หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) เรื่อง นาฏยศัพท์และภาษาท่านาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1

37

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๘ โขยกเท้า
ท่มี า : ดลดา อิ่มจติ , 2563.
โขยกเท้า เป็นกิริยาการเคลื่อนเท้าในลักษณะการเขย่งเท้าข้างใดข้างหนึ่ง การปฏิบัติอาจแบ่งได้
เป็น ๒ ขั้นตอน เชน่ โขยกเทา้ ขวา ปฏิบตั ิโดยเทา้ ซ้ายยนื เต็มเท้า วางเทา้ ขวาจรดเท้ายกส้นเท้าข้ึนเล็กน้อย
จากนั้นถา่ ยน้ำหนักมาท่ีเท้าขวาและเขย่งเทา้ ขึ้น ให้เท้าซา้ ยยกลอยเหนือพืน้ เล็กนอ้ ยแล้ววางเท้าซ้ายลงยืน
เตม็ เทา้ การโขยกเทา้ มี ๒ ลกั ษณะคือ การโขยกเท้าอย่กู ับที่ และเคลอ่ื นทใ่ี นการโขยกเทา้ เคล่ือนที่ ใช้เท้าท่ี
โขยกเขย่งเคลอื่ นทต่ี ามเท้าทีย่ ืนเต็มเท้า
หมายเหตุ : โขยกเท้าพระและนางจะมลี กั ษณะแตกตา่ งกัน ดงั นี้
พระ : โขยกเท้าพระจะกนั เขา่
นาง : โขยกเทา้ นางไมต่ ้องกันเขา่

หนงั สอื อิเล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

38

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๙ ซอยเท้า
ท่ีมา : ดลดา อิ่มจติ , 2563.
ซอยเท้า มี 2 ลกั ษณะคอื ซอยเท้าอยกู่ ับท่ี และซอยเทา้ เคลื่อนท่ี
ซอยเท้าอยู่กับที่ ปฏิบัติโดยย่ำเท้าด้วยจมูกเท้าทั้งสองถี่ๆ ในลักษณะเท้าเสมอกัน ยืนวางเท้าทั้ง
สองมาชดิ กันย่อเข่าลง ยกส้นเท้าทั้งสองขึน้ แล้วยำ่ เทา้ ทงั้ สองด้วยจมกู เทา้ สลับเทา้ ซา้ ย-ขวา ในลักษณะถี่ ๆ
จังหวดสมำ่ เสมอ เรว็ และตอ่ เนอ่ื งกนั โดยการเกร็งหนา้ ขาทง้ั สองไว้
ซอยเทา้ เคล่ือนที่ ปฏิบัติเช่นเดยี วกับซอยเท้าอยู่กับท่ี แตส่ ามารถเคล่ือนทไ่ี ปในทศิ ทางต่าง ๆ ตาม
ต้องการ อาทิ เคลอ่ื นทม่ี าดา้ นหน้า เคลือ่ นที่ลงดา้ นหลงั หรอื เคลื่อนท่ีไปด้านข้าง เป็นตน้
หมายเหตุ : ซอยเทา้ พระและนางจะมีลกั ษณะแตกต่างกัน ดังน้ี
พระ : ซอยเทา้ ส้นเท้าท้ังสองขา้ งชิดกนั ปลายเท้าแยกออกจากกนั
นาง : ซอยเท้าสน้ เทา้ และปลายเท้าทั้งสองขา้ งจะชดิ ตดิ กนั

หนังสอื อิเลก็ ทรอนกิ ส์ กลุม่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

39

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๐ ประสมเท้า
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จิต, 2563.
ประสมเท้า ปฏิบตั โิ ดยยืนรวมเท้าใหช้ ิดกันพร้อมกบั ย่อเข่าลงเล็กน้อย
หมายเหตุ : ประสมเทา้ พระและนางจะมลี กั ษณะแตกต่างกนั ดงั นี้
พระ : ประสมเท้านำส้นเทา้ ทั้งสองมารวมชิดติดกัน หันปลายเท้าท้ังสองเฉียงออก
ดา้ นขา้ งเล็กนอ้ ยพร้อมกบั กนั เข่าและยอ่ เขา่ ลง
นาง : ประสมเท้านำส้นเท้าทั้งสองมารวมชดิ ตดิ กนั ทง้ั สน้ เทา้ และปลายเท้าตรงไป
ดา้ นหน้า เขา่ ชดิ กนั และย่อเข่าลง

หนงั สืออิเลก็ ทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรียนรูศ้ ลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

40

นาง พระ

ภาพที่ ๔๑ กระทบก้น
ท่ีมา : ดลดา อิ่มจิต, 2563.
กระทบก้น ปฏบิ ตั โิ ดยนั่งคกุ เขา่ แล้วยกก้นข้ึนมาตรง ๆ โดยทีไ่ ม่ต้องชะโงกตวั มาข้างหนา้ เวลาจะ
ยกก้นต้องแข็งหน้าขา แล้วยกก้นเพียงเล็กน้อยไม่ต้องยกให้สูงนัก แล้ววางก้นลงไปบนส้นเท้าแรง
พอประมาณ ข้อสำคัญ เวลากระทบก้นนั้นต้องดันเอวอยู่ตลอดเวลา เวลาที่ยกก้นขึ้นต้องทรงตัวให้ตรง
เวลาท่กี ระทบกน้ ลงตอ้ งทงิ้ ตวั ลงมาตรง ๆ น้ำหนกั ใหม้ ารวมอยทู่ ปี่ ลายก้น
หมายเหตุ : ปฏิบัติเช่นเดยี วกันท้ังพระและนาง
กระทบกน้ พระและนางจะมลี ักษณะแตกต่างกัน ดังนี้
พระ : นง่ั แยกเขา่ ออกจากกนั
นาง : นง่ั ชิดเข่า

หนงั สืออเิ ล็กทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

41

3) นาฏยศัพทท์ เ่ี ก่ยี วกบั ศรี ษะ มีดังน้ี

นาง พระ

ภาพที่ ๔๒ เอียงศรี ษะ
ทมี่ า : ดลดา อ่ิมจติ , 2563.
เอียงศีรษะ ถ้าต้องการเอียงศีรษะข้างขวา ให้ตั้งใบหน้ากับลำคอให้ตรง มองตรงไปข้างหน้า
แล้วเอียงศีรษะด้านขวาลงมาเล็กน้อย โดยให้ใบหูนั้นตั้งตรงกับไหล่ขวา ถ้าต้องการเอียงศีรษะข้างซ้าย
ใหป้ ฏิบัตเิ ชน่ เดียวกับการปฏิบัติขา้ งขวา
หมายเหตุ : ถ้าต้องการเอียงศีรษะข้างซ้ายให้ปฏบิ ตั ิเช่นเดยี วกบั การปฏิบัติขา้ งขวา ปฏิบัติสลับ
ศีรษะในลักษณะเชน่ เดียวกนั ปฏบิ ัตเิ ชน่ เดยี วกันทง้ั พระและนาง

หนังสืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

42

นาง พระ

ภาพที่ ๔๓ ลักคอ
ทีม่ า : ดลดา อ่มิ จิต, 2563.
ลักคอ ถ้าต้องการลักคอข้างขวากดไหล่ข้างซ้ายศีรษะเอียงขวา และถ้าต้องการลักคอข้างซ้าย
กดไหล่ขา้ งขวาศีรษะเอยี งซา้ ย หนา้ จะตอ้ งเย้อื งไปพอประมาณ ตัง้ ลำคอให้แข็งไว้
หมายเหตุ : ปฏิบัตเิ ช่นเดียวกันทง้ั พระและนาง พระและนางหน้าจะเยอ้ื งไปพอประมาณ ตั้งลำคอ
ให้แขง็ ไว้

หนงั สืออิเล็กทรอนิกส์ กล่มุ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

43

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๔ ตไี หล่
ท่มี า : ดลดา อ่มิ จิต, 2563.
ตีไหล่ ปฏิบัติโดย การตีไหล่ออกจะตีไหล่ออกข้างใดก็ได้ จะตีไหล่ขวาหรือไหล่ซ้ายติดต่อกันก็ได้
ถา้ ตไี่ หลซ่ า้ ยให้เอยี งศีรษะข้างซ้าย แล้วคอ่ ยๆหันไหล่ซา้ ยไปด้านหลังพอประมาณ พร้อมทงั้ เอียงศีรษะซ้าย
แลว้ หนั ไหล่กลบั มาเอยี งขวา ถ้าตไี หล่ขวาใหป้ ฏบิ ัติตรงกันขา้ ม
หมายเหตุ : ปฏิบัติเชน่ เดยี วกนั ทั้งพระและนาง

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรียนรศู้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

44
4) นาฏยศพั ท์ท่ใี ชเ้ รยี กชอ่ื ท่ารำ มดี ังนี้

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๕ สอดสรอ้ ยมาลา
ทมี่ า : ดลดา อิม่ จติ , 2563.
สอดสรอ้ ยมาลา ปฏิบัติโดย สอดสรอ้ ยมาลาด้านขวา คอื มือขวาตง้ั วงบน มอื ซา้ ยจบี หงายชายพก
ศรี ษะเอียงซ้าย
หมายเหตุ : ถ้าจะปฏิบัตทิ า่ สอดสรอ้ ยมาลาดา้ นซ้าย ปฏิบตั ิสลบั มือในลักษณะเช่นเดียวกนั
สอดสร้อยมาลา พระและนาง มีลักษณะระดับวงแตกต่างกัน ดงั น้ี
พระ : ต้ังวงบนระดบั แงศ่ ีรษะ
นาง : ตงั้ วงบนระดับหางค้วิ

หนงั สอื อเิ ล็กทรอนกิ ส์ กลุ่มสาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

45

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๖ ผาลา (จงั หวะท่ี 1)
ที่มา : ดลดา อ่มิ จิต, 2563.

หนงั สืออิเลก็ ทรอนิกส์ กลุม่ สาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

46

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๗ ผาลา (จังหวะท่ี 2)
ทม่ี า : ดลดา อิ่มจิต, 2563.
ผาลา ปฏิบตั ิไดท้ ัง้ ขวาและซ้าย ถ้าจะผาลาขา้ งขวา มือขวาจบี ปรกขา้ งสงู ระดบั ศีรษะ มือซ้ายต้งั วง
กลางระดับไหล่ เอียงศีรษะข้างซ้าย กดไหล่ซ้าย แล้วค่อย ๆ กลับเอียงขวา มือขวาที่จีบม้วนจีบออกขึ้น
ตั้งวงบน มือซา้ ยท่ีตัง้ วงพลิกข้อมือหงายมอื ให้ปลายนิ้วชี้ลงพื้น งอแขนอยู่ขา้ งลำตัว
หมายเหตุ : ถ้าจะปฏิบตั ิผาลาด้านซ้าย ปฏบิ ัตสิ ลบั มือในลกั ษณะเชน่ เดียวกัน
ผาลา พระและนางจะมีลกั ษณะระดบั วงแตกต่างกนั ดังน้ี
พระ : ตงั้ วงบนระดบั แงศ่ ีรษะ
นาง : ตัง้ วงบนระดบั หางค้วิ

หนังสอื อิเลก็ ทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

47

นาง พระ

ภาพที่ ๔๘ เรยี งหมอน
ทีม่ า : ดลดา อิม่ จิต, 2563.
เรียงหมอน ปฏิบัตไิ ด้ ทั้งขวาและซ้าย ถา้ เรยี งหมอนข้างขวา มือทัง้ สองขา้ งจีบเข้าอก เอียงศีรษะ
ทางขวา กดไหล่ขวา แล้วค่อย ๆ กลับเอียงซ้าย มือขวาที่จีบม้วนจบี ออกขึ้นตั้งวงบน มือซ้ายที่จีบมว้ นจีบ
ออกเปน็ ต้งั วง แขนซ้ายเหยยี ดตงึ ระดับไหล่
หมายเหตุ : ถา้ ตอ้ งการเรียงหมอนขา้ งซ้ายใหป้ ฏิบตั ิเช่นเดยี วกับข้างขวา ปฏิบัติสลบั มอื ใน
ลักษณะเช่นเดยี วกัน
ลกั ษณะเรียงหมอนของพระและนางมคี วามแตกต่างกัน ดงั นี้
พระ : มือท่ตี ้งั วงบนจะอยรู่ ะดบั แงศ่ รี ษะ
นาง : มอื ที่ตงั้ วงบนจะอยู่ระดบั หางค้ิว

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนร้ศู ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

48

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๙ กระบี่ส่ีท่า
ที่มา : ดลดา อิ่มจิต, 2563.
กระบ่สี ีท่ า่ ปฏบิ ตั โิ ดยมอื ซา้ ยตัง้ วงบน ส่วนมอื ขวาจบี หงายหักขอ้ มือเข้าหาลำแขน แขนขวาเหยยี ดตึง
หมายเหตุ : กระบ่ีสีท่ า่ พระและนางจะมลี กั ษณะแตกตา่ งกัน ดังนี้
พระ : วงบนอยรู่ ะดบั แงศ่ ีรษะ และประสมเท้าหนั ปลายเท้าทั้งสองเฉยี งออกดา้ นข้าง
เลก็ น้อยพรอ้ มกบั กันเขา่ และย่อเข่าลงเลก็ น้อย
นาง : วงบนระดับหางคิ้ว และประสมเท้าทั้งสองรวมชิดติดกันทั้งส้นเท้าและปลาย
เทา้ ตรงไปดา้ นหน้า เขา่ ชดิ กนั ย่อเข่าลงเล็กน้อย

หนงั สืออิเลก็ ทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

49

นาง พระ

ภาพท่ี ๕๐ อัมพร
ที่มา : ดลดา อิ่มจิต, 2563.
อัมพร ปฏิบัติได้ทั้งขวาและซ้าย ถ้าจะปฏิบัติข้างขวา ให้ใช้มือขวาจีบคว่ำงอแขนอยู่ข้างลำตัว
มอื ซา้ ยต้ังวงพลิกขอ้ มอื ให้ปลายนว้ิ ชี้ลงด้านลา่ งงอแขนข้างลำตวั เอยี งศรี ษะข้างขวาจากนัน้ สอดมือท่ีจีบขึ้น
แบมือออก หักข้อมือ งอศอกตั้งฉากสูงระดับศีรษะ มือซ้ายพลิกข้อมือขึ้นตั้งวงแขนตึงไม่งอศอกยกสูง
ระดบั ไหล่ แล้วกลบั เอียงศีรษะมาขา้ งซ้าย เท้าซา้ ยกา้ วหนา้ เปิดส้นเท้าขวา ศรี ษะเอียงซ้าย
หมายเหตุ : ปฏบิ ัตเิ ชน่ เดียวกนั ทั้งพระและนาง

หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรยี นรูศ้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

50

นาง พระ

ภาพที่ ๕๑ เฉดิ ฉิน
ทมี่ า : ดลดา อม่ิ จิต, 2563.
เฉดิ ฉนิ ปฏบิ ตั ิได้ ทงั้ ขวาและซา้ ย ถา้ จะปฏบิ ตั ิข้างขวา ใหใ้ ชม้ อื ขวาตัง้ วงบน มือซ้ายจีบหงายระดบั
วงหน้า เอียงศีรษะข้างซ้าย จากนั้นม้วนมือซ้ายที่จีบออกกลับเป็นตั้งวงหน้า ส่วนมือขวาที่ตั้งวงบนอยู่
คอ่ ย ๆ ตะแคงมอื ไปทางน้ิวก้อย กลบั มาหงายมือเสมอศีรษะ งอแขนเสมอไหลไ่ ว้ข้างตัวแลว้ กลบั เอียงศีรษะ
มาข้างขวา
หมายเหตุ : หากต้องการปฏิบัติข้างซ้ายใหป้ ฏิบัตเิ ช่นเดยี วกับปฏิบัติข้างขวา ปฏิบัติสลับมือใน
ลกั ษณะเช่นเดยี วกนั ทง้ั พระและนาง

หนงั สืออิเลก็ ทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรูศ้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

51

ภาษาท่านาฏศิลป์

“ภาษาท่านาฏศิลป์” เป็นสิ่งสำคัญสำหรับผู้เรียน ประกอบกับการเรียนนาฏยศัพท์ที่ได้เรียนมาแล้ว
นั้น เป็นพื้นฐานที่สำคัญของการแสดงนาฏศิลป์ไทย เพื่อสื่อความหมายให้ผู้ชมการแสดงนาฏศิลป์ไทย และ
มุ่งหวงั ใหผ้ ้เู รยี นให้มีความรู้ ความเข้าใจ และมที กั ษะในการใช้ภาษาท่านาฏศิลป์ในการนำ จากการศกึ ษาค้นคว้า
ตำรา ที่ผู้เชี่ยวชาญนาฏศิลป์ไทยได้รับการถา่ ยทอดและสืบสานการแสดงนาฏศิลป์ไทย อธิบายความหมายของ
ภาษาทา่ นาฏศิลป์ ดังน้ี

1.5 ความหมายของคำวา่ “ภาษาทา่ นาฏศิลป์”

อมรา กลำ่ เจรญิ (2542: 112) ได้ให้ความหมายของ “ภาษาท่านาฏศิลป์” กล่าวว่าลลี าของการใช้
ท่ารำ หมายถึง ภาษาท่าทางนาฏศิลป์ เสมือนเป็นคำพูดโดยไม่ต้องเปล่งเสียงออกมาแต่ต้องอาศัยอวัยวะ
สว่ นประกอบของรา่ งกาย แสดงออกมาเป็นทา่ ทางส่อื ให้ผชู้ มไดเ้ ข้าใจ

สมุ นมาลย์ นมิ่ เนติพนั ธ์ (2543: 211) ไดใ้ ห้ความหมายของ “ภาษาทา่ นาฏศลิ ป”์ หมายถึง การแสดง
ท่ารำแทนคำพูดมีความหมายต่าง ๆ รวมทั้งการแสดงอารมณด์ ้วย การรำทำบทนี้เป็นการใชภ้ าษาบทหนึ่ง
วิวัฒนาการมาจากธรรมชาติ เพราะการแสดงความหมายจากความคิด ความรู้สึก ให้ผู้อื่นเข้าใจนั้นมิได้
แสดงดว้ ยคำพดู อยา่ งเดียว มนษุ ยย์ อ่ มใชท้ ่าทางการออกไม้ออกมือตลอดจนสีหน้าประกอบด้วยในการแสดง
ละครรำก็ไดเ้ ก็บท่าทางจากธรรมชาติมาปรงุ แตง่ ใหง้ ดงาม เป็นภาษาทางนาฏศิลป์

เรณู โกศนิ านนท์ (2545: 98) ไดอ้ ธิบาย “ภาษาทา่ นาฏศิลป์” และกลา่ วถงึ การรำบทอีกวา่ “รำบท”
หมายถงึ การแสดงทา่ ทางแทนคำพูด

จากที่กล่าวมา สรุปได้ว่า “ภาษาท่านาฏศลิ ป์” หมายถึง การเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย
เช่น มือ แขน ขา หรืออารมณ์ เป็นการแสดงกิริยาโดยใช้ลีลาท่ารำหรือการรำบทแสดงออกเป็นท่าทาง
คำพดู เพอื่ ส่อื ความหมายใหผ้ ู้ชมเข้าใจ

1.6 ประเภทของ “ภาษาท่านาฏศลิ ป์”

“ภาษาท่านาฏศิลป์” ใชส้ ่อื ความหมายแทนคำพดู กิริยา อิริยาบถ อารมณ์ แบง่ ออกไดด้ ังน้ี
1) ภาษาทา่ นาฏศลิ ปท์ ใี่ ชแ้ ทนคำพูด เช่น ท่าฉนั ท่าท่าน เปน็ ตน้
2) ภาษาท่านาฏศิลป์ท่ีแสดงกิริยาอาการ(อิริยาบถ) เช่น ท่ายืน ท่านั่ง(คุกเข่า) ท่าไหว้ ท่าโลมบน
ทา่ โลมมือเดยี ว เปน็ ต้น
3) ภาษาท่านาฏศลิ ป์ท่ีแสดงอารมณ์ภายใน เช่น ท่าดใี จ ท่ารกั ท่าอาย ท่าโกรธ เปน็ ตน้

เกรด็ ความรู้

ในการแสดงนาฏศลิ ป์ไทยใหส้ วยงามได้มาตรฐาน ผูแ้ สดงตอ้ งเคลอื่ นไหวรา่ งกายให้สอดคลอ้ ง
กลมกลืนกันไปทุกส่วนของรา่ งกาย มีใจรกั มคี วามสขุ และสนุกกับกายแสดง

หนงั สืออเิ ล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

52

1.7 ตัวอยา่ งภาษาท่านาฏศิลป์

1) ภาษาทา่ นาฏศิลป์ทใ่ี ช้แทนคำพดู มดี ังน้ี

นาง พระ

ภาพที่ ๕๒ ท่าฉนั
ทมี่ า : ดลดา อิ่มจติ , 2563.
ท่าฉัน
พระ : มือซา้ ยจบี หงายท่ีอก มอื ขวาท้าวสะเอว เทา้ ซ้ายก้าวข้าง ย่อเข่าและกันเข่าออก
ศรี ษะเอียงซ้าย
นาง : มอื ซ้ายจีบหงายทอ่ี ก มือขวาจบี หลังส่งลำแขนให้ตึง เท้าขวากา้ วหนา้ เท้าซา้ ยเปิด
สน้ เทา้ หลัง ศรี ษะเอียงซ้าย
หมายเหตุ : ท่าฉัน ตามแบบนาฏศิลป์ไทย (เปน็ ท่ารำที่บงั คบั คือ จะใช้มือซา้ ยเทา่ น้นั )

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ กล่มุ สาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

53

นาง พระ

ภาพท่ี ๕๓ ทา่ ท่าน
ที่มา : ดลดา อม่ิ จติ , 2563.
ทา่ ทา่ น
พระ : ยกมือขวาตั้งสันมอื ขึ้นเฉยี งออกเลก็ น้อย มือซ้ายทา้ วสะเอว เทา้ ขวากา้ วขา้ ง ย่อเข่าและ
กนั เขา่ ออก ศรี ษะเอยี งซ้าย
นาง : ยกมอื ขวาตง้ั สนั มอื ขน้ึ เฉียงออกเล็กนอ้ ย มอื ซา้ ยจบี หลังส่งลำแขนให้ตงึ เท้าซ้ายกา้ วหน้า
เปิดส้นเท้าหลัง ศรี ษะเอยี งซา้ ย

หนงั สืออิเลก็ ทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

54
2) ภาษาทา่ นาฏศิลป์ท่แี สดงกิริยาอาการ(อริ ิยาบถ) มีดังน้ี

นาง พระ

ภาพท่ี ๕๔ ทา่ ยืน
ทีม่ า : ดลดา อม่ิ จติ , 2563.
ทา่ ยืน
พระ : มอื ขวาท้าวสะเอว มือซ้ายแบมือวางฝ่ามือทหี่ นา้ ขาข้างซ้าย เท้าขวายนื เตม็ เท้า
เท้าซ้ายวางดว้ ยจมกู เท้าเปิดสน้ เท้า ศรี ษะเอียงขวา
นาง : มือขวาจีบหงายชายพก มือซ้ายแบมือวางฝา่ มือแปะท่ีหน้าขาข้างซา้ ย เท้าขวายืนเต็มเท้า
วางเทา้ ซ้ายเหล่อื มไปขา้ งหนา้ ปลายเท้าเชดิ ข้ึน ศีรษะเอียงซา้ ย

หนงั สืออิเล็กทรอนิกส์ กลุม่ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

55

นาง พระ

ภาพที่ ๕๕ ทา่ น่งั (คุกเข่า)
ทีม่ า : ดลดา อ่ิมจิต, 2563.
ทา่ นั่ง(คุกเข่า)
พระ : วางมือทั้งสองบนหน้าขา นั่งคุกเข่าลงกับพื้น ส้นเท้าทั้งสองชิดกัน หัวเข้าทั้งสองต้อง
ห่างกันประมาณ 2 คืบ นั่งให้ก้นตั้งอยู่บนส้นเท้าทั้งสองข้าง และน้ำหนักให้เท่า ๆ กัน
ดันเอวพอประมาณ ตั้งตัวให้ตรง เปิดไหล่ท้ังสองให้ผึ่ง หน้าตรง เปิดปลายคางพอสมควร
ศรี ษะตรง
นาง : วางมือทั้งสองบนหน้าขา นั่งคุกเข่าลงกับพื้น ส้นเท้าทั้งสองชิดกัน หัวเข้าทั้งสองชิดกัน
นั่งให้ก้นตัง้ อยู่บนส้นเท้าท้ังสองข้าง และน้ำหนกั ใหเ้ ท่า ๆ กัน ดันเอวพอประมาณ ตั้งตัว
ใหต้ รง เปดิ ไหลท่ ง้ั สองให้ผ่ึง หน้าตรง เปิดปลายคางพอสมควร ศรี ษะตรง

หนงั สอื อิเลก็ ทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

56

นาง พระ

ภาพที่ ๕๖ ท่าไหว้
ทม่ี า : ดลดา อิ่มจติ , 2563.
ทา่ ไหว้
พระ : ยกมือทั้งสองขึ้นทำท่าไหว้ระดับอก ให้นิ้วมือตึงและชิดติดกัน ส่วนปลายนิ้วมือทั้งสอง
แยกออกจากกัน เท้าซา้ ยตั้งเขา่ เฉียงเท้าไปด้านซ้าย ยกกน้ ข้นึ เทา้ ขวาวางหลังเปิดส้นเท้า
ศีรษะตรง
นาง : ยกมือทั้งสองขึ้นทำท่าไหว้ระดับอก ให้นิ้วมือตึงและชิดติดกัน ส่วนปลายนิ้วมือทั้งสอง
แยกออกจากกัน เท้าซ้ายตั้งเข่าตรงไปด้านหน้า ยกก้นขึ้น เท้าขวาวางหลังเปิดส้นเท้า
ศรี ษะตรง

หนังสืออิเลก็ ทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

57

นาง พระ

ภาพที่ ๕๗ ทา่ โลมบน
ท่ีมา : ดลดา อิม่ จติ , 2563.
ท่าโลมบน
พระ : มือทั้งสองข้างจีบคว่ำซ้อนบนข้อมือทั้งสองข้างของตัวนาง ระดับไหล่ สะบัดจีบออกเป็น
ต้ังวง เทา้ ซ้ายก้าวขา้ ง นำ้ หนกั อยู่ท่เี ท้าซ้าย เอียงศีรษะข้างซ้าย กดไหล่ซา้ ย
นาง : มือทั้งสองข้างจีบคว่ำตรงหัวไหล่ สะบัดจีบออกเป็นตั้งวง เท้าซ้ายก้าวข้าง น้ำหนักอยู่ท่ี
เท้าซา้ ย เอียงศรี ษะขา้ งซ้าย กดไหล่ซา้ ย

หนงั สอื อิเล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

58

นาง พระ

ภาพที่ ๕๘ ท่าโลม มือเดยี ว
ที่มา : ดลดา อ่มิ จติ , 2563.
ทา่ โลม มือเดยี ว
พระ : มือซา้ ยจีบซอ้ นบนขอ้ มือซ้ายของตัวนาง มอื ขวาวางทาบด้านหลังตัวนางระดบั เอว เท้าซ้าย
ก้าวข้าง นำ้ หนักอยทู่ ีเ่ ท้าซา้ ย เอยี งศรี ษะขา้ งซ้าย มองหนา้ ตัวนาง
นาง : มอื ซ้ายจีบหงายระดบั คาง หกั ข้อมือเข้าหาลำตวั ปดั มอื ตัวพระ มอื ขวาท้าวสะเอว เท้าซ้าย
กา้ วหนา้ น้ำหนักอยูท่ ่เี ทา้ ซ้าย ศีรษะเอยี งซ้าย หนา้ มองตวั พระ

หนงั สอื อิเลก็ ทรอนกิ ส์ กล่มุ สาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระที่ 3 นาฏศลิ ป์

59

3) ภาษาทา่ นาฏศิลปท์ ่แี สดงอารมณ์ภายใน มดี งั นี้

นาง พระ

ภาพที่ ๕๙ ท่ายม้ิ
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จติ , 2563.
ทา่ ยมิ้
พระ : มือซ้ายจีบหงายไว้ที่ระดับปาก หักข้อมือเข้าหาลำตัว มือขวาท้าวสะเอว เท้าซ้ายยืนเต็ม
เท้า เท้าขวาวางด้วยจมูกเทา้ เปดิ ส้นเท้า ศีรษะเอียงซ้าย
นาง : มือซ้ายจีบหงายไว้ที่ระดับปาก หักข้อมือเข้าหาลำตัว มือขวาจีบหงายชายพก เท้าขวา
ยืนเตม็ เท้า วางเทา้ ซ้ายเหลือ่ มไปขา้ งหนา้ ปลายเทา้ เชิดข้ึน ศรี ษะเอียงซา้ ย
หมายเหตุ : ท่าย้มิ ตามแบบแผนนาฏศิลป์ไทย เป็นทา่ รำท่บี งั คับใช้มอื ซ้ายเท่านนั้

หนังสืออิเลก็ ทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

60

นาง พระ

ภาพที่ ๖๐ ท่ารัก
ทมี่ า : ดลดา อ่ิมจิต, 2563.
ทา่ รัก
พระ : มือทง้ั สองแบมือ โดยไขว้มอื ทาบท่ีฐานไหล่มือซา้ ยทับมอื ขวา เทา้ ซ้ายกา้ วข้าง ย่อเข่าและ
กนั เขา่ ออก ศรี ษะเอียงขวา
นาง : มือทั้งสองแบมอื โดยไขว้มือทาบทีฐ่ านไหล่ มือซ้ายทับมือขวา เท้าขวาก้าวหน้า เท้าซ้าย
เปดิ ส้นเทา้ ย่อเขา่ ลง ศรี ษะเอียงขวา

หนังสืออิเลก็ ทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนร้ศู ลิ ปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

61

นาง พระ

ภาพที่ ๖๑ ท่าอาย
ท่มี า : ดลดา อ่มิ จิต, 2563.
ทา่ อาย
พระ : มือขวาท้าวสะเอว ฝ่ามือซ้ายแตะข้างแก้มซ้าย เท้าขวาก้าวข้าง ย่อเข่าและกันเข่าออก
ศรี ษะเอยี งซา้ ย
นาง : มือขวาจีบหลังส่งลำแขนให้ตึง ฝ่ามือซ้ายแตะข้างแก้มซ้าย เท้าซ้ายก้าวหน้า เท้าขวา
เปิดส้นเทา้ หลงั ศีรษะเอยี งซา้ ย

หนังสืออิเล็กทรอนกิ ส์ กลมุ่ สาระการเรียนรศู้ ลิ ปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์

62

นาง พระ

ภาพที่ ๖๒ ทา่ โกรธ
ทีม่ า : ดลดา อมิ่ จติ , 2563.
ทา่ โกรธ
พระ : ปลายนิ้วมือซ้ายถูบริเวณหลังใบหซู ้าย ถูขึ้น-ลงไปมาแล้วกระชากมือลงถา้ กระชากเบา ๆ
ก็เพียงเคืองใจ ถ้ากระชากแรง ๆ แสดงว่าโกรธจัด มือขวาท้าวสะเอว เท้าซ้ายยืนเตม็ เท้า
เทา้ ขวาวางดว้ ยจมกู เทา้ ปลายเท้าเชิดข้นึ ศรี ษะเอยี งซา้ ย
นาง : ปลายนิ้วมือซ้ายถูบริเวณหลังใบหซู ้าย ถูขึ้น-ลงไปมาแล้วกระชากมือลงถ้ากระชากเบา ๆ
ก็เพียงเคืองใจ ถ้ากระชากแรง ๆ แสดงว่าโกรธจัด มือขวาจีบหงายชายพก เท้าขวายืน
เต็มเท้า วางเท้าซา้ ยเหล่ือมไปข้างหนา้ ปลายเทา้ เชิดขน้ึ ศรี ษะเอยี งซา้ ย

หนงั สอื อิเลก็ ทรอนิกส์ กลุม่ สาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

63

1.8 สรุป

นาฏยศพั ท์ หมายถึง ศัพท์ที่ใช้ในวงการนาฏศิลป์ไทย เป็นศพั ทเ์ ฉพาะที่ใช้เรียกลักษณะท่ารำไทย
ในการฝึกหัดทางดา้ นนาฏศิลป์ไทย เช่น โขน ละคร ระบำ รำ ฟอ้ น เพอ่ื ใชส้ ือ่ ความหมายให้เกิดความเข้าใจ
และสามารถปฏิบัติได้ตรงกัน ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญที่ผู้เรียนควรเรียนรู้ และควรฝึกหัดท่านาฏศิลป์เบื้องต้น
เพราะจะทำใหผ้ เู้ รยี นสามารถรำไดอ้ ่อนชอ้ ยงดงามตามแบบนาฏศิลป์ไทย ซึ่งแบง่ ออกเป็น 4 ประเภท ดังน้ี

1) นาฏยศัพท์ทเี่ กย่ี วกบั มอื เชน่ ต้ังมือ วงบน วงกลาง วงลา่ ง วงหนา้ จีบควำ่ จีบหงาย จีบ
หงายชายพก จีบหลัง จีบปรกหน้า จีบปรกข้าง จีบล่อแก้ว ม้วนจีบ สะบัดจีบ จีบยาว ส่ายแขนข้างเดียว
ส่ายแขนสองข้าง เป็นตน้

2) นาฏยศัพท์ที่เกี่ยวกบั เท้า เช่น ประเท้า ยกเท้า กระทุ้งเทา้ กระดกเท้า ก้าวหนา้ กา้ วขา้ ง จรด
เทา้ ถัดเทา้ โขยกเท้า ซอยเท้า ประสมเทา้ กระทบก้น เป็นต้น

3) นาฏยศพั ทท์ ี่เกยี่ วกบั ศรี ษะ เชน่ เอียงศรี ษะ ลกั คอ ตีไหล่ เป็นตน้
4) นาฏยศัพท์ที่ใช้เรียกชื่อท่ารำ เช่น สอดสร้อยมาลา ผาลา เรียงหมอน กระบี่สี่ท่า อัมพร
เฉดิ ฉิน เปน็ ต้น

ภาษาท่านาฏศิลป์ หมายถึง การเคลื่อนไหวกิริยาท่าทางต่าง ๆ รวมถึงอารมณ์ที่แสดงออกมา
แตกต่างกนั ของมนษุ ย์ มาประดษิ ฐเ์ ปน็ ท่าทางให้สวยงาม มรี ปู แบบมาตรฐาน ทำให้สามารถส่ือความหมาย
ใหผ้ ชู้ มเขา้ ใจได้ ซึง่ ภาษาทา่ นาฏศลิ ป์ แบ่งออกได้ ดังนี้

1) ภาษาทา่ นาฏศิลปท์ ใ่ี ชแ้ ทนคำพดู เชน่ ทา่ ฉนั ท่าทา่ น เป็นตน้
2) ภาษาท่านาฏศิลป์ท่ีแสดงกิริยาอาการ(อิริยาบถ) เช่น ท่ายืน ท่านั่งคุกเข่า ท่าไหว้ ท่าโลมบน
ท่าโลมมอื เดยี ว เป็นตน้
3) ภาษาทา่ นาฏศิลป์ทีแ่ สดงอารมณภ์ ายใน เช่น ท่าดีใจ ทา่ รกั ท่าอาย ท่าโกรธ เป็นต้น

คำถามทา้ ทาย

นกั เรยี นคิดวา่ ภาษาท่ามปี ระโยชน์อยา่ งไร

ศพั ท์ที่ควรรู้ กจิ กรรมพัฒนาความสามารถในการอ่าน

ให้นกั เรียนอา่ นคำและความหมายของคำต่อไปน้ี

คำศัพท์ คำอา่ น ความหมาย
นกั ปราชญ์ นัก-ปราด ผรู้ อบรู้ ผู้มีปัญญา
อริ ยิ าบถ อิ-ร-ิ ยา-บด การเคลือ่ นไหวร่างกาย เชน่ ยนื น่งั นอน
อ่อนช้อย อ่อน-ชอ้ ย มีกิรยิ าทา่ ทางงดงามละมนุ ละไม มีลกั ษณะงอนงาม

หนังสืออเิ ลก็ ทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรยี นรู้ศิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศลิ ป์

64

บรรณานกุ รม

ราณี ชัยสงคราม. (2544). นาฏศิลป์ไทยเบ้อื งต้น. กรงุ เทพฯ: ครุ สุ ภา.
เรณู โกศนิ านนท์. (2545). นาฏศลิ ป์ไทย. กรงุ เทพฯ: ไทยวฒั นาพานชิ .
______. (2546). นาฏยศัพท์ ภาษาทา่ นาฏศิลป์ไทย. กรงุ เทพฯ: ไทยวัฒนาพานิช.
วทิ ยาลัยนาฏศิลป. (2552). เอกสารประกอบการสอนนาฏศิลปไ์ ทย(ละคร) เรอ่ื ง นาฏยศพั ทพ์ ้ืนฐาน

การฝึกหัดเบือ้ งต้น หมวดวชิ านาฏศิลป์ไทย(ละคร) ภาควิชานาฏศลิ ป์ วทิ ยาลยั นาฏศิลป์
สถาบันบัณฑติ พฒั นศลิ ป์ กระทรวงวัฒนธรรม. (ม.ป.ท.).
สุมนมาลย์ นมิ่ เนติพนั ธ.์ (2543). การละครไทย. กรุงเทพฯ: ไทยวัฒนาพานชิ .
อมรา กล่ำเจรญิ . (2542). สุนทรยี นาฏศิลปไ์ ทย. พิมพ์คร้งั ที่ 3. กรุงเทพฯ: โอ.เอส.พร้ินต้งิ เฮ้าส.์
อรวรรณ ขมวัฒนา. (2546). หนังสือประกอบการเรยี นรพู้ ้นื ฐานกลุม่ สาระการเรียนร้ศู ิลปะ สาระ
นาฏศลิ ป์ 12 ชนั้ ปี. กรุงเทพฯ: ครุ สุ ภาลาดพร้าว.
อาคม สายาคม. (2545). รวมงสนนิพนธ์. พิมพค์ รง้ั ท่ี 2. กรุงเทพฯ: ร่งุ ศิลป์การพิมพ(์ 1977) จำกดั .

หนังสอื อิเล็กทรอนิกส์ กลมุ่ สาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระท่ี 3 นาฏศิลป์

65

ประวตั ิผจู้ ดั ทำ

ช่อื นางสาวดลดา อ่มิ จิต
ตำแหน่ง ครู วิทยฐานะครูชำนาญการพเิ ศษ
การศกึ ษา พ.ศ. ๒๕35 ประถมศกึ ษาปที ่ี 6 โรงเรยี นวดั ทงุ่ คร(ุ พ่งึ สายอนุสรณ์)

Email พ.ศ. ๒๕38 หลกั สูตรนาฏศิลป์ชน้ั ตน้ วทิ ยาลยั นาฏศลิ ป กรมศลิ ปากร
ทีอ่ ยู่ พ.ศ. ๒๕๔1 หลกั สตู รนาฏศิลป์ช้ันกลาง วิทยาลยั นาฏศิลป กรมศิลปากร
สถานท่ีทำงาน พ.ศ. ๒๕๔3 หลกั สูตรนาฏศิลปช์ นั้ สูง วทิ ยาลยั นาฏศลิ ป กรมศิลปากร
พ.ศ. ๒๕๔๕ ศกึ ษาศาสตรบัณฑิต (ศษ.บ) นาฏศลิ ป์ไทยศึกษา

สถาบนั บัณฑิตพัฒนศลิ ป์
donlada2523 @hotmail.co.th
278 ซอยประชาอุทิศ 84 แขวงท่งุ ครุ เขตทง่ ครุ กรงุ เทพมหานคร ๑๐14๐
โทรศัพทบ์ า้ น ๐๒ - ๘158536 โทรศัพทเ์ คล่ือนท่ี ๐8 – 04469556
โรงเรียนวัดทงุ่ ครุ(พ่งึ สายอนุสรณ)์ สำนกั งานเขตทงุ่ ครุ กรงุ เทพมหานคร

หนงั สอื อเิ ล็กทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์