg ns/ gb/N ftu uko fp;e[N oZy xo ftu. T[j sK nkg fJ; xo ftu T[j B"eo Bkb N[o fgnk/ Xow dZs dk ezw w[e iKdk. eJh tkoh e[Vh ;phBk B/ pkjo ikD bJh gsk BjhA
w[V nkfJnk, go fJ; tkbh T[j e[M BjhA feokJ/dko tKr ofjzdk, fe;/ d{i/ B{z fJ; y{p;{os vokfJzr-o{w ;h fi; d/ fJe Xow dZs T[; B{z ;kfJN s/ th b? iKdk feT[A d/o brk fdZsh ;h. c/o T[j nkgDh
p'fbnk, pZ; u[Zgukg d't/A uhiK wj/S xo ftu T[j mfjoD bJh fet/A nky e'B/ ftu T[jh vkfJfBzr N/pb fgnk ;h fiZE/ ez;NoZeSB dk ezw uZb fojk ;h. ;hN s'A T[mh. id'A T[j wj/S e'b'A bzxD
;kjwD/ oZy e/ tkg; ubk frnk. ;edk. T[j nkgDh p/p;h dh s[bDk uku/ fijVk ed/ T[; d/ pkp{ ih B/ t/fynk fszB uko fdB fJ;/ soQK bzx rJ/. bZrh sK T[; B/ jZE tXk e/ vZp/ d/ YZeD
wj/S B/ wzi/ s'A T[Zm e/ ewo/ Bkb dh p/p;h Bkb eoB bZrk. T[; B{z d'tK ;h. fi; s/ T[;/ soQK uko v'Ar/ ns/ ehwsh fJe fdB eko okjhA nkfc; B{z iKfdnK ftu E'Vh ;pih, ekri s/ ofynk fJe
nN?u pkEo{g ftu ik jZE-w{zj X'sk ns/ ftu e'Jh coe BjhA fdZf;nk. eokeoh ;ih j'Jh ;h. fgSbh ;hN s/ p?m/ wj/S B/ nkgD/ uku/ c[bek wj/S d/ N/pb s/ Xfonk ns/ fpBK
c/o T[j e[o;h s/ p?m/ j"b/-j"b/ ukj ghD ''g[Zs fe;/ uhi dh b'V j't/ sK ;ze'u e[M gbK ftu jh wj/S dh Bio N/ B{z fejk, e[M ej/ jkb ewo/ 'u'A pkjo fBeb
bZrk. T[; B{z ni/ th e'Jh rZb ;wM Bk eohA. fJj s/ok nkgDk jh xo j?.'' pb d/ frod p?m/ ftneshnK s/ x[zw ''ukuk ih i/ nkg B{z p[ok Bk bZr/ vkfJfBzr jkb tZb ubh rJh. wj/S sK
BjhA ;h nk ojh. ukj gh T[; B/ e'mh fJj nky Xow dZs nkgD/ ;tkb rJh, fiBQK ftu fJe e[Vh, fJe w[zvk, sK ebQ s'A w?A nkg/ nkfc; ufbnk Gkt/A T[; dh iKdh dh fgZm tZb t/ydk
nzdo ikD dk c?;bk ehsk sK fe T[j dk e'Jh itkp T[vhe/ fpBK ewo/ ftu'A fJe n"os ns/ Xow dZs ;h. T[j T[BQK ikfJnk eoKrk. j[D sK w?Bz{ ;ko/ okjK fojk go T[; B/ N[oh iKdh B/ w[V fJe
nkgDh ukuh B{z fwb bt/, nkgDh G?D pkjo ubk frnk. ftu'A e/tb nkgD/ uku/ Xow dZs B{z dk gsk uZb frnk j?.'' tkoh th wj/S tZb BjhA t/fynk.
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
ns/ Gok Bkb rZb eo t/y/. ''fJ; ftu efjD tkbh fejVh rZb gfjukDdk ;h. T[jdk fenk; j'oK bJh ''go feT[A g[Zso< s?B{z w/o/ Bkb n?;H ;keh
614 38487893848789
614 3848789
c'B
c'B
c'B 00614614038487893848789
c'B
Skw j' uZbh ;h. ;{oi fSg frnk j?. w?A ;G ;wMdk jK ukuk ih.'' th mhe ;h. T[BQK ftu'A fJe T[; dh ukuh iKfdnK e'Jh n"y wfj;{; j[zdh j?<'' c'B 614

46
46
46 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
46 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
46 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo

g[Zs s{z BK eNk b?
g[Zs s{z BK eNk b?
g[Zs s{z BK eNk b?
g[Zs s{z BK eNk b?
g[Zs s{z BK eNk b?
p;zsh jo wjhB/ dh gfjbh sohe B{z dk ;kwkB d/y e/ pj[s y[S j'J/. fgzv d/ g{ok j' frnk. nkt/rk.
Bt/A egV/ gk e/ fuZNk M'bk b? e/ nkgD/ ;ogzu B/ nkgD/ xo p[bk e/ e'mh tkb/ p;zsh dk xo tkbk s[o frnk. g[Zs g[fb; ns/ c"i d/ itkBK B/ jfEnko
Sjhd j'J/ itkB g[Zs d/ p[Zs nZr/ yVdh. ;odko dh ukj gkDh dh ;/tk ehsh. d{o ik e/ gVQB bZr fgnk. T[j xi w{X/ eoe/ nc;'; dk fprb tik e/
rZbK eodh s/ T[; p[Zs B{z nkgD/ ;kc e'mh tkb/ ;odko B/ ;ogzu B{z p/Bsh fJeZbh ofj rJh. p/Se w[zvk g?;/ G/i SwS/o dk dkj ;z;eko eo fdZsk. T[jdh
M'b/ Bkb ;kc eodh. ;kc eodh dhnK ehsh fe T[j w"e/ w"e/ fJ; gqhtko dk fdzdk go T[jBK g?f;nK Bkb g[Zso dk fusk B{z ;ogzu B/ p;zsh dk jZE brtk
nZyK frZbhnK j' iKdhnK. fJe xzNk fynkb oZfynk eoB. rohp dh ;/tk w'j s/ xo tkb/ dk ;jkok Bh fwbdk. e/ nZr bk fdZsh.
g[Zs d/ p[Zs Bkb rZbK eoe/ tkg; xo eoB tkb/ dh oZp ;[Ddk J/. ;kv/ pZu/ T[j fdB oks o'Adh ofjzdh. gfjbK gfjbK pknd ftu fJe c"ih nc;o B/
w[V iKdh. T[j T[; fdB ;kok fdB o'Nh fJjB{z pj[s :kd eod/ jB. ;kvh wK sK nKY r[nKY dhnK iBkBhnK p?m e/ gzukfJs B{z df;nk fe fJj B"itkB
Bk yKdh ;r'A gkDh gh e/ fdB bzxk id'A fJj ftnkjh rJh ;h E'VQ/ fdBK Yko; fdzdhnK ofjzdhnK. j"bh j"bh T[j pkeh d/ itkBK Bkb ;w[zdo ftu rSs
fdzdh. T[jdh fJ; joes B{z pZuk pZuk pknd gqb'e f;Xko rJh ;h. ed/ ed/ th xZN j' rJhnK. eo oj/ ;h fe nukBe j'o d[SwD dh
ikDdk ;h. e'Jh th T[;B{z N'edk BjhA n;hA E'v/ fgzv r/Vk wkod/ fojk eoKr/. SwS/o dk d';s i' T[jd/ Bkb Gosh N[eVh B/ fJjBK go ckfJo eo fdZs/ fi;
;h. f;nkD/ pzd/ s/ shthnK nkgD/ wB fJj rZbK eoB s'A pknd e'mh tkbk j' e/ frnk ;h T[jdh wK wo rJh T[j Bkb feSsh ftu d' itkB Sjhd j' rJ/
nzdo j'ek io{o b?Ad/ oj/. ;odko s/ ;odkoBh tkg; w[V rJ/. nkgDh wK eoe/ gzdoK fdBK dh S[ZNh b? fijd/ ftu s[jkvk B"itkB SwS/o f;zx
p;zsh fJe rohp gqhtko dh ;[BZyh p;zsh nkgD/ pZu/ B{z uzrk d/yGkb e/ nk frnk. ;wK eZY e/ T[j SwS/o dh th ;h. ;ko/ nkgD/ nkgD/ xoK B{z ub/
Xh ;h. T[jdk iBw wK pkg dh tv/oh eoe/ gkbdh ojh. T[jd/ j'o e'Jh pZuk wK B{z th fwbD nk frnk. T[; d/ d';s rJ/. pknd 'u fgzv dh gzukfJs B/ wsk
T[wo 'u j'fJnk ;h. ;e{b gVQB/ gk fdZsh. Bk j'fJnk. p;zsh dk xo tkbk pzs okw s'A p;zsh B{z gsk ufbnk fe SwS/o sK gk e/ SwS/o f;zx dk p[Zs bkT[D dk
eoB?b f;zx tihokpkd
eoB?b f;zx tihokpkd
eoB?b f;zx tihokpkd
eoB?b f;zx tihokpkd
eoB?b f;zx tihokpkd
j'fSnko j'D eoe/ jkD dhnK e[VhnK i' ezgBh 'u ;/tkdko dh fvT{Nh fBGk c"i 'u Gosh j' e/ frnk J/ Bk fe e'Jh c?;bk ehsk.
T[jd/ Bkb r{VQk ;pzXg[Dk eodhnK. wK fojk ;h T[j pkjbk u[;s ubke BJhA j'o e'o;. fJj rZb ;[D e/ p;zsh B{z pj[s d' wjhB/ ftu u"e 'u SwS/o f;zx
pkg fdjkVh i'sk eoe/ xo dk r[ikok ;h. nkgDh w"i w;sh 'u ofjD tkbk d[y j'fJnk. ''eh b'V ;h S/fonk Gosh dk p[Zs bk fdZsk frnk ns/ jo ;kb nkgD/ M'b/ Bkb ;ko/ p[Zs B{z ;kc eodh
eod/. xo fJe rK oZyh j'Jh ;h sK i' pzdk ;h. xo T[j ;wK eZYe/ yZvk go y/ j'D dh. s{z sK M{m th wK B{z p'fbnk ;h T[; d/ BK s/ e'Jh Bk e'Jh gq'rokw s/ rZbK eodh ofjzdh, ''g[Zs j[D sz{ ed'A
nkt/Ark BK eNtk e/HHH<''
xo dk ukj gkDh ubdk oj/. p;zsh ; ukdoK p[[DB dk ezw eo Svdk. oks fe w? e'Jh e'o; eoB frnk jK. fJjd/ eotkfJnk ikD bZrk. gfjbh skohe
c'B L
c'B L 48 241242
c'B L
c'B L 048480241242241242
d;thA iwks eoe/ jN rJh. nrb/oh B{z fJe xzNk s/ ;t/o/ ;kio/ T[m e/ d' Bkb'A sK xo nZXh yk b?Ad/. d{o gqd/;K B{z p;zsh fsnko j' e/ p[Zs e'b nk iKdh. c'B L 4848 241242241242
gVQkJh tk;s/ Sfjo ikDk g?Adk ;h. xo xzN/ T[j rZvh go ezw eodk ;h. p;zsh 'u ik e/ o[bD Bkb'A. fJE/ th sK pE/o/
go'B' j? Bh ;h. E'VQhnK fijhnK e[VhnK ftjb/ ;w/A BVhnK tkbk ezw eoe/ nkgD/ ezw gJ/ J/. e'o; th pE/o/ j?r/. T; B/
Sfjo brhnK pkeh fJjd/ tKr jN xo tkb/ dh wdd eo fdzdh. fgzv 'u jZNhUA bckck wzrtk e/ nkgD/ w[zv/ B{z
T[j
T[j
T[j
T[j
T[j
rJhnK. yZvh tkbk ezw j'o e'Jh BjhA eodk. y/; fuZmh fby fdZshHHH
T[j uVQd/ ;{oi dh gfjbh foSw ;h
wK pkg B{z j[D p;zsh d/ foSs/ pko/ iK ukdoK d/ p[BD dk fj;kp p;zsh fgnko/ SwS/o,
;oxh t/b/ u'rk u[rD iKd/ rhs dh soBw
fceo j'D bZr fgnk. pkg Sfjo fdjkVh nkg oZydh. Bed g?;/ Bk j'D eoe/ eJh s/oh wK tb'A Y/o ;kok fgnko. g[Zs
;[owJh pZdbh dk fefonk gfjbk ;{jk pbdk jkT[ek
frnk ;h o;s/ 'u T[jB{z fJe NoZe B/ xo jkVh ;"Dh d/ dkfDnK go eok gfjbK sK s{z ;kE'A M{m p'b e/ pj[s tZvk
e[ub fdZsk. p;zsh pkg pkjoh j' rJh. fdzd/. r[Bkj ehsk. s?Bz{ c"i 'u Gosh j'D dh id'A th gbe y'bdh
xo dk r[ikok ubDk n"yk j' frnk. p;zsh dk w[zvk d;thA eo frnk. eh io{os ;h. fJeZbk g[Zs ed/ Gosh Bh Bzw pD ftSdh
;so ;so tfjzdh Bdh
NoZe tkb/ s'A i' g?;/ fwb/ ;h dbkbK s/ p;zsh j[D T[;B{z e'Jh e'o; eokT[Dk j[zdk i/ T[jB{z xo/ ;[y ;j{bsK fwb ikD.
c[ZbK B{z wfjeK dh nrB fbZgh tzvdh
g[fb; tkfbnK B/ tzv bJ/. f;oc d' ukj[zdh ;h. fJe fdB T[j nkgD/ d';sK fJZE/ fejVk e'Jh xkNk ;h. g{oh Bk ;jh
Bjk e/ fBebdh sK nzpo v'bd/
jiko o[gJ/ p;zsh dh wK d/ jZE Xoe/ Bkb nzpkb/ Gosh j'D ubk frnk. gzi nZXh o'Nh yk e/ r[ikok eo b?Ad/. s/ok
fejk GkJh j[D GkDk wB s/ ;po eo'. d';sK ftu'A uko d';s c"i ftu Gosh j' pkg s/o/ d{o j'D ekoB nzdo'A nzdo M{odk frZb/ fuZN/ fi;whA pZdb xNktKA 'u'A uzB Mked/
wkbe B/ fJsB/ jh fds/ ;h i' E'B{z d/ rJ/ fiBQK 'u p;zsh dk w[zvk SwS/o f;zx M{odk fpwko j' e/ s[o frnk. s?Bz{ T[jd/ tkb Szvdh sK gops ezpdk
Bdh dhnK tb yKdhnK bfjoK 'u v[Zfpnk ;zrhs ;h T[j
fdZs/. p;zsh dh wK j'o eo th eh ;edh th ;h. gfjbK sK SwS/o f;zx B/ nkgD/ s[o ikD dh fuZmh th gkJh ;h go s{z Bk
tzrK BfSnk iKdhnK
;h. xo BjhA df;nk fe T[j Gosh j' frnk nkfJnk. j[D w?A fJeZbh fizd do do
id T[jdhnK d[ZX fuZNhnK ebkJhnK 's/ y/vdhnK
wktk XhnK B/ fgzv dhnK d' seV/ j?. dhnK m'eoK ykD tk;s/ ofj rJh. w/ok
xoK dhnK e'mhnK dk ezw ;KG fbnk. fJe fdB T[j nkgDk ;kwkB N?uh th eh gsk ed'A p[bktk nkt/ fco g[Zs T[jdh MKioK dh SDeko 'u'A ftShno c[zekod/
fJe xo sK T[j fszB/ tes ykDk th 'u gk fojk ;h. T[jdh wK p;zsh B/ s{z fe; y[Sh ftu c"i dh B"eoh eodk fgzv d/ rGo/fNnK dhnK nZyK 'u
so;dk T[BhAdok ;h T[j
pDk fdzdhnK id'A fe fJe e'mh dh f;oc g[ZfSnk, ''t/ S/fonk nkj N?uh ftu egV/ fco/Ark. s/o/ ukn fe; B/ d/yD/. e"D s/
nb;h d/ c[ZbK s/ Nfjedk j[;B dk fJfsjk;
;ckJh eodhnK. pj[sk ezw p;zsh jh feT[A gk fojk J/A< fes/ e'o; eoB ikDk o/ pZfunK Bkb bkv bvkJ/rk< eJh
eodh ns/ T[;dh wK e'Jh wkVk w'Nk J/HHH<'' tkoh ;'udh ;'udh M{oh ikBhnK pJh s?Bz{ nBko dhnK vkbhnK s/ sodk ijkB
T[sbk ezw eo Svdh. d't/A gqhtko d'jK ''jK p/p/, n;hA eJh d';sK B/ pzpJh gVQke/ pV/ ;[gB/ bJ/ ;h. ;kB{z ;[y fwb/ ozrK dk Brwk ;h T[jdh fJe fJe ndk dk Bj'ok
Bkb fgnko Bkb toskU eod/ ;B. ik e/ e'o; eoBk j?. j[D w?A T[E/ ik e/ rk. ;kvk tXhnk y[ShnK Gog{o NZpo rbhnK 'u w'oK dh nZbV g?b ;h
p;zsh dh wK dh f;js fdB go fdB e'o; g{ok eoKrkHHH.'' j't/rk. nZi w?A eh d/yD bZr gJhnK. nzphnK dh o[Zs/ e'fJb dk jkT[ek ;h T[j
fgzv d/ n;wkB s/
frodh ik ojh ;h. T[j j[D e'mh BjhA SwS/o B/ g{ok M{m p'fbnk s/ nkgDk g[Zs ni/ th t/bk ;zGkb b? BK eNk e/
w[zfvnK bJh u"dthA d/ uzB dk sobk ;h
iKdh go p;zsh T[jd/ bJh d' NkJhw o'Nh ;kwkB pzBQ fbnk. T[jd/ pkg B/ f;oc xo nk ik. fJZE/ jh e'Jh S'Nh w'Nh B"eoh
G/i fdzdh. ;t/o/ T[j nkgDh wK B{z ukj fJzBk jh g[ZfSnk, ''S/fonk, fJZE/ BV/ s/ eo bthA. s/o/ pkg tkbh ezgBh 'u ubk nzfrnkoK dh N'o tork nkyoh ykp
d/ e/ ezw s/ ubh iKdh. fJe xo'A d' ;/o V/ Sfjo 'u Bh e'Jh e'o; j[zdk< n?vh d{o ikJhA. w?A fJj ys s/o/ d';s d/ jZE xZb f;yo d[gfjo tKr pbdk
okjK d/ o[ZyK B{z bZrk ;okg ;h T[j
d[ZX th T[j xo b? nkT[Adh. pkjbk e'o; j[zdk J/. xo dh sZsh u'gVh ojh jK. yZs fwbd/ ;ko ;kjp B{z ;b{N
sghnK dk N[ZNk nX{ok sg
fJe fdB p;zsh dh wK s[o rJh s/ o'Nh ykt/A s/ Skw B{z nkgD/ xo g? e/ gVQ wko e/ BK eNtk bJhA fe w/oh wK xo
p;zsh fJeZbh ofj rJh. T[jd/ bJh sK th bt/AHHH.'' fJeZbh J/. p; c/o s/o/ ;kjp B/ s/ok BK fNZb/ s/ BZudh i'rhnK dh ukjs
ijkB ;[zBk j' frnk. T[jB/ fJe e'mh SwS/o B/ nkgD/ pkg dh rZb dk eZN d/Dk J/ s/ s{z ibdh xo nk g[Zs S/ ;hs ;w[zdo 'u v{zxh v[Zp woB tkbh
dk ezw SZv fdZsk. f;oc fJe e'mh dk e'Jh itkp Bh fdZsk. T[jB/ nkgD/ wK fonkHHH.'' nzfrnkoK u ;Vdh Bdh ;h T[j
jo o'z T[j nkgDh noz ftu
ezw fi; ftu T[;B{z fszB tes ykDk pkg d/ g?ohA jZE bk e/ c"i ftu gj[zu s?B{z T[vhedh s/oh wK.
fJe mzYk mko uzB fbydh
pDkT[Dk g?Adk. wkbeK B/ T[jB{z nkgDh frnk. wK pkg B{z T[jd/ ftS'V/ dk ekch p;zsh B/ fuZmh fby e/ T[jd/ d';s
f;skfonK B{z fi;w 's/ oZy oZy pkbdh
p[ZYh wK d/ gk; jh gkT[Dk S[o{ eo fdZsk. d[y j'fJnk. p;zsh B{z sK fdB oks BhAd B{z cVk fdZsh s/ fJzB/ j";b/ Bkb ezw
p[ZYh wK B{z xZN fdydk s/ ;[Ddk th th Bk nkT[Adh. fJe' ;jkok T[j th d{o eko eodh ojh fe w/ok g[Zs j[D ibdh c[ZbK B{z nzrK s/ wb wb nZr bkT[Adh
xZN ;h. p;zsh B{z T[jBz{ oks Go fgSkp ubk frnk. SwS/o d' jcs/ pknd wK c"i 'u'A BK eNtk e/ xo tkg; nk ikt/ B/fVUA dh bzxd/ o[Zy th X[yD bZrd/
w[ZS-c[ZN fdB :kdK 'u sVcd/ p/u?B ofjzd/
eokT[D bJh T[mDk g?Adk. pkg B{z fuZmh gk fdzdk. T[jd/ ftu j'oBK rk.
oksK 'u nZpVtkj/ T[Zmd/ ;kj
;wK bzxdk frnk p;zsh dh T[wo rZbK d/ Bkb Bkb wK pkg s'A ftSV/ fuZmh G/ih B{z eJh wjhB/ bzx rJ/.
nZyK wb wb jZE'A T[Zv rJ/ ;[gB/ Gkbd/
thj ;kb s'A T[Zgo j' rJh. e'mh tkfbnK ikD dk fieo th eodk ofjzdk. SwS/o B/ th w'VtK itkp BjhA G/fink.
B/ fJe rohp w[zvk bZG e/ T[jdk ftnkj ''p/p/ w?A E'B{z pj[s :kd eodk ofjzdk p;zsh B{z fceo j'D bZr fgnk. j'fenK T[jd/ fi;w dh y[Sp{ fgzv d/ fgzv/ s/ ;o{o fSVedh
eo fdZsk. w[zvk fe;/ ezgBh 'u ;/tkdko jK. fJZE/ w/o/ e'o; dh gVQkJh tXhnk 'u T[j phwko ofjD br gJh. ezw B{z pdB dhnK ;{jhnK wudhnK bgNK
nXw'J/ ;[gfBnK d/ okj o'edhnK
bZfrnk j'fJnk ;h. e'mh tkfbnK B/ i' ub ojh J/. w/o/ d';s th w/o/ Bkb GoktK fdb Bk bkfJnk eo/. nKY r[nKY 'u
SowhbhnK BzoK gbeK y'bdhnK
;odk ;h dki th d/ fdZsk. w[zvk fJeZbk tKr ofj oj/ B/. T[BQK dk w?Bz{ pj[s Bk p?fmnk eo/.
j[;B 'u'A uzBD wfjeK T[ZvdhnK SowkT[AdhnK
;h. tZvh G?D ftnkjh j'Jh ;h. wK pkg ;jkok fwfbnk ofjzdk J/. pkg{ B{z efj fJe fdB g[fb; tkbk p;zsh d/ xo
j? Bh ;B. d/JhA fe T[j nkgDh f;js dk fynkb ;[B/jk d/ frnk fe nZi c"i d/ pzd/ SwS/ nZr mo/ gkDh dk jVQ wzrdh
p;zsh B/ f;nkDg Bkb nkgDk xo oZfynk eo/. yZvh dk ezw xZN eo d/t/. o dh bkS b? e/ nk oj/ B/. fJj ypo ShS/ fsVed/ pB/o/ Bht/A j[zd/
nzrVkJhnK pKjK 'u'A nkgj[dohnK j' j' feodhnK
s'o fbnk. xo dhnK b'VK nB[;ko uhiK nkokw Bkb B"eoh eodk oj/. fe;/ fe;w ;[Dd/ ;ko p;zsh gkrb fijh j' Jh. ;ko/
o/Sw gZN eZiD sB s'A pb pb feod/
th pDkT[DhnK S[o{ eo fdZshnK. T[; dk fceo Bk eo/. w/o/ Bkb d/ d';s th fgzv 'u ;'r c?b frnk. b'e p;zsh d/
fSD-fSD T[jd/ dzdk;/ jZ;d/ e[M dZ;d/
dk xo tkbk pzs okw pVk jh Xhwk tXhnk e'o; eo oj/ B/. p/p/ w?A ibdh xo fJeZm/ j'D/ S[o{ j' rJ/. B/V/ s/V/ d/
w[zvk ;h. T[j fe;/ Bkb jbhwh 'u rZb ibdh fuZmh fby fdnk eoKrk. uzrk p/ foSs/dkoK B{z ;[B/j/ xZb fdZs/. fgzv dh eEk ejkDh T[BhAdoh oks dh
eodk s/ ed/ th fe;/ Bkb r[Z;/ 'u Bh p/ uoB gqDkwHHH.'' gzukfJs B/ nZr/ j' e/ SwS/o dh bkS dk B?DK d/ sho e[nko/ ;hB/ ftzBd/
efjoK dh wVe r[Nedh T[jdhnK r'ohnK fgziDhnK s/
j[zdk. d'jK dk fgnko d/y e/ nKY r[nKY fgnko s/ ;B/j GohnK fuZmhnK SwS/ dkj ;z;eko eoB dk ezw UN fbnk.
f;sko/ feod/ id'A jZ;dh
d/ b'e th j?okB j[zd/ ;B. T[BQK B/ T[BQK o jcs/ 'u fbydk ofjzdk go T[jB/ fuZmh Sfjo dh g[fb; Bkb ;h. c"ih NoZe
okj fBZyod/ fiXo'A dh bzxdh
d'jK B{z ed/ bVd/ j'J/ BjhA ;h d/fynk. 'u fJj fieo G'ok th Bk ehsk fe T[j 'u SwS/o dh bkS B{z fJe bZeV d/ pe;/
nZm ;kbK pknd T[BQK d/ xo fJe fJe c"ih Gosh nkfJnk j'fJnk J/. 'u gk e/ oZfynk j'fJnk ;h. T[; T[Zgo itkBh o{g uVQdk c[ZbK o[ZsK B{z
bVe/ B/ iBw fbnk. d'jK ihnK dh y[Sh fJe fdB pzs okw B{z nukBe p[yko c[Zb th oZy/ j'J/ s/ fsozrk Mzvk th ;h. p{j/ dhnK ftobK 'u'A jkD gSkDdh
nDtkj/ tkbK dh tND/ tkbh T[wo
d/yD tkbh ;h. nKY r[nKY 'u bZv{ uVQ frnk. p[yko Bw{BhJ/ ftu pdb pe;k SwSkB xkN ik e/ bkfjnk
wfjzdh dh g"D tork j[bkok
tzv/ rJ/. foSs/dkoK ftu th vZp/ tzv/. frnk. fJe d' vkeNoK s'A d[nkJh p{Nh frnk. p;zsh B{z SwS/o dk w{zj fdykT[D
;[rzXhnK v'bdh gtB
tXkJhnK b?D tkfbnK B{z o[fgnk d[ o[gJ/ b?Adk fojk. fJe oks T[jB{z n"y/ n"y/ ;kj bJh c"ih s/ gzukfJs b? e/ ik oj/ ;h go
d/ e/ s'o fdzd/. g/fenK 'u e'mh tkfbnK nkT[D/ n"y/ j' rJ/. p;zsh ftukoh nZXh p;zsh BjhA wzB ojh ;h. T[j tko tko nZvhnK Bkb f;sko/ GzBdh
B{z th bZv{ G/i/ J/. T[BQK B/ S{Se 'u ekch oks B{z eh eodh. pZ; nZXh oks s'A pknd efj ojh ;h fe fJj w/ok g[Zs SwS/o e[nkoh fjZe dh gfjbh X[ydh ohM ;h T[j
nwoihs NKvk
nwoihs NKvk
nwoihs NKvk
e[M d/ fdZsk ;h. T[BQK dk pZu/ s/ p;zsh T[jB{z ;kj nkT[Dk pzd j' frnk s/ T[j BjhA j?. T[j sK BK eNtk e/ jh nwoihs NKvk
nwoihs NKvk

47
47
47 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
47 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
47 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
fJNbh
fJNbh u gzikph B"itkB dh w"s, 9u gzikph B"itkB dh w"s, 9
fJNbh u gzikph B"itkB dh w"s, 9
fJNbh 'u gzikph B"itkB dh w"s, 9u gzikph B"itkB dh w"s, 9
fJNbh
e'o'BktkfJo; wjkwkoh u ;kT{dh
e'o'BktkfJo; wjkwkoh u ;kT{dh
e'o'BktkfJo; wjkwkoh u ;kT{dh
e'o'BktkfJo; wjkwkoh u ;kT{dh
e'o'BktkfJo; wjkwkoh u ;kT{dh
wjhfBnK d/ pZu/ f;o'A T[Zfmnk fgU dk jZE
wjhfBnK d/ pZu/ f;o'A T[Zfmnk fgU dk jZE
wjhfBnK d/ pZu/ f;o'A T[Zfmnk fgU dk jZE
wjhfBnK d/ pZu/ f;o'A T[Zfmnk fgU dk jZE
wjhfBnK d/ pZu/ f;o'A T[Zfmnk fgU dk jZE
nop d/ jZE bZr/ d' tZv/ y
nop d/ jZE bZr/ d' tZv/ y
nop d/ jZE bZr/ d' tZv/ y
nop d/ jZE bZr/ d' tZv/ yzkB/kB/ kB/kB/ kB/
nop d/ jZE bZr/ d' tZv/ y
dkoh f;oc 3 ch;dh jh j?. ;kT{dh nop
d/S dk gfjbk ftzv gkto gbKN pDkT[D
's/ th ezw eo fojk j?. fJj Bt/A y/so
;kT{dh d/ fJjBK ftzv e'ohv'oz ftu jh
;fEs jB. ;kT{dh d/ T[Zsoh fjZ;/ ftu
nb-iT{c ftu ;ekek gkto gbKN
pDkfJnk ik fojk j? fi; dh bkrs
302 nop vkbo j?. ;kT{dh nop T[Zsoh
fjZ;/ ftu nkgDh nfGbkSh :'iBk
wsbp fB:'w Bkw Bkb fJe ;wkoN
Sfjo pDkT[D ik fojk j?, fi; dh bkrs
500 nop vkbo j?. fJj ikovB ns/
fw;o dh ;ojZd Bkb bZfrnk j'fJnk
j't/rk. fJ; Sfjo ftu GftZy d/ eJh
wjZstg{oB T{oik gqki?eN 's/ th ezw
j't/rk.
fgSb/ wjhB/ jh, fJZE/ 5 nop vkbo
dh bkrs tkb/ rqhB jkJhvq'iB gbKN
pDkJ/ ikD dh x'SDk ehsh rJh ;h.
fonkd (fpT{o') e'o'BktkfJo; j?. Bkb jh 1H1 fwbhnB feT{fpe c[ZN
nfij/ ftu s/b ns/ r?; Gzvko fwbDk o'w (fpT{o') phs/ fdBhA fJNbh d/ Sfjo thB; d/ B/V/ sothi' ftu ofjzd/ gzikph
wjkwkoh d/ ftu ;kT{dh nop d/ jZE r?; fBeb ;edh j?.
;kT{dh nop d/ gkto frqv d/ bJh fJe B"itkB wBdhg f;zx okDk dh w"s j'D dk ;wkuko gqkgs j'fJnk j?. T[j gzikp d/
fJe tZvk yzkBk bZrk j?. ;kT{dh nop nokwe' r?; ns/ UJ/ chbv s'A fwbD
okjs Goh ypo j?. d[Bhnk d/ ;G s'A fzbQk csfjrVQ ;kfjp s/ sfj;hb ywkD'A d/ Bkb bZrd/ fgzv wB?bk dk ofjD tkbk
dh ;oekoh s/b ezgBh ;kT{dh nokwe' tkb/ s/b, r?; ns/ ezv/;/N r[DtZsk dh
tZvh s/b fBo:kse ezgBh B/ nkgDh ;h.
B/ okiXkBh d/ T[Zsoh fjZ;/ ftu d' Bt/A iKu eoBh S[o{ eo/rh. fgqz; npd[Zb nihz
xo/b{ b'VK d/ bJh r?o otkfJsh r?; fJ; ;pzXh ikDekoh fdzd/ j'J/ fwqse d/ Gok gqdhg f;zx B/ dZf;nk fe T[BQK dk
s/b ns/ r?; Gzvko y'i/ jB. ;kT{dh d/ B/ dZf;nk fe s/b ns/ r?; Gzvko d/
GzvkoK dhnK ;zGktBktK B{z bZGDk S[o{ Gok fi; dh T[wo 34 ;kb ;h, fgSb/ fszB jcfsnK s'A bhto ftu ;'z nkT[D ekoB
T{oik wzsoh fgqz; npd[Zb nihz B/ fJbke/ ns/ nkeko dk ;jh gsk
eo fdZsk j?. fJ;/ wjhB/ s[oeh B/ th j;gskb ftu fJbki eotk fojk ;h. wBdhg nkgD/ fgZS/ gsBh ns/ 9 wjhfBnK
nfXekos gq?Z; J/iz;h (n?Z;HghHJ/H) d/ brkT[D d/ bJh j'o y{j g[ZN/ ikDr/.
ekbk ;kro ftu T{oik dk Gzvko dk p/Nk SZv e/ fJj ckBh ;z;ko B{z nbftdk efj frnk j?.
zohJ/ n?stko B{z fJj ikDekoh fdZsh. fgqz; B/ d/S B{z y[Sjkbh d/D d/ bJh y[dk
y'fink. s[oeh d/ okSNogsh o/;/g s?ng wBdhg fgSb/ 10-11 ;kbK s'A fJNbh ftu ofj fojk ;h ns/ T[; dh gsBh s/
nb-iT{c fJbke/ ftu ;fEs r?; dk S[eohnk ndk ehsk. ;kT{dh nokwe'
nod"D B/ fJ; B{z s[oeh d/ fJfsjk; dh pZuk th T[; d/ Bkb jh ;B. T[j fJNbh ftu wZSh ckow ftu ezw eodk ;h. wBdhg
Gzvko B{z jdps nb-jiok r?; chbv d[Bhnk dh ;G s'A tZvh s/b ezgBh j?
;G s'A tZvh e[dosh r?; dh y'i dZf;nk dh nukBe w"s Bkb fJNbh ns/ gzikp ofj oj/ d';sK s/ foSs/dkoK ftu ;'r dh
ns/ T[Zsoh ;ojZdh fJbke/ d/ s/b Gzvko ns/ d[Bhnk ftu o'zkBk s/b T[sgkdB
;h. fJ;sKp[b ftu gq?Z; ekBcoz; bfjo j?.
B{z npoe nb skb{b dk Bkw fdZsk d/ wkwb/ ftu ;G s'A nZr/ j?. fJ; dk
eofdnK no"dD B/ fejk ;h fe s[oeh
frnk j?. fgqz; npd[Zb nihz B/ gq?Z; J/ ;G s'A tZvk pkzko J/Shnk j? fiZE/
d/ cs/j Bkwe fvqfbzr ijkz B/ 320
iz;h n?Z;HghHJ/H Bkb rZbpks ftu e'o'BktkfJo; wjkwkoh s'A gfjbK fJ;
t?Be[to L p/p/ B/ wBkfJnk 1
t?Be[to L p/p/ B/ wBkfJnk 1
nop feT{fpe whNo e[dosh r?; Gzvko t?Be[to L p/p/ B/ wBkfJnk 1 6tK iBw6tK iBw
t?Be[to L p/p/ B/ wBkfJnk 106tK iBw6tK iBw
t?Be[to L p/p/ B/ wBkfJnk 1 6tK iBw
dZf;nk fe jdps nb-jiok chbv d/ dk 70 ch;dh fBo:ks j[zdk ;h.
N{Bk-1 y{j ftu gkfJnk j?. nod"D B/
nb ;okok foitkfJo s'A 16 fwbhnB t?B/z[J/bk d/ pknd ;kT{dh nop d/
fejk ;h fe ;kvk T[d/S ekbk ;kro s'A
feT{fpe c[ZN o'zkBk dh do Bkb e[dosh e'b ;G s'A tZX gqwkfDe s/b Gzvko jB.
r?; eZY e/ 2023 sZe fJ; B{z tos'A
fdB, dZf;nk f;js:kph dk ok
fdB, dZf;nk f;js:kph dk ok
fdB, dZf;nk f;js:kph dk ok
r?; fBebh j? ns/ fJ; Bkb 1944 p?ob d[Bhnk Go d/ Gzvko ftu ;kT{dh dh fjZ;/ fdB, dZf;nk f;js:kph dk okz
eoB dk j?. nod"D B/ fejk ;h fe s[osh fdB, dZf;nk f;js:kph dk ok
ezv/B;/N; th fBefbnk j?. T[ZE/ npoe dkoh 17H2 ch;dh j?. Gkt/Afe ;kT{dh d/
B{z g{oph G{wZX ;kro s'A y[Sypoh dh nk;
nb-s[b{b s'A o'z eohp 3,189 p?ob e'b s/b d/ w[ekpb/ r?; Gzvko xZN j?
j?. fJ; fJbke/ ftu th s[oeh r?; dh
nop ;[go bkJhN eo{v fBeb ;edk ns/ rb'pb r?; Gzvko ftu T[; dh fjZ;/
y'i eo fojk j?.
nwoheh ftfrnkBhnK dh u/sktBh, e'o'Bk
nwoheh ftfrnkBhnK dh u/sktBh, e'o'Bk
nwoheh ftfrnkBhnK dh u/sktBh, e'o'Bk
nwoheh ftfrnkBhnK dh u/sktBh, e'o'Bk
nwoheh ftfrnkBhnK dh u/sktBh, e'o'Bk
t?e;hB dh f;oc fJe v'
t?e;hB dh f;oc fJe v' Bkb pukn w[ Bkb pukn w[
t?e;hB dh f;oc fJe v'z Bkb pukn w[ Bkb pukn w[Sebeb ebeb eb
t?e;hB dh f;oc fJe v'
t?e;hB dh f;oc fJe v' Bkb pukn w[
tkfSzrNB (fpT{o') e'o'BktkfJo; t?e;hB ;pzXh nwohek
d/ ftfrnkBhnK B/ BtK dkntk eo e/ d[Bhnk B{z j?okB eo
fdZsk j?. nwoheh ftfrnkBhnK B/ u/sktBh fdzd/ j'J/ fejk
j? fe e'o'Bk Bkb bVB bJh t?e;hB dh f;oc fJe v'z ekch
BjhA j't/rh. ftfrnkBhnK dk efjDk j? fe b'eK B{z tkfJo;
s'A puD bJh 2 v'z dh b'V g? ;edh j? ns/ fJjh ;G s'A
tZvh u[D"sh j?. t?AvofpbN :{Bhtof;Nh dh j?bE gkfb;h
gq'c?;o vkeNo e/bh w{o B/ fejk fe fJ; ftu e'Jh d' okJ/
BjhA j? fe fJj ;G s'A tZvh u[D"sh pD e/ ;kjwD/ nkt/rk.
fJj wB[Zyh fJfsjk; dk ;G s'A tZvk NhekeoB gq'rokw j't/
rk. fJ; B{z g{ok eoB bJh pj[s fwjBs eoBh gt/rh.
fJZE/ dZ; dJhJ/ fe nwohek ftu e'o'Bk t?e;hB B{z pkzko
sZe fbnkT[D bJh 'nkgo/SB tkog ;ghv' uZb fojk j?.
fJ; d/ sfjs S/ ckowk;{Nheb ezgBhnK B{z okSh fdZsh rJh
j?. fJjBK ftu'A d' ezgBhnK w'voBk ns/ ckJhzo jB, fijBK
d/ t?e;hB c/z-3 NqkfJb 's/ jB. d't/A ezgBhnK 30 jzko
tkbzNhnoK B{z t?e;hB dh 2 v'z d/ ojhnK jB. w'voBk 28
fdB d/ pknd sK ckJhzo 21 fdB d/ pknd d{ih v'z d/t/ v?bNk (fpT{o') t?Be[to ftu ofjD tkbh bk bKvh BK dh p/p/ B/ nkgDk 106tK
iBw fdB wBkfJnk s/ dZf;nk fe T[j d'-d' wjkwkohnK d/y u[Zeh j?. T[; B/
rh. n?;Nq/i/B/ek fJ; wjhB/ c/z-3 NqkfJb B{z S[o{ eo ;edh
dZf;nk fe ;Zuk fgnko s/ uzrk ykD-ghD fJB;kB dh T[wo bzph eo fdzdk j?. T[;
j?. fJ; d/ c/z-1 ns/ c/z-2 NqkfJb d/d" okB d' v'z 28
B/ dZf;nk fe f;js:kp ofjD bJh T[j jo o'z ;t/o/ fBzp{ s/ Sfjd tkbk gkDh ghAdh
fdBK d/ d"okB fdZsh rJh.
B'tkt?e; B/ jkb/ c/z-3 NqkfJb B{z S[o{ eoBk j? go fJ; j?.
B/ gfjb/ NqkfJbK ftu tkbzNhnoK B{z t?e;hB dhnK d' v'z id bk dk iBw j'fJnk T[; ;w/A gfjbk ftSt :[ZX S[o{ j'fJnk ;h. 1914 ftu
t?Be[to ftu izwh bk B/ phs/ fdB nkgDk 106tK iBw fdB wBkfJnk s/ dZf;nk
fdZshnK ;B. ikB;B n?Av ikB;B d/ c/z-3 NqkfJb ftu
fe T[j d{ih tko wjkwkoh d/y ojh j?. e'o'Bk tkfJo; s'A gfjbK nkJh wjkwkoh B/ th
e[M b'eK B{z fJe v'z fdZsh ikt/rh ns/ T[ZE/ e[M B{z t?e;hB
fJzM jh jkjkeko wukJh ;h.
dhnK d' v'z fdZshnK ikDrhnK. d{i/ gk;/, ;kB'ch B/ jkb/
sZe fJ; rZb dh x'SDk BjhA ehsh j? fe T[j tkbzNhnoK B{z 1918 ftu c?b/ cb{ wjkwkoh pko/ T[; B{z pj[sk e[M :kd BjhA go T[; B/
t?e;hB dh fJe v'z d/t/rk iK d'. r"osbp j? fe toswkB dZf;nk fe T[; d/ gfotko tkb/ ne;o rZbK eod/ ;B fe T[j pj[s vokT[Dk d"o
;h.
ftu d[Bhnk Go ftu N?;fNzr feZN, ghHghHJhH feZN ns/
T[; B/ bt w?foi eotkJh ;h. T[; B/ dZf;nk fe ftnkj d/ 40 ;kbK pknd T[;
d{ihnK zo{oh uhzK dh ewh j?. fJ; d/ fJbktk d' tko
d/ gsh dh w"s j' rJh s/ T[; dhnK :kdK Bkb pshs ehsk. T[BQK d/ d' pZu/ jB. j[D
NhekeoB dk gq'rokw ubkT[Dk d[Bhnk Go d/ d/SK d/ ;kjwD/
fJe tZvh u[D"sh pD e/ T[Go/rk. T[j d' g'fsnK dh dkdh s/ d' pZfunK dh gVdkdh pD u[Zeh j?.

48
48
48 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
48 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
48 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
Nogsh u'D fiZsD bJh Nozg d/ dkn-g/u, ed/
Nogsh u'D fiZsD bJh Nozg d/ dkn-g/u, ed/
e?B/vk L e'o'Bk tkfJo; ekoB e?A;o
e?B/vk L e'o'Bk tkfJo; ekoB e?A;o ok ok ok ok okSNogsh u'D fiZsD bJh Nozg d/ dkn-g/u, ed/Nogsh u'D fiZsD bJh Nozg d/ dkn-g/u, ed/
Nogsh u'D fiZsD bJh Nozg d/ dkn-g/u, ed/
e?B/vk L e'o'Bk tkfJo; ekoB e?A;o
e?B/vk L e'o'Bk tkfJo; ekoB e?A;o
e?B/vk L e'o'Bk tkfJo; ekoB e?A;o
u'DK w[bsth eoB d/ okr ed/ Jh-t'fNzr s/
u'DK w[bsth eoB d/ okr ed/ Jh-t'fNzr s/
u'DK w[bsth eoB d/ okr ed/ Jh-t'fNzr s/ Szekzek zekzek zek
u'DK w[bsth eoB d/ okr ed/ Jh-t'fNzr s/
u'DK w[bsth eoB d/ okr ed/ Jh-t'fNzr s/
ghVsK dh jkbs j' ojh yokp
ghVsK dh jkbs j' ojh yokp
ghVsK dh jkbs j' ojh yokp
ghVsK dh jkbs j' ojh yokp
ghVsK dh jkbs j' ojh yokp
nB[;ko brGr 3 eo'V nwoheh b'eK
B/ wzfBnk j? fe e'o'Bk :[Zr ftZu wkVh
nkofEe ;fEsh ekoB T[jBK B{z eJh
tko o'Nh ykD d/ bkb/ gJ/ jB. i/ d[Bhnk
dh ;G s'A tZvh nkofEesk d/ 3 eo'V
b'eK Bkb nfijk j[zdk j? sK fJj ;wM
;ed/ jK fe ;fEsh fezBh wkVh j?. e'o'Bk
nkcs s'A pknd nwoheh nkofEesk
dhnK fog'oNK th pj[s wkVhnK nk
ojhnK jB. e'o'Bk d/ gqGkt ekoB,
nwoheh nkofEesk brGr 32 gqshSs
xND dk ;ze/s j?. fJj ysoBke j?.
SkfJd nwoheh fJfsjk; ftu gfjbh
tko nwoheh noEuko/ B{z fJzBk tZvk
MNek bZrk j?. xZN' xZN 1940 s'A
pknd, nwoheh nkofEesk ed/ fJ;
soQK j/mK BjhA rJh. 1958 ftu :{n?;
d/ okSNogsh v/ftv nkJhiBjkto d/
ekoiekb d"okB nwoheh nkofEesk
ftZu 10 gqshSs dh froktN doi ehsh
rJh. ngq?b ftu nwohek dh p/o[zrkoh
dh do 15 gqshSs ;h. i{B ftZu okjs
fwbh, p/o[zrkoh dh do 11 gqshSs
fBT{:koe (fpT{o') nwohek dhnK j?. go okSNogsh Nozg dh xpokjN s'A
ojh. nwohek ftu ngq?b wjhB/ ftu
okSNogsh u'DK fdbu;g j' rJhnK ;ze/s fwbdk j? fe T[;dh b'efgq:sk
seohpB 2H31 eo'V b'e p/o[zrko ;B
jB. gfjbK nwoheh okSNogsh v'Bkbv iBse s"o s/ xN rJh j?. T[; dk pVp'b/
. fJj frDsh 2008-09 dh nkofEe
Nozg dh fJZSk ;h fe u'DK jh w[bsth j' gB B/ T[;B{z ekch B[e;kB gj[zukfJnk
wzdh d/ w[ekpb/ pj[s fznkdk j?. 2008-
N'oKN' (fpT{o') e'o'Bk tkfJo; ekoB j;gskbK tb'A pkeh phwkohnK Bkb ghVs ikD. j[D Nozg nwoheh t'N gqDkbh 's/ j?. nzsookSNoh e{NBhsh ftu Nozg B/ 09 dh nkofEe wzdh d/ ;w/A, nwohek
b'eK d/ nkgo/SB s/ N?;N ni/ Nkb fdZs/ rJ/ jB. fJ; ekoB vkeNoK B{z fJj fuzsk brksko jwbk eo oj/ jB. Nozg B{z nwohek dh ;ky B{z EZb/ ;[ZfNnk j?. fgSb/ ftZu 1H54 eo'V b'e p/o[zrko ;B.
;sk ojh j? fe e?A;o ghVs b'eK B{z ;w/A f;o fJbki iK E?o/gh Bk fdZs/ ikD ekoB vo j? fe b'eszsoh u'DK d"okB xgb/ uko ;kbK ftZu Nozg B/ tZv/ tZv/ dknt/ e'o'Bk ekoB gZe/ p/o[zrkoK dh frDsh
T[BQK dh ;fEsh ftrV ;edh j?. fpZb rkovBo BK d/ ftnesh B{z rb/ ftu ;'i ;h j'Dr/. Jh-w/b okjhA b'eszsoh iknbh ehs/ jB go fcbjkb nwoheh b'e Nozg i{B ftZu 29 bZy sZe gj[zu rJh. ngq?b
s/ e[M ykDk th pj[s w[Seb bZr fojk ;h s/ nktkz th pzd j' ojh ;h. T[; B{z t'NK th gtk ;ed/ jB. go y[d Nozg d/ dknftnK B{z wfjz pVp'bkgB wzB wjhB/ ftu fJj frDsh 20 bZy ;h.
vkeNo B{z fwbD dk ;wK BjhA fwfbnk fi; ekoB T[; dh ;fEsh yokp j[zdh rJh s/ th Jh-w/b u'DK ;pzXh GzpbG{;/ ftu jB. oj/ jB. Nozg B/ SKsh ;Ekgs eoB bJh e'o'Bk ekoB ;?o-;gkNk, j'Nb ns/
j[D gsk bZrk j? fe T[; dk e?A;o d{ih ;N/i 's/ g[Zi u[Zek j?. fdbu;g rZb fJj j? fe Nozg j[D Jh- T[Zsoh e'ohnk Bkb rZbpks S[o{ ehsh iBse ;wkrwK Bkb i[V/ eko'pkoK B{z
UNktk :{Bhtof;Nh d/ gq'c?;o ;D/ j'o jzkoK e?B/vhnBK dk wzBDk j? fe e?A;o w/b t'NK B{z b? fe cb'fovk ftu ekch ;h. rZbpks dk e'Jh Bshik BjhA Gkoh B[e;kB j'fJnk. fJ; Bkb pj[s
dh ;N/i fJ; bJh tZX ojh j? feT[Afe jzkoK b'eK B{z N?;N eotkT[D bJh T[vhe e[M p'b e/ nkJ/ jB. T[E/ Jh B/tkvk ;N/ fBefbnk. Nozg B/ fJokB Bkb gqwkD{ ;ko/ nwoheh p/o[zrko j' rJ/. jkbKfe
nwoheh ;oeko d[nkok fdZs/ rJ/ g?e/i
eoBh g? ojh j?. N ftu Jh-w/b t'NK dk fto'X th ehsk ;wM"sk oZd eo fdZsk. fJokB fco th
s'A pknd b'eK B{z e[M okjs fwbh. g?e/
e?B/vhnB e?A;o ;[;kfJNh d/ ;ot/ w[skpe jo o'z n";sB 617 b'e e?A;o bJh j?. fJe oki ftu ;woEB ns/ d{i/ oki BjhA vfonk. nwohek B{z nZi th y[ZbQh
i fdZs/ ikD s'A pknd ygsekoK d/
N?;N eotkT[Ad/ jB. i/eo wohz B{z S[o{nks ftu jh e?A;o pko/ gsk bZr iKdk j? sK ftu fto'X gqdoSB Nozg dhnK gq/SkBhnK u[D"sh d/ fojk j?. ncrkfB;skB ftZu
yofunK ftZu s/zh nkJh.
T[; d/ ibdh mhe j'D dh T[whd j[zdh j?. i/eo fJj tZX iKdk j? sK wohz B{z ekch B{z do;k fojk j?. Nozg B{z vo j? fe T[BQK Nozg B/ skfbpkB Bkb SKsh pDkJh
don;b Nozg dh fJZSk fJjh ;h fe
go/SkBh s/ sebhc ;fjDh g?Adh j?. fJ; bJh vkeNoK B{z ukjhdk j? fe e?A;o ghVsK dk fto'Xh v?w'eq/fNe db w/b-fJB t'NK oZyD dh rZbpks B{z f;o/ uVkfJnk. go
u'DK w[bsth ehshnK ikD feT[Afe Nozg
dk ibdh N?;N eotk e/ T[BQK dk fJbki eoB sK fe T[BQK dh ;fEsh yokp j'D s'A okjhA X'ykXVh eo/rk. don;b nwoheh SKsh tkosk dk Bshik ;ekokswe BjhA
B{z e'o'Bk Bkb BfiZmD ftu iBse
pukJh ik ;e/. okSNogsh dh u'D ftZu e'o'Bk bkr dh fojk. SKsh ;wM"s/ s'A pknd skfbpkB
n;cbsk ekoB b'eK dh Bkokzrh ;kc
fpwkoh ekoB tZvh frDsh ftZu d/ jwb/ ftu seohpB 3500 ncrkB
wfj;{; j' ojh j?. ;w/A d/ Bkb fJj r[Z;k
nwoheh t'No Jh-w/b okjhA t'NK gkT[Dr/ ;?fBeK dh w"s j' rJh j?. SKsh ;wM"s/
xZN ;edk j?. fJ; bJh Nozg u'D
nwohek Bkb bZrD tkbh ;ojZd B{z w?e;he'
nwohek Bkb bZrD tkbh ;ojZd B{z w?e;he' . fJ; s'A gfjbK nwohek d/ okSNogsh s'A pknd ncrkfB;skB dh ;oeko w[bsth eoB dh wzr eo oj/ ;B. t?;/
nwohek Bkb bZrD tkbh ;ojZd B{z w?e;he'
nwohek Bkb bZrD tkbh ;ojZd B{z w?e;he'
nwohek Bkb bZrD tkbh ;ojZd B{z w?e;he'
v'Bkbv Nozg B/ u'DK w[bsth eoB dh
ewz'o Bzo nk ojh j?. skfbpkB j'o
Nozg B{z wzp{s pDkJh <<oZyD bJh pj[s
wzr ehsh ;h. jkbKfe T[;B{z nkgDh wzp{s <<j'fJnk j?. Nozg B/ uhB Bkb
;kohnK y/vK y/vhnK ik ojhnK jB.
gkoNh d/ nzdo'A th ;woEB gqkgs BjhA tgko :[ZX dh S[o{nks ehsh. fJ; d/
T[;d/ u'D w[fjzw gqpzXe B/ nw/foeB
pkti{d nwoheh fjZsK dh oZfynk BjhA
j'fJnk ;h. fogpbheB gkoNh tb'A
o{oh :ksok bJh pzd oZy/rk
o{oh :ksok bJh pzd oZy/rk
r?o- r?o- r?o- r?o- r?o-zo{oh :ksok bJh pzd oZy/rko{oh :ksok bJh pzd oZy/rk ;woEB Bk fwbD s'A pknd, T[;B/ u'D j' ojh. uhB Bkb tgko :[ZX d/ ftueko, ;[;kfJNh ftZu fuZN/-ekb/ sDkn B{z s{b
o{oh :ksok bJh pzd oZy/rk
d/D dh e'fSS ehsh. ikoi cbkJhv d/
w[bsth eoB dh wzr s'A fgZS/ jNDk Nozg 's/ d'S bZr/ jB fe T[j nzdoyks/
esb s'A pknd Nozg dk otZJhnk fJjh
fpjso ;wfMnk. go T[;B/ iknbh t'NK uhB Bkb fwb/ j'J/ jB, okSNogsh dh
;ze/s d/ fojk ;h. Nozg t'NoK B{z B;bh
dh Szek zkfjo eoe/ nwohek dhnK u'DK u'D fiZsD bJh uhB s'A wdd dh wzr nXko 's/ bkwpzd eoBk ukj[zd/ jB.
dh fBogZysk T[Zs/ ;tkb T[mkJ/ jB. eo oj/ jB. T[j uhB s'A nzdoyks/ nkgD/ Nozg u'D fiZsD bJh uhB d/ BK 's/
jkbKfe, Nozg dh u'D w[bsth eoB dh fto'Xh T[whdtko i' fpv/B fybkc iKu gZs/ y/v fojk j?. e'o'Bk bkr dh fpwkoh
wzr r?o-;zftXkBe ;h. nwohek ftu dh wzr eo oj/ ;B. bJh uhB B{z d'Sh mfjokfJnk ik fojk
okSNogsh dh u'D 3 Btzpo B{z j'Dh Nozg dh SkB 'u i' e;o pkeh puh j?. fjT{;NB ;fEs uhB dk e"A;b/N
s?n j? ns/ t'NK w[bsth eoB d/ ;h T[j e'o'Bk B/ g{oh eo fdZsh . j[D d{sxo pzd eo fdZsk frnk j?. uhBh
nfXeko f;oc nwoheh eKro; e'b jB. sZe d[Bhnk ftu e'o'Bk ekoB ;G s'A d{o;zuko ezgBh j[nkt/Jh 's/ ;G s'A
nwoheh eKro; d/ j/mb/ ;dB ftu fznkdk w"sK nwohek ftu j'JhnK jB. gfjbK nwohek ftu gkpzdh brk fdZsh
Nozg d/ gq;skt dh wBz{oh n;zGt ;h e'o'Bk B/ nwoheh f;js gqDkbh dk rJh ;h. j[D Nozg B/ T[; fybkc ftSt
gkpzdhnK dh w[fjzw ubkJh j?. Nozg
feT[Afe T[E/ b'eszsoh pj[frDsh ftu godkckS ehsk j?. e'o'Bk d/ fJbki gqsh
nwoheh b'eK ;kjwD/ uhB fto'Xh
jB. th Nozg r[Z;/ ftu fdykJh fdZs/. d{i/
gqshfpzp g/S eo oj/ jB sK fe t'NoK
nwohek d/ okSNogsh t'NK d/ gk;/ e'o'Bk B/ nwoheh noEuko/ B{z Gkoh
dk e/AdoheoB T[; tZb j't/.
Bshi/ eh j'Dr/,fJj GftZy dh e[Zy ftZu B[e;kB gj[zukfJnk j?. fJZe ;ot/yD
T[Zsoh e'ohnk few N'e j[B Bt/A gqXkB wzsoh fB:[es
T[Zsoh e'ohnk few N'e j[B Bt/A gqXkB wzsoh fB:[es
T[Zsoh e'ohnk few N'e j[B Bt/A gqXkB wzsoh fB:[es
T[Zsoh e'ohnk few N'e j[B Bt/A gqXkB wzsoh fB:[es
T[Zsoh e'ohnk few N'e j[B Bt/A gqXkB wzsoh fB:[es
f;Ub (fpT{o') T[Zsoh e'ohnk d/
gqw[Zy B/sk few i'Ar B/ few N'e
j[B B{z T[Zsoh e'ohnk dk BtK gqXkB
wzsoh fB:[es ehsk j?. ;oeko d/
p[bko/ B/ dZf;nk fe T[Zsoh e'ohnk
w?e;he' f;Nh (fpT{o') w?e;he' fJe j'o wjhB/ bJh nwohek Bkb bZrD tkbh
d/ w[yh few i'Ar T[B B/ e'ohnkJh
nkgDh ;ojZd B{z r?o-zo{oh :ksok bJh pzd oZyD 's/ ftuko eo fojk j?. w?e;he'
wzsoh wzvb d/ w[yh few i/n o/:'Ar
d/ ftd/S wzsoh wko;/b' n?pkov B/ fJj fejk.
B{z nj[d/ s'A jNk e/ few N'e j[B B{z
T[BQK B/ dZyD-gZSwh nwohek ftu e'o'Bk tkfJo; d/ tZXd/ wkwfbnK dk
BtK gqXkB wzsoh fB:[es ehsk j?.
jtkbk fdzd/ j'J/ ;ojZd B{z pzd oZyD dh ;{uBk nwohek B{z d/ fdZsh. ;KMh ;ojZd 's/
fJ; ;pzX ftu okiBhse j[ew
:ksok gkpzdh dh x'SDk 18 wkou B{z ehsh rJh ;h. fJ; B{z wjhB/ d/ nkXko 's/
13 ;szpo B{z iBse ehsk frnk.
tXkfJnk frnk. :ksok gkpzdh nwohek-e?B/vk ;ojZd 's/ th bZrh j?. n?pkov B/
dZyDh e'ohnkJh ;wkuko J/iz;h
fejk fe fJ; ;w/A sK ;ojZd B{z y'fbQnk ik ;edk j?. fJ; ftt;Ek ftu fcbjkb
:'Bjkg w[skpe 59 ;kbk few N'e
pdbkn eoBk ;wMdkoh BjhA j't/rh. fJ; bJh n;hA fJ; gkpzdh B{z fJe wjhB/ bJh
j[B B/ fJ; fB:[esh s'A gfjbK ;z;dh
tXk oj/ jB. w?e;he' ftu e'o'Bk d/ 5 bZy wkwb/ jB ns/ seohpB 55 jzko
piN ew/Nh d/ w[yh d/ o{g ftu ekoi
ghVsK dh w"s j'Jh j?.
ehsk j?.

49
49
49 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
49 gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo
49 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
f;ZX{ w{;/tkbk s/ pZp{ wkB fttkd u r?Ar;No dh
f;ZX{ w{;/tkbk s/ pZp{ wkB fttkd u r?Ar;No dh
e'o'Bk nkcs L ftd/
f;ZX{ w{;/tkbk s/ pZp{ wkB fttkd u r?Ar;No dh
e'o'Bk nkcs L ftd/ h toeoK B{z tkg; G/i/rk f;zrkg[o dk w[;sck ;?ANo
e'o'Bk nkcs L ftd/
e'o'Bk nkcs L ftd/ h toeoK B{z tkg; G/i/rk f;zrkg[o dk w[;sck ;?ANoh toeoK B{z tkg; G/i/rk f;zrkg[o dk w[;sck ;?ANo f;ZX{ w{;/tkbk s/ pZp{ wkB fttkd u r?Ar;No dhf;ZX{ w{;/tkbk s/ pZp{ wkB fttkd u r?Ar;No dh
e'o'Bk nkcs L ftd/Sh toeoK B{z tkg; G/i/rk f;zrkg[o dk w[;sck ;?ANoh toeoK B{z tkg; G/i/rk f;zrkg[o dk w[;sck ;?ANo
fvgkoNw?ANb ;N'o d/ ;[w/b tkb/ tZv/
n?ANoh, gowh
n?ANoh, gowh towk eKv d[jokT[D dh fusktBh towk eKv d[jokT[D dh fusktBh
n?ANoh, gowh towk eKv d[jokT[D dh fusktBh
n?ANoh, gowh
n?ANoh, gowhS towk eKv d[jokT[D dh fusktBh towk eKv d[jokT[D dh fusktBh
;N'o B{z 'jkfJgowkoehN' efjzd/ jB.
whvhnk ypoK d/ w[skpe ezgBh
T[jBK eowukohnK B{z r[zkok GZsk d/
Dk th pzd eo d/t/rh, fijBK B{z ezw
eoB bJh BjhA p[bkfJnk frnk j? ns/
eowukohnK d/ fJ; ;w{j B{z o'zh-o'Nh
bJh e'Jh d{ik o'zrko bZGD bJh th
fejk frnk j?. gqzpXe fBd/Se ns/
;z;Ekge w[;ske nfjwd B/ 'w[;sck
;w{j' ns/ T[; Bkb i[VhnK ezgBhnK d/
eowukohnK B{z fJe fuZmh ftu fejk
fe ezgBh nkgD/ ftd/Sh eowukohnK d/
toe gk; dk BthBheoB eokT[D ftu
n;woZE j? ns/ T[jBK B{z xo tkg; ikD
dh fNeN d/ g?;/ d/t/rh.
;'Sb whvhnk 's/ ikoh fJ; fuZmh
ftu 27 nr;s dh sohe nzfes j?.
nfjwd B/ fejk fe eowukohnK B{z fJe
wSj{o gzikph rkfJe f;ZX{ w{;/tkbk ns/ pZp{ wkB ftukb/ ;'Sb whvhnk 's/ uZb
wjhB/ dh sBykj th fdZsh ikt/rh.
oj/ fttkd 'u BtK w'V nk frnk j?. r?Ar;No dbgqhs pkpk ro[Zg d/ ;kEh :kdh
nfjwd B/ fejk fe ;kB{z fJj c?;bk b?D
okDk (:kdh ozrV) B/ c/;p[Ze 's/ fJe g';N gk e/ d'tK rkfJeK B{z Xweh fdzd/ j'J/
dk nc;'; j? go nk; eod/ jK fe tgko
fejk j? fe ;[Xo ikU fes/ gowhS towk tkbk ezw Bk eoBk g? ikt/. fJ; d/ Bkb
ibdh jh gNVh 's/ d[pkok gos/rk.''
d'tK rkfJeK d/ ;woEeK B{z rkfJeK fgZS/ Bk bVB dh B;hjs fdzd/ j'J/ fejk j? fe
w[;sck ;?ANo ftu t/u/ ikD tkb/
fJj rkfJe sK fJe d{i/ B{z f;ZX/ s"o 's/ Nkor/N sZe BjhA eod/ idfe fJBQK d/
gdkoEK dk fJe tZvk fjZ;k Gkosh w{b
f;zrkg[o (fpT{o') f;zrkg[o ftu T[jBK ftd/Sh eowukohnK B{z tkg; G/
;woEe nkg; ftu bVd/ fco oj/ jB.
dk j? idfe fJj fJb?eNq'fBe; T[sgkdK
Gkosh w{b dh ;G s' tZvh i d/t/rk, fijBK d/ 'toe gk;' dh
fdbgqhs pkpk dk ;kEh j? :kdh
;w/s j'o rb'pb pqKv th t/udk j?, i'
'jkfJgowkoehN' 'w[;sck ;?ANo' B/ fwnkd ysw j' u[Zeh j?. fJjBK
c/;p[Ze 's/ fJj g';N gkT[D tkbk :kdh r?Ar;No fdbgqhs pkpk ro[Zg dk ;kEh
f;zrkg[o d/ ;?bkBhnK d/ ftu ;G s'A
;'wtko B{z fejk fe e'ftv-19 d/ ekoB eowukohnK ftu fznkdkso Gkosh
j?. T[; B/ fbfynk fe rkfJeK d/ uZbd/ jh eso dh okiXkBh d'jk ftu fJBQK d/
b'efgqn j?.
tgko gqGkfts j'D ekoB T[j nkgD/ Bkrfoe jB. fJe ;[gowkoehN ns/
;woEe nkg; 'u fGV rJ/. j[D fJBQK rkfJeK fgZS/ esb sZe j' oj/ jB. :kdh
okDk B/ B"itkBK B{z fejk fe fJj rkfJe sK nkgDh o'zh o'Nh ewk oj/ jB idfe
B"itkB fJBQK fgZS'A nkgDk GftZy yokp eo oj/ jB. :kdh B/ d'tK B{z Xweh fdzd/
fJZe nfijh nB'yh irQk fiZE/ vokfJto d/ fpBK jh uZb g?Adh j? rZvh ! j'J/ fejk fe nkgDhnK joesK s'A pkz nk ikU, T[BQK B{z gowhS towk tkbh ejkDh
fJZe nfijh nB'yh irQk fiZE/ vokfJto d/ fpBK jh uZb g?Adh j? rZvh !
fJZe nfijh nB'yh irQk fiZE/ vokfJto d/ fpBK jh uZb g?Adh j? rZvh !
fJZe nfijh nB'yh irQk fiZE/ vokfJto d/ fpBK jh uZb g?Adh j? rZvh !
fJZe nfijh nB'yh irQk fiZE/ vokfJto d/ fpBK jh uZb g?Adh j? rZvh !
d[jokT[D bJh wip{o Bk eoB.
dZ;D ik oj/ jK, fiZE/ i/eo s[;hA
fJ; soQK ngb'v ehsh g';N
nkgDh rZvh B{z yVQh eo'r/ sK T[j th
r?Ar;No :kdh okDk tb'A fJj g';N brGr fJe jcsk gfjbK nkgDh nkJhH
nkgD/ nkg ubD bZr/rh.
vhH 's/ gkJh rJh ;h. fJE/ jh p; BjhA :kdh okDk B/ nkgDh c/;p[Ze nkJhH vhH 's/
tkdh nb p?dk fiB{z tkdh-J/- fizB
jfEnko d/ Bkb th fJe s;tho ngb'v ehsh j?. T[; B/ nkgDh pKj 's/ J/H e/H 47
th fejk iKdk j?, fJZe nfijh ojZ;wJh
dk N?N{ th pDtkfJnk j?. idfe fJe s;tho ftu o'gV g[b; T[; B{z b? e/ iKdh
xkNh j? fiZE/ eko fpBK vokJhto d/
Bzo nk ojh j?.
uZbdh j?. fJj xkNh wdhBk Sfjo s'A gowhS towk 's/ fJzM j'fJnk ;h jwbk
30 feb'whNo T[Zso-gZSw ftZu j?. wSj{o rkfJe ns/ ndkeko gowhS towk 's/ d' ;kb gfjbK 13 ngq?b B{z
fJj xkNh wdhBk finkos B{z nkT[D uzvhrVQ s'A gosd/ ;w/A fdbgqhs r?Ar tb'A r'bhnK ubk fdZshnK rJhnK ;B. jwb/
tkb/ shoE:ksohnK B{z ekch nkeoSs ftu gowhS towk zywh j' frnk ;h. fJ; jwb/ dh fzzw/tkoh pknd ftu r?Ar;;No
eodh j? ns/ fJZ'E'A d/ BkrfoeK ftZu th dbgqhs pkpk B/ c/;p[e 's/ bJh ;h. fJ; s'A pknd g[b; B/ ekch id'-ifjd fgZS'A
fJ; xkNh B{z b? e/ ekch eo/i j?. dbgqhs ppk B{z w[ekpb/ s'A pknd frqcsko eo fbnk ;h.
;{soK d/ w[skpe fJ; tkdh - J/ -
fizB BK dh xkNh dh yk;hns fJj j? fe
nfXn?B u y[bk;k, ew
nfXn?B u y[bk;k, ew 'o fdb tkfbnK'o fdb tkfbnK
nfXn?B u y[bk;k, ew
nfXn?B u y[bk;k, ew 'o fdb tkfbnK
fJZE/ eko iK e'Jh j'o rZvh fBT{Nob nfXn?B u y[bk;k, ewz'o fdb tkfbnK'o fdb tkfbnK
eo fdZsh ikt/ sK rZvh nkgD/ nkg
ubD bZrdh j?.
bJh e'o'Bk f nkdk ysoBkenkdk ysoBke
bJh e'o'Bk f nkdk ysoBke
bJh e'o'Bk f
bJh e'o'Bk fznkdk ysoBkenkdk ysoBke
d/yD T[Zs/ fJZe tko sK nZyK T[Zs/ bJh e'o'Bk f
Go';k Bjh j[zdk go fpBK vokJhto d/
i/eo s[jkB{z fJj fejk ikt/ fe fpBK s[jkB{z ;[DB ftZu E'VQk nihp bZr/rk, uZbdh rZvh t/ye/ b'e j?okB ofj iKd/
vokfJto th rZvhnK uZbdhnK jB sK go n;hA s[jkB{z fJZe nfijh irQk pko/ jB.
skJhtkB L gszr u T[bfMnk 3 ;kbk pZuk, eJh c[ZN T[Zuk T[Zfvnk jtk u
skJhtkB L gszr u T[bfMnk 3 ;kbk pZuk, eJh c[ZN T[Zuk T[Zfvnk jtk u
skJhtkB L gszr u T[bfMnk 3 ;kbk pZuk, eJh c[ZN T[Zuk T[Zfvnk jtk u
skJhtkB L gszr u T[bfMnk 3 ;kbk pZuk, eJh c[ZN T[Zuk T[Zfvnk jtk u
skJhtkB L gszr u T[bfMnk 3 ;kbk pZuk, eJh c[ZN T[Zuk T[Zfvnk jtk u
skJ/gJh (fpT{o') skJhtkB ftu
fJBhA fdBhA gszr T[s;t dk nk:'iB
ehsk ik fojk j?.n?stko B{z fJ; T[s;t
ftu fJZe pZuk gszr dhnK v'oK ftu
c; frnk, fi; Bkb T[ZE/ vo dk wkj"b
pD frnk. pZuk T[ZE/ w"i{d vo/ pkbrK
d/ f;oK T[Zs/ eJh c[ZN T[Zuk jtk ftu
T[Zv frnk. BthA fdZbh (fpT{o') e'o'BktkfJo; fJBc?eSB Bkb j[D sZe c/cV/ ns/ fevBh
3 ;kb dh e[Vh Nanlioao d/ ;w[zdoh d/ gqGkfts j'D dh ikDekoh ;h go j[D fJj fJBc?eSB fdb ;pzXh wohzK bJh th
sZNh Sfjo ftu fjf;zu{ f;Nh fJzNoB?SBb
ysoBke ;kps j'D bZrk j?. okiXkBh d/ ;G s'A tZv/ ;[go;g?SfbNh j;gskbK
gszr c?;Nhtb ftu fjZ;k b? ojh ;h ftu'A fJe ihph gzs j;gskb ftu fdb 's/ ehs/ rJ/ nfXn?B ftu ;kjwD/ nkfJnk
.id'A T[j fJe ftSkb ;zsoh gszr dh j? fe e'ftv tkfJo; fdb d/ wohzK d/ bJh pj[s ysoBke ;kps j' fojk j?. fJ;
bzwh g{S Bkb T[bM rJh. xNBk tkbh Bkb b'eK ftu fdb dk d"ok fij/ wkwfbnK ftu th tkXk j' fojk j?.
EK s'A fwbh thvhU d/ w[skpe, s/z 7 e'o'Bk wohzK 's/ ehsk frnk nfXn?B
jtktK B/ bVeh B{z jtk ftu T[mk fdZsk
45 ns/ 80 ;kb d/ ftu T[wo d/ ;Zs e'o'Bk ;zeqfws wohzK 's/ fJj nfXn?B
ns/ fjz;e Yzr Bkb T[; B{z uhed/ pkbrK ehsk frnk. fJjBK ftu e'o'Bk Bkb fdb 's/ g?D tkb/ n;o Bkb ;pzXs ;wZf;nktK
dh GhV d/ T[Zgo ;[ZN fdZsk. ;kjwD/ nkJhnK jB. j;gskb d/ ekovhUb"ih ftGkr d/ n?;';hJ/N gq'c?;o vkeNo
gqkgs ikDekoh nB[;ko, nzfes pz;b d/ w[skpe, fJe f;jswzd ftnesh dh ;XkoB fdb dh rsh 60 ns/
nDgSksh bVeh brGr 30 ;?fezv 100 phN gqsh fwzN (phHghHn?ZwH) d/ ftu j[zdh j? go fJjBK ;ZsK e'o'Bk ;zeqfws
sZe jtk ftu ojh. T[j jtk Bkb T[Zmdh
wohzK ftu tZX s' tZX fdb dh rsh 42 phHghHn?ZwH ns/ xZN'-xZN 30 phHghHn?ZwH
ns/ fvZrdh ojh. fJ; s'A gfjbK fe gkJh rJh, i' pj[s xZN j?. fcbjkb ;ko/ ghVsK dk jkbs ;fEo dZ;h rJh j?.
pkbr T[; B{z cV e/ Xosh T[Zs/ tkg; fJjBK ftu'A gzi wohzK B{z ;EkJh c/;w/eo brkfJnk ik u[Zek j?. d' j'o wohzK dh
fyZuD d/ :'r j[zd/. d[gfjo dh fog'oN fdb dh rsh ftu n;EkJh g/f;zr ns/ fJbki ftu ;[Xko gkfJnk frnk j?. go
ftu dZf;nk frnk fe e[Vh B{z rzGho o{g Bshi/ ;gSZN jB fe j[D e'o'Bk fdb ;pzXh ;wZf;nktK dk th ekoB pD fojk j?.
ftu ;ZN BjhA bZrh, T[; d/ fujo/ ns/
fJNbh s'A nkJ/ t;Bhe Bkb S[o{ j'J/ wkwb/
rodB ftu e[M zyw j'J/ ;B ns/ T[; fJNbh s'A nkJ/ g{oph fdZbh d/ fJe t;Bhe Bkb fdZbh ftu e'o'Bk dh d;se
d/ rb/ ftu jbe/ fij/ eZN d/ fBSkB S[o{ j'Jh ns/ fco wkou d/ gfjb/ jcs/ ftu jh ftSt f;js ;zrmB d/ fdSk fBod/
;B. Sfjo d/ nfXekohnK B/ ;[oZfynk S 's/ 25 j;gskbK ftu e'o'Bk tkov, 7194 w?vheb eowhnK d/ Bkb fJj bVkJh
;whfynk eoB bJh fsT[jko B{z s[ozs S[o{ j'Jh. gfjbh w"s ns/ fco tZXd/ j'J/ i{B-i[bkJh ftu jkbks p/ekp{ j[zd/ fd;/ go
w[nZsb eo fdZsk.
;fEsh ezNo'b ftu nk rJh.

5 5 5 5 50 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo 2020
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo, f;vBh, ;szpo
gzikp NkJhw , f;vBh, ;szpo

w[V uouk u i?;whB ;?Avb;, r?oh
w[V uouk u i?;whB ;?Avb;, r?oh
w[V uouk u i?;whB ;?Avb;, r?oh
w[V uouk u i?;whB ;?Avb;, r?oh
w[V uouk u i?;whB ;?Avb;, r?oh
nkf;w fonk Bkb ezw eoB s'A fjwK Bkb ezw eoB s'A fjwK h y[okDkh y[okDk
nkf;w fonk
nkf;w fonk Bkb ezw eoB s'A fjwK h y[okDk
nkf;w fonkz Bkb ezw eoB s'A fjwK Bkb ezw eoB s'A fjwKSh y[okDkh y[okDk
nkf;w fonk
;zX{ BjhA ;r'A fJj s;thoK B/ tiQk
;zX{ BjhA ;r'A fJj s;thoK B/ tiQk
;zX{ BjhA ;r'A fJj s;thoK B/ tiQk
;zX{ BjhA ;r'A fJj s;thoK B/ tiQk
;zX{ BjhA ;r'A fJj s;thoK B/ tiQk
B/ ehsh s"pk, NthN eoe/ dZ;h tiQk
B/ ehsh s"pk, NthN eoe/ dZ;h tiQk
B/ ehsh s"pk, NthN eoe/ dZ;h tiQk
B/ ehsh s"pk, NthN eoe/ dZ;h tiQk
B/ ehsh s"pk, NthN eoe/ dZ;h tiQk
S[o{ eo fdZsk ;h. e[M gqSz;eK B{z fjwKSh
dk nkf;w Bkb gq'i?eN bJh fJeZm/
nkT[Dk g;zd BjhA nk fojk j?. nkf;w
fonkz d/ fJZe gqSz;e B/ NthN 'u
fbfynk ;h, 'w?B{z gsk j? fe fJ;
nBkT{A;w?AN Bkb nkf;w d/ pj[s ;ko/
gqSz;e d[Zyh jB go w?A s[jkB{z dZ; fdnK
fe fJj 1siÁ anshi Bkb nkyoh
gq'i?eN j?. d{ik nkf;w B{z jkJhg eoBr/
. rhs ekoB f;oc nkf;w jh No?Av 'u
j?.'
fJ; NthN dk fjwKSh B/ fogbkJh
eofdnK fbfynk, 's[jkB{z fJj c/e ypoK
e"D fdzdk j?. ;[D' w?A s/ nkf;w fJeZm/
pj[s tXhnk gq'i?eN eoKr/. ;kB{z uzr/
gq'i?eN fwb oj/ jB. s[;hA ;ko/ c?eN s/
;Zu s'A pj[s d{o j'. phH phH fJzBk jh
:kd j?, T[j feT[A G[Zb rJ/ fe; B/ eh
p'fbnk.'
fJ; s'A pknd fJZe d{i/ gqSz;e B/
fjwKSh B{z Nkor/N eod/ j'J/ fejk,
'fjwKSh B{z f;oc nkf;w ekoB jh ezw
fwb fojk j?. fJ; 's/ fogbkJh eod/ j'J/
fjwKSh B/ fejk, 'i/eo w?B{z nkf;w ekoB
ezw fwb fojk j? sK T[j w/ok p[nkJ/cq?Av
(gq/wh) j?, s[;hA feT[A gq/SkB j' oj/ j'.
fJZe j'o gqSz;e B/ fjwKSh B{z 'cbkg
nzNh' p[bkT[Ad/ j'J/ fbfynk, fpBk nkf;w
d/ T[j rhs 'u 10 fwbhnB ftT{z BjhA
fjwKSh y[okDk s/ nkf;w fonkz ojhnK ;B go jkb jh 'u fjwKSh y[okDk gko eo ;edh. fJ; 's/ fjwKSh B/
fbfynk, w?A nkgDh fwjBs s/ v?vhB/
'fpZr p";' s'A pknd brksko uouk 'u B/ fJZe NthN eoe/ dZf;nk fe fJj
SB Bkb ;G e[M jk;b ehsk j?. fJ; s'A
jB. T[BQK dh i'Vh B{z b'eK tb'A ekch d'tK dk nkyoh gq'i?eN j?.
pknd th eJh b'eK B/ fjwKSh B{z No'b
g;zd ehsk ik fojk j?. d'tK B/ 'fpZr nkf;w fonkz d/ gqSz;eK B/ fjwKSh
ehsk. fJ; s'A pknd fjwKSh B/ NthN
p";' s'A fBebD s'A pknd eJh gq'i?eN B{z ehsk No'b
ehsk fe fJj nkf;w Bkb T[; dk nkyoh
fJeZfmnK B/ ehs/. e[M ;w/A gfjbK d'tK don;b, nkf;w fonkz d/ eJh
gq'i?eN j?.
d/ fJZe Bt/A gq'i?eN B{z b? e/ ypoK uZb gqSz;eK B/ fjwKSh y[okDk B{z No'b eoBk
;[yd ypoL rkfJek i;ftzdo pokV
;[yd ypoL rkfJek i;ftzdo pokV
;[yd ypoL rkfJek i;ftzdo pokV
;[yd ypoL rkfJek i;ftzdo pokV
;[yd ypoL rkfJek i;ftzdo pokV
d/ g[Zso dh f;js u j'fJnk ;[Xko
d/ g[Zso dh f;js u j'fJnk ;[Xko
d/ g[Zso dh f;js u j'fJnk ;[Xko
d/ g[Zso dh f;js u j'fJnk ;[Xko
d/ g[Zso dh f;js u j'fJnk ;[Xko
T[BQK B/ BthA g';N 'u fbfynk j?
fe- 'w/o/ p/N/ dh ;oioh ;cb ojh j?,
fiBQK d/ th c'B ns/ w?;/i; nkJ/ jB,
;G dk pj[s-pj[s XzBtkd ih. j[D w/
ok p/Nk foetoh eo fojk j?. ;kfonK 's/
tkfjr[o{ dk nkShotkd pfDnk oj/.'
gqSz;e e[w?AN; okjhA nkgDh S[GekwBktK
i;ftzdo pokV d/ p/N/ B{z d/ oj/ jB ns/
'bZv{' ns/ 'pzp iZN' tor/ fjZN rhs d/D tkbh gzikph rkfJek i?;whB ;?Avb; Bkb jh gowkswk nZr/ nodk; eo oj/
nkgDk iBwfdB ;?bhpq/N eo ojh j?. T[BQK dk iBw 4 ;szpo 1990 B{z ibzXo 'u jB fe T[j ibdh mhe j' ikt/.
j'fJnk. i?;whB B/ nkgDh ;[ohbh rkfJeh Bkb doSeK d/ fdbK 'u yk; gSkD dZ;D:'r j? fe rkfJek i;ftzdo
pDkJh j?. pokV T[j BK j?, fi; B/ gzikph ;zrhs
dZ; d/JhJ/ fe i?;whB ;?Avb; rkfJek j'D d/ Bkb-Bkb fJe uzrh b/fyek th irs 'u yk; irQk pDkJh j? ns/ nkgD/
j?. T[BQK dk v?fpT{ rhs 'w[;ekB' ;h, i' fe ekch fjZN j'fJnk ;h. p/fjsohB nktkz rhsK d/ ;dek bzw/ ;w/A s'A ;zrhs irs
d/ Bkb i?;whB ;?Avb nkgD/ p'bv b[Ze bJh th gSkDh iKdh j?. ikDekoh w[skpe 'u ;orow jB. T[BQK d/ rhsK B{z
id'A th i?;whB B/ fijVk th rhs rkfJnk j?, T[j ;[gofjZN jh j'fJnk j?. ;o'fsnK dk ekch fgnko fwbdk fojk
i?;whB nkgDh db/o Sy;hns bJh ikDh iKdh j? ns/ T[; dh wzp{s nktkz j? go ;N/i 's/ fi; i;ftzdo pokV B{z
T[; dh Sy;hns B{z ;G s'A tZyoh pDkT[Adh j?. rkfJek B/ fgSb/ ;kb 'bZv{', 'pzp s[;hA jZ;-jZ; e/ s[;hA gockow eod/ t/
iZN', 'gzikph w[fNnkoK', 'tukoh', 'gkoNh r?o o[eD', 'fJZbhrb t?gB' nkfd eJh yd/ j', T[; d/ fdb 'u gsk BjhA fezBk
fjZN rhs d/ u[Zeh j?. e[ dod ;wkfJnk j'fJnk j?. fJZe
gzikph fcbw T[d:'r dh fiZE/ rZb j[zdh j? sK T[ZE/ i?;whB ;?Avb; ns/ r?oh ;zX{ fJzNoftT{ d"okB i;ftzdo pokV B/
dk BK zo{o nkT[Adk j?. 'f;Zg f;Zg' rhs, i' fe r?oh ;zX{ d[nkok fbfynk frnk j? nkgDh fzzdrh Bkb i[VhnK eJh rZbK
ns/ i?;whB d[nkok rkfJnk frnk j?. b'eK tb'A fJ; rhs B{z ekch g;zd ehsk ;KMhnK ehshnK. T[BQK B/ dZf;nk fe
frnk. gzikph rkfJe r?oh ;zX{ s/ i?;whB ;?Avb; dk fgnko sK irzkfjo j?. eJh fJZe d"o nfijk th nkfJnk id'A w?A
tko d'tK B{z fJZem/ d/fynk frnk j?. fzzdrh 'u pj[s jh n"yk ;wK t/fynk.
dZ; d/JhJ/ fe i?;whB B/ th fJe N?N{ pDtkfJnk ;h, i' fe ekch ;[oyhnK 'u 7-8 ;kb w?A pj[s jh gq/SkBhnK 'u
fojk ;h. ;zrhs irs dh 'r[bkph e[JhB' i?;whB ;?Avbk; dk N?N{ ekch uouk dk fpskJ/. w/o/ gfotko 'u w/o/ g[Zso dk
ftSk pfDnk ;h. T[; B/ nkgDh pKj 's/ fJe N?N{ pDtkfJnk ;h, i' e[M j'o BjhA n?e;hv?AN j' frnk ;h, fi; ekoB w?A
;r'A r[opkDh dh fJe gftZso s[e ;h. T[j s[e j? ''J/ SohoK w/fonk fJ; ir wkfj 7-8 ;kb gq/SkB ojh.'
nkfJ e? fenk s[X[ eow ewkfJnk.'' i;ftzdo pokV d/ w[ZYb/ ihtB dh
dZ;D:'r j? fe fJe fJzNoftT{ d"okB i?;whB ;?Avb; B/ fejk ;h fe, ''b'e w?B{z rZb ehsh ikt/ sK T[BQK dk iBw 8
fJe cbkg ebkeko wzBd/ ;B. id'A w?A rkT[Dk S[o{ ehsk sK fe;/ B/ th w/ok ;woEB ;szpo 1973 B{z wksk Bfozdo e"o s/
Bk ehsk. b'eK B/ w?B{z pj[s rZbK ;[DkJhnK ns/ fejk fe w?A ;zrhs 'u ed/ th e[M fgsk pbd/t f;zx d/ xo f;o;k
BjhA eo ;edh.ºw?B{z nkgDh nktkz B{z b? e/ ekch fBzfdnk ;fjDh gJh ;h.º jfonkDk 'u j'fJnk ;h. i;ftzdo pokV
pkbht[Zv 'u b'e efjzd/ ;B fe w/oh nktkz ;[D e/ bZrdk j? fe w?A 50 ;kbK dh B{z pugB 'u jh rkT[D dk S"Ae ;h. fJ;
gzikph rkfJe i;ftzdo pokV d/ g';N gk e/ ;kfonK B{z d[nktK eoB bJh
e'Jh w'Nh n"os jK go T[jh n"os j[D T[BQK B{z uzrh bZrdh j?. i/ T[; ;w/A w?A nkgD/ bJh T[BQK d/ gfotko B/ T[BQK dk g{ok
g[Zso dh f;js fgSb/ e[M fdBK s'A mhe fejk ;h. j[D T[BQK B/ fJZe BthA g';N
nkg 's/ ftStk; Bk eodh sK nZi fJ; wzfzb 's/ BjhA j'Dk ;h. dZ; d/JhJ/ gzikph ;woEB ehsk. T[BQK d/ gfotko dh rZb
BjhA ;h. T[BQK d/ g[Zso dh fevBh ;oioh ;KMh eoe/ nkgD/ g[Zso dh f;js pko/
;zrhs s'A gfjbK i?;whB pkbht[Zv 'u wSj{o rhs ':ko Bk fwb/' B{z th nkgDh ehsh ikt/ sK T[BQK dk ftnkj 2000 'u
j'Dh ;h, fi; bJh T[BQK B/ fJZe Gkt[e dZf;nk j?.
;[ohbh nktkz d/ u[Zeh j?. oDihs f;zx f;ZX{ Bkb j'fJnk.


Click to View FlipBook Version