หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) เรื่อง นาฏยศัพท์และภาษาท่านาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1

คำนำ

หนังสืออิเล็กทรอนกิ ส์ (E-book) เรื่อง นาฏยศัพท์และภาษาท่านาฏศิลป์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศลิ ปะ
สาระที่ 3 นาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีท่ี ๑ เล่มน้ี จัดทำขน้ึ เพอ่ื ให้นกั เรยี นไดใ้ ชส้ ำหรบั ค้นคว้าเพิ่มเตมิ และเป็น
สื่อประกอบการเรียนรู้ กลมุ่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์ เพือ่ มุง่ เน้นผ้เู รียนเปน็ สำคญั การนำเสนอ
เน้ือหาของหนังสอื เล่มนี้ มีจดุ เนน้ ทส่ี ำคัญ คือ เพื่อให้นักเรียนรจู้ กั นาฏยศพั ท์และภาษาทา่ นาฏศลิ ป์ ไดด้ ียง่ิ ขึน้

ผู้จัดทำหวังเป็นอยา่ งยิ่งวา่ หนังสืออิเลก็ ทรอนิกส์ (E-book) เรื่อง นาฏยศัพท์และภาษาท่านาฏศิลป์
กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์ ช้นั มัธยมศึกษาปีท่ี ๑ เล่มนี้ จะเป็นประโยชน์สำหรับนักเรียน
และผทู้ ส่ี นใจที่จะศกึ ษาเกี่ยวกบั นาฏยศพั ทแ์ ละภาษาท่านาฏศิลป์ เพ่ิมเตมิ ไดอ้ กี ทางหนงึ่

ดลดา อ่มิ จติ

สารบญั

คำนำ หน้า
สารบญั
ก
สารบัญภาพ ข
คำชแี้ จง............................................................................................................................................ ค
๑
คำแนะนำ......................................................................................................................................... 1
วิธกี ารเขา้ ใช้งานหนงั สอื อิเลก็ ทรอนิกส์............................................................................................. 1
เรอื่ ง นาฏยศพั ท์พนื้ ฐานและภาษาทา่ นาฏศิลป์.................................................................. 1
2
มาตรฐานการเรียนร้.ู ......................................................................................................... 2
ตวั ช้ีวดั .............................................................................................................................. 3
3
สาระสำคัญ....................................................................................................................... 3
สาระการเรยี นรู.้ ................................................................................................................ 5
จดุ ประสงคก์ ารเรียนรู้....................................................................................................... 6
6
นาฏยศัพท์.......................................................................................................... 27
1.1 ความหมายของ “นาฏยศัพท์” ................................................................... 41
44
1.2 ท่ีมาของ “นาฏยศัพท์” .............................................................................. 51
1.3 ประเภทของ “นาฏยศัพท์” ........................................................................ 51
1.4 ตัวอยา่ ง “นาฏยศพั ท์” .............................................................................. 51
52
1) นาฏยศัพท์ที่เกย่ี วกับมอื ........................................................................ 52
2) นาฏยศัพท์ที่เกีย่ วกบั เท้า....................................................................... 54
59
3) นาฏยศพั ทท์ ่ีเกี่ยวกบั ศีรษะ................................................................... 63
4) นาฏศัพทท์ ี่ใชเ้ รียกชื่อท่ารำ...................................................................
ภาษาทา่ นาฏศิลป์..............................................................................................

1.5 ความหมายของคำว่า “ภาษาท่านาฏศิลป”์ ...............................................
1.6 ประเภทของ “ภาษาทา่ นาฏศิลป์” ............................................................

1.7 ตวั อยา่ งภาษาทา่ นาฏศิลป์...........................................................................
1) ภาษาท่านาฏศลิ ป์ทีใ่ ช้แทนคำพดู ..........................................................
2) ภาษาท่านาฏศลิ ปท์ ่แี สดงกิรยิ าอาการ(อริ ยิ าบถ)..................................

3) ภาษาท่านาฏศิลป์ที่แสดงอารมณ์ภายใน...............................................
1.8 สรุป.............................................................................................................

สารบัญภาพ

ภาพท่ี 1 ตง้ั มือ................................................................................................................................ หนา้
ภาพที่ 2 วงบน................................................................................................................................ 6
7
ภาพท่ี 3 วงกลาง.............................................................................................................................
ภาพท่ี 4 วงลา่ ง................................................................................................................................ 8
9
ภาพที่ 5 วงหนา้ ..............................................................................................................................
ภาพที่ 6 จบี คว่ำ.............................................................................................................................. 10
ภาพที่ 7 จบี หงาย............................................................................................................................ 11
12
ภาพท่ี 8 จีบหงายชายพก................................................................................................................
ภาพท่ี 9 จบี หลงั .............................................................................................................................. 13
14
ภาพที่ 10 จีบปรกหนา้ ......................................................................................................................
ภาพที่ 11 จีบปรกข้าง........................................................................................................................ 15
ภาพท่ี 12 จบี ล่อแกว้ ......................................................................................................................... 16
17
ภาพท่ี 13 ม้วนจบี (จงั หวะที่ 1) .......................................................................................................
ภาพท่ี 14 ม้วนจีบ (จงั หวะท่ี 2) ....................................................................................................... 18
18
ภาพที่ 15 ม้วนจีบ (จงั หวะท่ี 3) .......................................................................................................
ภาพที่ 16 สะบดั จีบ (จังหวะที่ 1) .................................................................................................... 19
ภาพท่ี 17 สะบัดจบี (จังหวะที่ 2) .................................................................................................... 20
20
ภาพท่ี 18 สะบัดจีบ (จังหวะที่ 3) ....................................................................................................
ภาพท่ี 19 จีบยาว.............................................................................................................................. 21
22
ภาพที่ 20 ส่ายแขนข้างเดียว (จังหวะท่ี 1) .......................................................................................
ภาพที่ 21 สา่ ยแขนขา้ งเดียว (จังหวะที่ 2) ....................................................................................... 23
ภาพที่ 22 ส่ายแขนข้างเดยี ว (จงั หวะท่ี 3) ....................................................................................... 23
24
ภาพท่ี 23 ส่ายแขนสองข้าง (จงั หวะที่ 1) ........................................................................................
ภาพที่ 24 ส่ายแขนสองขา้ ง (จังหวะที่ 2) ........................................................................................ 25
25
ภาพที่ 25 ส่ายแขนสองข้าง (จงั หวะที่ 3) ........................................................................................
ภาพที่ 26 ประเทา้ ............................................................................................................................. 26
ภาพท่ี 27 ยกเทา้ ............................................................................................................................... 27
28
ภาพท่ี 28 กระทุ้งเท้า (จงั หวะท่ี 1) ..................................................................................................
ภาพที่ 29 กระทงุ้ เทา้ (จังหวะที่ 2) .................................................................................................. 29
29
ภาพที่ 30 กระทงุ้ เทา้ (จงั หวะท่ี 3) ..................................................................................................
ภาพท่ี 31 กระดกเทา้ ........................................................................................................................ 30
ภาพท่ี 32 กา้ วหนา้ ............................................................................................................................ 31
32
ภาพที่ 33 ก้าวข้าง.............................................................................................................................
ภาพท่ี 34 จรดเทา้ ............................................................................................................................. 33
34
ภาพท่ี 35 ถัดเท้า (จังหวะท่ี 1) ........................................................................................................
35

สารบัญภาพ (ต่อ)

ภาพท่ี 36 ถดั เทา้ (จงั หวะท่ี 2) ........................................................................................................ หนา้
ภาพที่ 37 ถดั เท้า (จงั หวะท่ี 3) ........................................................................................................
35
ภาพท่ี 38 โขยกเท้า........................................................................................................................... 36
ภาพท่ี 39 ซอยเท้า.............................................................................................................................
ภาพที่ 40 ประสมเทา้ ........................................................................................................................ 37
38
ภาพท่ี 41 กระทบกน้ ......................................................................................................................... 39
ภาพท่ี 42 เอยี งศีรษะ........................................................................................................................
40
ภาพที่ 43 ลักคอ................................................................................................................................ 41
ภาพท่ี 44 ตีไหล.่ ................................................................................................................................
ภาพที่ 45 สอดสรอ้ ยมาลา................................................................................................................. 42
43
ภาพท่ี 46 ผาลา (จังหวะที่ 1) ....................................................................................................... 44
ภาพที่ 47 ผาลา (จงั หวะท่ี 2) .......................................................................................................
45
ภาพที่ 48 เรยี งหมอน .................................................................................................................... 46
ภาพที่ 49 กระบ่ีสี่ทา่ .......................................................................................................................
ภาพที่ 50 อมั พร ............................................................................................................................ 47
48
ภาพท่ี 51 เฉดิ ฉนิ ........................................................................................................................... 49
ภาพที่ 52 ท่าฉนั .............................................................................................................................
50
ภาพที่ 53 ท่าท่าน........................................................................................................................... 52
ภาพที่ 54 ท่ายืน.............................................................................................................................
ภาพท่ี 55 ทา่ นัง่ (คกุ เข่า)................................................................................................................. 53
54
ภาพที่ 56 ท่าไหว้............................................................................................................................ 55
ภาพที่ 57 ทา่ โลมบน.......................................................................................................................
56
ภาพท่ี 58 ทา่ โลม มือเดียว.............................................................................................................. 57
ภาพท่ี 59 ท่ายิ้ม.............................................................................................................................
ภาพท่ี 60 ทา่ รกั .............................................................................................................................. 58
59
ภาพท่ี 61 ทา่ อาย............................................................................................................................ 60
ภาพท่ี 62 ทา่ โกรธ..........................................................................................................................
61
62

ก

คำช้ีแจง

หนังสอื อิเลก็ ทรอนกิ ส์ (E-book) เรอ่ื ง นาฏยศพั ท์และภาษาท่านาฏศลิ ป์ กลุม่ สาระการเรยี นรู้ศิลปะ
สาระที่ 3 นาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ มีความรู้เกีย่ วกับพื้นฐานนาฏศลิ ป์ไทย เรื่อง นาฏยศัพท์และภาษา

ท่านาฏศิลป์ การจัดทำรปู เล่มประกอบดว้ ยคำชีแ้ จง คำแนะนำ มาตรฐานการเรียนรู้ ตวั ช้ีวัด สาระสำคัญ สาระ
การเรยี นรู้ จุดประสงค์การเรียนรู้ ความหมายของนาฏยศัพทแ์ ละภาษาท่านาฏศิลปไ์ ทย ศัพท์ทคี่ วรรู้ เพอ่ื สง่ เสริม

ทักษะการอา่ นของผู้เรียนและมีการเสรมิ เน้อื หาเพิ่มเติมในเกรด็ ความรู้
จะเหน็ ไดว้ า่ เอกสารนี้จัดทำสำหรับผู้สอน ผเู้ รยี น และผทู้ ีส่ นใจใช้เปน็ คู่มือการจัดกิจกรรมการเรียนรู้

และพัฒนาความสามารถทางด้านนาฏศิลป์ ตามแผนการจัดการเรียนรู้ สามารถใช้ศึกษาเป็นรายบุคคลหรือ

รายกลุ่มตามรูปแบบของกิจกรรม นอกจากนี้สามารถนำไปศึกษาเรียนรู้และฝึกปฏิบัติเพิ่มเติมได้ด้วยตนเอง
หลงั จากได้รบั การเรยี นรจู้ ากผสู้ อน เพอ่ื เพิ่มทกั ษะในการปฏบิ ตั ใิ ห้มากข้นึ

ข

คำแนะนำ

หนังสอื อิเลก็ ทรอนิกส์ (E-book) เร่ือง นาฏยศพั ท์และภาษาท่านาฏศิลป์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ
สาระที่ 3 นาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ ใช้ควบคู่กับแผนการจัดการเรียนรู้ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ
สาระที่ 3 นาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 เพื่อให้นักเรียนเกิดการพฒั นาศักยภาพทางด้านนาฏศิลป์ จึงควร
ปฏิบัติตามข้นั ตอนดังน้ี

๑. ผู้สอนอธิบายวิธีการใช้หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-book) เรื่อง นาฏยศัพท์และภาษาท่านาฏศลิ ป์
กล่มุ สาระการเรียนรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์ ชน้ั มัธยมศึกษาปีท่ี ๑

๒. ผู้สอนใหค้ วามรเู้ บอ้ื งต้นเกย่ี วกบั ท่ีผู้เรียนตอ้ งเรียนรู้
๓. ผเู้ รียนศกึ ษาหนังสอื อเิ ลก็ ทรอนิกส์ (E-book) เร่ือง นาฏยศพั ท์และภาษาท่านาฏศิลป์ กลุ่มสาระ
การเรียนร้ศู ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีท่ี ๑ โดยแสกนควิ อารโ์ ค้ด หรือถ่ายรูปควิ อาร์โคด้ เกบ็ ไว้
เพอ่ื แสกนเขา้ ไปศกึ ษาต่อไดด้ ้วยตนเองทีบ่ ้าน

ค

วธิ ีการเขา้ ใช้งานหนังสืออิเลก็ ทรอนิกส์
เรื่อง นาฏยศัพทพ์ น้ื ฐานและภาษาทา่ นาฏศิลป์

สำหรับ สมาร์ทโฟน ios

วิธีที่ 1

1. เข้าท่ีกลอ้ งถ่ายรูป

2. นำหน้าจอกลอ้ งไปแสกนกับ QR Code จากนัน้ จะปรากฏลิงคเ์ พอื่ นำไปสู่ หนังสือ
อเิ ลก็ ทรอนกิ สท์ นั ที

วิธีท่ี 2
1. เขา้ แอพพลิเคชน่ั LINE แลว้ กดตรงชอ่ งแสกนหาเพือ่ น

2. หน้าจอจะปรากฏกล้องเพื่อให้แสกน หากมี QR Code ใหแ้ สกนไดเ้ ลย แตถ่ ้าหากมี
QR Code อยใู่ นอัลบม้ั รูปภาพในเครื่อง ใหก้ ดทีช่ ่องรปู ภาพขวามือดา้ นลา่ ง แลว้ จะปรากฏลิงคเ์ พ่อื เขา้ หนงั สอื
อิเลก็ ทรอนกิ ส์ได้ทนั ที

สำหรบั สมาร์ทโฟน ระบบ Android

1. เข้าแอพพลิเคชน่ั LINE แล้วกดตรงชอ่ งแสกนหาเพอ่ื น

2. ให้กดตรงสญั ลกั ษณ์ QR Code จากนัน้ หนา้ จอจะปรากฏกล้องใหแ้ สกน หากมี
QR Code ใหแ้ สกนไดเ้ ลยโดยใชก้ ลอ้ งจอ่ ไปท่รี ปู ภาพ แต่หากมี QR Code อยใู่ นอลั บั้มในเครอ่ื งสมารท์ โฟน
ให้กดตรงชอ่ งเลอื กรปู ภาพ แลว้ เลือกรูปภาพที่ต้องการ จากน้นั จะปรากฏลงิ คเ์ พื่อนำไปสชู่ อ่ งหนงั สืออา่ น
เพิ่มเติมทนั ที

v

v

v



ฃ

นาฏยศพั ทแ์ ละภาษาทา่ นาฏศิลป์

มาตรฐานการเรียนรู้

มาตรฐาน ศ 3.1 เข้าใจและแสดงออกทางนาฏศิลป์อย่างสร้างสรรค์ วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์
คุณค่านาฏศิลป์ ถ่ายทอดความรู้สกึ ความคิดอย่างอสิ ระ ชน่ื ชมและประยุกต์ใช้ในชีวติ ประจำวนั

ตวั ชีว้ ดั

ศ 3.1 ม.1/2 ใชน้ าฏยศพั ทห์ รือศพั ท์ทางการละครในการแสดง

สาระสำคัญ

นาฏยศัพท์ หมายถึง ศัพท์ที่ใช้ในวงการนาฏศิลป์ไทย เป็นศัพทเ์ ฉพาะท่ีใชเ้ รียกลักษณะท่ารำไทย
ในการฝึกหัดทางด้านนาฏศิลป์ไทย ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญที่ผู้เรียนควรได้เรียนรู้ และควรฝึกหัดท่านาฏยศัพท์
เบ้อื งต้น เพราะจะทำใหผ้ ้เู รียนสามารถรำไดอ้ อ่ นช้อยงดงามตามแบบนาฏศลิ ปไ์ ทย

หนงั สอื อิเลก็ ทรอนิกส์ กล่มุ สาระการเรียนรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

2
ภาษาท่า หมายถงึ การเคลือ่ นไหวสว่ นตา่ ง ๆ ของรา่ งกาย เช่น มือ แขน ขา หรอื อารมณ์ เป็นการ

แสดงกริ ยิ าโดยใช้ลีลาทา่ รำหรอื การรำบทแสดงออกเปน็ ท่าทางคำพดู เพอ่ื สอ่ื ความหมายใหผ้ ู้ชมเข้าใจ

สาระการเรยี นรู้

1. ความหมายและประเภทต่าง ๆ ของนาฏยศัพทแ์ ละภาษาทา่ นาฏศลิ ป์
2. ปฏิบัติท่านาฏยศัพท์ เช่น นาฏยศัพท์ที่เกี่ยวกับมือ นาฏยศัพท์ที่เกี่ยวกับเท้า นาฏยศัพท์ท่ี
เกย่ี วกบั ศรี ษะ นาฏยศพั ทท์ ่ีใชเ้ รยี กชือ่ ทา่ รำ
3. ปฏิบัตภิ าษาทา่ นาฏศลิ ป์ เชน่ ภาษาท่านาฏศิลป์ที่ใชแ้ ทนคำพูด ภาษาทา่ นาฏศิลปท์ แ่ี สดงกิริยา
อาการ(อิริยาบถ) ภาษาท่านาฏศลิ ปท์ แ่ี สดงอารมณ์ภายใน

จุดประสงค์การเรยี นรู้

1. อธบิ ายความหมายของนาฏยศัพท์และภาษาทา่ นาฏศิลป์ได้
2. ปฏิบตั ิทา่ นาฏยศพั ท์และภาษาทา่ นาฏศิลป์ที่กำหนดได้
3. เหน็ ความสำคญั และคุณค่าของนาฏยศัพท์และภาษาท่านาฏศิลป์

หนงั สอื อเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

3

นาฏยศัพท์

“นาฏยศัพท์” เป็นรากฐานที่มั่นคงของการเรียนนาฏศิลป์ นาฏยศัพท์มีความสำคัญและมีความ
จำเป็นอย่างยิง่ สำหรบั ผเู้ รียนนาฏศลิ ป์ เพราะเป็นพนื้ ฐานในการฝกึ หดั ท่ีดีท่ีจะชว่ ยให้ผู้เรียนฝึกพัฒนาไปได้
อย่างรวดเร็วและงดงามตามแบบแผน จากที่กล่าวมา ได้มีนักปราชญ์ นักวิชาการทางด้านนาฏศิลป์ และ
เอกสารทางวิชาการ กลา่ วถงึ ความหมายของนาฏยศัพทไ์ วม้ ากมาย ในท่ีน้จี ะขอยกมาเพียงบางส่วน ดังน้ี

1.1 ความหมายของ “นาฏยศัพท์”

เรณู โกศินานนท์ (2546: 1) ได้อธิบายความหมายของ “นาฏยศัพท์” ไว้ว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง
ศัพทเ์ ฉพาะในทางนาฏศิลป์ เป็นชอ่ื ลักษณะทา่ รำของไทย

รานี ชัยสงคราม (2544: 69) ได้อธิบายความหมายของ “นาฏยศัพท์” ว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง
ศพั ท์ทบี่ ญั ญัตขิ ึน้ ไว้ในการฟ้อนรำ แสดงลกั ษณะและการเคล่ือนไหวรา่ งกายทส่ี ัมพันธก์ นั อยา่ งต่อเนอ่ื ง

อรวรรณ ขมวฒั นา (254๖: ๓๕) ได้อธิบายความหมายของ “นาฏยศัพท์” เพม่ิ อกี วา่ นาฏยศัพท์ หมายถึง
ศพั ทท์ เี่ กีย่ วขอ้ งกับลกั ษณะทา่ รำ ทใี่ ชใ้ นการฝึกหดั ท่ารำ เพอ่ื ใชแ้ สดงนาฏศิลป์

จากที่กล่าวมา สรุปได้ว่า “นาฏยศัพท์” หมายถึง ศัพท์ที่บัญญัติขึ้นไว้ในการรำเป็นศัพท์เฉพาะ
ในทางนาฏศิลป์ที่ใช้เรียกลักษณะท่ารำในการฝึกหัดทางด้านนาฏศิลป์ไทย เช่น โขน ละคร ระบำ รำ
ฟ้อน เพื่อใช้สื่อความหมายให้เกิดความเข้าใจและสามารถปฏิบัติได้ตรงกัน ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญที่ผู้เรียน
ควรเรียนรู้ และควรฝึกหดั ท่านาฏศิลปเ์ บอ้ื งตน้ เพราะจะทำให้ผู้เรียนสามารถรำไดอ้ อ่ นช้อยงดงามตามแบบ
นาฏศลิ ป์ไทย

1.2 ที่มาของ “นาฏยศพั ท”์

การศกึ ษา “นาฏยศัพท์” เปน็ การศกึ ษาเพ่อื สืบทอดมรดกทางวัฒนธรรมอนั ล้ำค่าของชาติ ใหค้ งอยู่
เพราะเป็นคำที่ใชส้ ื่อความหมายเรียกชื่อการปฏบิ ัตทิ ่ารำที่ใช้ในการสอื่ สารที่เข้าใจระหว่างผู้สอนและผู้เรียน
ที่มีมาช้านาน เริ่มตั้งแต่กำเนิดนาฏศิลป์ไทยเป็นต้นมา เช่น จีบ วง ตั้งมือ ประเท้า กระทุ้งเท้า เป็นต้น
จำแนกแตกต่างกันไปตามประเภทของโอกาสที่นำไปใช้ ซึ่งอาจเรียกแตกต่างกันในความหมายและความ
เข้าใจของครูผู้สอนแต่ละสำนัก คำเรียกนาฏยศัพท์บางคำในวิชานาฏศิลป์ไทย(โขน-ละคร) มีชื่อเรียกท่ี
ตรงกัน แต่ในทางปฏิบัตอิ าจแตกต่างกนั ได้ หรอื ปฏบิ ัติเหมอื นกนั แตม่ ีชือ่ เรียกต่างกนั ตอ่ มาเมื่อการศึกษา
วิชานาฏศลิ ป์มรี ูปแบบท่ีเป็นระบบ จงึ มีการบัญญัตคิ ำเฉพาะ เพอ่ื รวมเรยี กกล่มุ คำท่ีสื่อความหมาย ซึ่งเติม
คำต่าง ๆ มากขึ้นตามการแสดงว่า “นาฏยศัพท์” โดยจำแนกประเภทตามโอกาสที่นำไปใช้ของการแสดง
โขนและละคร

คำว่า “นาฏยศัพท์” ได้เริ่มนำมาใช้ในวงการศึกษาวิชานาฏศิลป์ต้ังแต่สมัยรัตนโกสินทร์ ภายหลัง
สงครามโลกครั้งที่สอง โดยกรมศิลปากรได้ฟื้นฟูการศึกษาและปรับปรุงการแสดงนาฏศิลป์โขน-ละคร
ตามแบบแผนการแสดงในสมัยรัตนโกสินทร์ โดยได้ปรับปรงุ สร้างหลักสตู รการเรียนการสอนวชิ านาฏศิลป์
โขน-ละคร ใหผ้ ้เู รยี นไดเ้ รียนรทู้ างภาคปฏบิ ตั ิและภาคทฤษฎีควบคู่กนั ไป

หนงั สอื อิเลก็ ทรอนกิ ส์ กล่มุ สาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

4

รวมงานนิพนธ์ของ นายอาคม สายาคม (2545: 98-100) ได้อธิบายที่มาของนาฏยศัพท์ไว้ว่า

เรื่องนาฏยศัพท์ทางวิชานาฏศิลป์นี้ นายอาคม สายาคม ได้รับคำสั่งจากนายธนิต อยู่โพธิ์ (อดีตอธิบดี
กรมศิลปากร) ให้เขียนขน้ึ เม่ือ พ.ศ. 2497 ต่อมา ครูอมั พร ชัชกลุ ได้ขออนญุ าตจาก นายอาคม สายาคม
นำไปใชส้ อนนกั เรียนท่โี รงเรยี นนาฏศลิ ป (วิทยาลัยนาฏศิลปปจั จบุ นั )

นาฏยศัพท์มีทั้งที่ใช้กับการแสดงโขน และละคร แต่ก็ยังมีนาฏยศัพท์บางคำที่ใช้เฉพาะในการรำ
แต่ละเพลงเท่านนั้ เชน่ ในรำแม่บท (เพลงชมตลาด)

ตัวอยา่ ง

คำนาฏยศัพทท์ ีน่ ายอาคม สายาคม เรยี บเรียงไวต้ ามตัวอักษร คอื

1. กล่อมไหล่ 21. จรดเทา้ 22. เย้ืองไหล่

2. กระดกเท้า 22. จีบนวิ้ กลาง 42. ยกเท้า
43. หยบิ จีบ
3. เกบ็ เท้า (ซอยเท้า) 23. จีบวงลา่ ง
44. โยต้ วั
4. ก้าวเทา้ เรียง 24. เดาะเท้า 45. ยกั ไหล่
46. ยอ่
5. กระทบกน้ 25. เดินมือ (กวาง)
47. ลกั คอ
6. กา้ วเทา้ 26. ต้ังมอื 48. วาดแขน

7. กวดข้อมือ 27. ตัง้ วง 49. วงหน้า
50. วงลา่ ง
8. กดไหล่ 28. ตกั มือ 51. วงบน

9. กรีดนิว้ 29. ตีไหล่ 52. สดู เท้า
53. ส่ายมอื
10. กลอ่ มหนา้ 30. ถอนเท้า
54. สง่ เข่า
11. กระดกเสีย้ ว 31. แทงมอื 55. สอดมอื
56. สาวมอื
12. กระทงุ้ 32. นัง่ คกุ เข่า
57. เอยี งศรี ษะ
13. ขยนั่ 33. บดมอื 58. เอยี งไหล่

14. คลายมือ 34. โบกมือ

15. หงายมอื รบั จบี 35. ป้องหน้า

16. หงายมือ 36. ประเทา้

17. จรดเทา้ (ดว้ ยสน้ เท้า) 37. หมดมือ

18. จีบวงหนา้ 38. ม้วนมือ

19. จีบมือกวาง 39. หมดหนา้

20. จบี มอื 40. ยดื -ยุบ

นาฏยศพั ท์ท่ีใชใ้ นการตอ่ สดู้ ว้ ยอาวธุ ทวน หรือ อาวธุ ยาวอ่ืนๆ

1. สรรเสรญิ ครู 4. ยนั ตส์ ่ีทิศ

2. ผ่าหมาก 5. หงสส์ องคอ

3. โคมสามใบ 6. นาคเก้ียว

7. ปลอกช้าง 8. ชงิ คลอง

หนงั สืออิเล็กทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรียนร้ศู ลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

5

นาฏยศัพทท์ ใ่ี ชใ้ นการแสดงโขน 14. เหล่ียมอัด
15. ฉะนอ้ ย (ยักษ์ ลงิ )
1. สามเส้า (ในพธิ อี ุโมงค์) 16. ฉะใหญ่ (ยักษ์ ลิง)
2. สามจับ (ตอนถอนต้นรัง)
3. จบั สามเศร้า (ตอนเขา้ กดั ) 17. กระโดดคว้า (ยกั ษ์ ลงิ ในตอนออกกราว)
18. อันธพาน (หกคะเมนตรงไปขา้ งหน้า)
4. ลอย 1/2/3
5. แยก 19. พาสุรนิ (หกคะเมนหมุนไปข้างๆ)
20. ปาดเข่า (ในท่าฉะของยักษ์ ลงิ )
6. ปะทะ 21. เตน้ รับ (ยกั ษ์ ลิง)
7. รบ
8. พลาด 22. ตะลึกตกึ (พระ นาง ยักษ์ ลิง)
23. เลาะ (ในท่ารำเพลงกลม เพลงคกุ พาทย์ เพลงรวั สามลา)
9. หนฉี าก
10. เก้ง (ในทา่ เชิด ยกั ษ์ ลิง) 24. เตน้ เสือลากหาง (ยกั ษ์ พระ)
25. แจกไม้ (ในทา่ รำเพลงกลม)
11. เส้ยี ว (ในท่าออก ฉาก) 26. หย่อง (ลงิ )
12. กระทบื กลับ (ยกั ษ์ ลิง)
13. กระทบื ฟนั (ยักษ์ ลิง)

จากตัวอย่างคำนาฏยศัพท์ดังกล่าวข้างต้น แสดงให้เห็นว่านาฏยศัพท์เป็นท่าพื้นฐานอย่างหนึ่ง

ที่ต้องเรียนรู้ ฝึกหัดเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เพื่อใช้แสดงนาฏศิลป์ชุดต่าง ๆ ให้มีลีลาท่ารำท่ี
ออ่ นชอ้ ย งดงามตามแบบนาฏศลิ ปไ์ ทย

1.3 ประเภทของ “นาฏยศพั ท”์

“นาฏยศัพท์” สำหรับในการฝึกปฏิบัติท่ารำเพื่อใช้แสดงนาฏศิลป์ไทย โดยใช้การเคลื่อนไหว
สว่ นต่าง ๆ ของรา่ งกาย แบ่งเปน็ ๔ ประเภท ได้แก่ นาฏยศัพทเ์ ก่ียวกบั มือ นาฏยศพั ทเ์ กยี่ วกบั เทา้ นาฏยศัพท์
เกย่ี วกับศีรษะ นาฏยศัพทท์ ใี่ ช้เรียกช่อื ท่ารำ ซง่ึ ในหลักสูตรสถานศกึ ษา กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระที่
3 นาฏศิลป์ ในระดับชัน้ มัธยมศกึ ษาปที ่ี 1 กำหนดให้เรยี นนาฏศลิ ป์ ดงั น้ี

1) นาฏยศัพทท์ ีเ่ ก่ียวกับมือ เชน่ ต้ังมือ วงบน วงกลาง วงล่าง วงหน้า จีบควำ่ จีบหงาย จบี หงาย
ชายพก จีบหลงั จีบปรกหนา้ จบี ปรกข้าง จีบล่อแก้ว มว้ นจีบ สะบัดจีบ จีบยาว ส่ายแขนขา้ งเดียว ส่ายแขน
สองข้าง เป็นตน้

2) นาฏยศัพท์ท่ีเกยี่ วกับเท้า เช่น ประเทา้ ยกเทา้ กระท้งุ เท้า กระดกเทา้ กา้ วหน้า กา้ วขา้ ง
จรดเทา้ ถัดเทา้ โขยกเท้า ซอยเทา้ ประสมเท้า กระทบกน้ เป็นตน้

3) นาฏยศัพท์ที่เกี่ยวกับศรี ษะ เชน่ เอียงศรี ษะ ลกั คอ ตีไหล่ เปน็ ตน้
4) นาฏยศัพท์ที่ใช้เรียกชื่อท่ารำ เช่น สอดสร้อยมาลา ผาลา เรียงหมอน กระบี่สี่ท่า อัมพร
เฉดิ ฉนิ เป็นต้น
สำหรับนาฏยศัพท์เบื้องต้นที่นักเรียนควรรู้จักและใช้ฝึกปฏิบัติ ชั้นมัธยมศึกษาปที ี่ 1 ในหลักสูตร
สถานศึกษาโรงเรียนวัดทุ่งครุ (พ่งึ สายอนสุ รณ)์ มดี งั น้ี

หนังสอื อิเล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

6

1.4 ตัวอยา่ งนาฏยศัพท์

1) นาฏยศพั ท์ทีเ่ กย่ี วกับมอื มดี งั นี้

นาง พระ

ภาพท่ี ๑ ตั้งมือ
ท่ีมา : ดลดา อิม่ จติ , 2563.

ตั้งมือ หมายถงึ นว้ิ ทงั้ สี่ คือนิว้ ชี้ นว้ิ กลาง นิ้วนางและนว้ิ ก้อย เรียงชิดตดิ กัน น้วิ หวั แมม่ ืองอเข้าหา
ฝา่ มือเลก็ น้อย หักข้อมือขึ้นมาทางส่วนแขนใหม้ ากทสี่ ดุ การตัง้ มือจะอย่ใู นทา่ ตงึ แขนหรืองอแขนก็ได้

หมายเหตุ : ปฏิบตั เิ ชน่ เดยี วกันท้ังพระและนาง

เกรด็ ความรู้

ในการปฏิบตั ิการแสดงต่าง ๆ ควรมกี ารอบอนุ่ ร่างกายกอ่ นการแสดง เพอ่ื ใหร้ ่างกายสามารถ
ยดื หยุ่นไดข้ ณะทำการแสดง และไมท่ ำให้เกิดการบาดเจ็บ

หนงั สืออิเลก็ ทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรูศ้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

7
ตั้งวง หมายถึง การยกแขนข้างใดข้างหนึ่ง หรือจะตั้งวงพร้อมกันทั้งสองแขน โดยให้งอแขน
เล็กน้อย พยายามงอแขนให้โค้งพองาม แล้วตั้งมือขึ้น โดยให้นิ้วทั้งสี่เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ
หักเขา้ หาฝา่ มอื เพยี งเลก็ นอ้ ย หักขอ้ มือเขา้ หาลำแขนเสมอ การต้งั วงมหี ลายลกั ษณะ เชน่ วงบน วงกลาง วง
ล่าง วงหน้า เปน็ ตน้

นาง พระ

ภาพที่ 2 วงบน
ท่มี า : ดลดา อ่มิ จติ , 2563.
วงบน ปฏิบัติโดยยกแขนข้างใดข้างหนึ่งหรือสองข้าง ยกแขนไปข้างลำตัว ให้ลำแขนโค้งพองาม
นิว้ ทั้งสเ่ี รียงชดิ ตดิ กัน ส่วนนิ้วหัวแมม่ อื หกั เข้าหาฝ่ามือเพียงเลก็ นอ้ ย หักข้อมอื เขา้ ลำแขน ตัง้ ปลายน้วิ ขนึ้
หมายเหตุ : สิ่งสำคัญระดับวงของ พระและนาง จะมีลกั ษณะแตกตา่ งกนั ดังน้ี
พระ : ให้ปลายนิ้วมือสูงระดบั แง่ศรี ษะ สว่ นโค้งของลำแขนจะกวา้ งกวา่ นาง
นาง : ใหป้ ลายนิ้วมอื สูงระดับหางคิ้ว ส่วนโค้งของลำแขนจะแคบกว่าพระ

หนงั สอื อิเล็กทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

8

นาง พระ

ภาพที่ ๓ วงกลาง
ท่ีมา : ดลดา อ่ิมจติ , 2563.
วงกลาง ปฏิบัติโดยยกแขนให้ลำแขนข้างใดข้างหนึ่งหรือทั้งสองข้างโค้งพองาม นิ้วทั้งสี่เรียงชิด
ตดิ กนั ส่วนนวิ้ หัวแม่มอื หกั เขา้ หาฝา่ มือเพยี งเลก็ นอ้ ยหกั ข้อมอื เข้าหาลำแขน ตง้ั ปลายน้วิ ขนึ้ ปลายนิ้วมือสูง
ระดบั ไหล่
หมายเหตุ : ลักษณะวงกลางของพระและนางมคี วามแตกตา่ งกัน ดังนี้
พระ : ส่วนโค้งของลำแขนจะกวา้ งกวา่ นาง
นาง : ส่วนโค้งของลำแขนจะแคบกวา่ พระ

หนังสอื อเิ ล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นร้ศู ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

9

นาง พระ

ภาพท่ี ๔ วงล่าง
ท่มี า : ดลดา อม่ิ จติ , 2563.
วงลา่ ง ปฏิบัตโิ ดยยกแขนข้างใดขา้ งหน่งึ หรือทัง้ สองข้างให้ลำแขนโคง้ พองามนิว้ ท้ังส่ีเรียงชิดติดกัน
สว่ นนิ้วหัวแม่มือหกั เข้าหาฝ่ามือเพียงเล็กน้อย หักขอ้ มอื เขา้ หาลำแขน ตัง้ ปลายนิ้วขึ้น ให้มือตรงกับหัวเข็ม
ขดั (ชายพก) หกั ขอ้ มือเขา้ หาลำแขน
หมายเหตุ : ลักษณะวงลา่ งของพระและนางมคี วามแตกต่างกัน ดงั น้ี
พระ : การต้ังวงล่างจะกันวง
นาง : การตั้งวงล่างไมก่ ันวงแต่จะแนบข้อศอกไว้ด้านข้างลำตวั
กนั วง คอื การกันศอกออกด้านข้างลำตวั

หนังสืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุม่ สาระการเรียนรูศ้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

10

นาง พระ

ภาพที่ ๕ วงหนา้
ที่มา : ดลดา อิม่ จติ , 2563.
วงหน้า ปฏิบัติโดยยกแขนข้างใดข้างหนึ่งหรือทั้งสองข้างให้ลำแขนโค้งพองาม นิ้วทั้งสี่เรียงชิด
ติดกันส่วนนิ้วหัวแม่มือหักเข้าหาฝ่ามือเพียงเล็กน้อย หักข้อมือเข้าหาลำแขนตั้งปลายนิ้วขึ้น และทอด
ลำแขนใหโ้ ค้งอยูด่ า้ นหนา้
หมายเหตุ : ลักษณะวงหน้าพระและนางมคี วามแตกต่างกนั ดังน้ี
พระ : การต้ังวงหน้า วงต้องผายลำแขนออกไปเล็กน้อย
นาง : การต้งั วงหน้า วงจะแคบกวา่ ตวั พระ

หนงั สอื อิเลก็ ทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

11
จีบ หมายถึง การใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดอยู่ที่ข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วทั้งสองต้องเหยียดตึง
ส่วนนิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้ว คือ นิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดให้ตึงออกคล้ายรูปพัด ข้อสำคัญในการจีบ
ทุกครั้งต้องหักข้อมือเข้าหาท้องแขนตัวเองอยู่ตลอดเวลาและหักให้มากที่สุด การจีบมีหลายลักษณะ
อาทิ จีบคว่ำ จีบหงาย จีบหงายชายพก จีบหลัง จีบปรกหน้า จีบปรกข้าง จีบล่อแก้ว ม้วนจีบ สะบัดจีบ
จีบยาว ส่ายแขนข้างเดยี ว สา่ ยแขนสองขา้ ง เป็นตน้

นาง พระ

ภาพที่ ๖ จบี ควำ่
ที่มา : ดลดา อ่มิ จติ , 2563.
จีบคว่ำ ปฏิบัติโดย ใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้วกรีดตึง
ออกไปคล้ายรูปพัด หักข้อมือเขา้ หาทอ้ งแขนทกุ ครั้ง โดยใหป้ ลายนิว้ ทจ่ี ีบชล้ี งล่าง
หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเชน่ เดยี วกันท้ังพระและนาง

หนังสอื อิเล็กทรอนิกส์ กลุม่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

12

นาง พระ

ภาพท่ี ๗ จบี หงาย
ท่ีมา : ดลดา อิ่มจติ , 2563.
จีบหงาย ปฏิบัติโดย ใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้วกรีดตึง
ออกไปคล้ายรปู พัด หักขอ้ มือเขา้ หาลำแขนทกุ คร้งั โดยให้ปลายนว้ิ ที่จบี ชขี้ ้นึ บน
หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเช่นเดยี วกันท้ังพระและนาง

หนังสืออเิ ลก็ ทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรยี นร้ศู ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

13

นาง พระ

ภาพที่ ๘ จีบหงายชายพก
ท่ีมา : ดลดา อิม่ จติ , 2563.
จบี หงายชายพก ปฏบิ ัติโดย ใชน้ ว้ิ หัวแม่มอื จรดกับข้อแรกของปลายนวิ้ ช้ี น้วิ ทเ่ี หลือทั้งสามกรีดตึง
ออกไปคลา้ ยรูปพดั หกั ข้อมือเข้าหาท้องแขนทกุ คร้งั ปฏบิ ตั ิเช่นเดยี วกับการจบี หงาย มอื ทจี่ ีบช้ขี ึ้นหักข้อมือ
เข้าหาลำแขน ถ้าจะจีบด้วยมือซ้ายหรือขวา ก็ปฏิบัติเช่นเดียวกันหงายข้อมือจีบให้อยู่ระดับหัวเข็มขัด
(ชายพก)
หมายเหตุ : ปฏิบัติเชน่ เดยี วกันท้ังพระและนาง

หนงั สืออิเล็กทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

14

นาง พระ

ภาพท่ี ๙ จบี หลัง
ที่มา : ดลดา อมิ่ จิต, 2563.
จีบหลัง ปฏิบัติโดย ใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้วกรีดตึง
ออกไปคล้ายรปู พดั หกั ข้อมอื เขา้ หาท้องแขนทุกคร้ัง โดยสง่ ลำแขนไปด้านหลงั ใหต้ ึงส่วนปลายนิ้วช้ีขน้ึ บน
หมายเหตุ : ปฏบิ ตั ิเช่นเดยี วกนั ท้ังพระและนาง

หนังสืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรียนรศู้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

15

นาง พระ

ภาพที่ ๑๐ จบี ปรกหน้า
ท่ีมา : ดลดา อิม่ จิต, 2563.
จบี ปรกหน้า คอื ลักษณะการจีบหงายโดยใชน้ ้วิ หัวแม่มอื จรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ น้ิวท่ีเหลือ
ทั้งสามนิ้วกรีดตึงออกไปคล้ายรูปพัด หักข้อมือเข้าหาลำแขนทุกครั้ง แล้วงอแขนขึ้นเกือบตั้งฉากหันจีบ
เข้าหาหนา้ ผากหรือยกมือจีบข้นึ สูงระดบั ใบหนา้ หันจบี เข้าหาลำตวั ทัง้ แขนและมอื อยดู่ ้านหนา้
หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเช่นเดียวกนั ทงั้ พระและนาง

หนังสืออิเลก็ ทรอนกิ ส์ กล่มุ สาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

16

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๑ จบี ปรกขา้ ง
ท่มี า : ดลดา อิม่ จติ , 2563.
จีบปรกข้าง ปฏิบัติโดยใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิว้ ชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้วกรีดตึง
ออกไปคลา้ ยรปู พัด หักข้อมือเข้าหาลำแขนทกุ ครั้ง ลกั ษณะการจบี คล้ายจีบปรกหนา้ แต่ลำแขนอยู่ด้านข้าง
ยกมือข้นึ หนั จีบเขา้ หาแง่ศรี ษะ ยกมือสูงระดับแง่ศรี ษะ
หมายเหตุ : ปฏบิ ตั ิเช่นเดียวกนั ทง้ั พระและนาง

หนังสอื อเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

17

นาง พระ

ภาพที่ ๑๒ จีบล่อแก้ว
ที่มา : ดลดา อมิ่ จติ , 2563.
จบี ลอ่ แก้ว ปฏบิ ัตโิ ดยนำปลายน้ิวกลางมาจรดท่นี ิ้วหวั แมม่ ือเปน็ วงกลม โดยให้ปลายน้ิวหัวแม่มือ
ปิดทับตรงบริเวณเล็บของนิ้วกลาง นิ้วที่เหลืออีกสามนิ้ว คือ นิ้วชี้ นิ้วกลาง และนิ้วก้อยเหยียดให้ตึง
กรดี ออกจากกัน
หมายเหตุ : ปฏิบตั ิเชน่ เดียวกันทัง้ ตัวพระและนาง

หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุม่ สาระการเรยี นรูศ้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

18

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๓ มว้ นจบี (จังหวะที่ 1)
ท่ีมา : ดลดา อม่ิ จิต, 2563.

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๔ ม้วนจีบ (จังหวะท่ี 2)
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จิต, 2563.

หนังสอื อิเล็กทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นร้ศู ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

19

นาง พระ

ภาพที่ ๑๕ ม้วนจีบ (จงั หวะที่ ๓)
ท่ีมา : ดลดา อิ่มจติ , 2563.

ม้วนจีบ ปฏิบัติโดยจีบหักข้อมือเข้าหาลำแขน แล้วค่อยๆ บิดมือจีบไปทางนิ้วก้อยให้ตึงที่สุด
เมอื่ ปลายน้ิวทจ่ี บี ชล้ี งล่างแลว้ จึงคลายมอื จบี ออกเป็นตัง้ วง ขอ้ สำคัญในเวลาท่ีบดิ มือนนั้ ต้องหักขอ้ มือ เขา้
หาลำแขนตลอดเวลาและอยา่ ให้ไหล่ยกข้ึน

หมายเหตุ : ปฏบิ ัตเิ ช่นเดยี วกันทัง้ ตวั พระและนาง

หนงั สืออิเล็กทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

20

นาง พระ

ภาพที่ ๑๖ สะบดั จบี (จงั หวะที่ 1)
ท่มี า : ดลดา อิ่มจติ , 2563.

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๗ สะบัดจบี (จงั หวะที่ ๒)
ทมี่ า : ดลดา อิม่ จิต, 2563.

หนังสอื อิเลก็ ทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

21

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๘ สะบัดจีบ (จงั หวะท่ี ๓)
ทมี่ า : ดลดา อิ่มจิต, 2563.

สะบัดจีบ ปฏิบัติโดยการจีบหงายหรือจีบปรกข้าง เวลาจีบต้องหักข้อมือเข้าหาลำแขนใช้แรง
เลก็ นอ้ ยสะบัดปลายมือแบออก หักขอ้ มือลง แลว้ บดิ ขอ้ มือพลิกขน้ึ ตั้งวง

หมายเหตุ : ปฏิบตั ิเชน่ เดยี วกันทงั้ พระและนาง

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ กลุม่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

22

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๙ จบี ยาว
ทม่ี า : ดลดา อม่ิ จิต, 2563.
จีบยาว ปฏิบัติได้ทั้งมือขวาและมือซ้าย ถ้าจะจีบยาวมือขวา ให้มือซ้ายตั้งวงบน ส่วนมือขวา
จบี หงายหักขอ้ มอื เขา้ หาลำแขน แขนขวาเหยียดตึง เทา้ ซ้ายกา้ วหน้า เปดิ สน้ เท้าหลัง ศรี ษะเอียงซ้าย
หมายเหตุ : ถา้ จะปฏิบัตจิ ีบยาวด้านซา้ ย ปฏิบตั ิสลับมือในลกั ษณะเช่นเดยี วกัน
จบี ยาว พระและนาง ลักษณะระดับวงจะแตกตา่ งกัน ดงั น้ี
พระ : ตงั้ วงระดบั แงศ่ รี ษะ
นาง : ตัง้ วงระดบั หางควิ้

หนังสอื อเิ ล็กทรอนิกส์ กล่มุ สาระการเรยี นรศู้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

23
ส่ายแขน หมายถึง กิริยาการเคลื่อนไหวของแขนและมือ ส่ายแขนมี 2 ลักษณะคือ ส่ายแขน
ขา้ งเดยี วและสา่ ยแขนสองข้าง

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๐ สา่ ยแขนขา้ งเดียว (จังหวะที่ 1)
ที่มา : ดลดา อมิ่ จิต, 2563.

นาง พระ

ภาพที่ ๒๑ สา่ ยแขนขา้ งเดยี ว (จงั หวะที่ ๒)
ทม่ี า : ดลดา อิ่มจติ , 2563.

หนังสอื อเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

24

นาง พระ

ภาพที่ ๒๒ สา่ ยแขนขา้ งเดยี ว (จงั หวะท่ี ๓)
ที่มา : ดลดา อ่ิมจิต, 2563.

ส่ายแขนข้างเดียว ปฏิบัติโดยตั้งข้อมือตึงแขนระดับไหล่ ลดแขนลงมาระดับเอวแล้วจึงกลับมา
หงายท้องแขนขึ้นระดบั ไหล่ ให้ปลายนว้ิ ชต้ี กลงลา่ ง ปฏิบัตเิ ช่นนี้สลบั ขน้ึ ลงตามจังหวะอยา่ งสม่ำเสมอ

หมายเหตุ : การสา่ ยมอื ต้องส่ายข้ึนและลงขา้ ง ๆ ลำตัว แขนข้างทสี่ ่ายตอ้ งตงึ แขนไวต้ ลอดเวลา
ทที่ ำการส่าย ปฏิบตั เิ ช่นเดียวกนั ท้งั ตวั พระและนาง

หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรยี นร้ศู ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

25

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๓ สา่ ยแขนสองขา้ ง (จงั หวะที่ 1)
ท่ีมา : ดลดา อม่ิ จิต, 2563.

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๔ สา่ ยแขนสองขา้ ง (จังหวะท่ี ๒)
ท่ีมา : ดลดา อม่ิ จิต, 2563.

หนังสืออิเลก็ ทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

26

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๕ สายแขนสองขา้ ง (จงั หวะที่ ๓)
ท่มี า : ดลดา อม่ิ จิต, 2563.

ส่ายแขนสองข้าง ปฏิบัติโดยตึงแขนสองข้างระดับไหล่ ตั้งข้อมือข้ึนข้างหน่ึงอกี ข้างหนึ่งหักข้อมอื
ลงใหป้ ลายตกลงล่าง ลดแขนทตี่ ้งั ข้อมือลงมาระดับเอว พร้อมกบั หงายท้องแขนกลบั ขอ้ มอื ใหป้ ลายน้ิวตกลง
ลา่ งแลว้ เคล่อื นแขนอีกข้างหนึ่งทหี่ งายข้อมอื ระดบั ไหล่กลับข้อมอื ต้ังขนึ้ ปฏบิ ัตเิ ชน่ นส้ี ลับกันขึน้ ลง

หมายเหตุ : การส่ายมอื ตอ้ งส่ายขนึ้ และลงขา้ ง ๆ ลำตวั แขนทั้งสองข้างตอ้ งตงึ แขนไว้ตลอดเวลา
ทที่ ำการส่าย ปฏิบตั ิเช่นเดียวกนั ท้งั ตวั พระและนาง

หนงั สืออิเล็กทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นร้ศู ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

27

2) นาฏยศัพทท์ เี่ ก่ียวกบั เทา้ มีดงั นี้

นาง พระ

ภาพที่ ๒๖ ประเทา้
ทม่ี า : ดลดา อมิ่ จติ , 2563.

ประเท้า ปฏิบัติได้ทั้งเท้าขวาและเท้าซ้าย แต่จะประเท้าครั้งเดียวพร้อมๆ กันไม่ได้ ถ้าจะ
ประเทา้ ขวา ตอ้ งยอ่ ตัวลงแลว้ ถา่ ยน้ำหนักใหม้ าอยทู่ ่ีเทา้ ซ้าย ยนื เหล่ือมเท้าขวา(กนั เข่า) เชิดปลายนวิ้ เท้าข้ึน
จากนีใ้ หย้ ืดตัวขน้ึ พอยุบก็ตงึ ปลายน้ิวเท้าทั้งห้านว้ิ ขน้ึ มาให้มากท่ีสดุ แล้วยกปลายเท้าขวาขน้ึ โดย ใช้ส้นเท้า
ยันพนื้ ไว้ แลว้ ใช้จมกู เทา้ ตบพน้ื เบา ๆ และยกขน้ึ การประเทา้ ซา้ ย ใหป้ ฏิบัติเชน่ เดียวกบั การปฏิบตั ขิ า้ งขวา

หมายเหตุ : การประเท้าซ้ายให้ปฏิบตั ิเชน่ เดียวกนั กับข้างขวา ปฏิบัติสลบั เท้าในลกั ษณะเชน่ เดียวกนั
ลักษณะการประเท้าของพระและนางจะแตกต่างกนั ดังนี้

พระ : การประเทา้ จะตอ้ งกันเข่าออกปลายเท้าเฉียงออกขา้ งลำตวั
นาง : การประเท้าไมต่ อ้ งกนั เข่าปลายเท้าตรงไปดา้ นหนา้
จมูกเท้า คือ เนอ้ื ส่วนนูนของเทา้ ทอ่ี ยูถ่ ัดจากหัวแมเ่ ทา้ ลงมา การใช้จมูกเทา้ ต้องหักปลายนว้ิ เท้า
ขนึ้ หรอื เกร็งปลายน้ิวเท้าให้งอนขน้ึ

หนังสืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรียนรศู้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

28

นาง พระ

ภาพที่ ๒๗ ยกเท้า
ทม่ี า : ดลดา อ่ิมจติ , 2563.
ยกเท้า ปฏิบัติได้ทั้งเท้าขวาและเท้าซ้าย จะปฏิบัติต่อเนื่องจากท่าประเท้า การยกเท้าขวาให้
ประเทา้ ขวาแล้วยกเท้าขวาข้นึ โดยต้องเปิดปลายเขา่ ออก ให้หน้าขาไดร้ ะดบั เปน็ เสน้ ตรง พยายามหนบี น่อง
เข้ามาเลก็ นอ้ ย ส้นเท้าไม่ย่นื ไปข้างหนา้ และต้องหกั ข้อเท้าขึ้นเสมอ
หมายเหตุ : การยกเท้าซ้ายให้ปฏิบัติเช่นเดียวกับการปฏิบัติข้างขวา ปฏิบัติสลับเท้าในลักษณะ
เชน่ เดยี วกนั
ลกั ษณะการยกเทา้ ของพระและนางมลี กั ษณะแตกตา่ งกัน ดังนี้
พระ : ยกเท้าตอ้ งกนั เขา่ ออกไปดา้ นข้าง
นาง : ยกเทา้ ไม่ตอ้ งกันเข่าออกด้านข้าง ส่งลำขาสว่ นกลางไปขา้ งหน้าเล็กน้อย

หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนิกส์ กล่มุ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

29

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๘ กระทุ้งเท้า (จงั หวะท่ี ๑)
ท่มี า : ดลดา อม่ิ จติ , 2563.

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๙ กระทงุ้ เท้า (จังหวะท่ี ๒)
ทมี่ า : ดลดา อม่ิ จติ , 2563.

หนังสอื อิเล็กทรอนิกส์ กล่มุ สาระการเรยี นรูศ้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

30

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๐ กระท้งุ เทา้ (จังหวะท่ี ๓)
ทม่ี า : ดลดา อิ่มจติ , 2563.

กระทุ้งเท้า ปฏิบัติโดยมาจากการก้าวเท้าข้างใดข้างหนึ่งไปข้างหน้า และต้องให้น้ำหนักไปอยู่ที่
ปลายเขา่ หน้ามากที่สดุ ใหเ้ ทา้ หลงั มนี ้ำหนักเบา ถา้ จะกระทุง้ เท้าซ้ายให้กา้ วเท้าขวาไปข้างหน้า ให้น้ำหนัก
ตวั อยูท่ ปี่ ลายเขา่ ขวาเทา้ ซ้ายวางหลังเปดิ ส้นเท้า ใช้จมูกเทา้ ขวากระแทกลงพน้ื เบา ๆ เม่อื กระทงุ้ เท้าจะตาม
ด้วยการกระดกเทา้

หมายเหตุ : การกระทุ้งเทา้ ขวา ให้ปฏบิ ัติเช่นเดยี วกบั การปฏิบัติข้างซ้าย ปฏิบัตสิ ลับเทา้ ในลักษณะ
เช่นเดียวกนั การกระทุ้งเทา้ นี้ปฏิบตั ิเชน่ เดยี วกันทั้งพระและนาง

หนงั สอื อเิ ล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

31

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๑ กระดกเทา้
ท่ีมา : ดลดา อิม่ จติ , 2563.
กระดกเท้า ปฏิบตั ิต่อเนอื่ งจากกระทุ้งเท้า การกระดกเทา้ ซา้ ยให้เริม่ จากการก้าวเท้าขวา ไป
ข้างหนา้ พร้อมทง้ั ใหน้ ้ำหนกั ไปอยูเ่ ท้าขวา แล้วกระดกเทา้ ซา้ ยขนึ้ ไปใหม้ ากทสี่ ุด พยายามส่งเขา่ ท่ียกไปข้าง
หลังให้มาก ๆ อยา่ ปลอ่ ยให้เข่าที่ยกห้อยอยู่ แตต่ ้องระวงั ใหต้ วั ตรงพร้อมท้ัง หนบี นอ่ งเขา้ หาโคนขา ให้
มาก สว่ นฝ่าเท้าต้องหกั หลังหลังเท้าเข้าหาหนา้ แขง้ สังเกตให้หัวแมเ่ ท้าตรงกับสันหนา้ แขง้ ฝา่ เทา้ จะ อยู่
ตรง ๆ ไม่บดิ ไปทางใดทางหน่งึ พร้อมท้ังตงึ น้วิ เท้าทั้งหา้ ใหเ้ สมอกนั
หมายเหตุ : กระดกเท้าขวา ใหป้ ฏบิ ตั เิ ช่นเดียวกับการปฏิบัติข้างซ้าย ปฏิบัตสิ ลับเท้าในลักษณะ
เช่นเดียวกัน
ลักษณะการกระดกเท้าของพระและนางมีความแตกต่างกนั ดังน้ี
พระ : กระดกเท้าจะตอ้ งกนั เข่า
นาง : กระดกเทา้ ไมต่ อ้ งกนั เข่า

หนงั สอื อิเล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นร้ศู ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

32

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๒ ก้าวหนา้
ที่มา : ดลดา อิ่มจติ , 2563.
ก้าวหน้า ปฏบิ ตั ิโดยกา้ วเท้าขา้ งใดข้างหนึง่ ไปขา้ งหนา้ ถา้ ก้าวเท้าขวาไปขา้ งหน้า ใหย้ กเท้าขวาขึ้น
แล้วก้าวเท้าขวาไปข้างหน้า เวลาที่ก้าวเท้าลงไปนั้น ต้องใช้ส้นเท้าจรดลงไปก่อน แล้วจึงเหยียบลงไป
ให้เต็มเทา้ แตเ่ บนปลายเทา้ ให้เฉียงออกไปทางขวามือพอสมควร และสน้ เท้าขวาทก่ี ้าวไปขา้ งหน้าน้ันต้องให้
ตรงกบั หัวแมเ่ ท้าข้างซ้ายท่อี ย่ขู ้างหลัง ใหห้ า่ งกนั ประมาณ 10 นิ้ว แล้วให้นำ้ หนักตัวไปรวมอยู่ที่ปลายเข่า
ขวา ในขณะทกี่ ้าวเทา้ ขวาไปข้างหน้าต้องเปิดปลายเข่าและส้นเท้าซ้ายเล็กน้อยและเอียงส้นเท้ามาทางขวา
นิดหน่อย ใช้จมูกเท้ายันพื้นเอาไว้
หมายเหตุ : การก้าวเท้าซา้ ย ให้ปฏิบัตเิ ชน่ เดียวกบั การปฏบิ ัตขิ ้างขวา ปฏบิ ตั สิ ลบั เทา้ ในลักษณะ
เชน่ เดียวกัน
การกา้ วหน้า พระและนางจะมลี ักษณะแตกต่างกัน ดงั น้ี
พระ : กา้ วเฉยี งไปข้างลำตวั เฉยี งปลายเท้าไปเลก็ น้อยแล้วกันเข่า
นาง : วางเทา้ ลงขา้ งหนา้ ปลายเท้าเฉยี งออกไปเลก็ น้อยไมต่ อ้ งกนั เขา่

หนงั สอื อิเล็กทรอนิกส์ กลุม่ สาระการเรียนรศู้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

33

นาง พระ

ภาพที่ ๓๓ ก้าวขา้ ง
ทีม่ า : ดลดา อ่มิ จิต, 2563.
ก้าวข้าง ปฏิบัติโดยก้าวเท้าขา้ งใดขา้ งหนึ่งไปด้านข้างตวั ถ้าจะก้าวข้างเท้าขวา ให้ยกเท้าขวาขึน้
และก้าวเท้าขวาไปข้าง ๆ ตัว โดยการใช้ส้นเท้าจรดลงไปก่อนแล้วจึงเหยียบลงไปให้เต็มเท้า และให้
ปลายเท้าขวาชี้ไปข้าง ๆ ตัว ประมาณ 1 ฟุต น้ำหนักไปรวมกันอยู่ที่ปลายเข่าขวา ในขณะที่ก้าวเท้าขวา
ไปขา้ ง ๆ ตวั ต้องเปิดปลายเขา่ และส้นเทา้ ซา้ ยเลก็ น้อย แล้วเบนเท้าซ้ายมาทางขวานิดหน่อย
หมายเหตุ : การก้าวข้างเทา้ ซ้าย ใหป้ ฏิบัติเช่นเดียวกับการปฏบิ ัตขิ ้างขวา ปฏิบตั ิสลบั เท้าใน
ลักษณะเชน่ เดยี วกัน
กา้ วขา้ ง พระและนางจะมลี ักษณะแตกต่างกัน ดงั น้ี
พระ : ก้าวข้างเมื่อกา้ วเท้าจะกันเข่าออกและไมเ่ ปิดส้นเท้าหลัง
นาง : กา้ วขา้ งเมื่อกา้ วเทา้ จะหลบเข่าหลังและเปิดสน้ เทา้

หนังสอื อเิ ล็กทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรยี นรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

34

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๔ จรดเทา้
ทมี่ า : ดลดา อิ่มจิต, 2563.
จรดเท้า ปฏิบัติได้ทั้งเท้าซา้ ยและเท้าขวา ถ้าจะจรดเท้าขวาใหก้ ้าวเท้าซ้าย ยกเท้าขวาสูงขึ้นจาก
พ้ืนเลก็ นอ้ ย แลว้ ใชจ้ มูกเท้าวางลงบนพ้นื ยกส้นเท้าส้นขนึ้ สูงข้นึ จากพน้ื พอประมาณ นำ้ หนักจะอยู่ท่ีขาซ้าย
ส่วนเทา้ ท่ไี มไ่ ด้จรดวางเตม็ เทา้ ยอ่ เขา่ ท้ังสองขา้ ง
หมายเหตุ : การจรดเทา้ ซา้ ยให้ปฏิบัตเิ ชน่ เดยี วกบั การปฏิบัติขา้ งขวา ลกั ษณะการจรดเท้าของตัว
พระและตวั นางมีความแตกต่างกนั ปฏิบตั ิสลบั เท้าในลักษณะเช่นเดยี วกนั
ลักษณะการจรดเทา้ ของพระและนางมีความแตกต่างกัน ดังนี้
พระ : จรดเทา้ ต้องกันเขา่ ออก
นาง : จรดเท้าเขา่ ชดิ กัน ไมต่ ้องกนั เขา่ ออก
จมกู เทา้ คอื เนอื้ ส่วนนูนของเทา้ ทอ่ี ยูถ่ ัดจากหวั แม่เท้าลงมา การใช้จมกู เท้าต้องหกั ปลายนิว้ เท้าข้ึน
หรอื เกร็งปลายนิ้วเทา้ ให้งอนขึน้

หนงั สอื อิเลก็ ทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

35

นาง พระ

ภาพที่ ๓๕ ถดั เท้า (จงั หวะท่ี 1)
ที่มา : ดลดา อ่ิมจิต, 2563.

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๖ ถดั เทา้ (จังหวะที่ 2)
ทม่ี า : ดลดา อมิ่ จิต, 2563.

หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

36

นาง พระ

ภาพที่ ๓๗ ถดั เทา้ (จงั หวะท่ี 3)
ทีม่ า : ดลดา อมิ่ จติ , 2563.
ถัดเท้า มี 2 ลกั ษณะ คือ ถดั เทา้ อยู่กบั ที่ และถัดเทา้ เคล่อื นท่ี ซึ่งปฏบิ ัติได้ดงั นี้
ถัดเท้าอยกู่ ับท่ี ถดั เทา้ อย่กู บั ที่จะใชเ้ ทา้ ขวาถัดเสมอ เรมิ่ จากการก้าวหน้าดว้ ยเท้าขวา ยกเท้าซ้าย
ที่อยู่ด้านหลังขึ้นแล้ววางลง และถัดด้วยเท้าขวา ซึ่งการถัดเท้าทำโดยการใช้ฝ่าเทา้ ขวาต้ังแต่จมกู เท้าลงมา
จนถงึ ส้นเทา้ ไถพ้นื ขนึ้ ไป แลว้ วางเท้าลง
การถัดเคลื่อนที่ ปฏิบัติเช่นเดียวกับการถัดอยู่กับท่ี แต่ให้ยกเท้าที่ถนัดเคลื่อนที่ไปด้านหน้าหรือ
ด้านขา้ ง
หมายเหตุ : ถดั เทา้ พระและนางจะมลี ักษณะแตกตา่ งกัน ดงั น้ี
พระ : ถัดเทา้ โดยปลายเทา้ ที่ถัดของพระจะเฉียงไปดา้ นข้างเลก็ นอ้ ย
นาง : ถัดเท้าโดยปลายเท้าทีถ่ ดั ของนางจะตรงไปดา้ นหน้า

หนังสืออเิ ล็กทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์