หนังสืออ่านเพิ่มเติมนาฏยศัพท์พื้นฐานและภาษาท่าทางนาฏศิลป์

หนงั สอื อา่ นเพมิ่ เตมิ

กลุ่มสาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระนาฏศลิ ป์
ชัน้ มัธยมศึกษาปีท่ี ๑

คำนำ

หนังสืออ่านเพิ่มเติม เรื่อง นาฏยศัพท์พ้ืนฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ
สาระนาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ เล่มนี้ จัดทาข้ึนเพื่อให้นักเรียนได้ใช้สาหรับค้นคว้าเพ่ิมเติม และเป็นส่ือ
ประกอบการเรียนรู้ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระนาฏศิลป์ เพ่ือมุ่งเน้นผู้เรียนเป็นสาคัญ การนาเสนอ
เนื้อหาของหนงั สือเล่มนี้ มีจดุ เน้นที่สาคญั คือ เพ่ือใหน้ ักเรียนรู้จัก นาฏยศัพท์พื้นฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์
ได้ดยี ่ิงข้นึ

ผู้จัดทาหวังเป็นอย่างย่ิงว่า หนังสืออ่านเพ่ิมเติม เร่ือง นาฏยศัพท์พ้ืนฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์
กล่มุ สาระการเรียนรศู้ ิลปะ สาระนาฏศลิ ป์ ชัน้ มธั ยมศกึ ษาปที ี่ ๑ เลม่ น้ี จะเป็นประโยชน์สาหรับนักเรียนและผู้
ทส่ี นใจทีจ่ ะศกึ ษาเก่ียวกับนาฏยศพั ท์พ้ืนฐาน และ ภาษาทา่ นาฏศลิ ป์ เพ่มิ เตมิ ไดอ้ ีกทางหนง่ึ

ดลดา อ่มิ จิต

สำรบญั

คานา หนา้
สารบัญ
ก
สารบญั ภาพ ข
คาชแ้ี จง............................................................................................................................................ ๑
1
คาแนะนา......................................................................................................................................... 1
เรอ่ื ง นำฏยศพั ท์พนื้ ฐำนและภำษำทำ่ นำฏศิลป์........................................................................ 1
2
มาตรฐานการเรียนร.ู้ ......................................................................................................... 2
3
ตวั ชีว้ ดั .............................................................................................................................. 3
สาระสาคญั ....................................................................................................................... 3
5
สาระการเรยี นรู้................................................................................................................. 6
จดุ ประสงคก์ ารเรยี นรู้....................................................................................................... 6
27
นำฏยศัพท์.......................................................................................................... 41
44
1.1 ความหมายของ “นาฏยศพั ท์” ................................................................... 51
1.2 ทีม่ าของ “นาฏยศพั ท์” .............................................................................. 51
51
1.3 ประเภทของ “นาฏยศพั ท”์ ........................................................................ 52
1.4 ตวั อยา่ ง “นาฏยศพั ท”์ .............................................................................. 52
54
1) นาฏยศพั ทท์ ี่เกย่ี วกบั มอื ........................................................................ 59
63
2) นาฏยศพั ทท์ ี่เกยี่ วกบั เทา้ .......................................................................
3) นาฏยศพั ท์ท่ีเกี่ยวกับศีรษะ...................................................................

4) นาฏศพั ท์ที่ใชเ้ รียกช่อื ทา่ รา...................................................................
ภำษำท่ำนำฏศิลป์.............................................................................................
1.5 ความหมายของคาว่า “ภาษาท่านาฏศลิ ป์” ...............................................

1.6 ประเภทของ “ภาษาท่านาฏศิลป์” ............................................................
1.7 ตัวอยา่ งภาษาทา่ นาฏศลิ ป์..........................................................................

1) ภาษาท่านาฏศลิ ป์ทใ่ี ชแ้ ทนคาพดู ..........................................................
2) ภาษาท่านาฏศลิ ปท์ แ่ี สดงกริ ิยาอาการ(อิริยาบถ)..................................
3) ภาษาท่านาฏศิลปท์ ่ีแสดงอารมณ์ภายใน...............................................

1.8 สรุป.............................................................................................................

สำรบญั ภำพ

ภาพที่ 1 ตง้ั มอื ................................................................................................................................ หน้า
ภาพที่ 2 วงบน................................................................................................................................ 6
7
ภาพที่ 3 วงกลาง.............................................................................................................................
ภาพที่ 4 วงล่าง................................................................................................................................ 8
9
ภาพท่ี 5 วงหน้า..............................................................................................................................
ภาพที่ 6 จบี ควา่ .............................................................................................................................. 10
ภาพท่ี 7 จบี หงาย............................................................................................................................ 11
12
ภาพที่ 8 จบี หงายชายพก................................................................................................................
ภาพท่ี 9 จีบหลัง.............................................................................................................................. 13
14
ภาพท่ี 10 จบี ปรกหนา้ ......................................................................................................................
ภาพท่ี 11 จีบปรกขา้ ง........................................................................................................................ 15
ภาพท่ี 12 จีบลอ่ แก้ว......................................................................................................................... 16
17
ภาพที่ 13 ม้วนจบี (จงั หวะท่ี 1) .......................................................................................................
ภาพที่ 14 มว้ นจีบ (จังหวะที่ 2) ....................................................................................................... 18
18
ภาพที่ 15 ม้วนจบี (จังหวะที่ 3) .......................................................................................................
ภาพท่ี 16 สะบัดจีบ (จังหวะที่ 1) .................................................................................................... 19
ภาพท่ี 17 สะบัดจีบ (จังหวะท่ี 2) .................................................................................................... 20
20
ภาพที่ 18 สะบัดจีบ (จงั หวะที่ 3) ....................................................................................................
ภาพท่ี 19 จบี ยาว.............................................................................................................................. 21
22
ภาพท่ี 20 ส่ายแขนข้างเดียว (จังหวะท่ี 1) .......................................................................................
ภาพที่ 21 ส่ายแขนขา้ งเดียว (จังหวะท่ี 2) ....................................................................................... 23
ภาพที่ 22 สา่ ยแขนขา้ งเดียว (จังหวะที่ 3) ....................................................................................... 23
24
ภาพท่ี 23 สา่ ยแขนสองขา้ ง (จังหวะท่ี 1) ........................................................................................
ภาพที่ 24 สา่ ยแขนสองข้าง (จงั หวะท่ี 2) ........................................................................................ 25
25
ภาพท่ี 25 ส่ายแขนสองขา้ ง (จังหวะท่ี 3) ........................................................................................
ภาพที่ 26 ประเท้า............................................................................................................................. 26
ภาพท่ี 27 ยกเท้า............................................................................................................................... 27
28
ภาพท่ี 28 กระทงุ้ เท้า (จังหวะท่ี 1) ..................................................................................................
ภาพที่ 29 กระทงุ้ เทา้ (จงั หวะท่ี 2) .................................................................................................. 29
29
ภาพที่ 30 กระทงุ้ เท้า (จังหวะท่ี 3) ..................................................................................................
ภาพที่ 31 กระดกเทา้ ........................................................................................................................ 30
ภาพที่ 32 ก้าวหน้า............................................................................................................................ 31
32
ภาพที่ 33 ก้าวขา้ ง.............................................................................................................................
ภาพท่ี 34 จรดเทา้ ............................................................................................................................. 33
34
ภาพที่ 35 ถดั เทา้ (จงั หวะท่ี 1) ........................................................................................................
35

สำรบญั ภำพ (ต่อ)

ภาพท่ี 36 ถัดเท้า (จังหวะที่ 2) ........................................................................................................ หน้า
ภาพที่ 37 ถดั เทา้ (จังหวะท่ี 3) ........................................................................................................
35
ภาพที่ 38 โขยกเทา้ ........................................................................................................................... 36
ภาพที่ 39 ซอยเทา้ .............................................................................................................................
ภาพที่ 40 ประสมเทา้ ........................................................................................................................ 37
38
ภาพที่ 41 กระทบกน้ ......................................................................................................................... 39
ภาพท่ี 42 เอียงศรี ษะ........................................................................................................................
40
ภาพท่ี 43 ลกั คอ................................................................................................................................ 41
ภาพท่ี 44 ตไี หล.่ ................................................................................................................................
ภาพที่ 45 สอดสร้อยมาลา................................................................................................................. 42
43
ภาพท่ี 46 ผาลา (จงั หวะท่ี 1) ....................................................................................................... 44
ภาพที่ 47 ผาลา (จังหวะที่ 2) .......................................................................................................
45
ภาพที่ 48 เรียงหมอน .................................................................................................................... 46
ภาพที่ 49 กระบี่สท่ี ่า.......................................................................................................................
ภาพที่ 50 อมั พร ............................................................................................................................ 47
48
ภาพท่ี 51 เฉดิ ฉิน ........................................................................................................................... 49
ภาพท่ี 52 ทา่ ฉัน.............................................................................................................................
50
ภาพท่ี 53 ทา่ ทา่ น........................................................................................................................... 52
ภาพท่ี 54 ทา่ ยืน.............................................................................................................................
ภาพท่ี 55 ท่าน่ัง(คกุ เข่า)................................................................................................................. 53
54
ภาพท่ี 56 ท่าไหว้............................................................................................................................ 55
ภาพที่ 57 ท่าโลมบน.......................................................................................................................
56
ภาพที่ 58 ท่าโลม มือเดยี ว.............................................................................................................. 57
ภาพที่ 59 ทา่ ย้มิ .............................................................................................................................
ภาพท่ี 60 ทา่ รกั .............................................................................................................................. 58
59
ภาพที่ 61 ท่าอาย............................................................................................................................ 60
ภาพท่ี 62 ท่าโกรธ..........................................................................................................................
61
62

ก

คำชี้แจง

หนังสืออ่านเพ่ิมเติม เรื่อง นาฏยศัพท์พ้ืนฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ
สาระนาฏศลิ ป์ ชน้ั มัธยมศกึ ษาปที ่ี ๑ มคี วามร้เู ก่ยี วกับพื้นฐานนาฏศลิ ป์ไทย เร่ือง นาฏยศพั ทพ์ ื้นฐานและภาษา

ท่านาฏศลิ ป์ การจดั ทารปู เล่มประกอบด้วยคาช้แี จง คาแนะนา มาตรฐานการเรียนรู้ ตวั ชีว้ ดั สาระสาคัญ สาระ
การเรียนรู้ จุดประสงค์การเรียนรู้ ความหมายของนาฏยศัพท์พ้ืนฐานและภาษาท่านาฏศิลป์ไทยศัพท์ท่ีควรรู้

เพ่ือสง่ เสรมิ ทกั ษะการอา่ นของผเู้ รียนและมกี ารเสรมิ เนือ้ หาเพมิ่ เติมในเกร็ดความรู้
จะเห็นได้ว่า เอกสารนี้จัดทาสาหรับผู้สอน ผู้เรียน และผู้ที่สนใจใช้เป็นคู่มือการจัดกิจกรรมการ

เรยี นรแู้ ละพัฒนาความสามารถทางด้านนาฏศิลป์ ตามแผนการจัดการเรียนรู้ สามารถใช้ศึกษาเป็นรายบุคคล

หรือรายกลุ่ม ตามรูปแบบของกิจกรรม นอกจากนี้สามารถนาไปศึกษาเรียนรู้และฝึกปฏิบัติเพิ่มเติมได้ด้วย
ตนเองหลงั จากไดร้ ับการเรยี นรจู้ ากผูส้ อน เพือ่ เพิม่ ทักษะในการปฏบิ ตั ใิ ห้มากขึ้น

ข

คำแนะนำ

หนังสืออ่านเพิ่มเติม เร่ือง นาฏยศัพท์พื้นฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ
สาระนาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ ใช้ควบคู่กับPower point นาฏยศัพท์พื้นฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์
3 มิติ และแผนการจัดการเรียนรู้ กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ สาระที่ 3 นาฏศิลป์ ช้ันมัธยมศึกษาปีท่ี 1
เพือ่ ให้นกั เรียนเกดิ การพัฒนาศกั ยภาพทางด้านนาฏศิลป์ จงึ ควรปฏบิ ตั ติ ามขน้ั ตอนดงั น้ี

1. ผู้สอนอธิบายวิธีการใช้หนังสืออ่านเพ่ิมเติม เร่ือง นาฏยศัพท์พื้นฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์
กลุ่มสาระการเรียนร้ศู ิลปะ สาระนาฏศลิ ป์ ชน้ั มธั ยมศกึ ษาปีท่ี ๑

2. ผ้สู อนให้ความรู้เบอ้ื งตน้ เกี่ยวกบั ทผ่ี เู้ รียนตอ้ งเรียนรู้
3. ผู้เรียนศึกษาหนังสืออ่านเพ่ิมเติม เรื่อง นาฏยศัพท์พ้ืนฐาน และ ภาษาท่านาฏศิลป์ กลุ่มสาระ
การเรยี นรศู้ ิลปะ สาระนาฏศลิ ป์ ช้ันมธั ยมศกึ ษาปที ี่ ๑ โดยสามารถนากลบั ไปบา้ นได้
4. หนงั สืออา่ นเพ่ิมเตมิ เร่อื ง นาฏยศพั ทพ์ น้ื ฐาน และ ภาษาท่านาฏศลิ ป์ กล่มุ สาระการเรียนรู้ศิลปะ
สาระนาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีท่ี ๑ ใช้ควบคู่กับ Power point นาฏยศัพท์พ้ืนฐาน และภาษาท่านาฏศิลป์
3 มิติ โดยสามารถขอนากลับไปศึกษาต่อท่ีบ้านได้ หรือ แสกนคิวอาร์โค้ดจากในหนังสือเพื่อน้าเข้าสู่ Power
point นาฏยศพั ท์พืน้ ฐาน และ ภาษาทา่ นาฏศลิ ป์ 3 มติ ิ

หนังสืออ่านเพิ่มเติม

นาฏยศพั ทพ์ ้ืนฐานและภาษาทา่ นาฏศลิ ป์

มาตรฐานการเรยี นรู้

มาตรฐาน ศ 3.1 เข้าใจและแสดงออกทางนาฏศิลป์อย่างสร้างสรรค์ วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์
คณุ ค่านาฏศิลป์ ถ่ายทอดความรู้สึก ความคดิ อยา่ งอิสระ ชื่นชมและประยกุ ต์ใช้ในชวี ติ ประจำวัน

ตัวชวี้ ดั

ศ 3.1 ม.1/2 ใชน้ าฏยศัพทห์ รอื ศัพท์ทางการละครในการแสดง

สาระสำคญั

นาฏยศัพท์ หมายถึง ศัพท์ที่ใช้ในวงการนาฏศิลป์ไทย เป็นศัพทเ์ ฉพาะท่ีใชเ้ รียกลักษณะท่ารำไทย
ในการฝึกหัดทางด้านนาฏศิลป์ไทย ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญที่ผู้เรียนควรได้เรียนรู้ และควรฝึกหัดท่านาฏยศัพท์
เบื้องตน้ เพราะจะทำให้ผเู้ รยี นสามารถรำได้ออ่ นชอ้ ยงดงามตามแบบนาฏศลิ ป์ไทย

หนังสืออ่านเพมิ่ เตมิ วิชานาฏศิลป์

2
ภาษาทา่ หมายถึง การเคล่ือนไหวส่วนตา่ ง ๆ ของรา่ งกาย เชน่ มือ แขน ขา หรอื อารมณ์ เป็นการ

แสดงกิริยาโดยใช้ลลี าทา่ รำหรือการรำบทแสดงออกเป็นทา่ ทางคำพดู เพ่ือส่ือความหมายให้ผู้ชมเข้าใจ

สาระการเรยี นรู้

1. ความหมายและประเภทตา่ ง ๆ ของนาฏยศัพท์และภาษาทา่ นาฏศลิ ป์
2. ปฏิบัติท่านาฏยศัพท์ เช่น นาฏยศัพท์ที่เกี่ยวกับมือ นาฏยศัพท์ที่เกี่ยวกับเท้า นาฏยศัพท์ท่ี
เกยี่ วกบั ศรี ษะ นาฏยศพั ทท์ ่ีใช้เรยี กช่อื ท่ารำ
3. ปฏบิ ตั ภิ าษาทา่ นาฏศิลป์ เชน่ ภาษาท่านาฏศลิ ปท์ ใี่ ชแ้ ทนคำพูด ภาษาท่านาฏศลิ ป์ทแี่ สดงกิริยา
อาการ(อิริยาบถ) ภาษาทา่ นาฏศลิ ป์ทีแ่ สดงอารมณ์ภายใน

จุดประสงคก์ ารเรยี นรู้

1. อธิบายความหมายของนาฏยศัพท์และภาษาทา่ นาฏศิลป์ได้
2. ปฏบิ ตั ทิ า่ นาฏยศัพท์และภาษาท่านาฏศลิ ป์ทกี่ ำหนดได้
3. เหน็ ความสำคญั และคุณค่าของนาฏยศพั ทแ์ ละภาษาทา่ นาฏศิลป์

หนังสอื อ่านเพม่ิ เติม วิชานาฏศิลป์

3

นาฏยศพั ท์

“นาฏยศัพท์” เป็นรากฐานที่มั่นคงของการเรียนนาฏศิลป์ นาฏยศัพท์มีความสำคัญและมีความ
จำเปน็ อย่างย่งิ สำหรบั ผ้เู รียนนาฏศลิ ป์ เพราะเปน็ พน้ื ฐานในการฝกึ หัดท่ดี ีที่จะชว่ ยให้ผู้เรยี นฝึกพัฒนาไปได้
อย่างรวดเร็วและงดงามตามแบบแผน จากที่กล่าวมา ได้มีนักปราชญ์ นักวิชาการทางด้านนาฏศิลป์ และ
เอกสารทางวชิ าการ กลา่ วถงึ ความหมายของนาฏยศัพท์ไวม้ ากมาย ในท่นี ีจ้ ะขอยกมาเพียงบางส่วน ดงั น้ี

1.1 ความหมายของ “นาฏยศัพท”์

เรณู โกศินานนท์ (2546: 1) ได้อธิบายความหมายของ “นาฏยศัพท์” ไว้ว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง
ศัพท์เฉพาะในทางนาฏศลิ ป์ เปน็ ชื่อลกั ษณะทา่ รำของไทย

รานี ชัยสงคราม (2544: 69) ได้อธิบายความหมายของ “นาฏยศพั ท์” ว่า นาฏยศัพท์ หมายถงึ
ศพั ท์ที่บัญญตั ิข้ึนไวใ้ นการฟ้อนรำ แสดงลกั ษณะและการเคลอื่ นไหวรา่ งกายท่ีสมั พนั ธ์กันอย่างต่อเนอื่ ง

อรวรรณ ขมวัฒนา (254๖: ๓๕) ไดอ้ ธบิ ายความหมายของ “นาฏยศพั ท์” เพิ่มอีกว่า นาฏยศัพท์ หมายถึง
ศัพท์ทีเ่ กีย่ วข้องกบั ลักษณะท่ารำ ทใี่ ช้ในการฝกึ หัดทา่ รำ เพอ่ื ใชแ้ สดงนาฏศลิ ป์

จากที่กล่าวมา สรุปได้ว่า “นาฏยศัพท์” หมายถึง ศัพท์ที่บัญญัติขึ้นไว้ในการรำเป็นศัพท์เฉพาะ
ในทางนาฏศิลป์ที่ใช้เรียกลักษณะท่ารำในการฝึกหัดทางด้านนาฏศิลป์ไทย เช่น โขน ละคร ระบำ รำ
ฟ้อน เพื่อใช้สื่อความหมายให้เกิดความเข้าใจและสามารถปฏิบัติได้ตรงกัน ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญที่ผู้เรียน
ควรเรียนรู้ และควรฝกึ หัดท่านาฏศิลปเ์ บือ้ งตน้ เพราะจะทำใหผ้ ู้เรยี นสามารถรำได้อ่อนชอ้ ยงดงามตามแบบ
นาฏศิลปไ์ ทย

1.2 ทีม่ าของ “นาฏยศพั ท”์

การศกึ ษา “นาฏยศพั ท์” เปน็ การศกึ ษาเพอื่ สืบทอดมรดกทางวฒั นธรรมอนั ล้ำค่าของชาติ ให้คงอยู่
เพราะเปน็ คำที่ใชส้ ่ือความหมายเรียกชือ่ การปฏบิ ัติท่ารำทใ่ี ชใ้ นการส่อื สารที่เข้าใจระหว่างผู้สอนและผู้เรียน
ที่มีมาช้านาน เริ่มตั้งแต่กำเนิดนาฏศิลป์ไทยเป็นต้นมา เช่น จีบ วง ตั้งมือ ประเท้า กระทุ้งเท้า เป็นต้น
จำแนกแตกต่างกันไปตามประเภทของโอกาสที่นำไปใช้ ซึ่งอาจเรียกแตกต่างกันในความหมายและความ
เข้าใจของครูผู้สอนแต่ละสำนัก คำเรียกนาฏยศัพท์บางคำในวิชานาฏศิลป์ไทย(โขน-ละคร) มีชื่อเรียกที่
ตรงกนั แตใ่ นทางปฏิบตั ิอาจแตกต่างกนั ได้ หรือปฏิบัติเหมอื นกัน แต่มีชื่อเรียกตา่ งกนั ต่อมาเม่ือการศึกษา
วิชานาฏศิลป์มีรูปแบบที่เป็นระบบ จึงมีการบัญญัตคิ ำเฉพาะ เพ่ือรวมเรยี กกลุม่ คำทส่ี ่ือความหมาย ซึ่งเติม
คำต่าง ๆ มากขึ้นตามการแสดงว่า “นาฏยศัพท์” โดยจำแนกประเภทตามโอกาสที่นำไปใช้ของการแสดง
โขนและละคร

คำว่า “นาฏยศัพท์” ได้เริ่มนำมาใช้ในวงการศึกษาวชิ านาฏศิลป์ต้ังแต่สมัยรัตนโกสินทร์ ภายหลัง
สงครามโลกครั้งที่สอง โดยกรมศิลปากรได้ฟื้นฟูการศึกษาและปรับปรุงการแสดงนาฏศิลป์โขน-ละคร
ตามแบบแผนการแสดงในสมัยรัตนโกสนิ ทร์ โดยได้ปรับปรุงสร้างหลักสูตรการเรียนการสอนวิชานาฏศิลป์
โขน-ละคร ใหผ้ เู้ รยี นไดเ้ รยี นรูท้ างภาคปฏิบัตแิ ละภาคทฤษฎคี วบคู่กันไป

หนงั สอื อา่ นเพิม่ เติม วิชานาฏศลิ ป์

4

รวมงานนิพนธ์ของ นายอาคม สายาคม (2545: 98-100) ได้อธิบายที่มาของนาฏยศัพท์ไว้ว่า

เรื่องนาฏยศัพท์ทางวิชานาฏศิลป์นี้ นายอาคม สายาคม ได้รับคำสั่งจากนายธนิต อยู่โพธิ์ (อดีตอธิบดี
กรมศิลปากร) ให้เขยี นข้ึนเม่ือ พ.ศ. 2497 ตอ่ มา ครอู ัมพร ชัชกุล ไดข้ ออนุญาตจาก นายอาคม สายาคม
นำไปใชส้ อนนกั เรียนที่โรงเรยี นนาฏศิลป (วทิ ยาลยั นาฏศลิ ปปจั จุบนั )

นาฏยศัพท์มีทั้งที่ใช้กับการแสดงโขน และละคร แต่ก็ยังมีนาฏยศัพท์บางคำที่ใช้เฉพาะในการรำ
แต่ละเพลงเทา่ น้ัน เชน่ ในรำแมบ่ ท (เพลงชมตลาด)

ตวั อยา่ ง

คำนาฏยศพั ทท์ นี่ ายอาคม สายาคม เรียบเรียงไวต้ ามตวั อกั ษร คือ

1. กล่อมไหล่ 21. จรดเทา้ 22. เยือ้ งไหล่

2. กระดกเท้า 22. จบี นิ้วกลาง 42. ยกเท้า
43. หยิบจีบ
3. เก็บเทา้ (ซอยเท้า) 23. จบี วงลา่ ง
44. โยต้ ัว
4. กา้ วเท้าเรียง 24. เดาะเท้า 45. ยกั ไหล่
46. ยอ่
5. กระทบกน้ 25. เดินมือ (กวาง)
47. ลักคอ
6. ก้าวเทา้ 26. ต้งั มือ 48. วาดแขน

7. กวดข้อมือ 27. ตัง้ วง 49. วงหน้า
50. วงลา่ ง
8. กดไหล่ 28. ตักมอื 51. วงบน

9. กรดี น้วิ 29. ตีไหล่ 52. สดู เท้า
53. สา่ ยมือ
10. กลอ่ มหน้า 30. ถอนเทา้
54. สง่ เข่า
11. กระดกเสี้ยว 31. แทงมอื 55. สอดมอื
56. สาวมือ
12. กระทงุ้ 32. นัง่ คกุ เข่า
57. เอียงศีรษะ
13. ขยั่น 33. บดมอื 58. เอียงไหล่

14. คลายมือ 34. โบกมอื

15. หงายมอื รับจบี 35. ปอ้ งหน้า

16. หงายมอื 36. ประเทา้

17. จรดเทา้ (ด้วยส้นเทา้ ) 37. หมดมือ

18. จบี วงหน้า 38. ม้วนมอื

19. จบี มอื กวาง 39. หมดหนา้

20. จีบมอื 40. ยืด-ยบุ

นาฏยศพั ท์ท่ีใชใ้ นการตอ่ สดู้ ้วยอาวุธทวน หรอื อาวธุ ยาวอน่ื ๆ

1. สรรเสรญิ ครู 4. ยนั ต์สีท่ ิศ

2. ผ่าหมาก 5. หงส์สองคอ

3. โคมสามใบ 6. นาคเก้ยี ว

7. ปลอกชา้ ง 8. ชงิ คลอง

หนังสืออ่านเพมิ่ เตมิ วิชานาฏศลิ ป์

5

นาฏยศพั ทท์ ่ใี ช้ในการแสดงโขน 14. เหลีย่ มอดั
15. ฉะน้อย (ยักษ์ ลงิ )
1. สามเส้า (ในพิธอี ุโมงค์) 16. ฉะใหญ่ (ยกั ษ์ ลงิ )
2. สามจับ (ตอนถอนต้นรงั )
3. จบั สามเศรา้ (ตอนเขา้ กัด) 17. กระโดดควา้ (ยกั ษ์ ลิง ในตอนออกกราว)
18. อันธพาน (หกคะเมนตรงไปขา้ งหน้า)
4. ลอย 1/2/3
5. แยก 19. พาสรุ นิ (หกคะเมนหมุนไปขา้ งๆ)
20. ปาดเข่า (ในท่าฉะของยักษ์ ลิง)
6. ปะทะ 21. เตน้ รับ (ยกั ษ์ ลิง)
7. รบ
8. พลาด 22. ตะลกึ ตกึ (พระ นาง ยักษ์ ลิง)
23. เลาะ (ในท่ารำเพลงกลม เพลงคุกพาทย์ เพลงรวั สามลา)
9. หนฉี าก
10. เกง้ (ในท่าเชิด ยกั ษ์ ลิง) 24. เต้นเสือลากหาง (ยักษ์ พระ)
25. แจกไม้ (ในทา่ รำเพลงกลม)
11. เสี้ยว (ในท่าออก ฉาก) 26. หย่อง (ลิง)
12. กระทืบกลบั (ยกั ษ์ ลิง)
13. กระทบื ฟนั (ยกั ษ์ ลงิ )

จากตัวอย่างคำนาฏยศัพท์ดังกล่าวข้างต้น แสดงให้เห็นว่านาฏยศัพท์เป็นท่าพื้นฐานอย่างหน่ึง

ที่ต้องเรียนรู้ ฝึกหัดเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เพื่อใช้แสดงนาฏศิลป์ชุดต่าง ๆ ให้มีลีลาท่ารำที่
อ่อนช้อย งดงามตามแบบนาฏศลิ ป์ไทย

1.3 ประเภทของ “นาฏยศพั ท”์

“นาฏยศัพท์” สำหรับในการฝึกปฏิบัติท่ารำเพื่อใช้แสดงนาฏศิลป์ไทย โดยใช้การเคลื่อนไหว
สว่ นต่าง ๆ ของรา่ งกาย แบง่ เปน็ ๔ ประเภท ได้แก่ นาฏยศพั ทเ์ ก่ยี วกับมอื นาฏยศพั ทเ์ ก่ียวกบั เท้า นาฏยศพั ท์
เกี่ยวกับศีรษะ นาฏยศพั ทท์ ่ีใช้เรียกช่อื ท่ารำ ซ่งึ ในหลกั สตู รสถานศึกษา กลุ่มสาระการเรยี นรศู้ ิลปะ สาระที่
3 นาฏศลิ ป์ ในระดับช้นั มัธยมศึกษาปีท่ี 1 กำหนดให้เรยี นนาฏศิลป์ ดังน้ี

1) นาฏยศัพทท์ ่ีเกี่ยวกับมือ เชน่ ต้งั มอื วงบน วงกลาง วงลา่ ง วงหน้า จบี ควำ่ จบี หงาย จบี หงาย
ชายพก จีบหลงั จบี ปรกหน้า จีบปรกข้าง จีบล่อแกว้ ม้วนจบี สะบดั จีบ จีบยาว สา่ ยแขนข้างเดียว ส่ายแขน
สองขา้ ง เปน็ ตน้

2) นาฏยศัพทท์ ี่เกย่ี วกบั เท้า เช่น ประเทา้ ยกเท้า กระทงุ้ เท้า กระดกเทา้ กา้ วหน้า ก้าวข้าง จรด
เท้า ถดั เทา้ โขยกเทา้ ซอยเท้า ประสมเทา้ กระทบกน้ เป็นต้น

3) นาฏยศัพทท์ ี่เกี่ยวกบั ศีรษะ เช่น เอยี งศีรษะ ลกั คอ ตไี หล่ เปน็ ตน้
4) นาฏยศัพท์ที่ใช้เรียกชื่อท่ารำ เช่น สอดสร้อยมาลา ผาลา เรียงหมอน กระบี่สี่ท่า อัมพร
เฉิดฉิน เป็นตน้
สำหรับนาฏยศัพท์เบื้องต้นที่นักเรยี นควรรู้จักและใช้ฝึกปฏิบตั ิ ชั้นมัธยมศึกษาปที ี่ 1 ในหลักสูตร
สถานศึกษาโรงเรยี นวัดทงุ่ ครุ (พึ่งสายอนุสรณ)์ มดี งั น้ี

หนังสืออา่ นเพมิ่ เติม วิชานาฏศิลป์

6

1.4 ตัวอยา่ งนาฏยศัพท์

1) นาฏยศัพท์ท่เี ก่ยี วกับมอื มดี ังนี้

นาง พระ

ภาพท่ี ๑ ตัง้ มือ
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จติ , 2559.

ต้ังมือ หมายถึง นิ้วท้ังส่ี คอื น้ิวช้ี นว้ิ กลาง นวิ้ นางและนิว้ กอ้ ย เรียงชิดติดกัน นว้ิ หัวแม่มืองอเข้าหา
ฝ่ามือเล็กน้อย หักขอ้ มอื ขึ้นมาทางสว่ นแขนให้มากที่สุด การตง้ั มือจะอย่ใู นทา่ ตงึ แขนหรอื งอแขนก็ได้

หมายเหตุ : ปฏบิ ัตเิ ชน่ เดียวกนั ท้งั พระและนาง

เกร็ดความรู้

ในการปฏิบัติการแสดงต่าง ๆ ควรมีการอบอุน่ รา่ งกายก่อนการแสดง เพ่อื ใหร้ า่ งกายสามารถ
ยืดหยนุ่ ได้ขณะทำการแสดง และไม่ทำให้เกดิ การบาดเจ็บ

หนงั สอื อา่ นเพิ่มเติม วชิ านาฏศลิ ป์

7
ตั้งวง หมายถึง การยกแขนข้างใดข้างหนึ่ง หรือจะตั้งวงพร้อมกันทั้งสองแขน โดยให้งอแขน
เล็กน้อย พยายามงอแขนให้โค้งพองาม แล้วตั้งมือขึ้น โดยให้นิ้วทั้งสี่เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ
หกั เข้าหาฝ่ามือเพยี งเลก็ นอ้ ย หักข้อมอื เขา้ หาลำแขนเสมอ การต้งั วงมหี ลายลักษณะ เช่น วงบน วงกลาง วง
ล่าง วงหน้า เปน็ ตน้

นาง พระ

ภาพที่ 2 วงบน
ท่ีมา : ดลดา อ่มิ จติ , 2559.
วงบน ปฏิบัติโดยยกแขนข้างใดข้างหนึ่งหรือสองข้าง ยกแขนไปข้างลำตัว ให้ลำแขนโค้งพองาม
นว้ิ ท้ังส่เี รยี งชิดตดิ กัน ส่วนนวิ้ หัวแมม่ อื หักเขา้ หาฝ่ามือเพยี งเลก็ นอ้ ย หักข้อมือเขา้ ลำแขน ตั้งปลายนิว้ ขนึ้
หมายเหตุ : สง่ิ สำคญั ระดับวงของ พระและนาง จะมลี ักษณะแตกต่างกนั ดังนี้
พระ : ใหป้ ลายนว้ิ มือสูงระดบั แง่ศีรษะ ส่วนโค้งของลำแขนจะกว้างกวา่ นาง
นาง : ให้ปลายนิ้วมอื สูงระดบั หางคิว้ ส่วนโค้งของลำแขนจะแคบกว่าพระ

หนังสอื อ่านเพ่มิ เติม วิชานาฏศลิ ป์

8

นาง พระ

ภาพที่ ๓ วงกลาง
ทมี่ า : ดลดา อิ่มจิต, 2559.
วงกลาง ปฏิบัติโดยยกแขนให้ลำแขนข้างใดข้างหนึ่งหรือทั้งสองข้างโค้งพองาม นิ้วทั้งสี่เรียงชิด
ติดกนั สว่ นนวิ้ หวั แมม่ ือหกั เข้าหาฝ่ามอื เพียงเล็กนอ้ ยหกั ขอ้ มือเข้าหาลำแขน ตงั้ ปลายนว้ิ ข้นึ ปลายน้ิวมือสูง
ระดบั ไหล่
หมายเหตุ : ลักษณะวงกลางของพระและนางมคี วามแตกตา่ งกัน ดงั นี้
พระ : ส่วนโคง้ ของลำแขนจะกวา้ งกวา่ นาง
นาง : ส่วนโค้งของลำแขนจะแคบกว่าพระ

หนงั สอื อ่านเพ่ิมเติม วิชานาฏศลิ ป์

9

นาง พระ

ภาพที่ ๔ วงลา่ ง
ที่มา : ดลดา อิม่ จติ , 2559.
วงลา่ ง ปฏิบตั โิ ดยยกแขนข้างใดข้างหนึง่ หรือทัง้ สองข้างให้ลำแขนโค้งพองามนิ้วท้งั ส่ีเรียงชิดติดกัน
ส่วนนิ้วหัวแมม่ ือหักเขา้ หาฝ่ามือเพียงเล็กนอ้ ย หกั ขอ้ มอื เข้าหาลำแขน ตั้งปลายน้วิ ขึ้น ให้มือตรงกับหัวเข็ม
ขัด(ชายพก) หักข้อมือเขา้ หาลำแขน
หมายเหตุ : ลักษณะวงลา่ งของพระและนางมคี วามแตกตา่ งกนั ดงั น้ี
พระ : การตัง้ วงลา่ งจะกนั วง
นาง : การต้ังวงลา่ งไมก่ ันวงแต่จะแนบข้อศอกไวด้ ้านขา้ งลำตวั
กนั วง คือ การกันศอกออกด้านขา้ งลำตัว

หนงั สืออา่ นเพิม่ เตมิ วิชานาฏศิลป์

10

นาง พระ

ภาพท่ี ๕ วงหน้า
ทมี่ า : ดลดา อิม่ จติ , 2559.
วงหน้า ปฏิบัติโดยยกแขนข้างใดข้างหนึ่งหรือทั้งสองข้างให้ลำแขนโค้งพองาม นิ้วทั้งสี่เรียงชิด
ติดกันส่วนนิ้วหัวแม่มือหักเข้าหาฝ่ามือเพียงเล็กน้อย หักข้อมือเข้าหาลำแขนตั้งปลายนิ้วขึ้น และทอด
ลำแขนให้โคง้ อยดู่ ้านหนา้
หมายเหตุ : ลกั ษณะวงหน้าพระและนางมีความแตกตา่ งกนั ดงั นี้
พระ : การตง้ั วงหน้า วงต้องผายลำแขนออกไปเล็กนอ้ ย
นาง : การตงั้ วงหนา้ วงจะแคบกว่าตวั พระ

หนังสอื อา่ นเพม่ิ เตมิ วิชานาฏศิลป์

11
จีบ หมายถึง การใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดอยู่ที่ข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วทั้งสองต้องเหยียดตึง
ส่วนนิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้ว คือ นิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดให้ตึงออกคล้ายรูปพัด ข้อสำคัญในการจีบ
ทุกครั้งต้องหักข้อมือเข้าหาท้องแขนตัวเองอยู่ตลอดเวลาและหักให้มากที่สุด การจีบมีหลายลักษณะ
อาทิ จีบคว่ำ จีบหงาย จีบหงายชายพก จีบหลัง จีบปรกหน้า จีบปรกข้าง จีบล่อแก้ว ม้วนจีบ สะบัดจีบ
จบี ยาว สา่ ยแขนข้างเดียว ส่ายแขนสองขา้ ง เปน็ ตน้

นาง พระ

ภาพที่ ๖ จีบคว่ำ
ท่ีมา : ดลดา อิ่มจิต, 2559.
จีบคว่ำ ปฏิบัติโดย ใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้วกรีดตึง
ออกไปคลา้ ยรปู พดั หกั ข้อมอื เข้าหาทอ้ งแขนทกุ ครัง้ โดยให้ปลายน้วิ ทจี่ บี ช้ลี งลา่ ง
หมายเหตุ : ปฏบิ ัตเิ ช่นเดียวกันทง้ั พระและนาง

หนังสอื อา่ นเพิม่ เติม วชิ านาฏศิลป์

12

นาง พระ

ภาพท่ี ๗ จบี หงาย
ทมี่ า : ดลดา อิ่มจิต, 2559.
จีบหงาย ปฏิบัติโดย ใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้วกรีดตึง
ออกไปคล้ายรปู พดั หักข้อมือเข้าหาลำแขนทุกครั้ง โดยใหป้ ลายน้วิ ทีจ่ ีบช้ขี ึ้นบน
หมายเหตุ : ปฏิบัตเิ ช่นเดียวกนั ท้ังพระและนาง

หนงั สอื อ่านเพม่ิ เตมิ วิชานาฏศิลป์

13

นาง พระ

ภาพที่ ๘ จีบหงายชายพก
ที่มา : ดลดา อม่ิ จิต, 2559.
จบี หงายชายพก ปฏบิ ตั ิโดย ใชน้ ว้ิ หัวแม่มือจรดกบั ข้อแรกของปลายน้วิ ช้ี น้ิวที่เหลือทัง้ สามกรีดตึง
ออกไปคลา้ ยรูปพดั หกั ข้อมอื เข้าหาท้องแขนทุกครั้ง ปฏิบตั ิเช่นเดียวกับการจีบหงาย มือท่ีจีบช้ีขึ้นหักข้อมือ
เข้าหาลำแขน ถ้าจะจีบด้วยมือซ้ายหรือขวา ก็ปฏิบัติเช่นเดียวกันหงายข้อมือจีบให้อยู่ระดับหัวเข็มขัด
(ชายพก)
หมายเหตุ : ปฏบิ ัตเิ ชน่ เดยี วกนั ทงั้ พระและนาง

หนังสอื อ่านเพ่มิ เตมิ วชิ านาฏศิลป์

14

นาง พระ

ภาพท่ี ๙ จบี หลงั
ท่มี า : ดลดา อิม่ จิต, 2559.
จีบหลัง ปฏิบัติโดย ใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิ้วกรีดตึง
ออกไปคลา้ ยรูปพัด หักขอ้ มือเข้าหาทอ้ งแขนทกุ ครัง้ โดยส่งลำแขนไปด้านหลงั ใหต้ งึ ส่วนปลายนว้ิ ช้ีขึ้นบน
หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเช่นเดียวกันทัง้ พระและนาง

หนังสอื อา่ นเพ่ิมเตมิ วชิ านาฏศลิ ป์

15

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๐ จีบปรกหนา้
ท่มี า : ดลดา อิม่ จิต, 2559.
จีบปรกหน้า คอื ลกั ษณะการจบี หงายโดยใช้นิ้วหวั แม่มือจรดกับขอ้ แรกของปลายนิ้วช้ี น้ิวท่ีเหลือ
ทั้งสามนิ้วกรีดตึงออกไปคล้ายรูปพัด หักข้อมือเข้าหาลำแขนทุกครั้ง แล้วงอแขนขึ้นเกือบตั้งฉากหันจีบ
เขา้ หาหนา้ ผากหรอื ยกมอื จีบขนึ้ สูงระดับใบหน้า หนั จีบเขา้ หาลำตัว ทั้งแขนและมอื อยดู่ ้านหน้า
หมายเหตุ : ปฏิบัติเชน่ เดียวกันทั้งพระและนาง

หนังสืออา่ นเพิม่ เตมิ วิชานาฏศลิ ป์

16

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๑ จีบปรกข้าง
ที่มา : ดลดา อ่ิมจิต, 2559.
จีบปรกข้าง ปฏิบัติโดยใช้นิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามนิว้ กรีดตึง
ออกไปคลา้ ยรปู พัด หกั ข้อมอื เข้าหาลำแขนทุกครัง้ ลกั ษณะการจบี คล้ายจีบปรกหนา้ แต่ลำแขนอยู่ด้านข้าง
ยกมือข้ึนหนั จีบเขา้ หาแง่ศรี ษะ ยกมือสงู ระดบั แง่ศีรษะ
หมายเหตุ : ปฏบิ ตั ิเช่นเดียวกันทั้งพระและนาง

หนงั สืออา่ นเพ่ิมเตมิ วชิ านาฏศิลป์

17

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๒ จีบล่อแก้ว
ท่มี า : ดลดา อม่ิ จิต, 2559.
จบี ลอ่ แกว้ ปฏิบัตโิ ดยนำปลายนิ้วกลางมาจรดทีน่ ิ้วหัวแม่มือเปน็ วงกลม โดยให้ปลายน้ิวหัวแม่มือ
ปิดทับตรงบริเวณเล็บของนิ้วกลาง นิ้วที่เหลืออีกสามนิ้ว คือ นิ้วชี้ นิ้วกลาง และนิ้วก้อยเหยียดให้ตึง
กรีดออกจากกัน
หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเชน่ เดยี วกนั ทง้ั ตวั พระและนาง

หนงั สอื อ่านเพ่มิ เตมิ วชิ านาฏศลิ ป์

18

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๓ ม้วนจบี (จังหวะท่ี 1)
ท่ีมา : ดลดา อิ่มจติ , 2559.

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๔ มว้ นจบี (จงั หวะท่ี 2)
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จิต, 2559.

หนงั สืออา่ นเพม่ิ เติม วชิ านาฏศลิ ป์

19

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๕ ม้วนจบี (จงั หวะที่ ๓)
ทีม่ า : ดลดา อม่ิ จิต, 2559.

ม้วนจีบ ปฏิบัติโดยจีบหักข้อมือเข้าหาลำแขน แล้วค่อยๆ บิดมือจีบไปทางนิ้วก้อยให้ตึงที่สุด
เมื่อปลายน้วิ ที่จบี ช้ลี งลา่ งแลว้ จงึ คลายมือจบี ออกเปน็ ต้ังวง ข้อสำคัญในเวลาท่บี ดิ มอื นั้นต้องหกั ข้อมอื เขา้
หาลำแขนตลอดเวลาและอยา่ ใหไ้ หลย่ กขน้ึ

หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเชน่ เดียวกันทัง้ ตัวพระและนาง

หนงั สอื อ่านเพ่มิ เตมิ วชิ านาฏศิลป์

20

นาง พระ

ภาพท่ี ๑๖ สะบัดจบี (จังหวะท่ี 1)
ท่มี า : ดลดา อิ่มจติ , 2559.

นาง พระ

ภาพที่ ๑๗ สะบดั จบี (จงั หวะท่ี ๒)
ทม่ี า : ดลดา อม่ิ จิต, 2559.

หนงั สืออ่านเพม่ิ เติม วชิ านาฏศลิ ป์

21

นาง พระ

ภาพที่ ๑๘ สะบดั จีบ (จงั หวะที่ ๓)
ทม่ี า : ดลดา อิม่ จติ , 2559.

สะบัดจีบ ปฏิบัติโดยการจีบหงายหรือจีบปรกข้าง เวลาจีบต้องหักข้อมือเข้าหาลำแขนใช้แรง
เล็กน้อยสะบัดปลายมือแบออก หกั ข้อมือลง แล้วบิดขอ้ มอื พลกิ ข้นึ ตั้งวง

หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเชน่ เดยี วกนั ท้งั พระและนาง

หนังสืออ่านเพ่มิ เติม วิชานาฏศลิ ป์

22

นาง พระ

ภาพที่ ๑๙ จีบยาว
ท่มี า : ดลดา อิม่ จติ , 2559.
จีบยาว ปฏิบัติได้ทั้งมือขวาและมือซ้าย ถ้าจะจีบยาวมือขวา ให้มือซ้ายตั้งวงบน ส่วนมือขวา
จีบหงายหักขอ้ มือเข้าหาลำแขน แขนขวาเหยยี ดตึง เท้าซา้ ยกา้ วหน้า เปิดส้นเทา้ หลงั ศรี ษะเอยี งซ้าย
หมายเหตุ : ถา้ จะปฏิบตั ิจบี ยาวด้านซ้าย ปฏบิ ตั สิ ลบั มอื ในลักษณะเช่นเดยี วกัน
จีบยาว พระและนาง ลกั ษณะระดับวงจะแตกต่างกนั ดังน้ี
พระ : ตงั้ วงระดับแงศ่ รี ษะ
นาง : ต้ังวงระดบั หางคว้ิ

หนังสืออ่านเพ่มิ เตมิ วชิ านาฏศลิ ป์

23
ส่ายแขน หมายถึง กิริยาการเคลื่อนไหวของแขนและมือ ส่ายแขนมี 2 ลักษณะคือ ส่ายแขน
ข้างเดียวและสา่ ยแขนสองขา้ ง

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๐ ส่ายแขนขา้ งเดยี ว (จังหวะที่ 1)
ที่มา : ดลดา อม่ิ จติ , 2559.

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๑ ส่ายแขนข้างเดียว (จังหวะที่ ๒)
ทม่ี า : ดลดา อ่ิมจิต, 2559.

หนงั สอื อ่านเพิ่มเติม วิชานาฏศิลป์

24

นาง พระ

ภาพที่ ๒๒ สา่ ยแขนขา้ งเดียว (จงั หวะที่ ๓)
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จติ , 2559.

ส่ายแขนข้างเดียว ปฏิบัติโดยตั้งข้อมือตึงแขนระดับไหล่ ลดแขนลงมาระดับเอวแล้วจึงกลับมา
หงายทอ้ งแขนขึ้นระดบั ไหล่ ให้ปลายน้วิ ชต้ี กลงล่าง ปฏบิ ัติเช่นนี้สลับขนึ้ ลงตามจังหวะอย่างสม่ำเสมอ

หมายเหตุ : การส่ายมอื ตอ้ งส่ายข้นึ และลงขา้ ง ๆ ลำตัว แขนขา้ งที่ส่ายตอ้ งตึงแขนไว้ตลอดเวลา
ทีท่ ำการส่าย ปฏิบตั เิ ช่นเดียวกนั ทงั้ ตัวพระและนาง

หนังสอื อา่ นเพ่มิ เติม วชิ านาฏศลิ ป์

25

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๓ ส่ายแขนสองขา้ ง (จงั หวะท่ี 1)
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จติ , 2559.

นาง พระ

ภาพที่ ๒๔ ส่ายแขนสองขา้ ง (จังหวะที่ ๒)
ท่มี า : ดลดา อิ่มจิต, 2559.

หนังสอื อ่านเพม่ิ เติม วิชานาฏศิลป์

26

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๕ สายแขนสองข้าง (จงั หวะที่ ๓)
ทีม่ า : ดลดา อม่ิ จติ , 2559.

ส่ายแขนสองข้าง ปฏิบัติโดยตึงแขนสองข้างระดับไหล่ ตั้งข้อมอื ข้ึนข้างหน่ึงอีกข้างหนึ่งหักข้อมอื
ลงใหป้ ลายตกลงลา่ ง ลดแขนที่ต้ังข้อมอื ลงมาระดับเอว พรอ้ มกับหงายทอ้ งแขนกลบั ขอ้ มอื ให้ปลายนวิ้ ตกลง
ลา่ งแล้วเคลื่อนแขนอกี ข้างหนึง่ ทีห่ งายข้อมือระดบั ไหลก่ ลบั ข้อมือตัง้ ข้ึน ปฏบิ ตั ิเชน่ นีส้ ลบั กันขนึ้ ลง

หมายเหตุ : การส่ายมือต้องส่ายขึ้นและลงขา้ ง ๆ ลำตัว แขนท้งั สองขา้ งตอ้ งตงึ แขนไว้ตลอดเวลา
ทีท่ ำการส่าย ปฏิบัติเชน่ เดยี วกันทงั้ ตัวพระและนาง

หนังสืออ่านเพมิ่ เติม วชิ านาฏศิลป์

27

2) นาฏยศพั ทท์ เ่ี กี่ยวกบั เทา้ มดี งั น้ี

นาง พระ

ภาพที่ ๒๖ ประเทา้
ทมี่ า : ดลดา อม่ิ จิต, 2559.

ประเท้า ปฏิบัติได้ทั้งเท้าขวาและเท้าซ้าย แต่จะประเท้าครั้งเดียวพร้อมๆ กันไม่ได้ ถ้าจะ
ประเทา้ ขวา ตอ้ งยอ่ ตัวลงแลว้ ถ่ายนำ้ หนกั ใหม้ าอย่ทู ่ีเท้าซ้าย ยนื เหลอื่ มเท้าขวา(กันเข่า) เชิดปลายน้ิวเท้าข้ึน
จากนี้ใหย้ ืดตัวขึน้ พอยุบก็ตึงปลายนว้ิ เท้าทัง้ ห้าน้ิวขนึ้ มาให้มากท่ีสุด แล้วยกปลายเทา้ ขวาขน้ึ โดย ใช้ส้นเท้า
ยันพื้นไว้ แลว้ ใช้จมูกเทา้ ตบพ้นื เบา ๆ และยกขน้ึ การประเทา้ ซา้ ย ใหป้ ฏิบตั ิเช่นเดียวกบั การปฏบิ ตั ขิ า้ งขวา

หมายเหตุ : การประเท้าซา้ ยให้ปฏิบตั ิเชน่ เดียวกันกับข้างขวา ปฏบิ ตั ิสลบั เท้าในลักษณะเช่นเดียวกนั
ลักษณะการประเท้าของพระและนางจะแตกต่างกนั ดังน้ี

พระ : การประเท้าจะต้องกันเข่าออกปลายเทา้ เฉียงออกข้างลำตวั
นาง : การประเทา้ ไมต่ ้องกนั เขา่ ปลายเท้าตรงไปด้านหนา้
จมูกเทา้ คอื เนื้อส่วนนูนของเทา้ ทอ่ี ยถู่ ัดจากหวั แม่เทา้ ลงมา การใช้จมูกเทา้ ต้องหักปลายน้ิวเท้า
ขึ้นหรอื เกร็งปลายนิ้วเทา้ ให้งอนข้นึ

หนงั สอื อ่านเพ่ิมเติม วชิ านาฏศลิ ป์

28

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๗ ยกเท้า
ทีม่ า : ดลดา อิม่ จติ , 2559.
ยกเท้า ปฏิบัติได้ทั้งเท้าขวาและเท้าซ้าย จะปฏิบัติต่อเนื่องจากท่าประเท้า การยกเท้าขวาให้
ประเท้าขวาแล้วยกเทา้ ขวาขึ้น โดยต้องเปดิ ปลายเข่าออก ให้หนา้ ขาไดร้ ะดบั เปน็ เสน้ ตรง พยายามหนบี น่อง
เขา้ มาเลก็ นอ้ ย สน้ เท้าไม่ย่ืนไปข้างหน้าและตอ้ งหกั ขอ้ เท้าขึน้ เสมอ
หมายเหตุ : การยกเท้าซ้ายให้ปฏิบัติเช่นเดียวกับการปฏิบัติข้างขวา ปฏิบัติสลับเท้าในลักษณะ
เช่นเดียวกนั
ลักษณะการยกเท้าของพระและนางมลี กั ษณะแตกต่างกนั ดังนี้
พระ : ยกเทา้ ตอ้ งกนั เขา่ ออกไปด้านขา้ ง
นาง : ยกเท้าไม่ตอ้ งกนั เข่าออกดา้ นข้าง ส่งลำขาส่วนกลางไปข้างหน้าเล็กน้อย

หนงั สอื อ่านเพ่มิ เติม วิชานาฏศลิ ป์

29

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๘ กระทุ้งเท้า (จงั หวะที่ ๑)
ที่มา : ดลดา อมิ่ จติ , 2559.

นาง พระ

ภาพท่ี ๒๙ กระทุ้งเท้า (จังหวะท่ี ๒)
ที่มา : ดลดา อ่มิ จติ , 2559.

หนังสืออา่ นเพ่มิ เตมิ วชิ านาฏศลิ ป์

30

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๐ กระทุง้ เทา้ (จังหวะท่ี ๓)
ท่มี า : ดลดา อม่ิ จติ , 2559.

กระทุ้งเท้า ปฏิบัติโดยมาจากการก้าวเท้าข้างใดข้างหนึ่งไปข้างหน้า และต้องให้น้ำหนักไปอยู่ท่ี
ปลายเข่าหน้ามากท่ีสุด ให้เท้าหลังมีน้ำหนักเบา ถา้ จะกระท้งุ เท้าซ้ายให้กา้ วเทา้ ขวาไปข้างหน้า ให้น้ำหนัก
ตัวอยทู่ ีป่ ลายเข่าขวาเทา้ ซ้ายวางหลงั เปิดสน้ เท้า ใช้จมกู เทา้ ขวากระแทกลงพนื้ เบา ๆ เมอ่ื กระทงุ้ เทา้ จะตาม
ดว้ ยการกระดกเทา้

หมายเหตุ : การกระทงุ้ เท้าขวา ใหป้ ฏบิ ัติเชน่ เดยี วกบั การปฏิบัติข้างซา้ ย ปฏิบัติสลับเทา้ ในลักษณะ
เชน่ เดียวกนั การกระทงุ้ เท้านี้ปฏิบตั เิ ชน่ เดียวกนั ทงั้ พระและนาง

หนังสอื อา่ นเพ่ิมเตมิ วิชานาฏศลิ ป์

31

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๑ กระดกเท้า
ทม่ี า : ดลดา อ่มิ จติ , 2559.
กระดกเทา้ ปฏิบตั ิต่อเน่ืองจากกระทุง้ เท้า การกระดกเท้าซ้ายใหเ้ ริ่มจากการก้าวเท้าขวา ไป
ขา้ งหน้า พร้อมทั้งใหน้ ้ำหนักไปอย่เู ทา้ ขวา แล้วกระดกเท้าซา้ ยข้นึ ไปให้มากทีส่ ุด พยายามส่งเข่าที่ยกไปข้าง
หลังใหม้ าก ๆ อยา่ ปลอ่ ยใหเ้ ข่าทยี่ กหอ้ ยอยู่ แตต่ ้องระวงั ให้ตวั ตรงพร้อมท้ัง หนีบนอ่ งเข้าหาโคนขา ให้
มาก ส่วนฝ่าเท้าตอ้ งหกั หลงั หลงั เท้าเขา้ หาหนา้ แขง้ สังเกตให้หัวแมเ่ ท้าตรงกับสนั หน้าแขง้ ฝา่ เทา้ จะ อยู่
ตรง ๆ ไม่บิดไปทางใดทางหนึง่ พร้อมทง้ั ตึงน้ิวเท้าทง้ั หา้ ให้เสมอกนั
หมายเหตุ : กระดกเท้าขวา ให้ปฏิบัติเช่นเดียวกับการปฏิบัติขา้ งซ้าย ปฏิบตั สิ ลับเท้าในลักษณะ
เช่นเดยี วกัน
ลกั ษณะการกระดกเทา้ ของพระและนางมีความแตกต่างกัน ดังนี้
พระ : กระดกเท้าจะต้องกันเข่า
นาง : กระดกเทา้ ไม่ต้องกันเข่า

หนังสอื อา่ นเพ่มิ เตมิ วชิ านาฏศลิ ป์

32

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๒ กา้ วหนา้
ทมี่ า : ดลดา อมิ่ จติ , 2559.
กา้ วหน้า ปฏบิ ัตโิ ดยก้าวเท้าขา้ งใดข้างหนง่ึ ไปข้างหนา้ ถ้าก้าวเท้าขวาไปขา้ งหน้า ใหย้ กเท้าขวาข้ึน
แล้วก้าวเท้าขวาไปข้างหน้า เวลาที่ก้าวเท้าลงไปนั้น ต้องใช้ส้นเท้าจรดลงไปก่อน แล้วจึงเหยียบลงไป
ใหเ้ ต็มเทา้ แต่เบนปลายเทา้ ให้เฉียงออกไปทางขวามือพอสมควร และสน้ เทา้ ขวาทก่ี ้าวไปขา้ งหนา้ น้นั ตอ้ งให้
ตรงกบั หัวแมเ่ ท้าข้างซ้ายที่อยู่ข้างหลงั ใหห้ ่างกันประมาณ 10 นวิ้ แล้วให้นำ้ หนักตัวไปรวมอยู่ที่ปลายเข่า
ขวา ในขณะท่กี ้าวเทา้ ขวาไปข้างหน้าต้องเปิดปลายเข่าและส้นเท้าซ้ายเลก็ น้อยและเอียงส้นเท้ามาทางขวา
นดิ หน่อย ใชจ้ มูกเทา้ ยนั พืน้ เอาไว้
หมายเหตุ : การกา้ วเท้าซ้าย ใหป้ ฏิบัติเช่นเดยี วกบั การปฏบิ ัตขิ ้างขวา ปฏิบัติสลับเท้าในลักษณะ
เช่นเดียวกัน
การกา้ วหน้า พระและนางจะมลี ักษณะแตกต่างกัน ดงั นี้
พระ : ก้าวเฉียงไปข้างลำตัว เฉยี งปลายเท้าไปเล็กนอ้ ยแลว้ กันเขา่
นาง : วางเทา้ ลงขา้ งหน้าปลายเท้าเฉียงออกไปเล็กน้อยไมต่ ้องกันเขา่

หนงั สอื อ่านเพ่ิมเติม วิชานาฏศิลป์

33

นาง พระ

ภาพที่ ๓๓ กา้ วข้าง
ทม่ี า : ดลดา อ่ิมจิต, 2559.
ก้าวข้าง ปฏิบัติโดยก้าวเท้าขา้ งใดขา้ งหนึ่งไปด้านข้างตัว ถ้าจะก้าวข้างเท้าขวา ให้ยกเท้าขวาขึน้
และก้าวเท้าขวาไปข้าง ๆ ตัว โดยการใช้ส้นเท้าจรดลงไปก่อนแล้วจึงเหยียบลงไปให้เต็มเท้า และให้
ปลายเท้าขวาชี้ไปข้าง ๆ ตัว ประมาณ 1 ฟุต น้ำหนักไปรวมกันอยู่ที่ปลายเข่าขวา ในขณะที่ก้าวเท้าขวา
ไปขา้ ง ๆ ตัว ตอ้ งเปิดปลายเข่าและส้นเท้าซ้ายเล็กน้อย แลว้ เบนเท้าซา้ ยมาทางขวานิดหนอ่ ย
หมายเหตุ : การกา้ วข้างเทา้ ซา้ ย ให้ปฏบิ ัตเิ ชน่ เดียวกับการปฏิบัตขิ า้ งขวา ปฏบิ ตั ิสลบั เทา้ ใน
ลักษณะเช่นเดียวกนั
กา้ วขา้ ง พระและนางจะมลี กั ษณะแตกต่างกนั ดงั น้ี
พระ : ก้าวข้างเมอ่ื ก้าวเท้าจะกนั เขา่ ออกและไม่เปดิ สน้ เท้าหลัง
นาง : กา้ วขา้ งเมอื่ กา้ วเท้าจะหลบเขา่ หลังและเปิดส้นเท้า

หนงั สืออา่ นเพิม่ เตมิ วิชานาฏศิลป์

34

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๔ จรดเท้า
ท่ีมา : ดลดา อม่ิ จติ , 2559.
จรดเท้า ปฏิบัติได้ทั้งเท้าซา้ ยและเท้าขวา ถ้าจะจรดเท้าขวาให้ก้าวเท้าซ้าย ยกเท้าขวาสูงขึน้ จาก
พ้นื เลก็ นอ้ ย แล้วใชจ้ มกู เทา้ วางลงบนพ้ืน ยกสน้ เทา้ ส้นข้นึ สงู ขนึ้ จากพืน้ พอประมาณ นำ้ หนกั จะอยู่ท่ีขาซ้าย
ส่วนเทา้ ท่ไี ม่ได้จรดวางเต็มเท้า ยอ่ เขา่ ท้งั สองข้าง
หมายเหตุ : การจรดเท้าซ้ายให้ปฏบิ ตั เิ ชน่ เดียวกับการปฏิบัติขา้ งขวา ลกั ษณะการจรดเทา้ ของตัว
พระและตวั นางมีความแตกตา่ งกัน ปฏบิ ัตสิ ลับเทา้ ในลักษณะเช่นเดียวกนั
ลกั ษณะการจรดเทา้ ของพระและนางมีความแตกต่างกนั ดงั นี้
พระ : จรดเท้าต้องกันเข่าออก
นาง : จรดเท้าเขา่ ชดิ กัน ไมต่ อ้ งกันเข่าออก
จมกู เท้า คือ เนอื้ สว่ นนูนของเทา้ ที่อยถู่ ดั จากหัวแม่เท้าลงมา การใชจ้ มูกเท้าต้องหกั ปลายนิ้วเทา้ ข้ึน
หรอื เกรง็ ปลายนวิ้ เท้าใหง้ อนข้ึน

หนงั สืออา่ นเพิม่ เติม วิชานาฏศิลป์

35

นาง พระ

ภาพที่ ๓๕ ถดั เท้า (จงั หวะที่ 1)
ที่มา : ดลดา อิ่มจติ , 2559.

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๖ ถดั เท้า (จงั หวะท่ี 2)
ทีม่ า : ดลดา อิ่มจิต, 2559.

หนังสืออ่านเพิม่ เตมิ วิชานาฏศิลป์

36

นาง พระ

ภาพที่ ๓๗ ถดั เทา้ (จงั หวะท่ี 3)
ท่ีมา : ดลดา อม่ิ จติ , 2559.
ถดั เทา้ มี 2 ลักษณะ คอื ถดั เท้าอยู่กับที่ และถัดเทา้ เคลื่อนที่ ซงึ่ ปฏบิ ัติได้ดงั นี้
ถดั เทา้ อยู่กับที่ ถัดเท้าอยกู่ บั ท่จี ะใช้เทา้ ขวาถัดเสมอ เรมิ่ จากการกา้ วหน้าดว้ ยเท้าขวา ยกเท้าซ้าย
ที่อยู่ดา้ นหลงั ขึน้ แลว้ วางลง และถัดด้วยเทา้ ขวา ซึ่งการถัดเท้าทำโดยการใช้ฝา่ เท้าขวาตั้งแต่จมูกเท้าลงมา
จนถึงส้นเทา้ ไถพืน้ ขนึ้ ไป แล้ววางเทา้ ลง
การถดั เคล่ือนที่ ปฏิบัติเช่นเดียวกับการถัดอยู่กบั ท่ี แต่ให้ยกเท้าที่ถนัดเคลื่อนที่ไปด้านหน้าหรือ
ดา้ นข้าง
หมายเหตุ : ถัดเทา้ พระและนางจะมีลกั ษณะแตกต่างกนั ดังนี้
พระ : ถัดเท้าโดยปลายเทา้ ทีถ่ ดั ของพระจะเฉียงไปดา้ นขา้ งเลก็ นอ้ ย
นาง : ถัดเทา้ โดยปลายเทา้ ทถ่ี ัดของนางจะตรงไปดา้ นหนา้

หนังสอื อา่ นเพิม่ เตมิ วิชานาฏศลิ ป์

37

นาง พระ

ภาพท่ี ๓๘ โขยกเท้า
ทมี่ า : ดลดา อมิ่ จติ , 2559.
โขยกเท้า เป็นกิริยาการเคลื่อนเท้าในลักษณะการเขย่งเท้าขา้ งใดข้างหนึ่ง การปฏิบัติอาจแบ่งได้
เปน็ ๒ ขัน้ ตอน เช่น โขยกเท้าขวา ปฏบิ ัตโิ ดยเท้าซ้ายยนื เต็มเท้า วางเท้าขวาจรดเท้ายกสน้ เท้าข้ึนเล็กน้อย
จากน้นั ถา่ ยนำ้ หนกั มาท่ีเท้าขวาและเขยง่ เท้าข้ึน ใหเ้ ทา้ ซ้ายยกลอยเหนือพ้นื เล็กน้อยแล้ววางเท้าซ้ายลงยืน
เตม็ เท้า การโขยกเท้ามี ๒ ลักษณะคือ การโขยกเทา้ อยู่กับที่ และเคลือ่ นทใ่ี นการโขยกเทา้ เคล่อื นที่ ใช้เท้าท่ี
โขยกเขยง่ เคล่อื นท่ีตามเทา้ ทยี่ ืนเต็มเท้า
หมายเหตุ : โขยกเทา้ พระและนางจะมลี กั ษณะแตกตา่ งกัน ดังนี้
พระ : โขยกเทา้ พระจะกันเขา่
นาง : โขยกเทา้ นางไม่ต้องกนั เขา่

หนังสอื อ่านเพ่มิ เตมิ วชิ านาฏศลิ ป์

38

นาง พระ

ภาพที่ ๓๙ ซอยเทา้
ท่ีมา : ดลดา อ่ิมจิต, 2559.
ซอยเท้า มี 2 ลักษณะคือ ซอยเท้าอยกู่ ับที่ และซอยเท้าเคลือ่ นที่
ซอยเท้าอยู่กับท่ี ปฏิบัติโดยย่ำเท้าด้วยจมูกเท้าทั้งสองถี่ๆ ในลักษณะเท้าเสมอกัน ยืนวางเท้าท้ัง
สองมาชดิ กันยอ่ เข่าลง ยกสน้ เทา้ ทงั้ สองข้นึ แล้วยำ่ เท้าท้ังสองด้วยจมกู เทา้ สลับเท้าซา้ ย-ขวา ในลกั ษณะถี่ ๆ
จังหวดสม่ำเสมอ เรว็ และต่อเนื่องกัน โดยการเกร็งหนา้ ขาท้ังสองไว้
ซอยเท้าเคลือ่ นที่ ปฏิบัติเช่นเดยี วกบั ซอยเทา้ อยกู่ ับที่ แต่สามารถเคลือ่ นทไ่ี ปในทิศทางต่าง ๆ ตาม
ต้องการ อาทิ เคลือ่ นท่มี าดา้ นหนา้ เคลือ่ นท่ลี งดา้ นหลงั หรอื เคลือ่ นที่ไปดา้ นข้าง เปน็ ต้น
หมายเหตุ : ซอยเท้าพระและนางจะมีลกั ษณะแตกต่างกนั ดงั น้ี
พระ : ซอยเทา้ สน้ เท้าท้งั สองข้างชดิ กนั ปลายเทา้ แยกออกจากกนั
นาง : ซอยเทา้ สน้ เทา้ และปลายเท้าทงั้ สองขา้ งจะชดิ ตดิ กัน

หนังสอื อ่านเพ่ิมเติม วิชานาฏศลิ ป์

39

นาง พระ

ภาพที่ ๔๐ ประสมเท้า
ที่มา : ดลดา อิ่มจติ , 2559.
ประสมเทา้ ปฏบิ ัตโิ ดยยนื รวมเท้าให้ชิดกนั พร้อมกบั ย่อเข่าลงเลก็ นอ้ ย
หมายเหตุ : ประสมเทา้ พระและนางจะมีลักษณะแตกตา่ งกนั ดังน้ี
พระ : ประสมเท้านำส้นเท้าทัง้ สองมารวมชิดติดกัน หันปลายเท้าท้ังสองเฉียงออก
ดา้ นขา้ งเลก็ น้อยพรอ้ มกับกนั เข่าและย่อเข่าลง
นาง : ประสมเท้านำส้นเทา้ ท้งั สองมารวมชิดตดิ กนั ท้งั สน้ เท้าและปลายเท้าตรงไป
ดา้ นหน้า เขา่ ชิดกันและยอ่ เข่าลง

หนงั สอื อ่านเพมิ่ เตมิ วิชานาฏศิลป์

40

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๑ กระทบก้น
ทมี่ า : ดลดา อม่ิ จติ , 2559.
กระทบกน้ ปฏบิ ัติโดยน่ังคุกเขา่ แลว้ ยกกน้ ข้นึ มาตรง ๆ โดยที่ไมต่ อ้ งชะโงกตวั มาขา้ งหนา้ เวลาจะ
ยกก้นต้องแข็งหน้าขา แล้วยกก้นเพียงเล็กน้อยไม่ต้องยกให้สูงนัก แล้ววางก้นลงไปบนส้นเท้าแรง
พอประมาณ ข้อสำคัญ เวลากระทบก้นนั้นต้องดันเอวอยู่ตลอดเวลา เวลาที่ยกก้นขึ้นต้องทรงตัวให้ตรง
เวลาทก่ี ระทบก้นลงตอ้ งทิ้งตัวลงมาตรง ๆ นำ้ หนกั ให้มารวมอยู่ที่ปลายกน้
หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเชน่ เดียวกันท้งั พระและนาง
กระทบกน้ พระและนางจะมลี ักษณะแตกตา่ งกนั ดังน้ี
พระ : นงั่ แยกเข่าออกจากกนั
นาง : นั่งชดิ เขา่

หนงั สอื อ่านเพ่ิมเตมิ วชิ านาฏศลิ ป์

41

3) นาฏยศพั ทท์ ่ีเกยี่ วกับศีรษะ มีดงั นี้

นาง พระ

ภาพที่ ๔๒ เอยี งศีรษะ
ท่ีมา : ดลดา อิ่มจติ , 2559.
เอียงศีรษะ ถ้าต้องการเอียงศีรษะข้างขวา ให้ตั้งใบหน้ากับลำคอให้ตรง มองตรงไปข้างหน้า
แล้วเอียงศีรษะด้านขวาลงมาเล็กน้อย โดยให้ใบหูนั้นตั้งตรงกับไหล่ขวา ถ้าต้องการเอียงศีรษะข้างซ้าย
ใหป้ ฏบิ ตั เิ ชน่ เดยี วกบั การปฏบิ ตั ขิ ้างขวา
หมายเหตุ : ถ้าต้องการเอียงศีรษะข้างซ้ายใหป้ ฏิบัติเช่นเดียวกับการปฏบิ ัติข้างขวา ปฏิบัติสลับ
ศีรษะในลักษณะเช่นเดยี วกัน ปฏิบัตเิ ชน่ เดียวกันทัง้ พระและนาง

หนังสืออา่ นเพม่ิ เติม วิชานาฏศลิ ป์

42

นาง พระ

ภาพท่ี ๔๓ ลักคอ
ที่มา : ดลดา อิม่ จิต, 2559.
ลักคอ ถ้าต้องการลักคอข้างขวากดไหล่ข้างซ้ายศีรษะเอียงขวา และถ้าต้องการลักคอข้างซ้าย
กดไหล่ข้างขวาศรี ษะเอยี งซา้ ย หนา้ จะตอ้ งเย้อื งไปพอประมาณ ตง้ั ลำคอให้แข็งไว้
หมายเหตุ : ปฏบิ ัติเชน่ เดียวกนั ทั้งพระและนาง พระและนางหนา้ จะเยือ้ งไปพอประมาณ ตั้งลำคอ
ใหแ้ ข็งไว้

หนงั สืออา่ นเพิม่ เตมิ วชิ านาฏศิลป์

43

นาง พระ

ภาพที่ ๔๔ ตีไหล่
ท่มี า : ดลดา อิ่มจติ , 2559.
ตีไหล่ ปฏิบัติโดย การตีไหล่ออกจะตีไหล่ออกข้างใดก็ได้ จะตีไหล่ขวาหรือไหล่ซ้ายติดต่อกันก็ได้
ถา้ ต่ีไหลซ่ า้ ยให้เอียงศีรษะข้างซ้าย แล้วค่อยๆหันไหล่ซ้ายไปดา้ นหลังพอประมาณ พรอ้ มทัง้ เอียงศีรษะซ้าย
แลว้ หันไหล่กลบั มาเอยี งขวา ถา้ ตีไหลข่ วาใหป้ ฏบิ ัตติ รงกันข้าม
หมายเหตุ : ปฏบิ ตั เิ ช่นเดียวกนั ทง้ั พระและนาง

หนังสืออ่านเพม่ิ เติม วิชานาฏศลิ ป์