Ulusal Fındık Çalıştayı

UFLINUDSAIKL

ÇALIŞTAYI

11-12 Nisan 2019 / ORDU

"© TMO. Her Hakkı Saklıdır. TMO’nun izni olmaksızın çoğaltılamaz, ancak kaynak gösterilmek şartıyla alıntı yapılabilir.”

2

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Her geçen gün daha stratejik bir önemsiyoruz. Bu kapsamda tarım ürünlerimizle
hâl alan, artık küresel ölçekte ilgili uluslararası bir çatı marka kurmaya dönük
belirlenen tarım ve gıda, insanlık çalışmalarımız içerisinde fındığa da yer verdik.
için hayati önem arz ediyor. Bu
önem doğrultusunda Bakanlık olarak biz Üreticimizi ve sektörü güçlü kılmak için şim-
de politikalarımızı oluştururken tarımda diye kadar devlet olarak yapılması gereken-
sürdürülebilirliği sağlamanın, insanımıza leri yaptık. Hem Bakanlık olarak verdiğimiz
yeterli ve sağlıklı gıda sunmanın gayreti destekler hem TMO’nun müdahaleleri hem de
içindeyiz. Tarımsal potansiyelimizi daha etkin enstitülerimiz ile müdürlüklerimiz tarafından
kullanmak, üretimde kaliteyi arttırmak ve yapılan çalışmalarla her zaman bölge insanının
tarım sektörünün tüm paydaşlarının refah yanında olduk, olmaya da devam edeceğiz.
seviyelerini yükseltmek için çalışıyoruz.
Fındık konusunda daha iyi seviyeye gelme-
Bu sorumlulukla ortaya konan uygulamalar mizde kamunun yanı sıra sektörün tüm
neticesinde tarımsal üretimde ve verimlilikte paydaşlarına büyük görevler düşüyor. Bakanlık
ciddi ilerlemeler kaydettik. Ülkemizi tarımsal olarak paydaşlarımızla iş birliği içerisinde
hasıla bakımından Avrupa'da ilk sıraya, dünya- yürüteceğimiz çalışmalarla fındığa yeni açılımlar
da ise 7'nci sıraya taşıdık. Bugün tarımsal dış getireceğimize inanıyorum. Ulusal Fındık
ticarette net fazla veren bir ülkeyiz artık. Çalıştayı’nın da bu noktada fındık sektörü için
bir milat olmasını temenni ediyorum.
Bakanlık olarak daha dinamik, daha etkili ve
sonuç odaklı projelerle mevcut potansiyelimizi Düzenli olarak her yıl yapılmasını planladığımız
etkin bir şekilde kullanıp sahip olduğumuz sevi- çalıştaylarla bir önceki yıl belirlenen hedeflerin
yeyi daha ilerilere taşımayı hedefliyoruz. Bugün gerçekleşmelerini değerlendirerek geleceğe
ne üretiyorsak çok daha fazlasını ve kalitelisini yönelik çözüm odaklı projeksiyonların oluştu-
üretmenin planlarını yapıyoruz. rulmasını hedefliyoruz. Bunu gerçekleştirdiğimiz
takdirde çalıştaylar, fındık sektörünün önünü
Tarımsal ürünlerimiz içinde yer alan fındık; aydınlatacak bir fener görevi ifa edecektir.
dünyadaki lider konumumuz, Karadeniz
Bölgesi’nin temel geçim kaynağı olması ve Fındığın üretimi, depolanması, işlenmesi,
ülke ekonomisine sağladığı katkı nedenleriyle ambalajlanması ve pazarlanmasında daha iyi
stratejik bir öneme sahip. noktalara gelebilmek, Türk fındığının marka
değerini daha da yukarılara taşıyarak liderliğimizi
Başta Sayın Cumhurbaşkanımız olmak üzere sürdürebilmek adına var gücüyle çalışan ve
Hükümetimiz ve Bakanlık olarak fındığa bü- emek veren herkese teşekkür ediyor; “Ulusal
yük önem veriyoruz. Fındıkta dünyada lider Fındık Çalıştayı”nın tüm bu amaçlarımıza ışık
olan ülkemizin mevcut liderliğini geliştirerek olmasını temenni ediyorum.
sürdürmesini, ülkemiz ve bölgemiz için

Dr. Bekir PAKDEMİRLİ
Tarım ve Orman Bakanı

3

4

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Fındık; ülkemiz tarımı, sanayisi, ticareti tarihlerinde Ordu’da düzenlediğimiz Çalıştay ile
ve kültürüne değer katan önemli sektörün tüm paydaşlarını bir araya getirdik.
bir üründür. Meyvesi, yağı, kabuğu
ve yaprağı ile çok çeşitli alanlarda Çalıştayda tüm paydaşların ortak görüşü
kullanılabilen fındık; yüksek ekonomik değeri ile ve değerli katkılarıyla mevcut durumu analiz
de ön plana çıkmaktadır. ederek çözüm önerilerini belirledik. Alınan
kararlar, fındığın geleceğine ışık tutacak ve
Bugün dünyada fındık denince akla nasıl Türkiye sektörün yaşadığı problemlerin giderilmesinde
geliyor ise ülkemizde de Karadeniz Bölgesi akla yol haritası olacaktır.
gelmektedir. Fındık, yetiştirildiği illerde sosyo-
ekonomik yapının lokomotifi durumundadır. TMO; 1938’den beri başta hububat, bakliyat,
haşhaş ve fındık olmak üzere görev alanındaki
Ekim alanları ile üretim ve ihracat noktasında ürünlerle ilgili olarak piyasa düzenleyici rolünü
dünyada söz sahibi olduğumuz fındıkta başarıyla yerine getirmiş, üretici ve diğer
varlığımızı güçlendirerek devam ettirmemiz; paydaşların güvenini kazanmıştır.
verimin artırılması, hastalıklarla mücadele,
bahçelerin bakımı, depolama ve destekleme 2006’dan bu yana gerek yaptığı müdahale
modelleri, pazarlama, tanıtım, iç tüketim gibi alımları gerekse satış ve imalat faaliyetleriyle
konularda kendimizi geliştirmemize bağlı. Bunu fındık sektörünün en önemli paydaşı olan TMO,
sağladığımız takdirde sürdürülebilir üretimi bundan sonraki süreçte de sektörün gelişmesi
ve sağlıklı piyasa şartlarını oluşturabiliriz. Bu için üzerine düşen görevi yerine getirmeye
konularda ciddi çalışmaların ortaya konması, devam edecektir.
sektörün tüm paydaşlarının iş birliğini ge-
rektirmektedir. Bu sorumluluk ve anlayışla organize
ettiğimiz "Ulusal Fındık Çalıştayı"nda alınan
Fındık, dünyada her yıl farklı bir ülkede bir kere kararların ülkemiz ve fındık sektörüne
üretimden tüketime tüm yönleriyle konuşulup önemli katkılar sağlayacağına inanıyor;
irdelenirken fındıkta lider bir ülke olarak bizim Çalıştayın gerçekleşmesinde katkılarını
sadece fiyat üzerinden konuyu ele almamız, esirgemeyen Bakanlıklarımızın temsilcileri, aka-
kendi adımıza büyük bir eksiklik oluşturuyordu. demisyenlerimiz, kamu kurumlarımız, üretici,
Dolayısıyla bizim tüm paydaşlarla yılda bir tüccar ve sanayicilerimiz ile oda, borsa ve
defa bir araya gelerek fındığı sadece fiyat birliklerimize teşekkürlerimi sunuyorum.
üzerinden değil tüm boyutlarıyla konuşmamız
gerekiyordu. Bu eksikliğin giderilmesi ve fındıkla Ahmet GÜLDAL
ilgili konuların masaya yatırılması amacıyla TMO Yönetim Kurulu Başkanı
Sayın Bakanımızın talimatlarıyla 11-12 Nisan 2019
Genel Müdür

5

İÇİNDEKİLER

8 Fındığın

Giriş Tarihçesi

14DikimAlanları Ticaret

ve Üretim
10













20












Tüketim 24 26FKBıuensldlianığnDıınmeBğıeilreişvime i













TMO Fındık GvÇeaelnAışeçtlıalBıyşilgiler
Faaliyetleri
30 346

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Eski ve Ortaçağ Kaynaklarında Fındık 11 Çalışma 38
Selçuklular ve Osmanlı Döneminde Fındık 11 Grupları 54
12 ve Raporlar 57 6
Cumhuriyet Döneminde Fındık 15 BGSoielndnuierlçgesi
Dünya Dikim Alanları ve Üretim Durumu 15
16
Dünya Fındık Dikim Alanları 17
Dünya Fındık Üretimi 17
18
Türkiye Dikim Alanları ve Üretim Durumu 18
Dikim Alanlarının Belirlenmesi 21
Türkiye Fındık Dikim Alanları 21
Türkiye Fındık Üretimi 24
Dünya İhracatı 25
Türkiye İhracatı 27
Dünya Tüketimi 28
Türkiye Tüketimi 28
29
Fındığın Bileşimi ve Besin Değeri 31
Fındığın Kullanım Alanları 31
Fındığın Genel Kullanımı 32
32
Gıda Sanayisindeki Kullanımı 34
2006/09 Yılları Alım Faaliyetleri 34
35
Yeni Fındık Stratejisi 35
2017/18 Yılları Alım Faaliyetleri 35
Stok Değerlendirme Çalışmaları 39
44
Amaç ve Kapsam 48
Hedefler 51
54
Çalıştay Programı 58
Düzenleme Komitesi 61
62
Çalıştay Açılış
1.Grup: Fındıkta Verim Ve Kalitenin Artırılması Çalışma Grubu 63

2.Grup: Depolama ve Muhafaza Çalışma Grubu 64
3. Grup: Sanayi, Ticaret ve Tüketim Çalışma Grubu 65
4. Grup: Mevzuat ve Desteklemeler Çalışma Grubu 66
74
Genel Sonuç Bildirgesi
TMO Yönetim Kurulu Başkanı ve Genel Müdür Ahmet Güldal

Ordu Büyükşehir Belediye Başkanı Mehmet Hilmi Güler
Giresun Milletvekili Cemal Öztürk

Ordu Milletvekili ve TBMM Sağlık, Aile, Çalışma ve Sosyal
İşler Kom. Bşk. Şenel Yediyıldız

Kars Milletvekili ve TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri
Komisyonu Başkanı Yunus Kılıç
Ordu Valisi Seddar Yavuz

Tarım ve Orman Bakanı Dr. Bekir Pakdemirli
Basında Çalıştay

Konuşmalar

GİRİŞ Fındık; meyvesi, yağı, kabuğu, yaprağı
ve zurufu ile çok çeşitli alanlarda
GİRİŞ kullanılabilen ülkemiz için çok önemli
ve ekonomik değeri olan bir tarım
8 ürünüdür.
Fındık meyvesi, yemiş olarak tüketildiği
gibi pastacılık, tatlıcılık ve özellikle
çikolata endüstrisinde geniş ölçüde
kullanılmaktadır.
Fındık, folik asit, E, K ve C vitaminleri,
demir, çinko, bakır gibi mineraller, protein,
lif açısından zengin bir kaynaktır. İçerdiği
doymamış yağ asitleri sayesinde kalp
sağlığı açısından da en faydalı nutraceutical
maddedir. Günlük dengeli beslenmede
hayati bir besin ve katkı maddesidir.
Dünyada belirli bölge ve coğrafi alanların
yaşam tarzıyla özdeşleşen fındık, o
bölgelerde yaşayan insanların kültürü,
sosyal ve ekonomik yapısı üzerinde derin
izler oluşturan nadir ürünlerden biridir.
Ülkemiz ve özellikle Karadeniz Bölgesi
ekonomisinde oldukça önemli yeri olan
fındığın bazı kaynaklara göre Anadolu'dan
bütün dünyaya yayıldığı, bazı kaynaklara
göre ise fındığın Orta Asya'dan Karadeniz
sahillerine göçler yoluyla Türkler tarafından
getirildiği, daha sonra Avrupa'ya
götürüldüğü ifade edilmektedir.
Fındığın Kuzey Yarım kürenin ılıman iklim
kuşağını, Japonya’dan Çin, Mançurya,
Kafkasya, Türkiye, Avrupa ve Kuzey
Amerika’ya kadar yabani formlar biçiminde
kapladığı bilinmektedir. Fındığın kültüre
alınma tarihi 2500 yıl öncesine kadar
dayanmaktadır. Fındığın dünya üzerinde
ticareti ise 600 yıldan beri yapılmaktadır.
Bugün Türkiye'den başka İtalya, Gürcistan,
Azerbaycan, ABD ve İspanya fındık üreticisi
ülkeler arasında yer almaktadır.
Ülkemiz ekonomisinde oldukça önemli
bir yeri olan fındık, Karadeniz’e kıyısı olan
hemen her ilde yetiştirilmektedir.
Dünyanın en önemli fındık üretici ülkesi
olan Türkiye, dünya fındık alanlarının
%75’ine sahiptir. Son 5 yıllık ortalamaya
göre Türkiye, 840 bin ton olan dünya fındık
üretiminin 541 bin tonunu, yani %64’ünü
tek başına karşılamıştır.

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Fındık, tarım sektöründe, ihracatımızda ve döviz Hem insan sağlığı ve beslenmesi bakımından
girdilerimizde daima ön planda yer almış ve halen önemi, hem bölge insanının temel geçim kaynağı
tarımsal ürün ihracatımızda da ön sırayı işgal olması hem de ülke ekonomisine sağladığı
etmekte ve hatta bazı seneler birinci sırada yer katkılardan dolayı fındık, ülkemiz için önemli ve
almaktadır. stratejik bir ürün olma özelliği taşımaktadır.
Türkiye, dünya fındık ihracatının %75’ini karşı- Bu öneminden dolayı fındık üretiminin geliştirilmesi
lamaktadır. Fındık, son 10 yılda ülkemize toplam ve güçlendirilmesi; hem sektörün paydaşları, hem
18,7 milyar dolarlık gelir kazandıran önemli bir ihraç tüketiciler, hem de ülkemiz ekonomisi açısından
ürünüdür. öncelikle ele alınması gereken konular arasında
Tarımsal ürün ihracatımızda yaklaşık %10-15’lik yer almalıdır. Bu doğrultuda ortaya konacak
payı olan fındığın en önemli özelliklerinden birisi, politika ve uygulamaların ciddiyetle ele alınması,
ülkemize getirdiği döviz girdisinin tamamını milli yapısal sorunların üzerine gidilmesi, kamu ve özel
kaynaklardan sağlamasıdır. sektör işbirliğiyle yeni açılımlar sağlanması; fındığın
Fındık üretimi ve ticareti, yetiştirildiği illerde geleceği açısından ehemmiyet arz etmektedir.
sosyo-ekonomik yapının lokomotifi durumundadır. Bu noktada 11-12 Nisan 2019 tarihlerinde Ordu’da
Yetiştiriciliği, aile işletmeciliği şeklinde ya- düzenlenen Ulusal Fındık Çalıştayı, fındığın
pılmaktadır. Ekonomik olarak yaklaşık 500 bin geleceğinin belirlenmesi açısından önemli bir
aile, 700 bin hektar alanda fındık üretimiyle başlangıç olmuştur. Sektörün tüm paydaşlarının
uğraşmaktadır. Değerlendirildiği alanları dikkate yer aldığı 4 ayrı grupta fındığa ilişkin bütün
aldığımızda fındık, aynı zamanda bir sanayi ürünü konular ayrıntılı bir şekilde ele alınmış ve grup
olma özelliğini taşımaktadır. raporları hazırlanmıştır. Bu raporlardan oluşturulan
Tam üyelik sürecinde olduğumuz Avrupa Birliği gibi Sonuç Bildirgesi, Tarım ve Orman Bakanı Dr.
gelişmiş ülkelerde kırsal kalkınma kavramı giderek Bekir Pakdemirli’nin katılımlarıyla gerçekleştirilen
önemini arttıran en önemli konular arasında toplantıda kamuoyuna duyurulmuştur.
yer almaktadır. Kırsal yaşamın sürdürülmesi ve Hazırlanan bu kitapta, fındıkla ilgili birtakım bilgilerin
kırsal nüfusun yerinde istihdamı, ülkemiz için yanı sıra Çalıştay’a ilişkin bütün bilgiler, konuşmalar,
de son derece önemlidir. Göç olgusunun neden raporlar ve sonuç bildirgesi yer almaktadır. Fındık
olduğu çarpık kentleşme ve gelir dağılımındaki sektörünün bütün paydaşlarına ulaştırılacak bu
eşitsizliğin doğurduğu sosyal sorunlar, kırsal kitap, fındığın geleceğini belirlemesi bakımından
kalkınma politikaları ile çözümlenebilecektir. Bu bir yol haritası olma özelliği de taşımaktadır.
yönüyle fındık dışında alternatif üretim imkânları
kısıtlı olan, arazi yapısı nedeniyle hayat şartlarının
zor olduğu Karadeniz coğrafyasında, kırsal
yaşamın sürdürülebilir kılınmasında ve göçün
önlenmesinde fındık ürünü yegâne araç olarak
kendini göstermektedir.
Öte yandan ülke kaynaklarının ekonomik olarak
değerlendirilmesi amacıyla kırsal yaşamın sür-
dürülebilirliğinin yanı sıra tarım topraklarının
korunması da, göz önünde tutulması gereken
önemli bir husustur. Bu yönüyle fındık yetiştiriciliği
yapılan bölgelerin eğimli ve yağış alan topraklar
olduğu düşünüldüğünde fındık, erozyonla mü-
cadelede de önemli bir araçtır. Bu nedenle fındık,
bölge ekonomisinin temel unsuru olmakla beraber
yalnız iktisadi olarak değil, aynı zamanda sosyolojik
olarak da ele alınması gereken bir üründür.

9

FINDIĞIN
TARİHÇESİ

10

Fındık kelimesi, Antik Çağ’da Karadeniz'in adı U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I
olan "Pont Exinus"tan türetilen "pontik"
kelimesinden meydana gelmiştir. Plinus da, göllerin sığ yerlerinde kazıklar üzerine barınaklar
Pontos kıyılarından getirildiği için, fındığa kurulan devirlerde fındığın besin olarak kullanıldığı
"Pontos cevizi" denildiğini kaydetmiştir. anlaşılmıştır.
Fındık, Akdeniz, Ortadoğu ve Avrupa ülkelerine,
Doğu Karadeniz'den adını da beraber getirerek Selçuklular ve Osmanlı Döneminde Fındık
yayılmıştır.
Fındık kelimesinin Farsçası "fonduk", Arapçası Türk kaynaklarında fındık ağacından söz edilen en
"bunduk", Latincesi "nux", Almancası "haselnuss", eski eser Uygur Destanı'nın İran rivayetidir: "Tuğla
Fransızcası "noisette", İngilizcesi "hazelnut", ve Selenga ırmaklarının birleştiği yerde bir kayın ve
Rumcası "leptokarion", Ermenicesi "kalin", Tatarcası fındık ağacı arasında bulunan bir dağ kabardı ve
"çitlevük", eski Yunancası "funduki", İtalyancası yarıldı. İçinden beş çocuk çıktı."
"nocciola", İspanyolcası "avellana", Portekizcesi Büyük Türk Bilgini İbn-i Sina (930-1037), El Kanun
"avella" ve Romencesi "aluna"dır. Fi't-Tıbb adlı eserinde fındıktan, çeşitli hastalıklarda
Fındık kültürünün Türkler arasında üç devre kullanılan bir ilaç olarak bahsetmektedir.
içerisinde yayıldığı bildirilmektedir. Birinci devre, 13. yüzyılda yaşamış olan Ispartalı Seyrani, Karadeniz
fındığa "kosık" ya da "kosuk" denilen Türklerin Bölgesi’ne yaptığı ziyaret esnasında Giresun'da
Orta Asya’da oldukları devredir. İkinci devre, bol miktarda fındık yetiştiğinden bahsetmektedir.
Batı Türklerinin fındık için "çetlevük" sözünü Yine Evliya Çelebi, Trabzon bölgesine yaptığı bir
kullandıkları devredir. Üçüncü devrede ise, Anadolu seyahatte "Dağlarında taşlarında cümle ormanları
Türkleri fındığı, Arap etkisi ile "bunduk" ve bundan fındıklıktır." diye bahsetmektedir.
değiştirerek "fındık" şeklinde adlandırmışlardır. Fındığın uluslararası ticaret malı olarak satışını
gösteren ilk yazılı belge 1403 yılını taşımaktadır.
Eski ve Ortaçağ Kaynaklarında Fındık İspanya Kralı III. Henry’nin, 1403 yılında Timur'a
gönderdiği elçinin seyahatnamesinde fındık yüklü
Fındığın anavatanı hakkında birçok yazar, gemiden bahsedilmektedir.
tabiat bilgini ve tarihçi değişik görüşler ileri I. Mahmut (1730-1754) döneminde 1737 yılında
sürmüşlerdir. Arkeolojik kazılar, fındığın M.Ö. 10000’li Fransa ile ticaret anlaşması yapılır. Bu anlaşmaya
yıllarda mezolitik diyetlerin bir parçası olduğunu göre Fransa'ya satılacak ürünler arasında fındık da
kanıtlamaktadır. vardır.
Çin yazılı kaynaklarında M.Ö. 2838 yıllarında Çin'de Türk fındıklarının özellikle Avrupa ülkelerinde
yetiştiriciliğinin yapıldığı ifade edilen fındığın, tanınması, 18. yüzyılın ikinci yarısından sonradır.
Tanrı'nın insanlara ihsan eylediği beş kutsal 1782’de Rusya'ya, 1792’de Romanya'ya, 1875’te
meyveden birisi olduğu bildirilmektedir. Belçika'ya kabuklu fındık ihracatının başladığı
Antik Çağ'ın büyük tarihçisi Herodotos (M.Ö. 490- bildirilmiştir. İç fındığın ilk ihracatı ise 1879’da
425), Herodot Tarihi olarak adlandırılan eserinde yapılmıştır.
fındığın Karadeniz'in doğusunda yetiştirildiğini 1900’lü yıllarda fındığın tek üreticisi ve ihracatçısı
yazarken, Antik Çağ'da fındığın yağının nasıl Türkiye'dir. İsviçreli Lui Ramber'in 5 Mayıs 1902
çıkarıldığını da tarif etmektedir. Fındık içlerinin tarihli gezi günlüğünde, fındıkla ilgili şu cümleler yer
bir torbaya konulup sıkılmasıyla fındık yağı elde almıştır: “Sabah şafakla beraber Giresun'a geldik…
edilmesi, günümüzde, kırsal kesimde zeytinden ve İşte bugün fındık diyarındayız… Yamaçlar üzerinde,
fındıktan yağ elde edilmesinde kullanılan usullere küçük vadilerin kıvrımlarında, sözün kısası her
benzemektedir. tarafta düzenli biçimde dikilmiş fındıklar görülür.”
Fındık ağacının Uygurlar tarafından bilindiği ve
hatta kutsal ağaçlardan sayıldığı, eski Yunan ve
Roma mutfağında sosların yapımında fındığın sıkça
kullanıldığı, M.S. 200 yılı civarında yaşamış olan
Athenaeus'un Deipnosophist adlı eserinde "ballı ve
kuruyemişli tatlı" tarifinde fındığın yer aldığı, Plinius
(M.S. 23-79)'un Tabiat Tarihi adlı eserinde fındıktan
"Avellinea" ve "Pontus cevizi" olarak bahsettiği
bildirilmektedir.
Fındığın tarihi ile ilgili yapılan bir araştırmada,
İsviçre'nin Rohen havzasında tarihin ilk çağlarında

11

Ordu'da fındık ziraatının başlangıcının ise geç direktifini vermiştir. Bunun üzerine 28 Temmuz
bir dönemde olduğu bildirilmiştir. Ordu ilinde 1938 tarihinde Giresun'da FİSKOBİRLİK kurul-
sıtma hastalığını önlemek için pirinç ekiminin muştur.
yasaklanması ve fındık ziraatının teşviki için İşlevini tamamlayan İş Limited Şirketi ise 1939
yazılan yazı, 9 Haziran 1894 tarihlidir. yılında tasfiye edilmiştir.
6 Kasım 1940 tarihinde merkezi Giresun'da olmak
Cumhuriyet Döneminde Fındık üzere Karadeniz Bölgesi Fındık İhracatçılar Birliği
kurulmuştur.
Cumhuriyet döneminde fındık konusu ciddiyetle Fındık İstasyonu, süreç içerisinde farklı adlarla
ele alınmış, bu konuda muhtelif çalışmalar hizmet vermiş, en son 1987 yılında araştırma
yapılmıştır. 1925’te çıkarılan 407 sayılı Yasa ile enstitüsü olarak “Fındık Araştırma Enstitüsü
Rize de, fındık yetiştiren iller arasına alınmıştır. Müdürlüğü” adını almıştır.
Yine aynı yıl çıkarılan 552 sayılı Yasa ile Aşar Giresun'da 7 Kasım 1957 tarihinde II. Ulusal Fındık
Vergisi kaldırılmış, bunun yerine fındıktan %8 vergi Kongresi toplanmıştır. Bundan 47 yıl sonra, 10-14
alınması şartı getirilmiştir. Ekim 2004 tarihinde yine Giresun'da III. Milli Fındık
1927’de çıkarılan 6207 sayılı Hükümet Kararnamesi Şurası toplanmıştır.
ile fındık fidanlarının ihracatı yasaklanmıştır. 1983 yılında fındık üretiminin planlanması ve dikim
1930’da kurulan İş Limited Şirketi, bir yıl sonra alanlarının sınırlandırılmasını öngören 16.06.1983
fındık ticaretine başlamıştır. tarih ve 2844 sayılı Fındık Üretiminin Planlanması
10 Ekim 1935'te Ankara'da I. Ulusal Fındık ve Dikim Alanlarının Belirlenmesi Hakkında Kanun
Kongresi toplanmıştır. Bu kongrede fındığın çıkarılmıştır.
yetiştirilmesinden satışına kadar, özellikle kalite 1996’da kurulan Fındık Tanıtım Grubu (FTG),
ve standardizasyon konuları işlenmiş ve çeşitli fındığın iç ve dış tüketimini artırmak için çeşitli
raporlar halinde kongreye sunulmuştur. Fındık çalışmalar yürütmüştür.
Nizamnamesi yürürlüğe konulmuştur. Tarım sektöründe başlatılan yapısal uyum
Ziraat Nezareti'ne (Bakanlığına) bağlı olarak çalışmalarını desteklemek amacıyla Dünya
Karadeniz Bölgesi’nde fındık üretimini geliştirmek Bankası ile yapılan görüşmeler neticesinde, 12
ve sorunlarına çözüm yolları bulmak amacıyla Temmuz 2001 tarihinde Tarım Reformu Uygulama
1936’da Giresun’da “Fındık İstasyonu” kurulmuştur. Projesi İkraz Anlaşması imzalanmıştır. Proje
Mustafa Kemal Atatürk, 1 Kasım 1937 tarihinde kapsamına, fındık üretiminden vazgeçerek
TBMM'yi açış konuşmasında; "Önümüzdeki yıl alternatif ürün yetiştirecek üreticilere destek
içinde, fındık başta olmak üzere diğer belli başlı
ürünlerimizi de ilgilendiren birlikler kurulmalıdır."

12

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

sağlanması da alınmıştır. Aynı yıl çıkarılan Bakanlar Kurulu Fotoğraf Kaynak: www.giresunkalitefindik.com
kararı Alternatif Ürün Programı uygulanması hüküm
altına alınmıştır. Türkiye,

2009 yılında açıklanan Fındık Stratejisinin bir parçası 1900'lü yıllarda
olarak 2001/3267 sayılı Kararnamede değişiklik yapan
2009/15531 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile fındık dikim fındığın
alanları yeniden belirlenmiştir. tek üretisi
ve ihracatçısıdır.
Öte yandan, 2002 yılına kadar devlet adına fındık
alımı ile görevlendirilen FİSKOBİRLİK’in mali sorunlar 13
yaşamaya başlaması ve birtakım yükümlülüklerini
yerine getirememesi üzerine TMO Genel Müdürlüğü,
piyasa istikrarının sağlanması amacıyla 2006/10865 sayılı
Kararname ile fındık alımıyla görevlendirilmiştir. TMO bu
görevi 2009 yılına kadar sürdürmüş, 2009/15202 sayılı
Kararname ile bahsi geçen görev sonlandırılmıştır. Bunun
yanı sıra TMO, iç tüketimi teşvik etmek amacıyla 2009-
2014 yılları arasında fındıktan ürettiği çeşitli ürünlerin
satışıyla iştigal etmiştir. TMO’ya 2017 ve 2018 yıllarında
piyasa düzenleme görevi tekrar verilmiştir.

GİRİŞ

DİKİM
ALANLARI
ve ÜRETİM

14

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Dünya Dikim Alanları ve Üretim Durumu

Dünya Fındık Dikim Alanları üretilmekte ve üretimin arttırılmasına yönelik önemli
çalışmalar yapılmaktadır.
F ındık, bademden sonra dünyada yetiştiriciliği
en yaygın yapılan sert kabuklu meyve Son beş yıllık (2013-2017) ortalama verilerine göre
konumundadır. Fındığın kültür çeşitleri Türkiye, dünyada yaklaşık 933 bin ha alanda fındık üretimi
İtalya, İspanya, ABD, Çin, İran, Yunanistan, yapılmaktadır. Yine son beş yıllık ortalamaya göre
Fransa, Azerbaycan, Rusya, Kırgızistan, Portekiz, Türkiye’de yaklaşık 704 bin hektar alanda fındık üretimi
Belarus, Moldova, Tacikistan, Gürcistan, Ukrayna, Tunus, yapılmakta olup, dünya fındık üretim alanlarının %75’i
Macaristan, Kıbrıs ve Kamerun’da yetiştirilmektedir. ülkemizde bulunmaktadır. Türkiye’yi sırasıyla İtalya (%8),
Azerbaycan (%3), İran (%2), Gürcistan (%2), ABD (%1) ve
Bununla birlikte FAO istatistiklerinde üretici olarak İspanya (%1) takip etmektedir. Son yıllarda Şili ve Çin’in
henüz yer verilmeyen Arjantin, Avusturya, Avustralya, dikim alanlarında önemli artışlar olmuştur.
Estonya, İran, Yeni Zelanda, Romanya, Slovenya, Suriye,
Ukrayna ve İngiltere gibi ülkelerde de az da olsa fındık

Ülkeler Bazında Dünya Fındık Dikim Alanları (Yıllar İtibarıyla) (Ha)

Ülkeler 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 % Pay Ortalama % Pay
(2017 (Son (Son
yılı) 5 yıl) 5 yıl)

Türkiye 667.865 696.964 701.407 702.144 701.141 702.627 705.445 707.000 75,85 703.671 75,40
İtalya 55.904 70.492 57.992 71.459 72.125 72.214 75.050 79.951 8,58 74.160 7,95
Azerbaycan 22.691 23.242 23.768 24.822 25.207 27.322 31.821 35.782 3,84 28.991 3,11
İran 19.133 16.610 13.614 20.416 20.631 37.419 18.213 17.589 1,89 22.854 2,45
Gürcistan 15.739 17.065 13.731 22.127 18.888 19.779 16.573 12.054 1,29 17.884 1,92
ABD 11.736 11.534 11.736 12.141 12.141 13.759 14.973 14.973 1,61 13.597 1,46
İspanya 13.803 14.067 13.912 13.800 13.591 13.301 13.137 12.806 1,37 13.327 1,43
Şili 8.712 8.686 13.109 13.693 1,47 10.582 1,13
Çin 4.199 7.544 8.687 11.500 11.975 8.712 12.922 13.225 1,42 12.396 1,33
Diğerleri 10.645 11.000 11.500 36.885 37.946 12.356 40.763 25.000 2,68 35.850 3,84
Toplam 31.600 33.669 35.191 922.331 38.656 942.006 100 933.312 100
853.315 902.187 891.538 924.006 946.145 932.073

Kaynak: Türkiye verileri TUİK, diğer ülke verileri FAO

15

Dünya Fındık Dikim Alanlarının Ülkeler Bazında Dağılımı (Son 5 Yıl Ortalamasına Göre) (%)

80 75,40

70

60

50

40

30

20

10 7,95
3,11 2,45 1,92 1,46 1,43 1,13 1,33 3,84
0
Türkiye
İtalya

Azerbaycan
İran

Gürcistan
ABD

İspanya
Şili
Çin

Diğerleri

Dünya Fındık Üretimi

Dünya fındık üretimi, 1960’lı yıllarda yaklaşık 250 bin ton civarında iken, 2008 yılında 1,07 milyon tona
çıkmıştır. Son 5 yıllık (2014-2018) dünya üretim ortalaması 840 bin ton olmuştur. Bu dönemde ülkemiz
üretimi ortalama 541 bin ton (%64), diğer ülkelerin üretimi ise 298 bin tondur. Türkiye’yi sırasıyla
İtalya (%13), Azerbaycan (%5), Gürcistan (%4), ABD (%4) ve İspanya (%2) takip etmektedir (INC).

Türkiye, 2018 yılında ise 910.530 tonluk dünya fındık üretiminin %57’sini gerçekleştirmiştir.

Ülkeler Bazında Dünya Fındık Üretimi (Yıllar İtibarıyla) (Kabuklu/Ton)

Ülkeler 2013 2014 2015 2016 2017 2018** % Pay Ortalama % Pay
(2018 (Son (Son
Türkiye* 549.000 450.000 646.000 420.000 675.000 515.000 yılı) 5 yıl) 5 yıl)
80.000 125.000 130.000 90.000 125.000
İtalya 100.000 30.000 45.000 56,56 541.200 64,45
35.000 40.000 34.000 40.000 68.000 13,73 110.000 13,10
Azerbaycan 35.000 36.300 40.000 30.000 34.000 50.000 7,47 5,17
19.500 27.850 37.800 19.000 41.730 5,49 43.400 4,64
Gürcistan 40.000 20.000 22.000 18.000 59.500 16.000 4,58 39.000 4,23
42.000 42.000 94.800 1,76 35.536 2,25
ABD 40.200 670.800 952.850 757.800 992.500 910.530 10,41 18.900 6,15
100 51.660 100
İspanya 18.000 839.696

Diğerleri 25.000

Toplam 807.200

Kaynak: INC,*TÜİK, **2018 verileri, Türkiye hariç INC Toplantısı (Sevilla).

16

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Ülkeler Bazında Dünya Fındık Üretimi (Son 5 Yıl Ortalamasına Göre) (Kabuklu/Ton)

600 541.200
(%64)

500

400

300

200 110.000 43.400 39.000 51.660
100 (%13) (%5) (%5) (%6)
Diğerleri
0 İtalya Azerbaycan Gürcistan 35.536 18.900
Türkiye (%4) (%2)
ABD İspanya

Türkiye Dikim Alanları ve Üretim Durumu

Ü lkemizde fındığın kültüre alınmış cinslerinin yetiştiriciliğine ilk olarak Doğu Karadeniz
bölgesinde başlanmıştır. 1964’ten itibaren devlet tarafından fındığa alım garantisi verilmesi,
göçler ve diğer etkenler sebebiyle fındık yetiştiriciliği önce Batı Karadeniz bölgesine, daha
sonra diğer bölgelere yayılmıştır.

Günümüzde fındık Türkiye’nin en önemli sınai tarım ürünlerinden biri olmasının yanı sıra üretiminin
gerçekleştirildiği bölgelerde önemli bir geçim kaynağı haline gelmiştir.

Dikim Alanlarının Belirlenmesi il ile bu illere bağlı 123 ilçede yasal olarak fındık
yetiştirilmektedir.
Ülkemizde fındık üretim alanları 2844 sayılı Fındık
Üretiminin Planlanması ve Dikim Alanlarının Kararname ile; bu il ve ilçeler dışındaki il ve
Belirlenmesi Hakkında Kanun çerçevesinde ilçelerin tamamı ile yukarıdaki il ve ilçelerde 1’inci
belirlenmektedir. Zaman içerisinde yeni il ve ve 2’nci sınıf tarım arazilerinde, %6’dan daha
ilçelerin katılımı ile mevcut ruhsatlı üretim az eğimli 3’üncü sınıf tarım arazilerinde, fındık
alanları değişikliğe uğramaktadır. bahçesi tesis edilmesine ve yenilenmesine izin
verilmeyeceği hüküm altına alınmıştır.
Çiftçi Kayıt Sistemi’ne göre Türkiye’de 42
ilde fındık yetiştiriciliği yapılmasına rağmen, Esasen söz konusu düzenleme bahse konu
2014/7253 sayılı Fındık Alanlarının Tespitine Dair iller dışında fındık ekim alanlarını tamamen
Kararda Değişiklik Yapılması Hakkında Bakanlar yasaklamamakta fakat bu iller dışında
Kurulu Kararı’na göre olan Trabzon, Ordu, gerçekleştirilen üretimleri başta alan bazlı
Giresun, Samsun, Düzce, Sakarya, Zonguldak, destekleme olmak üzere diğer devlet
Artvin, Bartın, Kocaeli, Sinop, Gümüşhane, desteklerinin kapsamı dışında tutmaktadır.
Kastamonu, Rize, Bolu ve Tokat’tan oluşan 16

17

227.129 (%32)Türkiye Fındık Dikim Alanları

2018 yılı TÜİK verilerine göre ülkemizde 728 bin hektarlık alanda yaklaşık 500 bin fındık üreticisi117.108 (%17)72.747 (%10)
tarafından fındık yetiştiriciliği yapılmaktadır.92.212 (%13)65.488 (%9)
Dünya fındık dikim alanlarının %75’i Türkiye’dedir.62.869 (%9)
Ülkemizde 42 ilimizde fındık üretimi gerçekleştirilmekte olup, son 5 yıl (2014-2018) ortalamasına23.694 (%3)8.727 (%1)Tokat 2.802 (%0,40) Bolu 1.169 (%0,17) Gümüşhane 809 (%0,11)
göre fındık dikim alanlarının %32’si Ordu, %17’si Giresun, %13’ü Samsun, %10’u Sakarya, %9’u7.987 (%1) Rize 2.926 (%0,42) Diğer İller 7.525 (%1)
Trabzon ve %9’u Düzce illerimizdedir. 7.994 (%1) Sinop 1.704 (%0,24)
2001 yılında 555 bin hektar olan fındık dikim alanları, 2018 yılında %23,8 artışla 728 bin hektara 5.963 (%1)
ulaşmıştır.
Orduİller Bazında Türkiye Fındık Dikim Alanları (Son 5 Yıl Ortalamasına Göre) (Ha)GiresunSakaryaZonguldakArtvin
Samsun Trabzon Kastamonu
250.000
200.000 Düzce Kocaeli
150.000 Bartın
100.000

50.000
0

Kaynak: TÜİK

Türkiye Fındık Üretimi

Ülkemizde son beş yıllık (2014-2018) dönemde fındık üretim ortalaması 541 bin ton olup yıllar
içinde farklılıklar göstermektedir. Fındık üretiminin en düşük olduğu yıl 350 bin tonla 2004 yılı, en
yüksek olduğu yıl ise 801 bin tonla 2008 yılıdır.
Son 5 yıllık ortalamaya göre üretimin %29’u Ordu’da, %16’sı Sakarya’da, %15’i Samsun’da, %12’si
Düzce’de, %12’si Giresun’da ve %6’sı Trabzon’da gerçekleştirilmektedir.

18

154.562 (%29) U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

İller Bazında Türkiye Fındık Üretimi (Son 5 Yıl Ortalamasına Göre) (Kabuklu/Ton)78.972 (%15)62.783 (%12)84.404 (%16)
64.075 (%12)
180.000 35.007 (%6) Kocaeli 9.259 (%2) 5.530 (%1) 2.030 (%0,4) Sinop 1.052 (%0,2) İstanbul 1.244 (%0,2) Gümüşhane 656 (%0,1)
160.000 26.123 (%5) 5.930 (%1) 1.269 (%0,2) Diğer İller 2.180 (%0,4)
140.000 6.124 (%1)
120.000
Ordu 100.000 Giresun Sakarya Kastamonu Tokat
Samsun Düzce Bartın Rize
80.000 Artvin
60.000 Trabzon
40.000 Zonguldak
20.000

0

Kaynak: TÜİK

Türkiye'de Fındık Üretimi Yapılan İller

Fındık yetiştiriciliği yapılan ruhsatlı alanlar (Doğu Karadeniz)
Fındık yetiştiriciliği yapılan ruhsatlı alanlar (Batı Karadeniz)
Fındık yetiştiriciliği yapılan ruhsatsız alanlar

19

TİCARET

Dünya İhracatı U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Dünyada üretilen fındık büyük ölçüde çikolata Türkiye İhracatı
ve şekerleme sanayisinde hammadde olarak
kullanılmaktadır. Türkiye’de üretilen fındığın %80-85’i ihraç
edilmekte, %15-20’si ise iç piyasada tüketil-
INC verilerine göre 2011-2015 yılları arasında mektedir.
dünyada gerçekleştirilen fındık ve mamulleri
ihracatına konu olan ürünlerin kabuklu fındık Türkiye’nin son beş yıldaki iç fındık ortalama
olarak karşılığı 681 bin ton olup bunun %75’i ihracat miktarı (yıllık/iç fındık) 253.819 tondur.
ülkemiz tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu da yılda ortalama 508 bin ton kabuklu fındığa
Dolayısıyla üretim ve ihracat bakımından karşılık gelmektedir. 2018 yılında 279.251 ton iç
dünya fındık ihtiyacının büyük bir kısmını fındık ihraç edilmiş, karşılığında 1,6 milyar $ gelir
karşılayan ülkemizde iç piyasalarda fındık elde edilmiştir. İhracat birim fiyatı ortalama
konusunda uygulanan fiyat politikaları, dünya 5,86 $/kg (iç) olmuştur. Son 5 yıldaki ortalama
piyasalarındaki fiyat oluşumunu da önemli ihracat gelirimiz ise 2 milyar $’dır.
ölçüde etkilemektedir.
Bugüne kadar gerçekleştirilen en yüksek iç
Diğer önemli fındık ihracatçısı ülkeler; İtalya, fındık ihracat miktarı 2018 yılında, en yüksek
Gürcistan, ABD, Azerbaycan’dır. Bununla ihracat geliri ise 2,83 milyar $ ile 2015 yılında
birlikte üretici olmamalarına rağmen fındığı gerçekleştirilmiştir.
hammadde olarak ithal eden sanayisi gelişmiş
ülkeler, fındığı ileri işlenmiş ürün olarak dünya 2009 ile 2018 yılları arasındaki son 10 yılda 18,7
piyasasına arz etmektedirler. Reksport yapan milyar dolara tekabül eden toplam 2 milyon
bu ülkeler Almanya, Fransa, Hollanda, Belçika 525 bin tonluk ihracat yapılmıştır.
ve İsviçre’dir.
Üretimin her aşamasındaki etkili ve özenli
Ticarete konu olan fındığın %80’i AB ülkeleri kalite kontrol sistemleri sayesinde alıcı firma
tarafından ithal edilmektedir. AB’deki en büyük isteklerinin tam anlamıyla yerine getirilmesine
3 çikolata firmasının dünya fındık ticaretindeki paralel olarak, özellikle işlenmiş iç fındık ihracatı
payları toplamı %93’tür. her yıl artış göstermektedir.

Ülkemizde hazırlanan işlenmiş fındıklar, birçok
ithalatçı-sanayicinin natürel fındık almak
suretiyle kendi tesislerinde hazırladıkları işlen-
miş fındıklardan çok daha kalitelidir.

Türkiye fındık ihracatının toplam tarım ürünleri
ihracatı içindeki payı, son 10 yıl itibariyle %10-17
arasında seyretmiştir.

Türkiye fındık ihracatının
toplam tarım ürünleri ihracatı
içindeki payı,

son10 İtibariyle

10-17 arasında
seyretmiştir.

21

Türkiye Fındık İhracat Miktarı ve Tutarı (Yıllar İtibarıyla)

Yıllar İhracat miktarı İhracat bedeli Birim ihraç fiyatı
(İç/Ton) (Bin $) ($/Kg)
2009
2010 219.355 1.172.598 5,35
2011 252.305 1.544.786 6,12
2012 243.766 1.759.162 7,22
2013 265.744 1.802.463 6,78
2014 274.658 1.767.277 6,43
2015 252.528 2.314.253 9,16
2016 240.137 2.827.316 11,78
2017 227.556 1.981.334 8,71
2018 269.623 1.876.878 6,96
Toplam 279.251 1.635.236 5,86
2.524.923 18.671.303
Kaynak: KİB

Türkiye Fındık İhracatının Tarım Ürünleri İhracatı İçindeki Payı

Yıllar Türkiye’nin Toplam Türkiye'nin Tarım Türkiye'nin Fındık Fındık İhracatının Tarım
İhracatı ($) Ürünleri İhracatı ($) Ürünleri İhracatındaki
2008 İhracatı ($)
2009 132.027.196 10.929.679 Payı (%)
2010 102.142.613 10.734.016
2011 113.883.219 12.089.323 1.407.872 12,88
2012 134.906.870 14.534.227 1.172.598 10,92
2013 152.461.737 15.308.732 1.544.786 12,78
2014 151.802.637 17.041.386 1.759.162 12,10
2015 157.610.158 18.088.725 1.802.463 11,77
2016 143.838.871 16.879.549 1.767.277 10,37
2017 142.529.584 16.370.483 2.314.253 12,79
2018 156.992.940 17.012.585 2.827.316 16,75
167.933.943 17.827.578 1.981.335 12,10
1.866.878 10,97
1.635.236 9,17

Kaynak: TÜİK (Türkiye’nin Toplam İhracatı, Türkiye'nin Tarım Ürünleri İhracatı), KİB (Türkiye'nin Fındık İhracatı)

22

D ünya ticaretinin %75’ini gerçekleştiren U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I
ülkemizin fındık ihraç ettiği ülke sayısı yıl-
lar itibariyle genelde artış göstermiştir. 1980’lerde ilk beş ülkenin toplam fındık ihracatımızdaki
Nitekim KİB rakamlarına göre 2009’da payı %80’lerde iken, 1990’ların ilk yarısında bu oran
100, 2010’da 108, 2011’de 102, 2012’de 108, 2013’te 114, %70-75 düzeylerine, 2000’lerde ise %65-70’lere ge-
2014’te 105, 2015’te 105, 2016’da 114, 2017’de 117 ve rilemiştir. 2017 sezonunda ilk beş ülkeye yönelik
2018’de 120 ülkeye ihracat yapılmıştır. toplam fındık ihracatımızın oranı %60 olarak ger-
çekleşmiştir.
Ülkeler itibarıyla fındık ihracatımızın seyri ince-
lendiğinde; ihracatımızın büyük bir kısmının bel- Dünyada fındık üretim ve ihracatına konu olan ürün-
li ülkelerde yoğunlaştığı ve belirli pazarlara bağımlı ler açısından pastadan en büyük payı Türkiye almak-
olduğu gözlemlenmektedir. Önemli bir kısmı AB üye- tadır. Bu durum ülkemize uluslararası piyasalardaki
si olan ve Batı Avrupa’da yer alan bu ülkeler, aynı fiyat oluşumu konusunda söz sahibi olma avantajını
zamanda dünyanın en büyük çikolata üretici ülkeleri sağlamaktadır.
ve pazarlarıdır.
Ancak fındık ihraç fiyatlarının yüksek olması duru-
Son beş yıllık ortalamaya göre fındık ihracatımızda- munda, uluslararası piyasalardaki en büyük rakibi-
ki ilk beş ülke sırasıyla; Almanya (%23), İtalya (%21), miz İtalya, AB üyesi ülke olmasının sağladığı fon ve
Fransa (%10), Kanada (%4) ve Avusturya (%4) olarak destekler ile nakliye avantajını da kullanarak daha
gerçekleşmiştir. Çin’e yapılan ihracat miktarı da yıllar düşük fiyatlarla kendi iç piyasa stoklarını eritebilme-
itibarıyla artış göstermektedir. Nitekim 2013’te 1.913 ktedir.
ton olan ihracat miktarı 2017’de 7.307 tona çıkmıştır.
Bu durum, ülkemizde yeni hasat dönemleri öncesinde
Bununla beraber yeni pazarlara yönelik ihracatımızın bir önceki yıldan stok devredilmesine ve bu
istikrarlı bir biçimde arttığı görülmektedir. Nitekim devredilen stokların iç piyasada değerlendirilmesine
2001’de ihracatımıza konu olan fındığın %81,2’si AB sebep olmaktadır.
ülkelerine gönderilmekteyken bu oran 2017’de %75’e
gerilemiştir. Diğer Avrupa ülkelerinin payı %4, diğer
ülkelerin payı ise %21 olarak gerçekleşmiştir. Bunun
nedeni; ihracat yapılan ülke sayısının son yıllarda
artmasıdır.

Dünya ticaretinin
%75’i1n2i02018’de gerçekleştiren
ülkemizin fındık ihraç
ettiği ülke sayısı

'ye ulaşmıştır.

23

Dünya Tüketimi

D ünya toplam fındık tüketiminin 850-
950 bin ton arasında olduğu tahmin
edilmektedir. Tüketilen fındığın %80'i
çikolata sanayisinde, %10-12'si pas-
tane ve bisküvi mamullerinde, geri kalanı ise
kuruyemiş ve yağ sanayisinde ham madde
olarak kullanılmaktadır. Dünyada fındık tüke-
timinin tamamına yakın kısmı (%91) Avrupa
Birliği ve diğer Avrupa ülkeleri tarafından
gerçekleştirilmektedir.
Fındığın temel gıda maddesi olmaması, ihraç
fiyatlarının belirli senelerde yüksek olması ve
üretiminin ülkemiz dışında sınırlı olması se-
bebiyle çoğu ülkede fındık ve mamulleri yük-
sek fiyatlardan tüketilmektedir. Bu durum
birçok ülkede fındık tüketim düzeyini sınırla-
makta ve işleme sanayisi ile milli geliri daha
yüksek olan Almanya, Fransa gibi ülkelerde
tüketim düzeyinin yüksek olmasına sebep
olmaktadır.

TÜKETİM

24

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Dünya ve Türkiye Fındık Tüketimi (Kabuklu/Ton)

Yıllar Diğer Türkiye Toplam Türkiye tüketiminin
ülkelerin tüketimi tüketimi tüketim toplam tüketime oranı (%)
2003
2004 628.000 70.000 698.000 10,03
2005 594.000 60.000 654.000 9,17
2006 638.500 60.000 698.500 8,60
2007 735.310 80.000 815.310 9,81
2008 705.438 80.000 785.438 10,19
2009 748.740 100.000 848.740 11,78
2010 733.200 90.000 823.200 10,93
2011 810.000 100.000 910.000 10,99
2012 744.000 100.000 844.000 11,85
2013 810.000 130.000 940.000 13,83
2014 780.000 120.000 900.000 13,33
2015 745.000 80.000 825.000 9,70
2016 740.000 90.000 830.000 10,84
2017 720.000 90.000 810.000 11,11
2018 820.000 110.000 930.000 11,83
850.000 150.000 1.000.000 15.00

Kaynak: TMO, TÜİK

Türkiye Tüketimi İç piyasada kuruyemiş fiyatındaki dalgalanmalar
da, tüketimin artmasına veya düşmesine neden
Dünya fındık üretiminde ilk sırada yer alan ülke- olabilmektedir. Yeni dönemde iç tüketimin 150
miz, fındık tüketiminde oldukça düşük düzey- bin tona kadar çıkması tahmin edilmektedir.
de kalmaktadır. Türkiye’de fındığın iç piyasada
tüketimi konusundaki veriler yetersizdir. Üretim TMO, 2006 yılından itibaren yapmış olduğu
ve ihracat miktarları ile devir stoklarından yola çalışmalarla kavrulmuş iç fındık, şekerli fındık
çıkılarak kabuklu fındık cinsinden iç tüketimin ezmesi ve fındık yağı gibi ürünleri uygun fiyatla
yıllık 80-120 bin ton aralığında olduğu tahmin halkımızın tüketimine sunmuş olup alternatif
edilmektedir. Bu da üretilen fındığın yüzde 15- tüketim yolları oluşturulmasını teminen fındıklı
20’sine tekabül etmektedir. Kişi başına tüketim ekmek üretimini teşvik için ise halk ekmek
ise yıllık 1,25-1,50 kg civarındadır. fabrikalarına uygun fiyatla kıyılmış fındık temin
etmiştir. 2018 ve 2019 yıllarında ise kavrulmuş iç
Antep fıstığı, badem, ceviz ve kestane gibi fındığın yanı sıra krokan, kakaolu krema ve sütlü
ikame ürünlerin çok olması, tüketimi artırmaya krema gibi ürünlerin imalat ve satış işlemleri de
yönelik çalışmaların yetersizliği, fındığın kul- yapılmıştır.
lanım alanlarının yaygınlaştırılamaması, halkın
alım gücünün yetersizliği gibi birçok faktörler
iç fındık tüketiminin artışını olumsuz yönde
etkilemektedir.

Türkiye Fındık Tüketimi (Kabuklu/Ton)

2013-14 2014-15 2015-16 2016-17 2017-18
140.000 100.000 120.000 100.000 150.000

Kaynak: TMO (TMO stoklarındaki fındıkların bir kısmının iç piyasaya yönelik yağ üretiminde kullanıldığından iç tüketim
artmıştır.)

25

FINDIĞIN BİLEŞİMİ,
BESİN DEĞERİ VE
KULLANIM
ALANLARI

26

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Fındığın Bileşimi ve Besin Değeri

F ındık; yağ, protein, karbonhidrat, vita- E vitamini çözülebilir bir lipit fenolik anti-
minler, mineraller, diyabetik lifler, fitos- oksidandır. Fenoliklerin antioksidan akti-
terol (beta-sitosterol) ve antioksidan viteleri, hidrojen atomlarını bağımsız köklere
fenolikler bileşikleri nedeniyle insan dönüştürme özelliğinden kaynaklanır. Bu
beslenmesi ve sağlığı açısından kuruyemiş bileşimler bağımsız kökler oluşturabileceği için,
çeşitleri arasında önemli bir yere sahiptir. diyabetik hastalarda, kanser ve atherosclerosis
önlemede potansiyelleri olduğuna inanıl-
Fındık, kendine has tat, aroma ve besleyici maktadır. E vitamininin antioksidan görevi
özelliğinden dolayı, özellikle fonksiyonel bileşik ve koroner kalp rahatsızlığı ve kanserle olan
olarak birçok gıda ürününe ilave edilebilmekte- ilişkisinden dolayı, fındık ve fındık ürünlerini de
dir. içeren doğal gıda maddelerine tüketici ve sanayi
tarafından olan ilgi her geçen gün artmaktadır.
Dengeli ve sağlıklı beslenmek için, günde 100 g
fındık tüketimi oldukça yararlıdır. 100 g fındık, Ayrıca fındık, amino asitlerce de zengin bir
634 kalorilik enerji vermekte ve bir insanın meyve türüdür.
günlük protein ihtiyacının %22’sini karşılamak-
tadır. İç fındığın protein içeriği %10-24 arasında Bu özellikleriyle fındık; günlük sağlıklı ve dengeli
değişmektedir. beslenmede hayati bir besin ve katkı madde-
sidir.
Fındık, vitamin B1, B6 ve doğal antioksidan
olan vitamin E içeriği açısından, diğer bitkisel
yağlardan sonra en iyi ikinci kaynaktır. 100 g
fındık tüketimi ile günlük vitamin B1 ihtiyacının
%33’ü, vitamin B6'nın %35’i ve vitamin E’nin
%24’ü karşılanabilmektedir.

Fındık, içerdiği yüksek orandaki doymamış
yağ asitleri nedeniyle, kalp ve damar sistemi-
ni olumlu yönde etkilemekte ve kandaki koles-
terol yükselmesini önleyerek, kalp ve damar
hastalıklarına karşı koruyucu etki yapmaktadır.

Fındıkta, yağ asidi olarak en fazla oleik ve
linoleik asit bulunmaktadır. Oleik asit, kandaki
kolesterol düzeyini azaltıcı, linoleik asit ise
damar içi daralmasını engelleyici etkiye sahiptir.
Fındık yağının bir diğer özelliği de, kolesterolü
absorbe ederek bağırsaktaki emilimini
azaltmasıdır.

Mineral maddelerce (Fe, Mg, Cu, Mn, K, P, Zn ve
Ca) zengin olan fındık, kemik gelişimi ve sağlığı
açısından da oldukça önemli bir besindir.

27

Fındığın Kullanım Alanları

YFındığın Genel Kullanımı Bundan aktif kömür ve sanayi kömürü olarak
aklaşık 5 bin yıldır bilinen fındık, da yararlanılmaktadır. Ayrıca fındık odunundan
meyvesinden odununa kadar, birçok sepet, baston, sandalye, çit ve el aletleri
şekilde insanlığa büyük yararlar yapımında da yararlanılmaktadır.
sağlamaktadır. Fındıktan elde edilen
ürünler denince, fındık tanesinin yiyecek Yün halı ipliklerinin fındık yaprakları ile
olarak kullanılması akla gelmektedir. Hâlbuki boyanmasından elde elden renklerin de-
fındık yaprakları, fındık zurufları (çotanak), ğerlendirildiği bir çalışmada, elde edilen de-
fındık kabukları da çeşitli yerlerde kullanılan ğerler iyi ve orta düzeyde olduğundan,
ürünlerdir. Örneğin fındık yaprakları yaş iken fındık yapraklarının bitkisel boyacılıkta de-
ineklerin beslenmesinde, mutfaklarda, yaprak ğerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır.
sarma yapımında kullanılmaktadır. Kuru fındık
yapraklarına "gazel", bazı yerlerde "hazel" Fındığın bazı türleri park ve bahçelerde süs
denilmekte ve ahırlarda hayvanların altına bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Corylus
serilmektedir. Fındığın yaprağı ile meyve avellana Contorta ve Corylus avellana Purpurea
zurufları, gübre olarak da kullanılmaktadır. bu amaçla kullanılmaktadır.

Fındık ağaçları ve dalları, yakacak odun, Fındık, genel ve beslenme amaçlı kullanımının
kömürleri de mangal ya da soba kömürü olarak yanı sıra sağlığa olumlu etkilerinden dolayı tıp
kullanılmaktadır. Fındık kabuğu, ülkemizde alanında da kullanılmaktadır.
özellikle fındık üretilen bölgelerde çok değerli ve
yüksek kalorili yakacak olarak kullanılmaktadır.

28

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

FGıda Sanayisindeki Kullanımı Fındığın kurutulduktan sonraki hiçbir mu-
ındık meyvesi insan yaşamında ve insan ameleden geçmemiş haline ise "natürel fındık"
sağlığında oldukça önemli yer tutan adı verilir.
besin maddelerinden bir tanesidir.
Fındık, çikolata sanayisinde dilinmiş, Fındık tanesinin yerde kalıp bir süre sonra
kıyılmış, öğütülmüş biçimde %80 oranında filizlendiği durumda, filizinin bir karış kadar
kullanılmaktadır. %10-12 pastacılık-bisküvi-unlu olduğu zaman fındığın meyvesi değişik bir tat
mamuller sektörlerinde, %3-4 çerez olarak, kalanı alır. Bu fındık içleri toplanır ve yenir. Bu filizlenmiş
ise dondurma sektöründe ve yağ sanayisinde içlere Of ve Sürmene yöresinde "fitruka" ya da
kullanılmaktadır. Bu özelliği itibarıyla fındık, "fitrika" denmektedir.
esasen doğrudan tüketime konu olan bir tarım
ürününden ziyade bir sanayi girdisidir. Fındık mamulleri; iç fındık, fındık ezmesi, fındık
füresi, fındık likörü, fındık sosu, fındık unu, pirinç
Fındık meyveleri zuruf içerisinde olgunlaşınca fındık, fındık yağı, nuga ve krokan gibi farklı
kabukları kahverengi rengine döner. Bu fındık şekillerde tüketime sunulmaktadır.
meyvesi "taze fındık" olarak adlandırılır.

29

TMO’NUN
FINDIK
FAALİYETLERİ

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

2006/09 Yılları Alım Faaliyetleri
1 938 yılında kurulan ve 2006 yılına kadar
fındık piyasasına müdahalede en büyük rol 2006/2007 sezonunda fındık alım ve satışı
üstlenen FİSKOBİRLİK, 2006 yılında yaşadığı konularında görevlendirilmiştir.
mali ve idari sıkıntılardan dolayı bu görevini
yapmada problemler yaşamıştır. Bu sebeple TMO, bu kapsamda 2006/09 yılları arasında
fındık üreticisinin mağduriyetinin giderilmesi ve toplam 694 bin ton kabuklu fındık alımı
piyasa şartlarındaki fiyat dalgalanmalarından gerçekleştirerek karşılığında üreticilere 2,70
korunması amacıyla, 2006/10865 sayılı Bakanlar milyar TL ve FKB’ye 0,26 milyar TL olmak üzere
toplam 2,96 milyar TL ödeme yapmıştır.

Kurulu Kararı ile Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO),

Yeni Fındık Stratejisi

2009/15201 sayılı "Fındık Üreticilerine Alan Alan Bazlı Gelir Desteği ile Telafi Edici Ödemeler,
Bazlı Gelir Desteği ve Alternatif Ürüne Geçen 2009 yılından bu yana dönem dönem olarak
Üreticilere Telafi Edici Ödeme Yapılmasına Dair Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenmektedir.
Karar" ile hayata geçen Yeni Fındık Stratejisi Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından belirlenen
çerçevesinde; TMO’nun fındık alım görevi takvime göre yapılan ödemelerden, fındık
sonlandırılmıştır. üretimine izin verilen (ruhsatlı) 16 il ve 123 ilçede
fındık üretimi yapan üreticiler yararlanmaktadır.
Yeni Fındık Stratejisinde ruhsatlı alanlarda
üretim yapan fındık üreticilerine “Alan Bazlı Bakanlıkça fındık üreticilerine Alan Bazlı Gelir
Gelir Desteği”, ruhsatsız alanlarda fındık Desteği kapsamında 2009-2018 yılları arasında
yetiştiriciliği yapanlara ise alternatif ürünlere toplam 7,8 milyar TL ödenmiştir. 2009-2014 yılları
geçmeleri halinde “Telafi Edici Ödeme” yapılması arasında ise 3,8 milyon TL’lik telafi edici ödeme
kararlaştırılmıştır. yapılmıştır.

Alan Bazlı Destekler (Yıllar İtibarıyla)

Yıllar Üretici Sayısı Desteklenen Alan (Ha) Destekleme Miktarı (Bin TL)

2009 295.575 432.846 650.568
2010 339.492 471.845 709.183
2011 354.590 472.177 709.682
2012 357.462 476.742 716.544
2013 374.450 492.120 788.966
2014 397.193 492.326 838.628
2015 391.539 491.331 836.939
2016 395.495 488.964 832.242
2017 399.460 497.658 847.710
2018 405.827 498.419 849.008
Toplam 7.779.470

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı

31

2017/18 Yılları Alım Faaliyetleri

F ındık fiyatları, Fındık Stratejisi ile giderilmesi amacıyla 2017/10211 sayılı Bakanlar
2009 yılından sonra serbest piyasada Kurulu Kararı’yla TMO’ya yeniden piyasa
belirlenirken, özellikle fındık alım düzenleme görevi verilmiştir. Bu kapsamda
fiyatlarının olması gerekenden düşük 2017 yılı içerisinde 79.487 üreticiden 143.293 ton
olduğu ve buna bağlı olarak üretici gelirlerinin fındık alımı gerçekleştirilmiş ve karşılığında 1,368
azaldığı yönünde şikâyetler hep gündemde milyar TL ödeme yapılmıştır.
olmuştur.
2018 yılında ise piyasa fiyatları sezon
2016 yılında; bir önceki yılda yaşanan düşük başlangıcında yüksek seyretmiş ancak Ekim
verimden dolayı oluşan yüksek fiyatların ayı sonuna doğru düşüş eğilimine girmiştir. Bu
2017 sezonunda da sürmesi beklenirken nedenle Kasım ayında TMO tarafından müdahale
yüksek rekolteye bağlı olarak fiyatlarda alımlarına başlanmıştır. Bu kapsamda 6.995
ciddi manada düşüş yaşanmıştır. Piyasalarda ton fındık alımı gerçekleştirilerek karşılığında
yaşanan sıkıntıların aşılması, fiyatlarda bir üreticilere 105 milyon TL ödeme yapılmıştır.
denge oluşturulması ve üretici mağduriyetinin

Stok Değerlendirme Çalışmaları

TMO, 2006/09 yılları arasında stoklarında oluşan 694 bin ton kabuklu fındığı çeşitli yöntemlerle
değerlendirilmiştir.
Bu kapsamda;
• 199 bin tonu serbest piyasaya kabuklu fındık satışı,
• Üretici borçlarının ödenmesini teminen Bakanlar Kurulu Kararlarıyla 80 bin tonu Fiskobirlik’e

satış (2008/13879 sayılı Kararname ile 30 bin ton, 2011/1812 sayılı Kararname ile 50 bin ton),
• 29 bin tonu kavrulmuş fındık ve fındık mamulleri imalatı ve
• 386 bin tonu fındık yağı imalatında değerlendirilmiştir. Stoklar 2014 yılı Eylül ayı itibarıyla

tasfiye edilmiştir.
2017 ve 2018 yıllarında satın alınan 150 bin ton kabuklu fındığın;
• 140 bin tonu serbest piyasaya kabuklu fındık satışı,
• 7 bin tonu kavrulmuş iç fındık ve mamulleri imalatı ve
• 3 bin tonu ham yağ imalatında değerlendirilmiş ve stoklar tasfiye edilmiştir.

32

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

TMO Alım Miktarları ve Ödemeleri (Dönemler İtibarıyla)

Dönemler Üretici Alım Miktarı (Ton) Alım Ödemeleri (Milyon TL)
Sayısı
Üreticiden FKB’den Toplam Üreticiye FKB’ye Toplam

2006–07 58.910 162.489 67.373 162.489 613 255 613
2007–08 47.853 94.641 1.796 162.014 485 8,1 740
2008–09 151.601 367.250 369.046 1.600 1.608
2016-17 79.487 143.293 69.169 143.293 1.368 263 1.368
2017-18 6.747 6.995 105 105
Toplam 344.598 774.668 6.995 4.171 4.434
843.837

Kaynak: TMO

33

8ÇALIŞTAY Amaç ve Kapsam
GENEL
BİLGİLER Ç alıştayın amacı; ülkemiz için önem-
VE AÇILIŞ li ve stratejik bir ürün olan fındık
konusunda sektörün tüm pay-
daşlarının ortak görüşleri doğrul-
tusunda eldeki verilerden yola çıkarak mev-
cut durumu analiz etmek, mevcut sorunlara
kısa, orta ve uzun vadeli kalıcı çözümler ge-
tirmektir. Böylelikle fındık konusunda kali-
teli üretim, sağlıklı destekleme modelleri ve
sürdürülebilir piyasa şartlarının oluşturul-
ması hedeflenmiştir.

Konularında uzman kişilerin yer aldığı 4 ayrı
masada; verimin ve kalitenin artırılması, de-
polama, muhafaza, mücadele, sanayi, imalat,
ticaret, tüketim ve yapılabilecek mevzuat
düzenlemeleri gibi fındıkla ilgili bütün konu-
lar etraflıca ele alınmıştır.

Düzenli olarak her yıl yapılması planlanan
çalıştaylarla, bir önceki yıl belirlenen hedef-
lerin gerçekleşmelerinin değerlendirilmesi,
böylelikle geleceğe yönelik çözüm odaklı
projeksiyonların oluşturulması hedeflen-
miştir.

Hedefler

• Çalıştay'ın her yıl ve farklı bir ilde
yapılması

• Her çalıştayda kısa, orta ve uzun
vadeli hedeflerin belirlenmesi

• Hedeflerin gerçekleşmelerinin
değerlendirilmesi ve sonuçlandırılması

• Bu değerlendirmeler neticesinde
geleceğe yönelik çözüm odaklı
projeksiyonların oluşturulması

• Kaliteli fındık üretimi, iç tüketimin ve
ihracatın artırılması

• Piyasa istikrarının sağlanması

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

Çalıştay Programı

• 11 Nisan 2019 Perşembe
09.00-09.30 TMO Genel Müdürü Ahmet Güldal’ın açılış konuşması
09.30-12.00 Çalışma Gruplarının oluşturulması ve çalışması
14.00-18.00 Çalışma Gruplarının çalışması

• 12 Nisan 2019 Cuma
09.00-12.00 Grup Raporları ile Sonuç Bildirgesinin hazırlanması

14.00-18.00 Grup Sonuç Raporlarının açıklanması

Moderatörlerin sunumları

TMO Genel Müdürü Ahmet Güldal’ın raporlarla ilgili değerlendirme konuşması

Diğer değerlendirme konuşmaları

Tarım ve Orman Bakanı Dr. Bekir Pakdemirli’nin değerlendirme konuşması

18.00 Akşam yemeği

Düzenleme Komitesi

Adı Soyadı Unvanı Komitedeki Görevi

Ümit ORHAN Genel Müdür Yardımcısı (TMO) Başkan
Enver ŞİMŞEK Daire Başkanı (TMO) Üye
Ercan TÜRKTEMEL Daire Başkanı (BÜGEM) Üye
Gökhan KIZILCI Daire Başkanı (TAGEM) Üye
Hudaverdi ERCAN Şube Müdürü (TMO) Üye
Feyzullah BULUT Şube Müdürü (TMO) Üye
Mehmet GÜNEY Şube Müdürü (TMO) Üye
Çağlar ŞEYRANLIOĞLU Şube Müdürü (TMO) Üye
Muhammed AKBABA Başuzman (TMO) Üye
Esen GÖKÇEK Ziraat Mühendisi (TMO) Üye
Refika ATALAY YENEN Gıda Mühendisi (TMO) Üye
Uğur DEMİR Ziraat Mühendisi (TMO) Üye
Aytaç KÜÇÜK Ziraat Mühendisi (TMO) Üye

Çalıştay Açılış 11 Nisan 2019 tarihinde Ordu’da başlayan
Çalıştay’da, TMO Genel Müdürü Ahmet
F ındık Çalıştayı, TMO’nun organizas- Güldal bir açılış konuşması yaptı. Çalışma gru-
yonunda, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın pları, çalışmalarına bu konuşma sonrasında
ilgili genel müdürlükleri, Karadeniz başladılar.
Bölgesi il tarım ve orman müdürlükleri,
üniversiteler, enstitüler, diğer kamu kurum ve
kuruluşları, birlikler, odalar, borsalar ve önder
çiftçilerin katılımıyla gerçekleştirildi.

35

TMO GENEL MÜDÜRÜ AHMET Fındık, aynı zamanda çok değerli bir sanayi
GÜLDAL’IN AÇILIŞ KONUŞMASI ürünüdür. Türkiye’nin sanayileşmesinde önemli
katkılar sağlamıştır ve bu önemini her yıl
“11-12 Nisan tarihlerinde gerçekleştireceğimiz arttırarak devam ettirmektedir. Ticaretimizde
Ulusal Fındık Çalıştayı’nın, fındığın yol haritasının de çok önemli bir yeri var fındığın. Az önce
belirleneceği ve fındıkla ilgili her şeyin rahatlıkla de söyledim, fındık ihracatımız 2 milyar dolar
konuşulabileceği bir platform olarak sürmesini civarında, inşallah bu miktar çok daha fazla
diliyorum. olacaktır. Önemli bir ihraç kalemi olan fındığın,
ülkemizin tarımsal ürünlerinin dünya pazarlarıyla
Sayın Bakanımızın talimatları çerçevesinde buluşmasında da çok önemli bir etkisi vardır.
Kurumumuzun organizasyonuyla, üretim
döneminin yeni başladığı, üreticinin sezona Bu Çalıştay’da, fındıkla ilgili birçok konunun
yeni bir ümitle baktığı ve bahçesine yöneldiği ele alınarak, problemlerin, ihtiyaçların, çözüm
bir zaman olan Nisan ayında bir araya gelmiş önerilerinin ortaya konulmasını bekliyoruz.
bulunuyoruz. Fındığı, her yıl nisan ayında
konuşmak istiyoruz. Böyle bir öngörümüz, “Çalıştay, fındığın her ihtiyacının
beklentimiz, projeksiyonumuz var. konuşulacağı büyük bir platform
olacak”
Neden nisan ayında? Fındık, bildiğiniz üzere
hasat dönemi olan ağustos ayından itibaren Geçmişte fındıkla alakalı çalıştaylar ve çeşit-
konuşulmaya başlanıyor. Fiyatı kaç lira olacak? li toplantılar yapılmış. Şimdi ise Ulusal Fındık
Kim alacak? TMO alacak mı almayacak mı? Çalıştayı’nı Ordu ilinde yapıyoruz. Bundan son-
Alırsa kaça alacak? Piyasa nasıl şekillenecek? raki yıllarda da, her sene değişik bir ilde yapıl-
Rekolte ne kadar olacak? Bu sorular, masını düşünüyoruz. Biz istiyoruz ki; bir doğu
kamuoyunun gündemini günlerce hatta aylarca bölgesi bir de batı bölgesinde olmak üzere Ka-
meşgul ediyor. Ama fındık, sadece fiyatının ve radeniz’in fındık üreticisi illerinde her sene fındık
pazarının konuşulduğu bir ürün değildir. Sadece konuşulsun.
o dönemde ve fiyatını konuşmakla aslında
fındığa büyük haksızlık ederiz. Bu Çalıştay, fındığın her ihtiyacının, her türlü
sorununun konuşulacağı çok büyük bir platform
Fındık, ülkemize önemli katkıları olan çok değerli olacak. Bunun için zamanı iyi kullanmak,
bir üründür. Yıllık 2 milyar dolarlık bir ihracat görüşlerini ifade etmek isteyen katılımcılara
getirisi var. Tarımsal ürünlerimiz içerisinde yüz daha çok zaman tanımak ve rahatlık sağlamak
akımız. Değerinin yanı sıra çok da büyük bir için 4 ayrı çalışma grubu oluşturduk.
potansiyeli var fındığın.
Bu çalışma grupları; “Fındıkta Verim ve Kalitenin
Fındık, dünyada her yıl bir ülkede bir kere Arttırılması”, “Depolama ve Muhafaza”, “Sanayi,
konuşuluyor. Ama dünya fındık alanlarının yüzde İhracat, Ticaret ve Tüketim” ve “Mevzuat
75-80’i Türkiye’de. Bundan dolayı bizim de ve Desteklemeler” olmak üzere 4 çalışma
fındığı, yılda bir defa konuşmamız, tartışmamız grubundan oluşacak.
ve yol haritasını belirlememiz gerekiyor.
“Çalıştay’a büyük ilgi gösterildi”
"Fındık, Karadeniz topraklarının
Bu gruplarda biraz önce söyledim. Başta Tarım
bekçisi, sigortası" ve Orman Bakanlığı’ndan, TAGEM, BÜGEM, Tarım
Reformu Genel Müdürlüğü ve Gıda Kontrol
Tarımsal yönden fındık, Karadeniz Bölgesi Genel Müdürlüğü’nün, enstitülerimizin değerli
için çok çok önemli. Çünkü fındık, Karadeniz yöneticileri ve uzmanları var. Diğer kamu
topraklarının bekçisi, sigortası olan bir ürün. kurumlarının temsilcileri var. Üniversitelerden
Bunun altını çizmek lazım. Bu toprakları katılan değerli akademisyenler var. Ziraat
koruyan bitkidir fındık. Altındaki toprağı da odalarımızın değerli başkanları veya temsilcileri
korur, üstündeki üreticiyi de, yetiştiriciyi de, var. Fiskobirlik’ten, ticaret borsalarımızdan,
insanımızı da korur.

36

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

fındık ticaretinde rol alan özel sektörden değerli Akbulut hocamız, Recep Tayyip Erdoğan
temsilciler var. Ayrıca sivil toplum kuruluşları Üniversitesi Bahçe Bitkileri Bölümü’nden. 31
temsilcileri ve tabii ki önder çiftçilerimiz var. katılımcıyla birlikte çalışacak ve çalışmalarını
yarın açıklayacak.
Fındıkta eli taşın altında olan kim varsa onların
bu Çalıştay’da bulunmasını arzu ettik. Sağ Üçüncü masa, Sanayi Ticaret ve Tüketim
olsunlar; büyük bir ilgi gösterildi ve herkes Çalışma Grubu. Moderatörümüz Prof. Dr.
temsilcilerini gönderdi. Mehmet Bozoğlu hocam, 19 Mayıs Üniversitesi
Tarım Ekonomisi Bölümü öğretim üyesi. Bu
Değerli katılımcılar güncele de bakalım. 2018 masamızın da 30 katılımcısı var.
yılında göreve başladığımın ertesi günü ilk iş
olarak Ordu, Giresun ve Samsun’a geldim. Gerekli Dördüncü masamız olan Mevzuat ve Des-
görüşmeleri yaptıktan sonra izlenimlerimi üst teklemeler Çalışma Grubu’nun moderatörü ise
makamlara aktardım ve nihayetinde bize fındık Prof.Dr. Fikret Balta hocamız. Ordu Üniversitesi
alım görevi verildi. 14-14.5 liradan piyasadan alım Bahçe Bitkileri Bölümü öğretim üyesi olan
yapmaya başladık. Bu müdahalemiz neticesinde Hocam, 30 katılımcısı olan masayı yönetecek.
düşme teamülünde olan fındık yükselmeye
başladı ve neticesinde üreticinin elindeki fındık Moderatörlerimiz, çalışma gruplarının pat-
büyük ölçüde pazara sürülmüş oldu. Ayrıca 2016 ronudur. Çalışma gruplarını gece on ikilere kadar
ve 2017’den kalan bir fındık stoğumuz da vardı. çalıştırabilirler. Hocalarımız bütün görüşleri
Bunu da üreticinin elindeki fındığın bittiği ana alacak, söz hakkı verecek, notları alacak ve
kadar piyasaya arz etmedik, sabrettik. Bildiğiniz raporlamayı yönetecekler. Her gün fındığın
gibi 3 Nisan’dan itibaren piyasaya sunmaya konuşulduğu bölgedeki üniversitelerin ziraat
başladık. Bu kapsamda önemli talepler geliyor. fakültelerinin değerli hocaları onlar; biz onlara
Hızlı bir talep dönemi yaşıyoruz. Rekoltenin çok güveniyoruz.
geçen yıl bir miktar az olması da bunda etkili
oldu. Ümit ediyorum nisan ayı sonuna kadar Bu çalışma gruplarının raporlarında çok değerli
stoklarımızı piyasaya sunmuş olacağız. bilgilerin ortaya çıkacağına inanıyorum. Yoğun
bir tempo içerisinde geçecek çalışmaların
Tabii geçen yıl bize verilen görevlerden bir tanesi bereketli geçmesini diliyorum. İnşallah yarın
de Fiskobirlik’e 10 bin ton fındık verilmesiydi. Bu Sayın Bakanımız’ın da yer aldığı toplantıda
konudaki çalışmalarımızı da en yakın zamanda yapılacak değerlendirme konuşmaları, bu
tamamlayacağız. çalışma masalarında elde edilen raporlar ışığında
yapılacak.
“Çalışma gruplarından değerli bilgiler
ortaya çıkacaktır” Yapılacak bu Çalıştay’ın, ülkemize, bölgemize
ve başta üreticilerimiz olmak üzere fındık
Çalıştay’daki gruplar, çalışmalarına başla- sektörüne bir yol haritası olmasını, faydalar
madan önce moderatör hocalarımızı sizlere getirmesini temenni ediyorum.”
tanıştırmak istiyorum. Fındıkta Verim ve Kaliteyi
Arttırma Çalışma Grubu’nun moderatörü Prof.
Dr. Ali İslam Hocamız, Ordu Üniversitesi Bahçe
Bitkileri Bölümü’nden katılıyor. 39 katılımcı ile
kendi çalışma grubunu yönetecek ve değerli
görüşleri raporlayacak. Yarın öğleden sonra
da burada Sayın Bakanımızın da katılacağı
oturumla çalışma grubunun sonuç raporunu
açıklayacak.

İkinci masamız olan Depolama ve Muhafaza
Çalışma Grubu’nun moderatörü Prof. Dr. Mustafa

37

ÇALIŞMA
GRUPLARI
VE
RAPORLAR

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

1.GRUP: FINDIKTA VERİM VE KALİTENİN
ARTIRILMASI ÇALIŞMA GRUBU

MGrubun Amacı
odern tarım ve yetiştiricilik teknikleri uygulanarak sürdürülebilir fındık tarımının
yapılması ve üretimde kalite standartlarını yükselterek birim alandan elde edilecek
verim artışıyla beraber aile işletmelerinin rantabl hale getirilerek gelir düzeyinin
artırılması.

Grup Konu Başlıkları

• Arazi ve toprak yapısı
• İşletme büyüklüğü (arazilerin miras yoluyla bölünmesi)
• Kültürel uygulamaların yetersizliği
• Çiftçi profili, ürün maliyeti, sözleşmeli üretim
• Ekonomik verim ömrünü tamamlamış fındık bahçelerinin yenilenmesi ve çiftçilerin

bilgilendirilmesi
• Külleme, aflatoksin ve diğer hastalıklar
• Zararlılarla mücadele (Kahverengi ve Yeşil Kokarca)
• Rekolte tahmini, hasat, kurutma ve saklama

39

Katılımcı Listesi Unvanı Kurum Adı

Katılımcı Adı Prof. Dr. (Bölüm Bşk.) Ordu Ünv. Zir. Fak.(Bahçe Bitkileri Bölümü)
Soyadı
Daire Başkanı TMO Fındık İşleri Dairesi Başkanlığı
1 Ali İSLAM
2 Enver ŞİMŞEK Borsa Başkanı - UFK Başkanı Ticaret Borsası (Trabzon)
3 Sebahattin ARSLANTÜRK
4 Saim Zeki BOSTAN Prof. Dr. (OrduÜnv.Zir.Fak.BahçeBitkileriBöl.) Ziraat Yük. Müh. Birliği Derneği
5 Ümit SERDAR
6 İslam SARUHAN Prof. Dr. (Meyve Yet. ve Islahı A.B.D. Bşk.) Ondokuz Mayıs Ünv. Zir. Fak.(Bahçe Bitkileri Bölümü)
7 Tahsin TONKAZ
8 Faruk ÖZKUTLU Dr. (Öğretim Üyesi) Ondokuz Mayıs Ünv. Zir. Fak.(Bitki Koruma Bölümü)
9 Ali GÜNCAN
10 Taner YILDIZ Prof. Dr. (Bölüm Bşk.) Ordu Üniversitesi Zir. Fak. (Biyosistem Mühendisliği Bölümü)
11 Şeydanur KILIÇARSLAN
12 Gökhan KIZILCI Prof. Dr. (Bölüm Bşk.) Ordu Üniversitesi Zir. Fak. (Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü)
13 Murat ŞAHİN
14 Ayşe TÜZÜN Doç. Dr. (Öğretim Üyesi) Ordu Ünv. Zir. Fak. (Bitki Koruma Bölümü)
15 Bircan AKGÜN
16 Hikmet EYÜBOĞLU Doç. Dr. (Öğretim Üyesi) Ondokuz Mayıs Ünv. (Tarım Makinaları ve Tekn. Müh.Böl.)
17 Nurittin KARAN
18 Fikret OY Yüksek Lisans Öğrencisi Ondokuz Mayıs Ünv. (Bahçe Bitkileri Bölümü)
19 Hamide EVLİ
20 Yılmaz GÜNDOĞDU Daire Başkanı TAGEM
21 Fisun BAŞARAN
22 Osman MAZLUM Daire Başkanı GKGM
23 Kemal YILMAZ
24 Mehmet ERDEMİR Ziraat Mühendisi BÜGEM
25 Hüseyin DİKMEN
26 Metehan İLARSLAN Mühendis BÜGEM
27 Erdal YİĞCİ
28 Serkan BULUT Oda Başkanı Ziraat Odası (Akçaabat)
29 Ömer ANNAKKAYA
30 Ersin ARISOY Oda Başkanı Ziraat Odası (Giresun)
31 Şenol TAŞKIN
32 Aysun AKAR Üretici Önder Çiftçi
33 Dr. Hüseyin İrfan BALIK
34 Dr. Kibar AK Üretici Önder Çiftçi
35 Ziver KAHRAMAN
36 Hasan Osman SABIR Üretici Önder Çiftçi
37 Murat CANBOLAT
38 Aytaç KÜÇÜK Üretici Önder Çiftçi
39 Fikriye YAZAR
Daire Başkanı Fiskobirlik

İl Müdürü İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Ordu)

İl Müdürü İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Sakarya)

Şube Müdürü V. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Düzce)

Şube Müdürü İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Trabzon)

Mühendis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Trabzon)

Mühendis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Zonguldak)

Mühendis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Giresun)

Zirai ve Tarım Direktörü Ferrero

Temsilci Toç Bir-Sen

Enstitü Müdürü Giresun Fındık Araştırma Ens. Md.lüğü

Ziraat Yük. Müh. Giresun Fındık Araştırma Ens. Md.lüğü

Enstitü Müdürü Karadeniz Tarımsal Araşt. Ens. Md.lüğü

Başkan Ticaret Borsası (Ordu)

Yönetim Kurulu Üyesi Karadeniz İhracatçı Birlikleri

Şube Müdürü TMO Polatlı Şube Müdürlüğü

Eksper TMO Fındık İşleri Dairesi Başkanlığı

Bilgisayar İşletmeni TMO Adana Şube Müdürlüğü

1. ÇALIŞMA GRUBU RAPORU

FİŞLETME BÜYÜKLÜĞÜ nedenle çok parçalı hale gelmiş olan arazilerin
ındık tarımı ülkemizde yaklaşık 500 bin kişi toplulaştırılması çalışmalarına hız verilmelidir.
tarafından 700 bin hektarın üzerinde bir Bununla beraber işletme başına düşecek arazi
alanda yapılmaktadır. Üretici başına düşen büyüklüğü ile parça sayısı ve konumu konusunda
ortalama arazi büyüklüğü 12-13 dekar ayrıca değerlendirilmelidir.
seviyesindedir. Ancak yeterli arazi büyüklüğünün
minimum 30 dekar olması önerilmektedir. Bu

40

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

ARAZİ, TOPRAK YAPISI VE BAHÇELERİN YENİLENMESİ

Fındık, ülkemizde eski bölge (Doğu Karadeniz) ve ile üniversiteler birlikte çalışmalıdır.
yeni bölge (Orta ve Batı Karadeniz) olmak üzere
iki alanda yetiştirilmektedir. Doğu Karadeniz Yeni bahçe hazırlığı ve dikim için eğimli arazilerde
Bölgesi’nin büyük bölümü coğrafi yapı olarak yapılacak teraslama çalışmalarında arazinin
eğimli arazi yapısına sahiptir. Aynı zamanda bazı eğimine ve toprak derinliğine göre uygun
bahçelerde yüzlek (20-30 cm) toprak yapısı teras yönteminin uygulanması gerekmektedir.
gözlenmektedir. Yeni üretim bölgesi daha düz ve Özellikle eğim arttıkça dar teras veya cep terası
derin toprak yapısına sahiptir. uygulaması yapılmalıdır. Yaygınlaştırılması önem
arz eden bu bahçe hazırlığı işi, konusunda uzman
Özellikle eski bölgede yaşlı fındık bahçelerinin varlığı operatörler tarafından uygulanmalıdır.
dikkat çekmektedir. Dolayısıyla eski bahçelerde
(50 yaş ve üstü) bahçe yenilenmesine ihtiyaç Eski bölgede fındık bahçelerinde 15-20 dalın yer
duyulmaktadır. Ancak bahçelerin yenilenmesi aldığı ocaklar bulunmaktadır. Verimin artırılması
konusunda maliyetin nasıl karşılanacağı, hangi için bahçe yeni ya da eski olsun, bir ocakta
kurum ya da kuruluşlarca karşılanacağı yönünde bulunan dal sayısı 4-6’ya düşürülmelidir. Bu
detaylı çalışmalar yapılmalıdır. Diğer taraftan konuda üreticilerin bilgilendirilmesi amacıyla İl
yenileme yapılacak bahçelerin belirlenmesi Tarım ve Orman Müdürlükleri, üniversiteler ile
için uzman kişilerden oluşturulacak heyetler ziraat odalarının koordinasyonunda eğitim ve
kurulmalıdır. Bu konuda Tarım ve Orman Bakanlığı yayım faaliyetleri yapılmalıdır.

BAHÇE VE KÜLTÜREL UYGULAMALARIN YETERSİZLİĞİ

Ülkemizde fındık fidanları hâlâ dip sürgünleri ile Fındık alanlarında yapılan toprak tahlillerinde
üretilmektedir. İklim değişikliği ve küresel ısınma makro elementlerin yanı sıra toprağın, kalsiyum
dikkate alındığında kuraklığa dayanıklı, zayıf elementine de ihtiyaç duyduğu bilinmektedir.
topraklarda daha iyi gelişen fındık fidanlarının Fındık alanlarında bor ve çinko elementlerinin
üretilmesi için anaç geliştirilmesine ihtiyaç yetersizliği de dikkat çekmektedir. Dolayısıyla
duyulmaktadır. Bu amaçla ülkemizin gen merkezi toprağın makro ve mikro element ihtiyacının
olduğu Türk Fındığı (Corylus colurna)’nda karşılanması için ilgili kurum, kuruluş, STK ve
seleksiyon çalışmalarının yapılarak dik gelişen, üniversitelerce koordinasyon içerisinde fındığa
dip sürgünü vermeyen ve fındık çeşitlerimizle iyi özgü yeni gübre rasyonları oluşturulmalı ve bu
uyuşan anaçlar üretilmelidir. Ayrıca konu ile ilgili rasyonlar, belirlenecek gübreleme programları
melezleme çalışmaları da yapılmalıdır. dâhilinde kullanılmalıdır.

Ülkemizde fındık fidancılığının teşvik edilerek yeni Fındık bahçelerinde toprağın organik madde
tesis edilecek fındık bahçelerinde verimli, kaliteli, seviyesinin yükseltilmesi için atık yönetimi
biyotik ve abiyotik faktörlere dirençli çeşitlerin önem taşımaktadır. Bu nedenle, patozdan çıkan
kullanılması tavsiye edilmelidir. Bu kapsamda zurufların ve öğütülmüş budama artıklarının
fındıkta sertifikalı fidan üretimi için sertifikasyon tekrar toprağa verilmesi yaygınlaştırılmalıdır.
işlemleri hızlandırılmalıdır.
Yanmamış gübre kullanımı neticesinde toprağa
Fındık yetiştiriciliğinin yapıldığı alanlarda çevre böcek yumurtaları, yabancı ot tohumları vb.
dostu üretim için herbisit kullanımı azaltılmalıdır. etmenler bulaşmaktadır. Bunun engellenebilmesi
Fındık altında yetişen yabancı otlar yılda en az iki için peletli gübre üretimi teşvik edilebilir ve
defa motorlu tırpanla biçilmelidir. İşletme maliyeti kullanımı artırılabilir.
ve kolaylığı açısından azotlu gübre çözeltisi ve
malç kullanılması uygun olacaktır. Fındık üreticilerinin önemli bir kısmı üretim bölgesi
dışında yaşamaktadır. Bu kişilerin bir kısmı sadece

41

hasat ve harman dönemlerinde bahçelerine
girmekte, bir kısmı ise hiç girmemektedir.
Buna bağlı olarak bakım işlemleri gerektiği gibi
yapılamamaktadır. Bu durum fındıkta verimsizliğe
ve kalite kaybına neden olmaktadır. Daha kaliteli
ve verimli bir üretim için önem arz eden bakım
işlemlerinin, “bahçe bakım şirketleri” tarafından
yaptırılması uygun görülmektedir.

Bu konuda üretici kooperatifleri ve ziraat
odalarının öncü olması, şirketlerin kurulması ve
işletilmesinde daha etkin sonuçlar verebilecektir.

Fındıkta sulama, özellikle yüzlek ve kumlu
topraklarda daha da önem arz etmektedir.
Bu nedenle yetersiz yağış alan bölgelerde
sulama sıkıntısının giderilmesi amacıyla sulama
birlikleri kurularak su havzaları oluşturulmalıdır.
Sulama sistemi olarak damla sulama yöntemi
önerilmektedir.

ÇİFTÇİ PROFİLİ, ÜRÜN MALİYETİ VE Rakımın yüksek olduğu alanlarda (750 m
SÖZLEŞMELİ ÜRETİM ve üzeri) ekolojik faktörlerden dolayı verim
düşmekte, ilkbahar geç donlarından etkilenme
Çiftçi profili nedeniyle üreticiler istenilen seviyede gelir
elde edememektedir. Bu bölgelerde fındık
Köyde yaşayıp gelirinin tamamını fındık tarımı yerine kestane, üzümsü meyveler gibi farklı
yoluyla elde eden çiftçilerin, toplam fındık ürünlerin yetiştirilmesi teşvik edilebilir.
yetiştiricileri içerisindeki oranı %35 civarındadır.
Diğer yandan köyde bahçesi olup şehir Sözleşmeli üretim
merkezlerinde veya üretim bölgesi dışında
yaşayıp fındığı yan gelir kaynağı olarak gören ve Sözleşmeli üretim; doğru üretim ve bakım
yine “üretici” olarak adlandırılan kesim ise %65 tekniklerinin kullanılması sonucunda kaliteli ve
civarındadır. Bu kesim, fındık bahçeleri ile ilgili verimli üretimin sağlandığı, fiyat garantisinin
iş ve işlemleri yeterince yapamamakta veya verildiği, kooperatifçilik ve üretici birlikleri
dışarıdan hizmet satın alarak yapmaktadır. halinde örgütlenmeyi artırıcı etkisinin yanında
piyasa istikrarının sağlanmasına da katkı
Ürün maliyeti yapan bir üretim şeklidir. Bu nedenle hem
üretim hem de pazarlama açısından sözleşmeli
Ürün maliyeti çeşide, verime, bölgeye, yükseltiye, üretim teşvik edilmelidir. Sözleşmeli üretimde
eğime, toprak yapısına, bölgesel olarak işçi oluşabilecek sorunların hukuki yönetimi için
maliyetlerine ve diğer faktörlere bağlı olarak mevzuat çalışmalarına başlanmalıdır.
değişkenlik göstermektedir.

Fındıkta işçilik maliyetinin en önemli iki kalemi
hasat ve budama-dip sürgünü temizliğidir.
Maliyetin azaltılması için uygun alanlarda
mekanizasyon kullanılması ve örtü ile hasat
teşvik edilmelidir. Dip sürgünü temizliği için ise
azotlu-tuzlu çözelti kullanımının yaygınlaşması
için yerinde uygulamalı eğitim verilmelidir.

42

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

KÜLLEME, AFLATOKSİN VE DİĞER içinde yer alan doğal düşmanların kullanımı,
HASTALIKLAR kültürel mücadele ve ruhsatlı ilaçlarla yapılacak
kimyasal mücadele işlemleri zaman geçirmeden
Çoğu hastalık etmeni, zararlılarının açtığı devreye konulmalıdır.
yaralardan bitkiye giriş yapmaktadır. Bulaşma
konusunda hastalık ve zararlıların birbirleriyle Fındık alanlarında verim ve kalitenin artırılması
ilişkisinin ortaya konulması için yapılacak amacıyla kendimize özgü karma bir sistem
çalışmalara destek verilmelidir. geliştirilmelidir. Bu sistem içerisinde IPM (En-
Aflatoksinin bulaşması bahçede başlamaktadır. tegre Zararlı Yönetimi) yanında entegre
En fazla aflatoksin oluşumu, ürünün hasat gübreleme yöntemlerinin de usulüne uygun
sonrası iyi kurutulamaması ve bulaşık toprak olarak uygulanması konusunda Tarım ve Orman
veya yüksek nem ile temas etmesinden Bakanlığı, üniversiteler ve sektörün diğer pay-
kaynaklanmaktadır. daşları tarafından gerekli çalışmalar yapılmalıdır.
Aflatoksin oluşumunun engellenmesi için doğru
hasat yöntemleri uygulanmalı, kurutma, nem EĞİTİM VE BİLGİLENDİRME
oranı yüksek olan hava şartlarında yapılmamalı ÇALIŞMALARI
ve uygun materyal içinde muhafaza edilmelidir.
Fındıkta verim ve kaliteyi artırmak için budama,
ZARARLILARLA MÜCADELE gübreleme, yabancı ot, hastalık ve zararlılarla
mücadele, hasat ve hasat sonrası işlemlerle ilgili
Fındık bahçelerinde en önemli sorunlardan biri olarak; Tarım ve Orman İl Müdürlükleri, birlikler,
olan fındık iç kurdunun popülasyon seviyesi kooperatifler, ziraat odaları ve üniversiteler
tam olarak bilinmemekte olup, zararlıyla gerekli eğitimleri vermelidir. Tarım ve Orman
etkin mücadele edilebilmesi için popülasyon Bakanlığı tarafından izlenebilirlik ve sürekli
seviyesinin ve zarar oranının bilinmesine yönelik eğitim merkezleri kurulmalıdır.
araştırmalar desteklenmelidir.
Ülkemizde fındık alanlarında yaygın olan ve Fındıkta verim ve kalitenin artırılması, zararlılarla
mücadelesi yapılan yeşil kokarcanın yanında etkin mücadele, yeni pazarların bulunması,
2016 yılından itibaren ülkemize giriş yapan ve önemli aşamaları olan teknik bir süreçtir. Ciddi
uyarı sistemine alınan kahverengi kokarcaya bir bilgi yönetimini gerektirir. Bu nedenle fındıkta
karşı etkin mücadele önem arz etmektedir. bilgi yönetimi ve koordinasyon için üniversiteler,
Bu amaçla yapılacak olan survey çalışmalarına Tarım ve Orman Bakanlığı ve STK’lardan oluşan
destek verilmeli, böceğin yayılmasının bir kurula ihtiyaç vardır.
önlenmesi için eradikasyon uygulamaları bir
an önce başlatılmalı, böcek popülasyonu DESTEKLEMELER
baskılandıktan sonra ise entegre mücadelesi
Alan bazlı destekleme sistemi fındıkta verimi
artırmamıştır. Bu sebeple fındıkta alternatif
destekleme modellerinin geliştirilmesine ihtiyaç
duyulmaktadır veya alan bazlı destekleme
sisteminin revize edilmesi gerekmektedir.
Örneğin, destek sisteminde ayrı bir fon ayrılarak,
bu fon fındıkta verim ve kaliteyi artırmaya
yönelik araştırma ve demonstrasyon çalışmaları
için kullanılır. Zira üretici profilimiz görsel algı
ile kabullenebilme özelliğine sahip olup, bu fon
yardımıyla yapılacak olan yeni uygulamaların
kabullenilmesi yüksek olacaktır.

43

2. GRUP: DEPOLAMA VE MUHAFAZA
ÇALIŞMA GRUBU

FGrubun Amacıındıkta sağlıklı ve korunaklı Grup Konu Başlıkları

alanlarda uygun depolama • Mevcut depolama durumu
• Depolama süresince ürün kayıplarının azaltılması
sistemleri kullanılarak • Depolamada aflatoksin

hem bölgenin depolama • Depolama esnasında uygulanacak doğru kültürel,
biyolojik ve kimyasal mücadele yöntemleri
kapasitesinin artırılması hem de
• Fındıkta lisanslı depoculuk
ürünün, kalite ve kantitesinde bir

değişim olmadan korunması.

Katılımcı Listesi

Katılımcı Adı Soyadı Unvanı Kurum Adı

1 Mustafa AKBULUT Prof.Dr. (Bölüm Başkanı) RTE Ünv. Ziraat ve Doğa Bil. Fak. (Bahçe Bitkileri Böl.)
2 Ümit ORHAN Genel Müdür Yardımcısı TMO Genel Müdürlüğü
3 Hüdaverdi ERCAN Şube Müdürü TMO Fındık İşleri Dairesi Başkanlığı
4 Ali TURAN Dr. (Öğretim Gör. - Bölüm Bşk.) Giresun Ünv. Teknik Bilimler MYO (Bitk. ve Hayv. Ür. Böl. - Fındık Eksperliği)
5 Hasan KARAOSMANOĞLU Dr. (Öğretim Gör. - Böl. Bşk.Yrd.) Giresun Ünv. Teknik Bilimler MYO (Bitk. ve Hayv. Ür. Böl. - Fındık Eksperliği)
6 Rana AKYAZI Dr. (Öğretim Üyesi) Ordu Ünv. Zir. Fak. (Bitki Koruma Bölümü)
7 Faruk AKYAZI Dr. (Öğretim Üyesi) Ordu Ünv. Zir. Fak. (Bitki Koruma Bölümü)
8 Ergin TOPRAK Birim Koordinatörü BÜGEM
9 Ayşen ALAY VURAL Dr. (Meyvecilik ve Org. Tar. Araşt. Çalş.. Grubu Koord.) TAGEM
10 Çiğdem SAYIN KARACA Ticaret Uzmanı Ticaret Bakanlığı - İç Ticaret Gn. Md.lüğü
11 Şeref TÜRKOĞLU Oda Başkanı Ziraat Odası (Alaplı)
12 Halil PALTUN Üretici Önder Çiftçi
13 Salih ÖĞÜTKEN Genel Müdür Yrd. Fiskobirlik
14 Tuğba KOCAALİOĞLU Eksper Fiskobirlik
15 Tayfun İMAMOĞLU Tarım Danışmanı Fiskobirlik
16 Abdulsetter BAYRAM İl Müdürü İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Bartın)
17 Ümit EROL İl Müdür Yrd. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Sakarya)
18 Arif KAHYA Şube Müdürü İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Giresun)
19 Özgür KİBAR İlçe Müdürü (Kaynaşlı) İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Düzce)
20 Özge DESTAN Kalite Müdürü Ferrero
21 Ekrem BURCU Yönetim Kurulu Üyesi Reysaş Taşımacılık ve Lojistik Ticaret A.Ş.
22 Cem Mehmet ŞENOCAK Yönetim Kurulu Üyesi Karadeniz İhracatçı Birlikleri
23 Burhan ALPER Yönetim Kurulu Üyesi İstanbul Fındık ve Mam. İhracatçıları Birliği
24 Eyyüp ERGAN Yönetim Kurulu Başkanı Ticaret Borsası (Trabzon)
25 Avni UÇAR Meclis Başkanı Ticaret Borsası (Sakarya)
26 Tekin KARA Samsun Başkan Ziraat Mühendisleri Odası
27 Erdal Suat BAŞKAN Şirket Müdürü GİFLİDAŞ
28 Gökhan GÜRBÜZ Şube Müdürü TMO Alım ve Muhafaza Dairesi Başkanlığı
29 Çağlar SEYRANLIOĞLU Şube Müdürü TMO Giresun Şube Müdürlüğü
30 Esen GÖKÇEK Ziraat Mühendisi TMO Fındık İşleri Dairesi Başkanlığı
31 Filiz ÇELİK Sekreter TMO Fındık İşleri Dairesi Başkanlığı

44

2. ÇALIŞMA GRUBU RAPORU U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I
45
MEVCUT DEPOLAMA DURUMU

Ü lkemizde 2017 yılı verilerine göre 700 bin
hektar alanda 675 bin ton fındık üretimi
gerçekleşmiş olup ortalama verim 96 kg/
da’dır. 2018 yılında ise üretimimiz 515 bin ton
olup ortalama verimimiz 73 kg/da’dır. Yıllara göre fındık
üretimimiz verime göre değişkenlik göstermekte
olup 450-750 bin ton arasında değişmektedir.

Fındıkta iç tüketimimiz 100-140 bin ton, ihracatımız
ise 450-550 bin ton arasında değişmektedir.
Üretimde görülen dalgalanmalar (300 bin tonluk
değişim) ihracatı da etkilemektedir (100 bin tonluk
değişim). Dolayısıyla depo planlamasının yapılması
önem arz etmekte olup bu gibi durumlara hazırlıklı
olunabilmesi için mevcut depolara ek olarak yaklaşık
200 bin ton kapasiteli modern ve stratejik depolama
yapılarına ihtiyaç duyulmaktadır.

Fındıkta stratejik depolama yapılarının kurulması
ve işletilmesi görevi hububat ve bakliyatta olduğu
gibi sürekli olarak TMO’ya verilmelidir. Böylece ülke
içerisinde ve uluslararası piyasalarda bir arz talep
istikrarı sağlanacaktır.

Ürün kalitesi için hasat ve hasat sonrası işlemlere
(patoz, kurutma, jüt çuval kullanımı) özen gös-
terilmeli, konuyla ilgili gerekli eğitimler verilmelidir.

Mevcut depolama yapılarının birçoğu adi depo
olup, nitelik olarak standart depo sistemine göre
modernize edilmemiştir. Fındıkta asgari depo şartları
mevzuat ile belirlenmeli, eski ve atıl depolarda
muhafazaya izin verilmemelidir. Bu hususla ilgili
denetimler artırılmalıdır.

Fındık depolama kapasitesinin artırılmasının yanında
ürün kalitesini korumaya yönelik iyileştirilmeler de
mutlaka yapılmalıdır.

Fındıkta lisanslı depoculuk 1 depolama şirketi dışında
tam anlamıyla uygulamaya konulamadığından
lisanslı depoculuk sisteminden beklenen fayda elde
edilmemiştir.

Lisanslı depoculuk sisteminin yaygınlaştırılması ve
üretici ve sanayicilerce benimsenebilmesi amacıyla
tanıtım ve bilgilendirme çalışmalarına hız verilerek
yazılı ve görsel materyaller yanında kamu spotu ve
tanıtıcı kısa filmler hazırlanmalıdır.

FDEPOLAMA SÜRESİNCE ÜRÜN KAYIPLARININ AZALTILMASI
ındıkta mevcut depolama yapıları, tutabilecek modern depolama tesisleri inşa
ürünlerin sağlıklı ve uzun süreli depo- edilmelidir.
lanmasına uygun olmadığı için kayıplar
artmakta ve ülke ekonomisi olumsuz Yeni kurulacak modern depoların yapımı
etkilenmektedir. desteklenmeli, fındık ticareti yapan tüm kurum
ve şahıslar için bu tesislerin yapımı ve/veya kul-

Fındık uygun rutubette (%5-6), 0-2OC'de ve %65- lanımı kademeli olarak zorunlu hale getirilmelidir.

70 oransal nem şartlarında minimum 2 yıl depo- Yapılacak modern depoların üretim bölgeleri-
lanabilmektedir. Bu nedenle ürün kayıplarını en nin tamamına yaygınlaştırılması, kayıpların
aza indirmek için ürün kalitesi ve depo şartlarını azaltılmasında önemli rol oynayacaktır.
(sıcaklık, nem, oksijen düzeyi) kontrol altında

DEPOLAMADA AFLATOKSİN Bu nedenle depolarda ortam sıcaklık ve nemi-
nin kontrol edilebilmesi için gerekli sistemler
Fındık tüm hazırlık aşamaları tamamlandıktan (fan, ısıtıcı vb.) kurulmalı, aflatoksin tespitine
sonra (kurutma, tasnif vb. işlemleri) depoya yönelik analiz cihazları kullanılmalı ve kontroller
alınmalıdır. artırılmalıdır.

Sıcaklığın 10OC’nin üzerine çıkması ve oransal Ayrıca mümkün olduğunca aynı standartlardaki
nemin %70’ten fazla olması, depolarda akar ürünlerin aynı depolarda muhafaza edilmesine
popülasyonunu artırmaktadır. Bu ve benzeri özen gösterilmelidir.
sebeplerden ötürü küflenme ve çürüme belir-
tileri ortaya çıkmakta ve aflatoksin düzeyinde
artış gözlemlenmektedir.

DEPOLARDA ZARARLI VE HASTALIKLARA KARŞI UYGULANACAK MÜCADELE
YÖNTEMLERİ

Fındığın ekonomik değerini kaybetmeden uzun Ürünlerin sağlıklı şekilde muhafaza edilmesi ve
süre muhafaza edilmesi için depolarda sıcaklık ilaç kalıntısı (rezidü) riskinin ortadan kaldırılması
ve nem kontrolünün yanında en kolay yapılacak için organik materyaller yardımıyla yapılacak
uygulamalardan biri, kurulacak havalandırma olan biyolojik mücadele preparatlarının kullanımı
sistemleriyle üründe ağırlık kayıplarının engel- artırılmalıdır.
lenmesidir.
Adi depolarda oluşabilecek zararların tes-
Depolarda kayıpları önlemek için iyi tarım pit edilebilmesi ve buna karşı mücadele
uygulamaları kapsamında biyolojik ve kimyasal yöntemlerinin geliştirilmesi için Tarım ve Orman
yöntemler devreye sokularak pazarlama Bakanlığı koordinasyonunda; üniversiteler, TMO,
açısından oluşabilecek olumsuz algı ortadan araştırma enstitüleri ve STK’ler tarafından bir
kaldırılmalıdır. proje hazırlanarak hayata geçirilmelidir.

46

U L U S A L F I N D I K Ç A L I Ş TAY I

FINDIKTA LİSANSLI DEPOCULUK Lisanslı depoculuğun birçok faydası bulun-
masına rağmen halen bölgede tesis sayısı,
Fındıkta henüz depolama standartları (ru- kapasite, bilgilendirme ve araştırma konularında
tubet, çürük, sühunet, sağlam ve buruşuk iç eksiklerin bulunduğu bilinmektedir.
fındık oranları, depo atmosferi vs.) bulunmadığı
için standardizasyon ve ihracat konularında Lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması ama-
sorunlarla karşılaşılmaktadır. cıyla hem üretici, hem de tüccar ve sanayicilere
yönelik destekler geliştirilmeli ve bürokratik
Havza Bazlı Destekleme Modeli kapsamında işlemler azaltılmalıdır.
desteklenmesine karar verilen 21 tarım ürünü
içerisinde yer alan fındık, üretim bölgesinde al- Bölgede farklı yerlerde lisanslı depo şirketlerine
ternatifi olmayan vazgeçilmez bir üründür. ait şubeler kurularak üreticinin depolara daha
rahat ulaşımı sağlanmalıdır.
Fındıkta lisanslı depo olarak sadece Giresun
ilinde 17 bin ton kapasiteli depolama tesisi faa-
liyet göstermektedir.

47

3. GRUP: SANAYİ, TİCARET VE TÜKETİM
ÇALIŞMA GRUBU

Grubun Amacı Grup Konu Başlıkları

Ü lkemizde fındık sanayisi ve • İşletmelerin kapasite değerlendirmesi
ihracatının geliştirilmesi ama- • Piyasalarda fiyat istikrarı
cıyla üretilen fındığa yeni • İhracatta yaşanan sıkıntılar
pazarlar bulunması, fındığın • Ürün ihtisas borsasının kurulması
inovatif ürünlere çevrilerek pazarlanan • AR-GE çalışmaları ve "Türk Fındığı"nın markalaştırılması
miktarın artırılması, teknik olarak • Katma değeri yüksek ürünlerin üretiminin artırılması
yenilenen işletmelerin ürün işleme • İç tüketimin ve ihracatın artırılmasına yönelik çalışmalar
kapasitelerinin artırılması ve mamul
madde yelpazesinin genişletilerek iç ve yeni pazar imkânlarının araştırılması
tüketiminin artırılması.

Katılımcı Listesi

1 Mehmet BOZOĞLU Prof. Dr. (A.B.D. Başkanı) Ondokuz Mayıs Ünv. Zir. Fak. (Tarım Ekonomisi Bölümü)
2 Sümeyye ŞAHİN Dr. (Öğretim Üyesi) Ordu Ünv. Zir. Fak.(Gıda Mühendisliği Bölümü)
3 Mustafa MORTAŞ Dr. (Öğretim Üyesi) Ondokuz Mayıs Ünv. Mühendislik Fak.(Gıda Müh. Böl. - Gıda Teknolojisi A.B.D.)
4 Dr. Mehmet AYDOĞAN Zir. Yük. Müh. TAGEM (Karadeniz Tar.Ar.Ens.Md.lüğü)
5 Uğur ERDEM Daire Başkanı BÜGEM
6 Feyzullah BULUT Şube Müdürü TMO Fındık İşleri Dairesi Başkanlığı
7 Mehmet Rifat ALDAĞ Uzman ABDGM
8 Erhan DEMİR Mühendis GKGM
9 Metin TEKTAŞ Hazine ve Maliye Uzmanı Hazine ve Maliye Bakanlığı - Kamu Sermayeli İşl. Gn.Md.lüğü
10 Bahar EMRE Daire Başkanı Ticaret Bakanlığı - İç Ticaret Gn.Md.lüğü
11 Mafil TAVLI Oda Başkanı Ziraat Odası (Gümüşova)
12 Tamer TUNCA Oda Başkanı Ziraat Odası (Kocaali)
13 Ali DENİZ Genel Koordinatör Fiskobirlik
14 Necdet ÇİÇEK İl Müdür V. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Düzce)
15 Cahit GÜLBAY İl Müdürü İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Trabzon)
16 Can PARIM Şube Müdür V. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Zonguldak)
17 Lale BAYKAL Şube Müdürü İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Samsun)
18 Kemal AYKUT Mühendis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Bartın)
19 Ömür DUYAR Mühendis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü (Ordu)
20 Kahraman ÖZLÜ Müdür Zirai Karantina Müdürlüğü (Trabzon)
21 Tuncay ERÇEL Ticari ve Satınalma Direktörü Ferrero
22 İlyas Edip SEVİNÇ Yönetim Kurulu Başkanı Karadeniz İhracatçı Birlikleri
23 Hamza BÖLÜK Yönetim Kurulu Başkan V. Ticaret Borsası (Giresun)
24 Adem SARI Yönetim Kurulu Başkanı Ticaret Borsası (Sakarya)
25 Emrihan AYDIN Ticaret Borsası Danışmanı Ticaret Borsası (Sakarya)
26 Hayati TOSUN Samsun Önceki Dönem Başkanı Ziraat Mühendisleri Odası
27 Derya ŞAHİNLER Şube Müdürü TMO Samsun Şube Müdürlüğü
28 Cevdet ÇEPER Adapazarı Ajans Amiri TMO Derince Şube Müdürlüğü
29 Ziya Çağdaş ÖĞÜTMEN Ziraat Mühendisi TMO Fındık İşleri Dairesi Başkanlığı
30 Canan ATASEVEN Servis Şefi TMO Samsun Şube Müdürlüğü

48