หนังสือมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง

๔๙ เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมมากนัก บ฾านกลางเป็นหมู฽บ฾านที่นับถือศาสนาคริสตแทั้งหมู฽บ฾าน ดังนั้นความสัมพันธแของ ผู฾คนในหมู฽บ฾านเป็นลักษณะแบบครอบครัวขยาย ส฽วนใหญ฽เป็นญาติพี่น฾อง มีลักษณะการช฽วยเหลือเกื้อกูล ซึ่งกันในหมู฽บ฾าน จึงทําให฾ผู฾คนในหมู฽บ฾านมีความสัมพันธแที่เหนียวแน฽นและมีโครงสร฾างดั้งเดิม โดยมีการปกครอง แบบผสมผสานทั้งใช฾ความเชื่อ ศาสนา มาประยุกตแให฾เข฾ากับการปกครองที่อยู฽ในรูปแบบกระจายอํานาจ ซึ่งมีทั้ง ผู฾ใหญ฽บ฾าน และผู฾นําศาสนา เป็นต฾น การตั้งถิ่นฐานบ฾านเรือนภายในหมู฽บ฾านกลาง (ที่มา : https://www.facebook.com/profile.php?id=๑๐๐๐๐๘๓๕๒๙๓๕๓๘๐. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) ๓) ประวัติศาสตร์การตั้งถิ่นฐาน ประวัติการก฽อตั้งหมู฽บ฾านไม฽ได฾มีการบันทึกไว฾เป็นลายลักษณแอักษร แต฽เป็นลักษณะการเล฽า สืบต฽อกันมาจากผู฾เฒ฽าผู฾แก฽ในหมู฽บ฾านเล฽าว฽า บ฾านกลางมีอายุมากกว฽า ๓๐๐ ปี หรือ ๕-๖ ช฽วงอายุคนซึ่งผู฾ก฽อตั้ง หมู฽บ฾านกลุ฽มแรกเป็นชาวกะเหรี่ยงโปวแจากจังหวัดกาญจนบุรีได฾เดินทางมาทําการค฾าขายทางภาคเหนือด฾วยขบวน ช฾าง ม฾า มีการตั้งปางช฾างที่บริเวณบ฾านสกล (สันนิษฐานว฽าปัจจุบันน฽าจะเป็นเขตตําบลสรอยอําเภอวังชิ้น จังหวัดแพร฽) ต฽อมาต฾องการเดินทางไปค฾าขายที่อําเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงรายโดยเดินทางตามแนวสันเขาดอยหลวง ระหว฽างการเดินทางได฾มาหยุดพักขบวนช฾างที่บริเวณใกล฾ห฾วยแม฽มาย บริเวณนั้นเป็นปุาสมบูรณแมีสัตวแปุานานาชนิด เป็นพื้นที่เหมาะกับการทํามาหากินจึงได฾ตัดสินใจตั้งถิ่นฐานและสร฾างหมู฽บ฾านบนพื้นที่นั่น ต฽อมาเริ่มมีคนย฾ายเข฾ามา ตั้งถิ่นฐานเพิ่มขึ้น จนกลายเป็นหมู฽บ฾านขนาดใหญ฽ มีการขยายที่ทํากินขึ้นไปทางทิศเหนือของหมู฽บ฾าน และตั้งหมู฽บ฾าน ขึ้นอีกหนึ่งหมู฽บ฾านนั้นคือ บ฾านกลางในปัจจุบัน อีกกลุ฽มย฾ายไปบริเวณห฾วยแม฽ต๋ํา อยู฽ได฾ไม฽นานก็ย฾ายไปอยู฽ที่ห฾วยแม฽มาย และย฾ายอีกครั้งไปอยู฽ที่ห฾วยปิง ปัจจุบันคือบ฾านแม฽ส฾าน ส฽วนหมู฽บ฾านเดิมคือหมู฽บ฾านเนาะไม฽มีชุมชนอาศัยอยู฽แล฾ว หลักฐานการตั้งถิ่นฐานหลักฐานสําคัญที่ยืนยันการก฽อตั้งหมู฽บ฾านมายาวนานกว฽าร฾อยปี ได฾แก฽ ไม฾ผลต฽าง ๆ เช฽น หมาก มะม฽วง มะขาม พุทรา ส฾มโอ ฯลฯ และหลักฐานเอกสารต฽าง ๆ เช฽นเอกสารการเสียภาษี บํารุงท฾องที่ ภบท. ๕ (ภาษีดอกหญ฾า) หลักฐานสําคัญอีกประการหนึ่งที่ยืนยันการก฽อตั้งหมู฽บ฾านมายาวนานกว฽า ร฾อยปีคือ เอกสารบันทึกการเข฾ามาของศาสนาคริสตแเป็นภาษากะเหรี่ยงสะกอและอนุสาวรียแแห฽งการเผยแพร฽ ศาสนาของคณะคริสตจักรกะเหรี่ยงแบ฿บติสตแแห฽งประเทศไทย (Karen Baptist Convention: KBC) เมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๔๓๑ ที่สร฾างขึ้นบริเวณที่ตั้งหมู฽บ฾านเดิม (บ฾านเนาะ) มีการฉลองครบรอบ ๑๒๕ ปีของการเผยแพร฽ศาสนา เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๕๐ บ฾านกลางนับเป็นหมู฽บ฾านแรกในประเทศไทยที่รับศาสนาคริสตแ ซึ่งถือเป็นความภาคภูมิใจของชาวบ฾าน ในอดีตชุมชนบ฾านกลางนับถือผีมาก฽อนและตั้งหมู฽บ฾านอยู฽ทางทิศตะวันตกห฽างจากที่ตั้งหมู฽บ฾าน ในปัจจุบันประมาณ ๓ กิโลเมตร ต฽อมาได฾มีการเข฾ามาประกาศพระกิตติคุณ (คําสอนของพระเยซู) แก฽ชาวบ฾านจนเกิด ความนับถือ และศรัทราจึงได฾เปลี่ยนมาเป็นคริสตแเตียนทั้งหมด นอกจากนี้ยังมีหลักฐานการแต฽งตั้งผู฾นําหมู฽บ฾าน ผู฾ใหญ฽บ฾านตั้งแต฽คนแรกจนถึงคนปัจจุบัน โดยมีลําดับ ดังต฽อไปนี้ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๐ คนที่ ๑ ผู฾ใหญ฽แจ฾ง คนที่ ๒ ผู฾ใหญ฽แก฾ว (เลือกจากชุมชนประมาณปี พ.ศ. ๒๔๗๔) คนที่ ๓ ผู฾ใหญ฽ขาว พุดสวย คนที่ ๔ ผู฾ใหญ฽หล฾า คนที่ ๕ ผู฾ใหญ฽วอ หลักแหลม (แต฽งตั้งอย฽างเป็นทางการเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๖) มีเอกสารการแต฽งตั้งเป็นหลักฐาน คนที่ ๖ ผู฾ใหญ฽บุญมากจีนตา (แต฽งตั้งอย฽างเป็นทางการเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๒๗) คนที่ ๗ ผู฾ใหญ฽สมชาติ หละแหลม (ปัจจุบัน) นอกจากนี้ภายในบ฾านกลาง ยังมีอนุสาวรียแแห฽งการเผยแพร฽พระกิตติคุณ สถานที่สําคัญแห฽งหนึ่ง ของชุมชนบ฾านกลาง ซึ่งถือเป็นหลักฐานสําคัญอีกประการหนึ่งที่ยืนยันการก฽อตั้งของหมู฽บ฾านแห฽งนี้ว฽ามีอายุยาวนาน กว฽าร฾อยปี คือบันทึกการเข฾ามาของศาสนาคริสตแเป็นภาษากะเหรี่ยงสะกอและอนุสาวรียแแห฽งการเผยแพร฽ศาสนา ของคณะคริสตจักรกะเหรี่ยงแบบติสตแแห฽งประเทศไทย (KAREN BAPTIST CONVENTION: TKBC) เมื่อ ค.ศ. ๑๘๘๑ ที่สร฾างขึ้นบริเวณที่ตั้งหมู฽บ฾านเดิม (บ฾านเนาะ) เพื่อฉลองครบรอบ ๑๐๐ ปีของการก฽อตั้งหมู฽บ฾านเมื่อ ๒๐ ปีก฽อน อนุสาวรียแแห฽งพระกิตติคุณ (ที่มา : https://www.facebook.com/U๒t-Bandong-Lampang-๑๐๖๓๙๓๐๖๔๘๖๒๓๖๔/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) ๔) การประกอบอาชีพของชุมชนชาติพันธุ์ อาชีพของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านกลาง ส฽วนใหญ฽ประกอบอาชีพเกษตรกรรม อาทิการทําไร฽ หมุนเวียน ซึ่งไม฽ใช฽การทําไร฽เลื่อนลอย โดยการทําไร฽เลื่อนลอย เป็นระบบเกษตรที่ย฾ายไปเรื่อย ๆ ไม฽มีการพัฒนา รูปแบบและการจัดการที่เป็นระบบอย฽างถาวร แต฽ไร฽หมุนเวียนสําหรับชาวบ฾านกลางนั้นมีความคิดเห็นว฽าเป็น วิธีการทําการเกษตรที่ช฽วยดูแลรักษาดิน เพราะมีการเว฾นช฽วงการปลูกในระยะเวลาที่เหมาะสมให฾ดินได฾พักเพื่อฟื้นฟูแร฽ธาตุ ในดิน โดยเปลี่ยนพื้นที่ปลูกและหมุนเวียนกลับมาใช฾พื้นที่เดิม ให฾พื้นที่ใหม฽ได฾พักฟื้น ทําให฾สามารถทําการเกษตร ได฾ต฽อเนื่อง ข฾อดีของไร฽หมุนเวียนคือ เป็นระบบการเกษตรที่พึ่งพาน้ําฝนตามธรรมชาติ ใช฾น้ําน฾อย ไม฽ต฾องอาศัย ชลประทาน มีการปลูกพืชคลุมดิน และชาวบ฾านมีระบบการจัดการทรัพยากร รวมไปถึงการทําสวน เป็นการปลูก เพื่อยังชีพเป็นหลัก เหลือกินจึงขายบ฾าง พื้นที่สวนส฽วนมากจะเป็นพื้นที่ที่อยู฽ใกล฾กับชุมชน พืชที่ปลูกส฽วนใหญ฽ ได฾แก฽ มะม฽วง มะขาม พุทรา ส฾มโอ ลิ้นจี่ กล฾วย มะแขว฽น ฯลฯ โดยมะแขว฽นถือว฽าเป็นพืชหลักเพียงชนิดเดียวที่ได฾ ขายทุกปี ชุมชนมีข฾อตกลงว฽าห฾ามปลูกพืชเศรษฐกิจเชิงพาณิชยแ เนื่องด฾วยเกรงจะเกิดผลกระทบจากการใช฾สารเคมี นอกจากนี้ยังมีการทํานา พื้นที่บริเวณที่ราบและริมลําห฾วยก็จะมีการบุกเบิกเป็นนาสําหรับปลูกข฾าว โดยข฾าวที่ปลูกในนา จะมีทั้งพันธุแดั้งเดิมและพันธุแที่ได฾รับการส฽งเสริมจากทางราชการ ปัจจุบันนาถือเป็นฐานการผลิตหลักของคนในชุมชน มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๑ นอกจากการทําเกษตรกรรมแล฾ว ชาวบ฾านยังมีการเก็บหาของปุา ปัจจุบันการเก็บหาของปุา เป็นแหล฽งสร฾างรายได฾หลักให฾กับชาวบ฾าน ทุกครัวเรือนจะหาของปุา ทั้งเพื่อการบริโภคและขาย การเก็บหาของปุานั้น จะมีข฾อตกลงระเบียบการจัดการที่คนในชุมชนมาตกลงร฽วมกันและปฏิบัติกันอย฽างเคร฽งครัด รวมไปถึงมีการเลี้ยงสัตวแ ซึ่งเป็นเลี้ยงสัตวแพื้นบ฾านได฾แก฽ วัว ควาย หมู เป็ด ไก฽ เป็นต฾น เพื่อการบริโภคและขายเมื่อจําเป็นต฾องใช฾เงิน เช฽น ส฽งลูกเรียน ใช฾หนี้ รักษาพยาบาล ฯลฯ ถือเป็นแหล฽งออมทรัพยแที่สําคัญอีกอย฽างหนึ่งของคนในชุมชน ซึ่งการเลี้ยงวัว และควายนั้นในฤดูฝนจะเลี้ยงปล฽อยไว฾ในปุา ส฽วนฤดูแล฾งจะนํามาเลี้ยงไว฾ใกล฾ ๆ บ฾าน เช฽น ในนา ในสวน เป็นต฾น นอกจากนี้เมื่อว฽างเว฾นจากการผลิตด฾านเกษตรกรรม ชาวบ฾านมีการทํางานหัตถกรรม ปัจจุบันครัวเรือนส฽วนใหญ฽ ยังคงมีการจักสาน เสื่อ กระบุง ตะกร฾า ฯลฯ ไว฾ใช฾สอย และการทอผ฾ากี่เอวของชาวกะเหรี่ยงไว฾นุ฽งห฽มและขาย ให฾แก฽นักท฽องเที่ยวและผู฾ที่ต฾องการซื้อผ฾าทอ การทําเกษตรกรรมของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง (ที่มา : https://www.facebook.com/profile.php?id=๑๐๐๐๓๒๘๘๕๐๗๕๗๙๗. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) ๒.๔.๒ อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม ๑) วิถีชีวิตวัฒนธรรม กลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านกลาง เป็นชุมชนที่นับถือศาสนาคริสตแทั้งหมู฽บ฾าน มีการปฏิบัติ พิธีกรรมทางศาสนาอย฽างสม่ําเสมอ ทุกวันอาทิตยแจะร฽วมกันประกอบพิธีการทางศาสนา โดยมีศิษยาภิบาลหรือ ครูสอนศาสนา (เทียบเท฽าเจ฾าอธิการหรือเจ฾าอาวาส) เป็นผู฾ประกอบพิธีการที่เกี่ยวข฾องกับศาสนาทั้งหมด เช฽น การนมัสการพระเจ฾า พิธีแต฽งงาน พิธีฌาปณกิจ และนมัสการพิเศษ เช฽น วันอิสเตอรแ วันคริสตแมาส วันส฽งท฾ายปีเก฽า และวันขึ้นปีใหม฽ เป็นต฾น ทั้งการนมัสการตามครัวเรือน เพื่อให฾กําลังใจแก฽ผู฾สูงอายุหรือผู฾ปุวยที่ไม฽สามารถไปร฽วม กิจกรรมที่โบสถแได฾ กิจกรรมในการนมัสการพระเจ฾ามีการร฾องเพลงสรรเสริญพระเจ฾า ผู฾นําศาสนาจะอ฽าน พระคัมภีรแ และเทศนาอธิบายความหมายของพระคัมภีรแที่อ฽าน เพื่อให฾ชาวบ฾านซาบซึ้งในหลักคําสอน และน฾อมนํา คําสอนไปปฏิบัติใช฾ในชีวิตประจําวันปฏิบัติตนเป็นคนดีมีศีลธรรม เป็นต฾น ด้านที่อยู่อาศัย การสร฾างที่อยู฽อาศัยของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านกลางในอดีตนั้น สร฾างบ฾านเรือนด฾วยไม฾ไผ฽ ทั้งหลัง หลังคาบ฾านมุงด฾วยหญ฾าคาที่นํามาถักให฾เป็นแพหรือใช฾ลําไม฾ผ฽าครึ่งวางค่ําวางหวายฝา และพื้นบ฾านจะนํา ลําไม฾ไผ฽ซางสับทั้งลํา แล฾วนํามาแผ฽ให฾เป็นแผ฽น บ฾านที่สร฾างด฾วยไม฾ไผ฽จะมีอายุ ๒-๓ ปี จะต฾องมีการซ฽อมแซมหรือ เปลี่ยนใหม฽ ส฽วนลักษณะการสร฾างบ฾านในปัจจุบัน เป็นการสร฾างบ฾านชั้นเดียวยกพื้นสูงบริเวณใต฾ถุนใช฾เป็นที่ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๒ พักผ฽อนและเก็บของ ตัวบ฾านใช฾ต฾นไม฾เนื้อแข็ง ทั้งเสาบ฾าน ฝา และพื้นบ฾าน ส฽วนหลังคามุงด฾วยกระเบื้อง ซึ่งการสร฾างบ฾าน ด฾วยไม฾เนื้อแข็ง เพื่อให฾มีความคงทนมากขึ้น ภายในตัวบ฾านจะมีห฾องนอนตามที่เจ฾าของบ฾านต฾องการสร฾าง มีลานบ฾าน กว฾างขวางเพื่อไว฾ทํากิจกรรมในครอบครัวหรือประกอบพิธีตามศาสนา ส฽วนห฾องครัวจะอยู฽ในตัวบ฾านหรืออาจแยก ต฽างหากขึ้นอยู฽กับสภาพพื้นที่ของแต฽ละครัวเรือน บ฾านเรือนภายในบ฾านกลาง ตําบลบ฾านดง ด้านการแต่งกาย การแต฽งกายของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านกลาง ปัจจุบันแต฽งกายเหมือนคนพื้นราบ แต฽ยังคงมีการรักษาวัฒนธรรมการแต฽งกายชุดกะเหรี่ยงในวันสําคัญต฽าง ๆ ซึ่งชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางได฾มีการรับเอา วัฒนธรรมตะวันตกเข฾ามา โดยสันนิษฐานว฽าน฽าจะพร฾อมกับการเข฾ามาเผยแผ฽ศาสนาของมิชชั่นนารีชาวพม฽าเมื่อปี ค.ศ. ๑๘๘๒ จากประวัติศาสตรแบ฾านแม฽ส฾าน มีถิ่นฐานที่บ฾านกลางมาก฽อน และได฾มีการแยกย฾ายตั้งถิ่นฐานใหม฽ และไม฽ได฾เปลี่ยนศาสนา เครื่องแต฽งกายทั้งชายและหญิงยังคงมีอยู฽ ส฽วนบ฾านกลางหลังจากได฾เปลี่ยนศาสนาดั้งเดิม มาเป็นศาสนาคริสตแ ได฾ละทิ้งประเพณีวัฒนธรรมต฽าง ๆ ทั้งหมด รับเอาวัฒนธรรมทางตะวันตกและวัฒนธรรม การแต฽งกายของกะเหรี่ยงสกอวแด฾วย เช฽น วันคริสตแมาส วันขึ้นปีใหม฽ วันอีสเตอรแ ปัจจุบันการแต฽งกายทั้งผู฾ชายและผู฾หญิงจะใส฽เสื้อผ฾าที่มีขายตามท฾องตลาดทั่วไป เช฽น เสื้อยืด กางเกง และผ฾าซิ่น ทั้งนี้ได฾มีการรณรงคแฟื้นฟูวัฒนธรรมการแต฽งกายขึ้นมา เพื่อให฾เอกลักษณแชาติพันธุแกะเหรี่ยง ยังคงอยู฽ ถึงแม฾ว฽าชุมชนบ฾านกลางเป็นกะเหรี่ยงโปวแแต฽ได฾นําวัฒนธรรมการแต฽งกายของกะเหรี่ยงสกอวแมาใช฾ ที่ผ฽านมาได฾มีกลุ฽มแม฽บ฾านบ฾านกลางได฾เข฾าอบรมการทอผ฾ากี่เอว เพื่อให฾สมาชิกในครัวเรือนได฾สวมใส฽ในวันสําคัญ ทางศาสนาหรือหากมีพิธีกรรมต฽าง ๆ เช฽น งานแต฽งงาน หรืองานฌาปณกิจ เป็นต฾น สําหรับการแต฽งกายของผู฾ชายและเด็กผู฾ชายเป็นเสื้อที่ทอโดยใช฾กี่เอวเรียกว฽า “เซพะกอ” คล฾ายผ฾าทอของกะเหรี่ยงทั่วไป จะเน฾นให฾เป็นสีแดงใส฽กับกางเกงทั่วไป ขณะเดียวกันได฾มีการประยุกตแให฾มีสีที่ หลากหลายมากขึ้นตามความชอบของแต฽ละบุคคล ส฽วนการแต฽งกายของเด็กผู฾หญิงและหญิงสาวที่ยังไม฽แต฽งงาน จะเป็นผ฾าทอโดยใช฾กี่เอวเช฽นเดียวกัน จะเป็นชุดคลุมยาวสีขาวเรียกว฽า “เชวา” ซึ่งอาจมีลวดลายที่บริเวณเอว และตรงชายเสื้อเล็กน฾อย เพื่อให฾เกิดความสวยงาม อาจใช฾ “โข฽เผ฽อกิ” หรือผ฾าโพกหัวด฾วยก็ได฾ การใช฾ชุดคลุมขาว แสดงถึงความบริสุทธิ์สดใสดุจผ฾าขาวของเด็กและหญิงสาว ส฽วนการแต฽งกายของผู฾หญิงที่แต฽งงานแล฾ว จะใส฽ชุดที่มีสองท฽อนคือ มีเสื้อ ๑ ชิ้น และผ฾าถุง ๑ ชิ้น เรียกว฽า “เซโหม฽ซู” ซึ่งจะแบ฽งเป็น ๒ แบบ แบบที่ ๑ คือ เชโหม฽ชู มีลักษณะเด฽น คือ ตั้งแต฽หน฾าอกขึ้นไป จะทอด฾วยด฾ายสีดํา จากหน฾าอกลงมาจะทอโดยผสมลวดลายชนิด เรียกว฽า “เชอู” แบบที่ ๒ คือ เชเบอะ ซึ่งจะทอเหมือนเสื้อกะเหรี่ยงผู฾หญิง แต฽ตกแต฽งด฾วยการปักด฾ายและเบอะ เบอะมีลักษณะเป็นเม็ดยาวสีขาว มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๓ หรือเป็นเม็ดกลมรี การใช฾เบอะขึ้นอยู฽กับความชอบของแต฽ละบุคคล ส฽วนผ฾าถุงจะมี ๓ แบบ ซึ่งจะมีสีแดง เป็นหลักแบบที่เรียกว฽า “หนี่อู” คือ ผ฾าถุงที่มีการทอผสมลวดลายหลายชนิด โดยเน฾นที่ตรงกลางและด฾านล฽างให฾มี ความสวยงามแบบที่ ๒ เรียกว฽า “หนี่กิ”คือ ผ฾าถุงที่มีการนําด฾ายมามัดย฾อมให฾เกิดลวดลายตามต฾องการและนํามา ทอเป็นผืนแบบที่ ๓ เรียกว฽า “หนี่บะตอ” มี ๓ ชั้นใน ๑ ผืน ด฾านบนและด฾านล฽างจะทอเหมือนกัน แต฽ตรงกลาง จะมีลวดลายที่สวยงาม ส฽วน “โข฽เผ฽อกิ” หรือ ผ฾าโพกหัว ปลายทั้งสองทอเป็นลวดลายด฾วยสีแดงหรือสีตามต฾องการ ส฽วนตรงกลางจะเป็นสีขาว แต฽ปัจจุบันได฾มีการประยุกตแให฾มีความหลากหลายในด฾านรูปแบบลวดลายและสีของเสื้อ และผ฾าถุงรวม ทั้งได฾มีตัดเย็บตามรูปแบบต฽าง ๆ ให฾ทันสมัยและใส฽ได฾หลากหลายโอกาสมากขึ้น การแต฽งกายของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง ด้านอาหาร อาหารการกินของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง ตั้งแต฽ดั้งเดิมจะใช฾พืชผักที่ขึ้นตามปุาตามเขาและปลูก ในไร฽หมุนเวียนตามฤดูกาลนั้น ๆ มาประกอบอาหาร โดยนํามาผสมกับเครื่องปรุงชนิดต฽าง ๆ ที่มีอยู฽ในครัวเรือน อาหารที่เป็นเนื้อสัตวแจะได฾จากสัตวแที่เลี้ยงไว฾บริโภคในครัวเรือน เช฽น ไก฽ หมู หากเป็นสัตวแน้ําจะหาตามลําห฾วยต฽าง ๆ ซึ่งในลําห฾วยมีความหลากหลายของพันธุแสัตวแน้ําสูง สามารถหาได฾ทุกฤดูกาล แต฽ชาวบ฾านจะไม฽หาหรือจับสัตวแน้ํา ในช฽วงฤดูฝน เนื่องจากเป็นช฽วงสัตวแน้ําวางไข฽และเป็นช฽วงที่มีน้ํามากหาปลาต฽าง ๆ ยาก พืชผักที่สามารถหาได฾ตามฤดูกาล เช฽น ฤดูร฾อน จะมีผักกูด ผักหนาม ชะอม ผักหวาน ดอกสะแล ดอกตั้ง ดอกแค ผักแซว ผักไห฽ ผักกุ฽ม เป็นต฾น ส฽วนในฤดูฝน จะมีหน฽อไม฾ชนิดต฽าง ๆ ยอดฝักทอง แตงกวา ดอกดิน มะระขี้นก มะเขือพวง ผักขม ผักเอิงควาย ดอกก฾าน ถั่วชนิดต฽าง ๆ เห็ดโคน เห็ดหล฽ม เห็ดไข฽ เห็ดโคนจอมปลวก เห็ดหูหนู เป็นต฾น และฤดูหนาว จะมีดอกนางลาว ผักหนัง ตุน บอน ตําลึง ผักกาดกวางตุ฾ง ผักบุ฾ง ผักชีฝรั่ง ยี่หร฽า เห็ดลม เป็นต฾น ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นตัวอย฽างอาหารที่ได฾จากปุาชุมชนเพียงบางส฽วน หากสํารวจ อาหารของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง แหล฽งอาหารที่สําคัญที่สุดคือ ไร฽หมุนเวียน ซึ่งไร฽หมุนเวียนมีผักต฽าง ๆ ไว฾บริโภคตลอดทั้งปี โดยเจ฾าของไร฽จะปลูกทุกอย฽างไว฾ในไร฽หมุนเวียน เช฽น พริก มะเขือ ตะไคร฾ ถั่วพู กระเจี๊ยบเขียว บวบลาย บวบเหลี่ยม แมงลัก ผักชีลาว แตงกวา เผือก มัน มันสําปะหลัง ข฾าวโพด ข฾าวฟุาง มะนอย ผักชี ห฽อว฽อ ถั่ว ผักชีฝรั่ง ข฽า ขิง โหระพา ขมิ้น มะเขือเทศ ฯลฯ ซึ่งผักบางชนิดสามารถเก็บกินได฾ตลอดทั้งปีหรือนานกว฽านั้น บางชนิดขายได฾ราคาดี เป็นที่ต฾องการของตลาด เช฽น พริกสด และพริกแห฾ง ซึ่งเป็นผักที่ปลอดสารพิษสามารถ เก็บไว฾ได฾นาน นอกจากนี้ยังมีการทําข฾าวแกงข฾าวเบอะ เป็นอาหารพื้นบ฾านของกะเหรี่ยง ซึ่งเป็นแกงข฾าวที่ต฾มสุกจน ไปถึงสุกเละ ใส฽พริกแกง เนื้อสัตวแและผัก แกงข฾าวเบ฿อะมีหลากหลายรูปแบบ ทั้งแกงข฾าวเบอะใบพอวอ (ดั้งเดิม) แกงข฾าวเบอะผักกาด แกงข฾าวเบอะหน฽อไม฾ แกงข฾าวเบอะเห็ดลม เป็นต฾น ยกตัวอย฽าง แกงข฾าวเบอะหน฽อมื้อ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๔ หรือที่เรียกกันว฽า "ต฾นเต฽าร฾างแดง" เมื่อนํามาประกอบอาหารจะมีรสชาติหวาน ใส฽เครื่องแกงที่ตําด฾วย พริกกะเหรี่ยงแท฾ และเพิ่มความหอมด฾วยกลิ่นขมิ้น แกงข฾าวเบอะหน฽อมื้อ (ที่มา : https://www.facebook.com/U๒t-Bandong-Lampang-๑๐๖๓๙๓๐๖๔๘๖๒๓๖๔/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) ด้านภาษา ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง ส฽วนใหญ฽เป็นชนเผ฽ากะเหรี่ยงโปวแ ภาษาพูดเป็นภาษากะเหรี่ยงโปวแ ส฽วนภาษาเขียนจะใช฾ภาษากะเหรี่ยงสกอวแ ซึ่งเป็นภาษาทางการที่มีการใช฾มากในชาวกะเหรี่ยงหรืออาจเรียกได฾ว฽า เป็นภาษากลางของกะเหรี่ยง โดยคาดว฽าชุมชนบ฾านกลางมีการใช฾กะเหรี่ยงสกอวแตั้งแต฽ที่มีมิชชั่นนารีชาวพม฽า มาเผยแผ฽ศาสนา และสอนภาษากะเหรี่ยงสกอวแในการอ฽านพระคัมภีรแ ร฾องเพลง ที่เขียนด฾วยภาษากะเหรี่ยงสกอวแ ปัจจุบันการประกอบพิธีทางศาสนา เช฽น การร฾องเพลงสรรเสริญพระเจ฾า การอ฽านพระคัมภีรแจะใช฾ ภาษากะเหรี่ยมสกอรแทั้งหมด ชุมชนบ฾านกลางได฾มีการสอนภาษากะเหรี่ยงให฾กับเด็กนักเรียน เพื่อรักษา วัฒนธรรมทางภาษา และเมื่อเติบโตสามารถอ฽านเขียนภาษากะเหรี่ยงได฾ ซึ่งจะมีความสําคัญอย฽างยิ่งในการ ประกอบพิธีทางศาสนา ส฽วนภาษาที่ใช฾ในการสื่อสารกันมีหลายภาษา ทั้งภาษากะเหรี่ยงโปวแ ภาษาไทยพื้นถิ่น (คําเมือง) ภาษาไทยกลาง เป็นต฾น แต฽ภาษาที่นิยมพูดกันภายในหมู฽บ฾านคือ ภาษากะเหรี่ยงโบวแ ๒) ความรู้และภูมิปัญญา การทอผ้ากะเหรี่ยงโดยใช้กี่เอว ผ฾าทอของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านกลางนั้น เป็นภูมิปัญญาการทอผ฾าโดยใช฾กี่เอวที่เป็นอัตลักษณแ การทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยง มีวิธีการทอลักษณะคือ การทอผ฾าที่ผู฾ทอต฾องนั่งกับพื้นเหยียดขาตรงไปข฾างหน฾า ทั้งสองข฾าง เส฾นยืนมีสายหนังคาดรัดโอบไปด฾านหลังใช฾นิ้วหรือไม฾ไผ฽เล็ก ๆ สอดด฾ายพุ฽งและใช฾ไม฾แผ฽นกระแทก เส฾นด฾ายให฾แน฽นทอเป็นผืนผ฾า ส฽วนรูปแบบการทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางมีลักษณะ เป็นผ฾าทอหน฾าแคบ ที่ใช฾เครื่องมือทอแบบห฾างหลังหรือที่เรียกกันว฽า “กี่เอว” ผ฾าที่ทอจะถูกกําหนดตามความต฾องการใช฾งาน ตั้งแต฽ เริ่มต฾นทอ เช฽น ผ฾าทอสําหรับเสื้อ ผ฾าทอสําหรับผ฾าซิ่น ผ฾าทอสําหรับผ฾าพันคอ ผ฾าทอสําหรับผ฾าโพกศีรษะ หรือผ฾าทอ สําหรับทําเป็นย฽าม เป็นต฾น เทคนิคการทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง มีเทคนิคการสร฾างสรรคแลวดลายที่หลากหลาย ทั้งการจก การทอยกดอก การนัดหยี่ การปักด฾วยด฾ายหรือใหม฽พรมหลากสี การปักประดับตกแต฽งด฾วยเมล็ดลูก เดือย เป็นต฾น ซึ่งการปูายด฾วยด฾ายเป็นลวดลายดอกไม฾ ใบไม฾ และลวดลายต฽าง ๆ ถือเป็นจุดเด฽นและความแตกต฽าง ในงานฝีมือผ฾าทอของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๕ ผลิตภัณฑแผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านกลาง เครื่องจักสาน (กระด้ง) ไผ฽บงมีจํานวนมากในพื้นที่ปุาเขตชุมชนของบ฾านกลาง ซึ่งเป็นวัสดุที่ได฾จากธรรมชาติ ทําให฾เครื่องจักสานที่รังสรรคแขึ้นมานั้นมีความแข็งแรง ทนทาน และสามารถใช฾งานในครัวเรือนได฾อย฽าง หลากหลาย สําหรับเครื่องจักสานที่ชาวบ฾านกลางมีความรู฾และภูมิปัญญาในการผลิต คือ กระด฾งที่ทําจากไผ฽บง ซึ่งส฽วนที่นํามาทํานั้นคือ เนื้อไม฾ โดยใช฾ทําคอกสําหรับทําเครื่องจักสาน เมื่อนําไม฾ไผ฽มาเหลาให฾เป็นเส฾นบาง พอสมควรแล฾วต฾องตากให฾แห฾งก฽อน จึงจะนํามาสานได฾ กรณีที่จะย฾อมสีไม฾ไผ฽เมื่อเหลาไม฾ไผ฽และตากแห฾งเรียบร฾อยแล฾ว ต฾องนําไม฾ไผ฽ไปต฾มใส฽เกลือก฽อนพร฾อมใส฽สีผสมอาหารและเอาไปตากให฾แห฾งอีกรอบจึงค฽อยเอานํามาสาน ดังนั้น ผลิตภัณฑแหัตถกรรมเครื่องจักสาน ที่เป็นฝีมือของชาวบ฾าน จึงมีความวิจิตรงดงาม แข็งแกร฽ง ทนทาน ด฾วยผ฽านกรรมวิธี การคัดเลือกไม฾ไผ฽ที่ดีมีคุณภาพ เพื่อเข฾าสู฽กระบวนการจักสานให฾กลายเป็นผลิตภัณฑแหัตถกรรมเครื่องจักสานที่มีคุณภาพ เครื่องจักสาน (กระด฾ง) การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ สําหรับสภาพปุาบ฾านกลางมีความอุดมสมบูรณแมาตั้งแต฽อดีต เนื่องจากคนในชุมชนได฾มีการจัดการ การดูแลรักษาทรัพยากรปุาไม฾ตามพิธีกรรมความเชื่อที่สืบทอดมายาวนาน พื้นที่ปุาบ฾านกลางจึงเป็นพื้นที่เปูาหมาย ในการสัมปทานไม฾สัก โดยบริษัทเอกชน ถึง ๓ รอบ รอบแรกในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ รอบที่สองในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ และรอบที่สามในปี พ.ศ. ๒๕๑๔ แม฾จะมีการยกเลิกสัมปทานในปี พ.ศ. ๒๕๓๒ แต฽ขบวนการตัดไม฾ทําลายปุา ก็ยังไม฽หมดไปจากพื้นที่ยังมีการลักลอบตัดไม฾สักโดยกลุ฽มทุนและผู฾มีอิทธิพลในท฾องถิ่น ต฽อมารัฐบาลได฾มีนโยบาย การประกาศเขตปุาอนุรักษแหลังการประกาศยกเลิกสัมปทานปุาไม฾ พื้นที่บ฾านกลางถูกประกาศเป็นเขตอุทยานแห฽งชาติ ถ้ําผาไท เมื่อวันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๔ มีพื้นที่ครอบคลุม ได฾แก฽ พื้นที่อําเภอเมือง อําเภอแจ฾ห฽ม อําเภอแม฽เมาะ และอําเภองาว จังหวัดลําปาง มีเนื้อที่ทั้งหมด ๗๕๘,๗๕๐ ไร฽ หรือ ๑,๒๑๔ ตารางกิโลเมตร ซึ่งผลกระทบจากการ ประกาศเขตอุทยานฯ ซ฾อนทับที่ดินทํากิน ที่อยู฽อาศัย พื้นที่ปุาชุมชน ทําให฾ชาวบ฾านขาดความมั่นคงในเรื่องสิทธิ ที่ดินทํากิน ซึ่งถือว฽าที่ดินเป็นปัจจัยหลักที่สําคัญต฽อการผลิตเพื่อการเลี้ยงชีพของชุมชน เกิดปัญหาความขัดแย฾ง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๖ ระหว฽างเจ฾าหน฾าที่รัฐกับชาวบ฾าน มีการข฽มขู฽ คุกคาม ชาวบ฾านขณะที่เข฾าไปทํากินในที่ดินของตนเอง ทําให฾ ชาวบ฾านเกิดความหวาดระแวงรู฾สึกไม฽มีความมั่นคงในการดํารงชีวิต ด฾านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางเริ่มต฾นการแบ฽งเขตปุาอย฽างชัดเจน เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๓๘ ซึ่งก฽อนหน฾านั้นชุมชนได฾ใช฾ประโยชนแจากปุาเหมือนปัจจุบัน แต฽มีแบบแผนการดูแลรักษาปุา ที่ยังไม฽ชัดเจน และไม฽เป็นระบบ หลังจากที่ชุมชนได฾รับผลกระทบจากนโยบายของภาครัฐเกี่ยวกับเรื่องการ จัดการทรัพยากร และต฾องการไล฽คนออกจากปุา โดยขณะเดียวกันชุมชนถูกอุทยานประกาศทับพื้น ที่ จึงก฽อให฾เกิดการตื่นตัว และนําไปสู฽การรวมตัวกัน มีการแต฽งตั้งคณะกรรมการปุาชุมชนบ฾านกลางขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๘ เพื่อเป็นคณะทํางานในการดูแลจัดการปุาของหมู฽บ฾าน พร฾อมมีการวางแผนกิจกรรมในการดูแลรักษาปุาของชุมชน ซึ่งมีการแบ฽งประเภทของปุาตามลักษณะการใช฾ประโยชนแปุา เนื่องจากต฾องการรักษาสมดุลของปุา และต฾องการให฾ หน฽วยงานหรือบุคคลภายนอกเห็นถึงกระบวนการการดูแลจัดการปุาของชุมชน โดยการแบ฽งการใช฾ประโยชนแจากปุา ของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางนั้นแบ฽งตามความคุ฾นเคย และลักษณะของปุา ซึ่งให฾ผู฾คนภายนอกชุมชนนั้นสังเกต ลักษณะ สันห฾วย และดอยสําคัญ เป็นหลัก ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางจะรู฾ว฽าเขตปุาอยู฽ตรงไหนใช฾ประโยชนแด฾านไหน เช฽น ปุาอนุรักษแ ปุาหากิน และปุาใช฾สอยอยู฽ตรงจุดไหน โดยการแบ฽งเขตปุานั้น เพื่อเป็นการควบคุมการใช฾ ประโยชนแจากปุาอย฽างสิ้นเปลือง และการดูแลจัดการปุาของชุมชนที่ง฽ายมากขึ้น สําหรับการจัดการปุาของ ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง แบ฽งออกเป็น ๔ ประเภท ดังนี้ ๑) ปุาชุมชนอนุรักษแ เป็นปุาพื้นที่กว฾างที่สุด โดยห฾ามตัดไม฾ ล฽าสัตวแ ทุกชนิด ยกเว฾นการหา สมุนไพรต฽าง ๆ และสามารถเก็บเอาหน฽อไม฾ได฾ เพราะการเอาหน฽อไม฾ สามารถทําให฾แตกหน฽อมากขึ้น เช฽น ห฾วยมะหลอด เป็นเขตที่ชาวบ฾านได฾เข฾าไปเอาหน฽อไม฾หกเป็นจํานวนมาก ถือว฽าเป็นแหล฽งใหญ฽ในการเอาหน฽อไม฾หก ดังนั้นการตัด หน฽อไม฾ จึงเป็นข฾อยกเว฾น และทุกครั้งที่คนอื่นถามหรือเจ฾าหน฾าที่ถามชุมชนต฾องตอบและอธิบายวิธีการเก็บหน฽อไม฾ ไม฽ให฾กระทบต฽อระบบนิเวศได฾ กรณีการตัดไม฾นั้น ในปุาอนุรักษแเป็นเขตห฾ามในการตัดไม฾ ไม฽มีใครสามารถเข฾าไปตัดได฾ในกรณีที่ มีคนแอบไปตัดนั้น ที่ผ฽านมานั้นไม฽มีถึงขั้นการปรับกัน มีแต฽การตักเตือน แต฽ในกรณีที่มีการฝุาฝืนอีก ก็จะมีการ ปรับเงิน ประมาณ ๕๐๐-๑๐๐๐ บาท ตั้งแต฽มีการตั้งกฎขึ้นยังไม฽เคยมีรายได฾จากการปรับ ๒) ปุาชุมชนหากิน เป็นปุาที่สามารถหาของปุาทุกชนิดได฾ แต฽การเก็บของปุานั้นจะต฾องอยู฽ใน ขอบเขตที่ชุมชนยอมรับและไม฽ทําลายระบบนิเวศ ๓) ปุาชุมชนใช฾สอย เป็นปุาที่สามารถใช฾ประโยชนแได฾ตามความจําเป็น เช฽น การเก็บฟืน ตัดไม฾ สร฾างบ฾าน แต฽ควรตัดเท฽าที่จําเป็น ซึ่งการตัดไม฾นั้นจะไม฽นิยมตัดห฾วยใดห฾วยหนึ่ง แต฽จะตัดห฾วยนั้นหนึ่งต฾น และไปตัดเพิ่มอีกห฾วยหนึ่ง เป็นการกระจายพื้นที่ในการตัดต฾นไม฾ เขตปุาใช฾สอยของชุมชนนั้นกว฾างมาก โดยเขตปุาชุมชนใช฾สอยที่ชาวบ฾านใช฾ประโยชนแจริงนั้นเป็นเขตบริเวณที่ใกล฾ ๆ ชุมชน ไร฽ นา หรือว฽าหาของปุา ที่ออกบริเวณเฉพาะดอย เช฽น ผักหวาน หรือที่ใกล฾ ๆ ถนน เป็นต฾น ๔) หมู฽บ฾านสัตวแของปุาชุมชน เป็นพื้นที่ที่แบ฽งเพื่ออนุรักษแพันธุแสัตวแปุาให฾มีการแพร฽กระจายมากขึ้น ซึ่งพื้นที่นี้ชาวบ฾านจะมีการใช฾ประโยชนแ เช฽น การหาเห็ด การหาดอกดิน เท฽านั้น และพื้นที่นี้จะมีการทําแนวกันไฟ ตลอดทั้งดอย มีการจัดเวรยามเดินตระเวนตรวจไฟ และตรวจบุคคลภายนอกที่เข฾ามาล฽าสัตวแ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๗ ดังนั้นจะเห็นได฾ว฽าปุาอนุรักษแทั้ง ๔ ประเภท ของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางนั้นแยกกันได฾ ค฽อนข฾างยาก เพราะว฽าผสมกันอยู฽ทั้งสามประเภทไม฽ได฾แยกขาดกัน โดยปุาหากินบางส฽วนลักษณะเหมือน ปุาอนุรักษแ รวมไปถึงปุาใช฾สอยที่อยู฽ไกล ๆ เหมือนปุาอนุรักษแ ซึ่งจะซ฾อนกันอยู฽ ส฽วนไร฽ของชาวบ฾าน ถือว฽าอยู฽ใน เขตของบริเวณเขตปุาใช฾สอยและอยู฽ในเขตรังวัด โดยนอกเขตรังวัดชาวบ฾านจะไม฽สามารถเข฾าไปใช฾ประโยชนแได฾ ยกเว฾นเพียงการหาหน฽อไม฾เท฽านั้น สําหรับกิจกรรมด฾านการดูแลทรัพยากรธรรมชาติของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง ได฾แก฽ ๑. การทําแนวกันไฟ เป็นกิจกรรมที่มีการทําประจําทุกปี ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางจะช฽วยกันทํา แนวกันไฟ ในช฽วงตั้งแต฽เดือนกุมภาพันธแ-เมษายน ซึ่งจะทําอาทิตยและ ๑ ครั้ง โดยบริเวณที่ทําแนวกันไฟ คือพื้นที่ปุาอนุรักษแทั้ง ๔ ประเภท และมีกฎระเบียบให฾ทุกครอบครัวที่ทําไร฽จะต฾องทําแนวกันไฟก฽อนเผาทุกครั้ง และเมื่อเกิดไฟปุาชาวบ฾านจะต฾องช฽วยกันดับไฟปุาเสมอ ๒. การลาดตระเวนตรวจปุา เป็นกิจกรรมที่ทําในช฽วงการทําแนวกันไฟ ซึ่งคณะกรรมการจะจัด เวรยามหมุนเวียนวันละ ๓ คน ตลอดระยะเวลา ๖ เดือน โดยมีหน฾าที่เดินตรวจไฟปุา และตรวจคนที่เข฾ามาล฽าสัตวแ หากเจอบุคคลภายนอกที่เข฾ามาล฽าสัตวแปุาในเขตปุาอนุรักษแ ซึ่งครั้งแรกจะตักเตือน ครั้งที่สองปรับและหากทําอีก ในครั้งที่สามจะดําเนินคดีตามกฎหมาย ๓. การทําปูายรณรงคแและการประชาสัมพันธแ โดยข฾อความที่ทําเป็นปูายปุาอนุรักษแประเภทต฽าง ๆ และคําขวัญหรือประโยคที่เชิญชวนให฾ร฽วมอนุรักษแทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล฾อม เช฽น ห฾ามเผาปุา ห฾ามล฽าสัตวแ ในเขตปุาอนุรักษแ เป็นต฾น เพื่อให฾บุคคลที่พบเห็นรู฾ว฽าเป็นแนวเขตปุาของหมู฽บ฾านกลาง ๔. จัดทําเขตอนุรักษแพันธุแปลา โดยมีวัตถุประสงคแเพื่ออนุรักษแพันธุแปลาพื้นบ฾านของชุมชนไม฽ให฾ สูญพันธุแ ซึ่งช฽วงระยะเวลาการอนุรักษแแล฾วแต฽ชุมชนจะตกลงกัน นอกจากมีการกําหนดพื้นที่ในการอนุรักษแแล฾ว ยังมีพื้นที่อื่นที่สามารถหาปลาได฾ โดยที่จะต฾องใช฾เครื่องมือที่ไม฽ทําลายระบบนิเวศในน้ํา และห฾ามใช฾ไฟฟูาในการ หาปลา หากฝุาฝืนจะมีการตักเตือนหรือรับโทษตามที่ชุมชนกําหนด เป็นต฾น เมื่อปี พ.ศ ๒๕๓๘ ชุมชนได฾บวชปุาชุมชนเพื่อเฉลิมพระเกียรติในหลวงครองราชยแครบ ๕๐ ปี ชุมชนได฾จัดงานบวชปุาขึ้น หน฽วยงานที่เข฾าร฽วมงาน เช฽น อบต.บ฾านดง ปุาไม฾ และสมาชิกเครือข฽ายกลุ฽มเกษตรกร ภาคเหนือ เนื่องจากบ฾านกลางเป็นหมู฽บ฾านที่นับถือศาสนาคริสตแ พิธีกรรมจึงประกอบในรูปแบบของคริสตแศาสนา มีศิษยาภิบาล (คนดูแล) เป็นผู฾ประกอบพิธีกรรม ในพิธีจะมีการร฾องเพลงสรรเสริญพระเจ฾าอ฽านพระคัมภีรแ ที่เกี่ยวกับการสร฾างโลกและสรรพสิ่งของพระเจ฾า การอธิษฐานเพื่อขอให฾พระเจ฾าทรงคุ฾มครองปุาของชุมชน หลังจากนั้นจึงนําปูายผ฾าที่ที่มีสัญลักษณแรูปเป็นไม฾กางเขนมัดรอบต฾นไม฾ เพื่อให฾พระผู฾เป็นเจ฾าคุ฾มครองปุา ทั้งนี้การจัดการปุาโดยชุมชน เป็นการพึ่งพาเกื้อกูลกันที่มีความสัมพันธแและเชื่อมโยงต฽อกัน ระหว฽าง ปุา คน และแผนปฏิบัติของชุมชน อันถือเป็นการยกระดับการจัดการของชุมชนได฾อย฽างมีประสิทธิภาพ โดยยังคงไว฾ซึ่งจารีตดั้งเดิมของชุมชน ตลอดจนระบบเศรษฐกิจและแผนการผลิตที่สอดคล฾องกับการจัดการปุา ซึ่งความสามารถจากการจัดการปุานี้จะเห็นได฾จากความอุดมสมบูรณแของปุา ความหลากหลายของ ทรัพยากรธรรมชาติ และความมั่นคงทางอาหารของชุมชน เป็นต฾น

๕๘ ผลกระทบจากนโยบายการประกาศเขตปุาของรัฐซ฾อนทับพื้นที่ของชุมชน ตั้งแต฽ปี พ.ศ. ๒๕๓๔ เป็นต฾นมา ทําให฾ชาวบ฾านบ฾านกลางและชุมชนรอบข฾างถูกจํากัดสิทธิในด฾านต฽างๆ อาทิ สิทธิในการใช฾ประโยชนแจากที่ดินทํากิน ความขัดแย฾งระหว฽างเจ฾าหน฾าที่รัฐกับชาวบ฾านกรณีการทําไร฽หมุนเวียน สิทธิในการเข฾าถึงการพัฒนาสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่จําเป็น ตลอดจนถึงนโยบายการย฾ายคนออกจากปุา เป็นต฾น แรงกดดันต฽าง ๆ เหล฽านี้ทําให฾คนในชุมชนลุกขึ้นมาต฽อสู฾เรียกร฾องสิทธิและความเป็นธรรม จากรัฐ ในปี พ.ศ.๒๕๓๘-๒๕๔๐ ชาวบ฾านได฾เข฾าร฽วมการเรียกร฾องให฾รัฐบาลในขณะนั้นแก฾ไขปัญหาที่ดิน ในเขตปุาร฽วมกับสมัชชาคนจน จนได฾มติ ครม. ๑๗, ๒๙ เม.ย.๔๐ เป็นแนวทางในการแก฾ไขปัญหาโดยร฽วมกับ เจ฾าหน฾าที่อุทยานฯ ทําการสํารวจรังวัดพื้นที่ทํากิน โดยเฉพาะพื้นที่ไร฽หมุนเวียน และผ฽านความเห็นชอบของ คณะทํางานระดับอําเภอ ส฽งต฽อคณะกรรมการระดับจังหวัดเพื่อพิจารณา แต฽รัฐบาลได฾ยกเลิกมติดังกล฽าวเพราะ กรมปุาไม฾ได฾เสนอมติ ครม. ๓๐ มิ.ย. ๔๑ ซึ่งเป็นปัญหาต฽อการแก฾ไข กระบวนการดําเนินการที่ผ฽านมาจึงต฾องยุติลง ปี พ.ศ. ๒๕๓๘ จุดเริ่มต฾นของกระบวนการอนุรักษแปุาของชุมชนบ฾านกลาง มีการรวมตัวกันเป็น คณะกรรมการปุาชุมชนบ฾านกลาง ตั้งกติกาและกิจกรรมร฽วมกันในการอนุรักษแปุาและสัตวแ ตามวัฒนธรรม การจัดการปุาที่ถ฽ายทอดกันมาแต฽เดิม นําหลักปฏิบัติทางศาสนาคริสตแซึ่งเป็นศาสนาของหมู฽บ฾านมาใช฾ในการ อนุรักษแปุาไม฾และสัตวแปุา เช฽น การบวชปุา การห฾ามล฽าสัตวแปุา เป็นต฾น ปี ๒๕๔๕ ได฾ร฽วมกับสหพันธแเกษตรกรภาคเหนือ (สกน.) เรียกร฾องให฾รัฐบาลแก฾ไขปัญหา แต฽ได฾มีการยกเลิกคณะกรรมการฯ เมื่อ ๒๓ มี.ค. ๒๕๔๗ กระบวนการแก฾ไขปัญหาจึงยุติลง เป็นหมู฽บ฾าน เปูาหมายการแก฾ไขปัญหาที่ดินของ ศจพ.ปชช. ปัจจุบันชาวบ฾านดําเนินการสํารวจที่ดินทํากินรายแปลง ในแผนที่ ๑:๔,๐๐๐ ซึ่งผ฽านการตรวจสอบรับรองข฾อมูลโดยชุมชนแล฾ว หลังจากต฾นไม฾เบาบาง ไฟปุาก็เป็นปัญหาที่เริ่มเข฾ามา เมื่อหมดไม฾ใหญ฽รุ฽นแรก ต฾นไผ฽เข฾ามา แทนที่ ขณะทําการปลูกปุา ชาวบ฾านก็ได฾ใช฾หน฽อไผ฽เป็นอาหาร และมีรายได฾เสริมส฽วนหนึ่ง นอกจากนั้นปุาไผ฽ยัง เป็นแหล฽งอาหารของสัตวแปุาที่อยู฽ใกล฾ ๆ หมู฽บ฾าน ชุมชนจึงมีการตั้งกติกาในการเว฾นหน฽อ เพื่อให฾เป็นลําต฾นและ เป็นผลผลิตในปีต฽อไป นอกจากนั้น ยังได฾จัดตั้ง “กองทุนหน฽อไม฾” ด฾วยแนวคิดที่ว฽า เมื่อได฾ประโยชนแจากปุาก็ต฾อง ตอบแทนปุา ด฾วยการเก็บเงินจํานวนหนึ่งจากการขายหน฽อไม฾ เพื่อมาทํากิจกรรมการอนุรักษแปุา โดยช฽วงแรกของ การจัดตั้งกองทุนได฾จัดเก็บหลังคาละ ๒๐ บาท/เดือน ต฽อมาเปลี่ยนเป็น ๒ บาท/คน/เดือน ปรับเพิ่มมาเป็น ๕๐ บาท/คน/เดือน แต฽ก็ไม฽เพียงพอ จึงเปลี่ยนมาเป็นการเก็บรายได฾จาก ๓ วันของการเก็บหน฽อไม฾ (ปีที่ผ฽านมา เก็บได฾ ๓๐,๐๐๐ บาท) ซึ่งรายได฾จากการเก็บหน฽อไม฾ปีละประมาณ ๖๐๐,๐๐๐ บาท ส฽งผลให฾เยาวชนในหมู฽บ฾าน ไม฽ต฾องออกไปทํางานนอกพื้นที่ และกลายเป็นกําลังสําคัญในการอนุรักษแปุา อีกทั้งยังมีการจัดทํา “หมู฽บ฾านสัตวแปุา” พื้นที่อนุรักษแสัตวแปุาให฾มีการแพร฽พันธุแมากขึ้น โดยจะใช฾ประโยชนแเพียงการหาเห็ดหรือดอกดินเท฽านั้น และจะมี การทําแนวกันไฟตลอดพื้นที่โดยรอบ จัดเวรยามเดินตระเวนตรวจไฟปุา และบุคคลภายนอกที่จะเข฾ามาล฽าสัตวแ สําหรับสัตวแที่พบในหมู฽บ฾านสัตวแปุา ได฾แก฽ เก฾ง ไก฽ปุา หมูปุา กระรอก กระต฽าย ตะกวด ฯลฯ โดยหมู฽บ฾านสัตวแปุา เป็นวิถีของชุมชนที่ทําพืชไร฽หมุนเวียน การปล฽อยพื้นที่ไว฾สัก ๓-๔ ปี จะทําให฾สัตวแเล็กและสัตวแขนาดกลาง เข฾ามา หาอาหารกิน เช฽น พวกเมล็ดพืชพันธุแที่เหลือ พื้นที่ที่ไม฽ได฾ถูกรบกวนจะกลายเป็นแหล฽งขยายพันธุแของสัตวแต฽าง ๆ พื้นที่นี้ชาวบ฾านจะไม฽ล฽าสัตวแ เพื่อปล฽อยให฾ปริมาณสัตวแมีเพิ่มขึ้น และเมื่อหมุนเวียนกลับมาทําพืชไร฽ในพื้นที่นี้อีกครั้ง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๕๙ บรรดาสัตวแปุาก็จะย฾ายไปแหล฽งใหม฽ ซึ่งได฾แก฽ พื้นที่ที่เพิ่งจบรอบการทําเกษตร และวัฏจักรของหมู฽บ฾านสัตวแปุา ก็จะเริ่มขึ้นอีกครั้ง โดยมีอาณาบริเวณอยู฽รอบๆ หมู฽บ฾าน รายชื่อคณะกรรมการป่าชุมชนบ้านกลาง ๑. นายบุญมาก จีนตา ประธานกรรมการ ๒. นายคําแสน มะโน รองประธานกรรมการ ๓. นายจันทรแทอง พุดสวย เหรัญญิก ๔. นายบุญเป็ง จีนตา กรรมการ ๕. นายบุญโรย มะกันถา กรรมการ ๖. นายบุญส฽ง จีนตา กรรมการ ๗. นายสมศักดิ์ มะกันถา กรรมการ ๘. นายสมคิด ปินตา กรรมการ ๙. นายนิเวศ พุดสวย กรรมการ ๑๐. นายสมชัย มะโน กรรมการ ๑๑. นายจักรี พุดสวย กรรมการ ๑๒. นายพิชัย มะกันถา กรรมการ ๑๓. นายวันชัย มะโน กรรมการ ๑๔. นายโนเชาวแ พุดสวย กรรมการ ๑๕. นายสุวัด จีนตา กรรมการ ๑๖.นายอิน หลักแหลม กรรมการ ๑๗.นายบุญมาก หลักแหลม กรรมการ ๑๘.นายวงศแวาลยแ มะกันถา กรรมการ ๑๙.นายทอง จีนตา กรรมการ ๒๐.นายทองดี มะโน กรรมการ ๒๑.นายอภิสิทธิ์ พุดสวย กรรมการ ๒๒.นายสมชาติ หลักแหลม ผู฾ประสานงาน ๒๓.นายเพ็ญ บุญเรือง ผู฾ประสานงาน ๒๔.นายบุญตัน พุดสวย ผู฾ประสานงาน หน้าที่และความรับผิดชอบ มีดังต่อไปนี้ ๑. ประชุมติดตามการดําเนินงานและสถานการณแด฾านปุาชุมชน ๒. ประสานงานกับเจ฾าหน฾าที่รัฐและเอกชนให฾เข฾ามามีส฽วนร฽วมในการแก฾ไขปัญหาที่เกิดขึ้นกับชาวบ฾าน ๓. ทําความเข฾าใจให฾กับชุมชนใกล฾เคียงให฾เข฾าใจและช฽วยกันรักษาปุา ๔. เสนอปัญหาเข฾าสภาตําบลให฾รับรู฾ถึงปัญหาของชาวบ฾าน ๕. จัดหากองทุนที่จะใช฾ในการรักษาปุา มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๐ กฎระเบียบป่าชุมชน ๑. ห฾ามตัดไม฾ในเขตปุาอนุรักษแ และปุาหากิน โดยมีระเบียบ คือ มีการว฽ากล฽าวตักเตือน การปรับ และการจับกุมส฽งเจ฾าหน฾าที่ ๒. ห฾ามจุดไฟเผาปุาในเขตปุาอนุรักษแ ปุาหากิน และปุาใช฾สอย โดยมีระเบียบให฾ปรับ ตามความผิด พิจารณาความผิดโดยคณะกรรมการปุาชุมชน ๓. ห฾ามทําไร฽ในเขตปุาชุมชน ๔. ห฾ามตัดไม฾ในปุาหากิน (หาเก็บของปุา) และล฽าสัตวแในเขตหมู฽บ฾านสัตวแปุา โดยมีระเบียบคือการยึดของกลาง ๕. ชาวบ฾านสามารถหาเก็บของปุา อาหาร สมุนไพร ฟืน ในเขตปุาอนุรักษแ และปุาหากิน และ สามารถหาไม฾สร฾างบ฾านในเขตปุาใช฾สอยได฾ เพื่อใช฾สอยตามจําเป็นในครอบครัว ๖. ห฾ามบุคคลทั้งภายใน และภายนอกขุดหน฽อไม฾ในเขตปุาชุมชนไปขาย โดยเงินปรับจะนําไปเข฾า กองทุนรักษาปุาของชุมชนบ฾านกลาง การทําแนวกันไฟบ฾านกลาง (ที่มา : https://www.facebook.com/northerndevelopmentfoundation/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) ๓) ประเพณี/เทศกาล ประเพณีวันอีสเตอร์ (วันคืนพระชนม์พระเยซู) เป็นวันที่พระเยซูทรงเป็นขึ้นมาจากความตาย ซึ่งมีหลักการนับวัน และเวลาอยู฽ในช฽างวันอาทิตยแ หลังพระจันทรแเต็มดวงของวันที่ ๒๑ เดือนมีนาคมของทุกปี ตามหลักที่พระคัมภีรแที่ได฾บัญญัติไว฾ จึงทําให฾เกิดความเชื่อในเรื่องวันอีสเตอรแ โดยเชื่อกันว฽าพระเยซูยอมให฾ทหารโรมัน แห฽งชนชาติอิสราเอลตรึงพระองคแบนไม฾กางเขน เพื่อถ฽ายบาปให฾กับมนุษยแโลก หลังจากที่พระองคแสิ้นพระชนมแลง พระศพของพระองคแถูกเคลื่อนย฾ายเก็บไว฾ในอุโมงคแ ก฽อนที่จะนําไปฝัง หลังพระองคแสิ้นพระชนมแได฾สามวันพระองคแได฾ฟื้น คืนชีพในเช฾ามืดของวันอาทิตยแ เชื่อกันว฽าช฽วงเวลาที่ศพของพระองคแได฾ถูกเก็บไว฾ในอุโมงคแ มารีหญิงชาวมักคาลา และสะโลมเป็นสาวกของพระเยซู หญิงเหล฽านี้จะตื่นแต฽เช฾ามืด เพื่อที่จะนําน้ํามันหอมมาริบลงบนพระศพของพระองคแ เป็นการช฽วยรักษาศพให฾คงสภาพไม฽เน฽าเปื่อย เมื่อถึงวันอีสเตอรแ ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางจะตื่นแต฽เช฾ามืด เพื่อที่จะไปยัง สุสานของแต฽ละครอบครัว จะนําดอกที่เตรียมไว฾นําไปเคารพศพของบรรพชนของตนเอง เมื่อทุกคนทําธุระของ ตัวเองเสร็จ ทุกคนในหมู฽บ฾านจะพากันไปที่โบสถแ ซึ่งจะมีอาจารยแศาสนาเป็นผู฾เริ่มกล฽าวเปิด และประกอบพิธีกรรมทาง ศาสนา กิจกรรมที่มีในวันอีสเตอรแ ได฾แก฽ กิจกรรมควานหาไข฽ เป็นกิจกรรมที่เพลิดเพลิน อบอุ฽น จะเห็นความพยายาม ของทุกคนที่ตั้งใจที่หาไข฽ที่ซ฽อนไว฾ตามจุดต฽างๆ ที่แฝงไปด฾วยความหมายและคติสอนใจ ซึ่งเป็นตํานานที่บรรพบุรุษ ชาวกะเหรี่ยงที่นับถือศาสนาคริสตแ ได฾สืบทอดเป็นตํานานที่เป็นลายลักษณแอักษรที่บัญญัติลงไว฾ในพระคัมภีรแ เพื่อเป็นสื่อ อันสําคัญให฾ลูกหลาน ได฾ศึกษาและได฾ปฏิบัติตามกันมา และคาดหวังว฽าจะมีสืบทอดกันไปในเจตนารมณแที่ดีงามตลอดไป มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๑ ประเพณีวันคริสต์มาส (เทศกาลคริสต์มาส) ในช฽วงเทศกาลคริสตแมาสนั้นเป็นการรําลึกถึงวัน ประสูติของพระเยซู ซึ่งถือว฽าเป็นวันที่สําคัญสําหรับคริสตแศาสนิกชนทั่วไป โดยชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางจะจัดงาน คริสตแมาสตรงกับวันที่ ๒๕ ของเดือนธันวาคมของทุกปี ณ โบสถแคริสตจักรมากมายบ฾านกลาง โดยอาจจะมี บุคคลภายนอกเข฾ามาร฽วมด฾วยในงาน เมื่อถึงวันคริสตแมาสชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางจะเข฾าโบสถแ เพื่อทําการสวด นมัสการแด฽พระเจ฾าตั้งแต฽ช฽วงเช฾า และในช฽างบ฽ายชาวกะเหรี่ยงก็จะมาช฽วยกันจัดเตรียมงาน และยังมีการแข฽งขัน กีฬาเชื่อมความสัมพันธแในช฽วงเวลากลางวัน ส฽วนในตอนค่ําของวันคริสตแมาสจะมีการนมัสการพระเจ฾า การรับประทานอาหาร และกิจกรรมการแสดงต฽าง ๆ ของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง เทศกาลคริสตแมาส ณ โบสถแคริสตจักรมากมาย (ที่มา : https://www.facebook.com/คริสตจักรมากมาย-บ฾านกลาง-๓๐๕๐๔๕๙๔๒๙๑๑๐๔๘/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) การแข฽งขันกีฬาเชื่อมความสัมพันธแ (ที่มา : https://www.facebook.com/คริสตจักรมากมาย-บ฾านกลาง-๓๐๕๐๔๕๙๔๒๙๑๑๐๔๘/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) ประเพณีวันขึ้นปีใหม่ เป็นประเพณีที่จัดขึ้นในช฽วงสิ้นเดือนธันวาคมของทุกปี ซึ่งจะตรงกับช฽วง หลังจากการเก็บเกี่ยวผลผลิต ในวันขึ้นปีใหม฽จะจัดเพียงปีละครั้งเท฽านั้น ซึ่งเป็นวันที่สําคัญวันหนึ่งของ ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง เพระว฽าเป็นวันที่ญาติพี่น฾องจะกลับมาร฽วมงานปีใหม฽ โดยชาวกะเหรี่ยงทุกคนจะเข฾าโบสถแ เพื่อไปอธิษฐานขอพร เมื่อเสร็จจะทานข฾าวร฽วมกัน หลังจากนั้นจะมีการประมูลราคาข฾าวของ ของแต฽ละบ฾าน ที่นํามาประมูลร฽วมกัน หลังจากประมูลราคาสิ่งของเสร็จ ตกเย็นมีการแสดงต฽าง ๆ ขึ้นภายในโบสถแ โดยในงานเลี้ยง จะไม฽มีการกินเหล฾า จากนั้นก็จะแยกย฾ายกันกลับบ฾านของตนเอง ในช฽วงนี้จะมีการอธิษฐานทุกคืน จนครบ ๑ คืน จึงจะถือว฽าสิ้นสุดพิธีกรรมขึ้นปีใหม฽ โดยผู฾นําหมู฽บ฾านจะเป็นผู฾ระบุวันล฽วงหน฾า แต฽ละหมู฽บ฾านจะมีวันปีใหม฽ แต฽ละปี ไม฽ตรงกัน เพราะเป็นพิธีที่หมายถึงการเริ่มต฾นของฤดูกาลการเกษตร และอยู฽เย็นเป็นสุข ดังนั้นประเพณีส฽วนใหญ฽ของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางจะเกี่ยวข฾องกับศาสนา เช฽น การอวยพรปุา วันขอบคุณพระเจ฾า วันอีสเตอรแ วันศีลมหาสนิท วันคริสตแมาส วันนมัสการพระเจ฾า ซึ่งชาวกะเหรี่ยง จะดําเนิน ควบคู฽ไปกับวันสําคัญต฽าง ๆ ของประเทศไทย เช฽น วันเด็ก วันพ฽อ วันแม฽ เป็นต฾น มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๒ ๔) ศาสนา/พิธีกรรม ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางส฽วนใหญ฽จะนับถือศาสนาคริสตแ และมีสถานที่ใช฾ประกอบพิธีการทางศาสนา คือ โบสถแคริสตจักรมากมาย ซึ่งคริสตจักรนี้เป็นคริสตจักรกะเหรี่ยงแบ็บติสแห฽งแรกในประเทศไทย ศาสนา จึงถือเป็น ศูนยแรวมจิตใจของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง และสร฾างความสัมพันธแอันดีของผู฾คนในชุมชนและคนนอกชุมชนที่เป็น ชาวกะเหรี่ยง ซึ่งเป็นคริสเตียนเช฽นเดียวกัน ในทุกวันอาทิตยแจะมีการนมัสการพระเจ฾า โดยระหว฽างการนมัสการพระเจ฾า ตั้งแต฽เริ่มต฾นจนจบการนมัสการ จะใช฾ภาษากะเหรี่ยงทั้งหมด ได฾แก฽ การอธิษฐาน การอ฽านพระคัมภีรแ การเทศนา การถวาย เสียงเพลง และการประชาสัมพันธแข฽าวสารในคริสตจักรการ ซึ่งหนังสือพระคัมภีรแจะมีทั้งภาษาไทยและภาษากะเหรี่ยง โบสถแคริสตจักรมากมาย (ที่มา : https://www.facebook.com/U๒t-Bandong-Lampang-๑๐๖๓๙๓๐๖๔๘๖๒๓๖๔/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) การนมัสการพระเจ฾าในทุกวันอาทิตยแ (ที่มา : https://www.facebook.com/คริสตจักรมากมาย-บ฾านกลาง-๓๐๕๐๔๕๙๔๒๙๑๑๐๔๘/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) พิธีกรรมเกี่ยวกับการเกิด ในอดีต เด็กทารกแรกเกิดจะตัดสายรกบรรจุในกระบอกไม฾ไผ฽ แล฾วจึงปิดปากกระบอกไม฾ไผ฽ ด฾วยเศษผ฾า แล฾วจึงนําไปผูกติดกับต฾นไม฾ในปุารอบหมู฽บ฾าน ต฾นไม฾ต฾นนั้นจะชื่อว฽า "เคปอขู฽" หรือที่เรียกว฽า ต฾นไม฾ สายรก โดยต฾นไม฾นั้นห฾ามผู฾ใดตัดเด็ดขาด เนื่องจากมีความเชื่อว฽า ขวัญของคนผู฾นั้นจะอยู฽ที่นั่น หากตัดต฾นไม฾จะทํา ให฾ขวัญของเด็กหนีไป แล฾วทําให฾เด็กเกิดความเจ็บปุวยได฾ ซึ่งผู฾ที่ตัดต฾นไม฾นั้นจะถูกปรับเป็นไก฽ โดยพ฽อกับแม฽ จะต฾องนําไก฽ที่ปรับไปทําพิธีกรรมเรียกขวัญของเด็กกลับคืนมา แต฽ในปัจจุบันการฝากท฾องและการคลอดต฾องไป คลอดที่โรงพยาบาล จึงทําให฾การตัดสายรกบรรจุในกระบอกไม฾ไผ฽ ได฾สูญหายไป พิธีกรรมการแต่งงาน พิธีกรรมการแต฽งงานแบบศาสนาศริสตแ เมื่อเริ่มเข฾าสู฽พิธี คนจุดเทียนที่ได฾รับเลือกจะเดินถือ เทียนเปล฽าไปต฽อไฟจากแท฽นเทียนที่อยู฽ด฾านหน฾าโบสถแ หลังจากนั้นก็จะนําเทียนที่อยู฽ในมือไปจุดต฽อยังเชิงเทียน ด฾านซ฾ายและขวา เมื่อจุดเรียบร฾อยแล฾ว เด็กน฾อยทั้งสองจะเดินออกมาหลังจากจุดเทียนเสร็จเรียบร฾อย ผู฾คนที่อยู฽ในโบสถแ ก็จะบรรเลงเพลงต฾อนรับขบวนเจ฾าสาว ประกอบไปด฾วยเด็กน฾อยผู฾ถือแหวนหมั้น เด็กโปรยดอกไม฾ เพื่อนเจ฾าสาว มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๓ รวมทั้งบิดาผู฾เป็นคนพาเจ฾าสาวเดินคล฾องแขนเข฾ามาภายในโบสถแ การที่เจ฾าสาวเดินควงแขนมาพร฾อมกับบิดา ไปตามทางเดินสู฽พิธีนั้น ถือเป็นการมอบกรรมสิทธิ์ให฾กับเจ฾าบ฽าวเป็นผู฾รับหน฾าที่แทนในการปกปูองทะนุถนอมดูแลต฽อ เมื่อบิดาของเจ฾าสาวพาเจ฾าสาวมาถึงบริเวณที่ประกอบพิธี บาทหลวงผู฾ประกอบพิธีนั้นจะอ฽านข฾อพระคัมภีรแ เกี่ยวกับการใช฾ชีวิต เพื่อให฾เจ฾าบ฽าวและเจ฾าสาวรับทราบถึงภาระหน฾าที่ที่ต฾องปฏิบัติต฽อกันเมื่อก฾าวเข฾าสู฽การใช฾ชีวิตคู฽ ต฽อไป หลังจากที่ให฾คํามั่นสัญญากันแล฾ว จะเป็นการประกอบพิธีแลกแหวนแต฽งงาน ทั้งคู฽จะสวมแหวนแต฽งงาน ให฾แก฽กัน จากนั้นจึงลงนามในหนังสือสําคัญที่โบสถแจะเป็นผู฾ออกให฾ ซึ่งเป็นคนละใบกับทะเบียนสมรส และประกาศ การแต฽งงานระหว฽างคู฽บ฽าวสาวอย฽างเป็นทางการ สําหรับการแต฽งกายจะแต฽งกายด฾วยชุดกะเหรี่ยงทั้งหมด พิธีกรรมการแต฽งงานภายในบ฾านกลาง (ที่มา : https://www.facebook.com/คริสตจักรมากมาย-บ฾านกลาง-๓๐๕๐๔๕๙๔๒๙๑๑๐๔๘/. สืบค฾นเมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔) พิธีกรรมเกี่ยวกับงานศพ พิธีกรรมเกี่ยวกับงานศพของศาสนาคริสตแ ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางจะมีการเชิญบาทหลวงไป ประกอบพิธีสวดวิญญาณ การรดน้ําศพ การจัดฝังศพ เพื่อรอนําไปประกอบพิธีการมีรูปไม฾กางเขน เทียน ๑ คู฽ และแจกันดอกไม฾ ซึ่งจะวางไว฾ด฾านศีรษะของศพ และควรมีภาชนะใส฽น้ํามนตแของทางศาสนาคริสตแ พร฾อมกับกิ่งไม฾วางไว฾ เพื่อให฾ผู฾ที่มาเคารพศพใช฾พรมศพเล็กน฾อย ซึ่งเจ฾าภาพจะตั้งศพสวดอธิษฐานก฽อนพิธีฝังศพ ๓-๗ วัน โดยการเก็บศพไว฾ ขึ้นอยู฽กับญาติพี่น฾องของผู฾เสียชีวิตว฽าต฾องการเก็บไว฾กี่วัน ใช฾เวลาในการสวดประมาณ ๓๐ นาที ก฽อนนําร฽างผู฾เสียชีวิต บรรจุลงในโลงศพ จะมีพิธีเพื่อเป็นเกียรติและแสดงความเคารพผู฾เสียชีวิต และยังเป็นการให฾ผู฾ที่ยังมีชีวิตอยู฽ ได฾ระลึกไว฾ว฽าร฽างนี้เป็นของผู฾ที่มีกุศล มีคุณงามความดี โดยบาทหลวงจะเป็นผู฾อ฽านบทภาวนาและประพรมน้ํามนตแ ก฽อนยกร฽างของผู฾เสียชีวิตบรรจุลงในโลงศพ ปิดฝาโลงศพ และตกแต฽งโลงศพด฾วยมาลัยและดอกไม฾ ซึ่งบาทหลวงจะ ทําพิธีส฽งวิญญาณ และอําลาผู฾เสียชีวิตครั้งสุดท฾าย จากนั้นจะมีการเคลื่อนย฾ายไปที่สุสานเพื่อประกอบพิธีฝังศพ ๕) ศิลปะ/การแสดง การละเล฽นพื้นบ฾านของชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽กลาง พบทั้งสิ้น ๓ การละเล฽น ได฾แก฽ รํากระทบไม฾ รํากระด฾ง และรําเชือก การละเล฽นพื้นบ฾านทุกชนิดมีที่มาและความหมายอันเป็นการละเล฽นที่แสดงถึงภูมิปัญญา วิถีชีวิตของชาวกะเหรี่ยง ที่ประกอบสร฾างขึ้นเป็นเรื่องราวต฽าง ๆ อาทิ ท฽ารํา อุปกรณแการแสดง ผู฾แสดง บทเพลงที่ใช฾ ประกอบในการแสดง เป็นต฾น ซึ่งปัจจุบันบทเพลงที่ใช฾ประกอบการแสดงนั้นมีการเขียนเนื้อเพลงไว฾เป็น ลายลักษณแอักษร และการอัดบันทึกเสียงเพลงที่ขับร฾องออกมาไว฾ แสดงให฾เห็นถึงอัตลักษณแและวิถีชีวิตของ ชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลาง ซึ่งผู฾ที่ทําการแสดงจะแต฽งกายด฾วยชุดกะเหรี่ยง ปัจจุบันอาจเห็นลักษณะของการแสดงรําต฽าง ๆ ได฾ในกลุ฽มเด็กและเยาวชนโรงเรียนแม฽ส฾าน สาขาบ฾านกลาง ที่จะมีการแสดงในงานเทศกาลสําคัญต฽าง ๆ ภายใน หมู฽บ฾าน และทําการแสดงต฾อนรับแขกหรือนักท฽องเที่ยวที่เข฾ามาเยี่ยมชมหมู฽บ฾าน เป็นต฾น มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๔ บทที่ ๓ ข้อมูลรายงานเบื้องต้นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยงในจังหวัดล าปาง (แบบ มภ.๒) มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงในจังหวัดลําปาง ที่เหมาะสมสําหรับ ขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม คือ ผ฾าทอกะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว บ฾านโปุงน้ําร฾อน ตําบลเสริมกลาง อําเภอเสริมงาม ผ฾าทอกะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว บ฾านแม฽ฮ฽าง ตําบลนาแก อําเภองาว ผ฾าทอกะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว บ฾านแม฽หมีใน ตําบลหัวเมืองอําเภอเมืองปาน และภูมิปัญญาการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ บ฾านกลาง ตําบลบ฾านดง อําเภอแม฽เมาะ จังหวัดลําปาง โดยมีรายละเอียดข฾อมูลรายงานเบื้องต฾นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของกลุ฽ม ชาติพันธุแกะเหรี่ยงในจังหวัดลําปาง ตามแบบ มภ.๒ ดังต฽อไปนี้ ๓.๑ ผ้าทอกะเหรี่ยงโดยใช้กี่เอว บ้านโป่งน้ าร้อน ต าบลเสริมกลาง อ าเภอเสริมงาม จังหวัดล าปาง ส่วนที่ ๑ ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. ชื่อรายการ ผ฾าทอกะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว ๒. ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม วรรณกรรมพื้นบ฾านและภาษา ศิลปะการแสดง แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และงานเทศกาล ความรู฾และการปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล งานช฽างฝีมือดั้งเดิม การละเล฽นพื้นบ฾าน กีฬาพื้นบ฾านและศิลปะการต฽อสู฾ปูองกันตัว ๓. พื้นที่ปฏิบัติ บ฾านโปุงน้ําร฾อน ตําบลเสริมกลาง อําเภอเสริมงาม จังหวัดลําปาง เป็นชาวกะเหรี่ยงโปวแประกอบอาชีพ เกษตรกรรม โดยทํานาไว฾บริโภค ในเวลาปกติผู฾หญิงก็จะทอผ฾าโดยใช฾กี่เอว เช฽น ทอเสื้อ ย฽าม และผ฾าถุง ซึ่งประชาชน ส฽วนใหญ฽ในหมู฽บ฾านยังคงมีความเป็นวิถีแห฽งธรรมชาติ มีความเป็นเอกลักษณแของชุมชนแห฽งชนเผ฽ากะเหรี่ยง ทั้งนี้ไม฽มีหลักฐาน ปรากฏทางภาษาเขียน แต฽สื่อสารผ฽านภาษากะเหรี่ยงส฽วนสภาพแวดล฾อมของบ฾านโปุงน้ําร฾อนนั้นถือเป็นสภาพแวดล฾อม ที่มีทั้งอัตลักษณแและวิถีทางวัฒนธรรมที่หล฽อหลอมจากภูมิปัญญาของคนในชุมชนที่สืบทอดต฽อกันมา รวมถึงขนบธรรมเนียม ประเพณี พิธีกรรมทางศาสนาผสมผสานทั้งพุทธและความเชื่อเกี่ยวกับการนับถือผีของชาวกะเหรี่ยง ทําให฾มีการดํารงชีวิต และกิจกรรมการดําเนินชีวิตที่มีลักษณะเฉพาะตัวและเอื้อต฽อวิถีความเป็นอยู฽แบบดั้งเดิมของชาวกะเหรี่ยงได฾เป็นอย฽างดี ๔. สาระส าคัญของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมโดยสังเขป ผ฾าทอของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อนนั้น มีเอกลักษณแการทอผ฾าโดยใช฾กี่ทอมัดเอว มีลักษณะการทอโดยใช฾ฝูายโยงเข฾ากับเอวของผู฾ทอ การทอ ผู฾ทอต฾องนั่งกับพื้น เหยียดขาตรงไปข฾างหน฾าทั้งสองข฾าง เส฾นยืนมีสายหนังคาดรัดโอบไปด฾านหลัง ใช฾นิ้วหรือไม฾ไผ฽ซี่เล็ก ๆ สอดด฾ายพุ฽ง และใช฾ไม฾แผ฽นกระแทกเส฾นด฾ายให฾แน฽น ผ฾าทอกะเหรี่ยงมีลักษณะวิธีการทอ โดยทําลวดลายบนผ฾าซิ่น ตัวซิ่นทอลายมัดหมี่สีแดงอมส฾มสลับลายทอยกดอก มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๕ ตีนซิ่นทอลายจกแล฾วเย็บกับตัวซิ่น ส฽วนเสื้อทําลวดลายด฾วยวิธีการปัก ดังนั้นกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงจึงมีภูมิปัญญา ด฾านการทอผ฾าจนเป็นวัฒนธรรมประจําเผ฽า เป็นเอกลักษณแของชาวกะเหรี่ยงที่ผู฾หญิงต฾องทอผ฾าให฾คนในครัวเรือน สวมใส฽ และเป็นองคแความรู฾ที่ได฾รับการถ฽ายทอดจากรุ฽นสู฽รุ฽น อีกทั้งสามารถทอผ฾าได฾ทุกที่ สะดวก และรวดเร็ว สามารถเคลื่อนย฾ายไปตามสถานที่ต฽าง ๆ ได฾ เช฽น ใต฾ถุนบ฾าน กระท฽อมทําการเกษตร เป็นต฾น ๕. ประวัติความเป็นมา กลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน ได฾มีการจัดตั้งขึ้นอีกครั้งอย฽างเป็นทางการในปี พ.ศ.๒๕๖๑ เนื่องจากเป็นปีที่ได฾รับงบประมาณสนับสนุนจากหน฽วยงานภาครัฐ จากการยื่นโครงการไปยังหน฽วยงานที่เกี่ยวข฾อง ในโครงการชุมชนท฽องเที่ยว OTOP นวัตวิถี เพื่อสร฾างและพัฒนาชาวบ฾านและบุคลากร ทว฽าไม฽ได฾รับการสนับสนุน ในรูปแบบของเงิน หากแต฽เป็นการสนับสนุนในด฾านการจัดซื้อวัสดุอุปกรณแที่จําเป็นต฽อการผลิตผ฾าทอ อาทิ ฝูาย ไหมประดิษฐแ เป็นต฾น ปัจจุบันกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อนมีสมาชิกรวมกันทั้งสิ้นจํานวน ๓๐ คน โดยมี ตั้งแต฽อายุ ๓๐ – ๖๐ ปี และมีนางพลอย กาวิโล เป็นผู฾ประสานงานและนักบัญชีของกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน ๖. ลักษณะเฉพาะที่แสดงถึงอัตลักษณ์ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๖.๑ ประเภทงาน ช฽างฝีมือดั้งเดิม ๖.๒ ลักษณะพิเศษ ลักษณะจุดเด฽นของผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน ซึ่งมีคุณภาพของสีทนต฽อแสง โดยการใช฾น้ําแร฽ เป็นส฽วนผสมในทุกขั้นตอนของการย฾อมสีธรรมชาติ สีย฾อมธรรมชาติจะมีสีที่สวยงามแบบสบายตาไม฽ฉูดฉาดเกินไป สีทนต฽อแสง และที่สําคัญไม฽มีสารเคมีตกค฾าง ซึ่งใช฾กี่เอวในการทอผ฾าจึงได฾ผืนผ฾าที่แน฽น และลวดลายที่หลากหลายรูปแบบ เป็นลายดั้งเดิมที่สืบทอดต฽อกันมาจากบรรพบุรุษ และลวดลายที่ดัดแปลงมาจากลายเดิม เป็นลวดลายที่ลอกเลียน มาจากธรรมชาติ เช฽น ลายปีกผีเสื้อ ลายแมลงปอ ลายแมงมุม ลายต฾นไม฾ดอกไม฾ เป็นต฾น เป็นการสะท฾อนวิถีชีวิต ของชาวกะเหรี่ยงที่ผูกพันกับธรรมชาติ และสะท฾อนถึงความละเอียดอ฽อนในการที่จะเก็บเอาสิ่งแวดล฾อมรอบตัว มาถักทอ ลวดลายเหล฽านั้นได฾อย฽างประณีต งดงาม ซึ่งทุกขั้นตอนการผลิตต฾องอาศัยความอดทน และการเอาใจใส฽ในการทอผ฾า รูปผลิตภัณฑแผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน ๖.๓ เครื่องมือ/อุปกรณ์ในการทอผ้ากี่เอว ๑) แผ฽นคาดหลัง แต฽เดิมนั้นทํามาจากหนังสัตวแ แต฽ปัจจุบันมีการประยุกตแนําเอา กระสอบมาตัดเย็บ ปลายทั้งสองข฾างเจาะรูร฾อยเชือก สําหรับคล฾องกับไม฾รั้งผ฾าที่ทอ แล฾วพันอ฾อมกับเอวผู฾ทอ ๒) ไม฾พันผ฾า เป็นไม฾รั้งผ฾าสําหรับรั้งและพันผ฾าที่ทอแล฾ว เป็นไม฾ท฽อนกลมๆ ใช฾สําหรับ ม฾วนเก็บผ฾าที่ทอแล฾วและยังเป็นไม฾อันแรกที่ใช฾พันด฾ายเมื่อเริ่มขึ้นเครื่องทอ ขนาดไม฽สั้นหรือยาวเกินไป ส฽วนปลายทั้งสองข฾างนั้นบากเป็นช฽องสําหรับใช฾คล฾องเชือกจากแผ฽นหนัง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๖ ๓) ไม฾กระทบ เป็นไม฾กระทบผ฾า ทําจากไม฾มะเกลือ ยาวประมาณ ๗๐ เซนติเมตร ๔) ไม฾แยกด฾าย ทํามาจากไม฾ไผ฽ยาวประมาณ ๖๐ เซนติเมตร ใช฾สําหรับแยกด฾านยืน ออกจากกันตามแนวตะกอ เพื่อให฾เกิดช฽องว฽างพอที่จะสอดไม฾กระทบเข฾าไปและทําให฾มีช฽องว฽างสําหรับสอดด฾าย ขวางได฾กว฾างขึ้น โดยใช฾ไม฾ไผ฽หรือไม฾เนื้อแน฽นแต฽ไม฽ควรมีน้ําหนักมากเกินไป เพื่อความสะดวกในการหยิบจับเวลาใช฾ ๕) ไม฾ไบ฽ ใช฾เพื่อแบ฽งเส฾นด฾ายยืน ๖) ไม฾ยึด เป็นไม฾ไผ฽เจาะรูทั้ง ๒ ข฾างสําหรับยึดเครื่องทอ ๗) เส฽ยถึง คือ ไม฾ใส฽ด฾าย ทําจากไม฾กลมหนาประมาณ ๑ นิ้ว ๘) ไม฾ม฾วนด฾ายพุ฽งใช฾สําหรับสอดด฾ายพุ฽ง ๙) ไม฾สําหรับยันเท฾า ใช฾ควบคุมให฾ด฾ายยึดตึง หรือย฽อนในระหว฽างการทอ ๑๐) ไม฾ขึ้นเครื่องทอ ช฽วยให฾การทอผ฾าสําเร็จ ซึ่งเป็นไม฾เนื้อแข็งหรือไม฾ไผ฽ โดยเจาะรู เรียงกันตามขนาดของส฽วนประกอบเครื่องทอ ได฾แก฽ ไม฾พันผ฾า ไม฾หน฽อสะยา ไม฾ช฽วยแยกด฾าย เป็นต฾น รูปอุปกรณแการทอผ฾ากะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว ๖.๔ กลวิธีการผลิตงาน ๑) ขั้นตอนการย฾อมสีธรรมชาติ โดยใช฾น้ําแร฽เป็นส฽วนผสมในทุกขั้นตอนการผลิต ๑. เตรียมน้ําวัตถุดิบสีเข฾มข฾น ประมาณ ๒๐ ลิตร โดยการทุบหรือทําให฾แตกเพื่อให฾ น้ําสีคายออกมา แช฽ทิ้งไว฾ประมาณ ๒-๗ วัน แล฾วนําไปต฾มให฾เดือด ประมาณ ๑ ชั่วโมง ๒. นําฝูายดิบไปทําความสะอาด ด฾วยการใช฾ผงซักฟอกซักล฾าง และล฾างน้ําเปล฽าให฾สะอาด ๓. หลังจากนั้นนําน้ําที่ต฾ม (ตามข฾อ ๑) นําไปกรอง ผสมน้ําขี้เถ฾าประมาณครึ่งลิตร นําฝูายที่ล฾างแล฾วไปต฾มในน้ําสีเข฾มข฾น ประมาณ ๑ ชั่วโมง ทิ้งไว฾ให฾เย็น ๔. นําฝูายที่ต฾มและเย็นแล฾ว ไปล฾างน้ําเปล฽าประมาณ ๒-๓ รอบ ๕. เตรียมน้ําผสมแปูงข฾าวเจ฾าให฾มีสีขาวข฾น ต฾มจนแปูงข฾าวเจ฾าสุก ทิ้งไว฾ให฾อุ฽นพอประมาณ ๖. นําฝูายที่ย฾อมสีแล฾ว แช฽ในน้ําแปูงข฾าวเจ฾า ประมาณ ๑๐ นาที แล฾วสะเด็ดน้ํา บีบน้ําออกให฾แห฾ง นําไปตากแห฾งในที่ร฽ม การเตรียมฝูายดิบในการต฾มย฾อมสี มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๗ การย฾อมฝูายโดยสีธรรมชาติ ฝูายดิบ ฝูายย฾อมโดยสีธรรมชาติ ๒) ขั้นตอนการเตรียมเครื่องทอผ฾า ก฽อนที่จะทอผ฾าจะต฾องมีการเตรียมเครื่องทอผ฾า ๑. การปั่นด฾าย อุปกรณแในการปั่นด฾ายผ฾าทอกะเหรี่ยง ประกอบด฾วย หลอดกรอด฾าย และเครื่องกรอด฾าย ซึ่งหลอดกรอด฾าย เดิมชาวกะเหรี่ยงใช฾วิธีม฾วนด฾ายด฾วยมือ ให฾เป็นก฾อน ปัจจุบันใช฾ท฽อพลาสติกแทน มีความยาว ๑๐ เซนติเมตร ๒. การกรอด฾ายขวาง ด฾ายขวางเป็นด฾ายที่สอดเข฾าไประหว฽างด฾ายยืน ทําให฾เกิดลวดลาย ต฽างๆ เรียกว฽า ลุงทุ฾ย ใช฾ด฾ายพันกับไม฾ ขนาดยาวประมาณ ๑ ฟุต เส฾นผ฽าศูนยแกลาง ประมาณ ๑ เซนติเมตร ๓. ตั้งไม฾เครื่องทอกี่เอว หลังจากปั่นด฾ายเสร็จเรียบร฾อยแล฾วก็นํามาขึ้นด฾าย ๔. การขึ้นด฾าย หรือการขึ้นเครื่องทอกี่เอว เป็นการนําเอาเส฾นด฾ายมาเรียงต฽อกันอย฽าง มีระเบียบตามแนวนอน โดยพันรอบกับส฽วนประกอบของเครื่องทอ และก฽อนที่จะมี การขึ้นด฾ายจะต฾องมีการเตรียมด฾ายด฾วยการปั่นด฾าย การตั้งเครื่องทอ การเรียง เส฾นด฾าย และการเปลี่ยนไม฾เป็นเครื่องทอ เป็นต฾น มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๘ ๖.๕ การทอผ้า มีขั้นตอนดังต่อไปนี้ ก่อนการทอผ้า การทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยงก฽อนที่จะขึ้นเครื่องทอ จําเป็นจะต฾องกําหนดวัตถุประสงคแ ของการทอก฽อนว฽า จะทอเพื่อใช฾ทําอะไร เช฽น ทอย฽าม ทอเสื้อ ทอผ฾าถุง ฯลฯ และต฾องกําหนดขนาดไปพร฾อมกันด฾วย ทั้งนี้เนื่องจากลักษณะของเครื่องนุ฽งห฽มของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยง เป็นการนําผ฾าแต฽ละชิ้นมาเย็บประกอบกัน โดยไม฽มีการตัด (ยกเว฾นความยาว) ดังนั้นการทอผ฾าแต฽ละครั้งจึงต฾องกะให฾ได฾ขนาดที่จะนํามาเย็บ แล฾วสวมได฾พอดีตัว โดยชาวกะเหรี่ยงไม฽มีเครื่องมือที่ใช฾เป็นมาตรฐานในการวัด จึงต฾องใช฾วิธีกะประมาณ โดยอาศัยความเคยชิน ซึ่งการกะขนาดของผ฾าที่จะทอแต฽ละครั้ง ผู฾ทอจะยึดรูปร฽างของตนเป็นมาตรฐานว฽า เมื่อขึ้นเครื่องทอเพื่อทอเสื้อ ของตนต฾องเรียงด฾ายสูง ประมาณเท฽าไหร฽ของไม฾ที่เสียบบน ไม฾ขึ้นเครื่องทอ เช฽น ประมาณว฽า "ครึ่งไม฾" หรือ "ค฽อนไม฾" เป็นต฾น ฉะนั้น เมื่อต฾องทอให฾ผู฾อื่นจึงต฾องเพิ่มหรือลดขนาดของด฾ายลง โดยอาศัยการเปรียบเทียบจากรูปร฽างของผู฾ทอ ดังกล฽าว ปกติแล฾วความกว฾างของผ฾าที่ทอได฾มีขนาดเพียง ๑ ใน ๔ ของรอบอก ผู฾สวมใส฽ อย฽างหลวม ๆ ถ฾าทอผ฾าห฽ม ความกว฾างอาจเท฽ากับ ๑/๒ หรือ ๑/๓ ของความกว฾างที่ต฾องการก็ได฾ทั้งนี้ขึ้นอยู฽กับการนําไปประกอบเป็น เครื่องนุ฽งห฽ม เช฽น ผืนผ฾าที่ทอจะเท฽ากับ ๔ เท฽าของความยาวแท฾จริงของเสื้อ หรือชุดยาวก็จะทอผ฾าขนาดเดียวกัน คือ ๒ ผืน โดยแต฽ละผืนมีความยาว ๒ เท฽าของความยาวที่แท฾จริง เป็นต฾น การทอผ้า (๑) การขึ้นเครื่องทอ เป็นการนําเส฾นด฾ายมาเรียงกันอย฽างมีระเบียบตามแนวนอน ขนานไปกับไม฾ขึ้น เรียงลําดับไว฾ดังนี้ การเรียงด฾ายจะใช฾จํานวนคู฽ เช฽น ๒ เส฾น หรือ ๔ เส฾นครบก็ได฾หากต฾องการ ผ฾าหนา เช฽น ผ฾าห฽ม ก็ใช฾ด฾ายไปแยกที่ตะกอเป็น ๒ ส฽วน ส฽วนละ ๒ เส฾น หากเป็นเส฾นด฾ายพื้นเมืองปั่นเอง ปกตินิยม ใช฾ด฾ายยืนเพียงเส฾นเดียว เวลาเรียงใช฾ ๒ เส฾นควบ หากเป็นด฾ายสําเร็จรูป จะใช฾ด฾ายยืน ๒ เส฾นเวลาเรียงใช฾ ๔ เส฾นควบ จํานวนด฾ายอาจเพิ่มมากขึ้น ในกรณีที่เป็นการทอผ฾าลายนูนตามแนวยาว เช฽น การทอเสื้อของผู฾ชายสูงอายุ จะใช฾ด฾ายยืนปกติ คือ ๑ เส฾น เวลาเรียงใช฾ ๒ เส฾นควบ เมื่อถึงเวลาจะเพิ่มด฾ายยืนเป็น ๒ หรือ ๓ เส฾น ฉะนั้นเวลา เรียงด฾ายต฾องใช฾ ๔ หรือ ๖ เส฾นควบ ทั้งนี้ขึ้นอยู฽กับลวดลายที่ต฾องการ - เริ่มต฾นคล฾องด฾ายลงที่หลักที่ ๑ สาวเส฾นด฾ายผ฽านหลักที่ ๒,๓,๔,๕,๖,๗ นําไปคล฾องที่ หลักที่ ๘ และสาวมาคล฾องที่หลักที่ ๑ - ดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงเสมอกัน นํามาพันรอบหลักที่ ๒ - ดึงด฾ายให฾ตึงเสมอกันพาดผ฽านด฾านหน฾าของไม฾หลักที่ ๓ ถึงไม฾หลักที่ ๔ เป็นจุดแยกด฾าย โดยใช฾ด฾ายสีขาวอีกกลุ฽มหนึ่งเป็นเส฾นด฾ายตะกอสอดเข฾าไประหว฽างเส฾นด฾าย เป็น ๒ ส฽วนเท฽า ๆ กัน ส฽วนที่ไม฽ได฾ คล฾องกับตะกอแยกเส฾นด฾ายผ฽านหลังหลักที่ ๔ และส฽วนที่คล฾องตะกอ ดึงเส฾นด฾ายผ฽านด฾านหน฾าหลักที่ ๔ - รวบด฾ายทั้งสองส฽วนเข฾าด฾วยกันให฾ตึง พาดผ฽านหลักที่ ๕,๖ พันอ฾อมหลักที่ ๗ - ดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงพร฾อมอ฾อมหลักที่ ๘ และสาวให฾ตึง ดึงกลับมาเริ่มต฾นที่หลักที่ ๑ ใหม฽ - สอดไม฾ทั้งหมดออกจากเครื่องทอ และนําไม฾ไบ฽ ๑ อัน สอดเข฾าไปแทนไม฾ใส฽ตะกอที่ ๑ นําไม฾ไบ฽ ๒ อันเข฾าสอดเปลี่ยนไม฾ใส฽ตะกอที่ ๒ และไม฾ใส฽ตะกอที่ ๓ ซึ่งต฾องใช฾ช฽วยแยกด฾ายเวลาทอแกะดอก ส฽วนไม฾ไบ฽ที่ ๒ ใส฽กระบอกไม฾ไผ฽แทน ๑ อัน มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๖๙ (๒) การเรียงด฾าย มีขั้นตอนดังนี้ - คล฾องด฾ายที่หลักที่ ๑ และสาวด฾ายทั้งหมดผ฽านหลักที่ ๒, ๓, ๔ และ ๕ นําไปคล฾อง หลักที่ ๖ และสาวกลับมาคล฾องหลักที่ ๑ - ดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงเสมอกันและนํามาพันรอบหลักที่ ๒ ตามแนวเข็มนาฬิกา - ดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงเสมอกันมาทางด฾านหน฾าหลักที่ ๓ ซึ่งเป็นจุดแยกได฾โดยใช฾ด฾าย อีกกลุ฽มหนึ่ง ซึ่งเป็นด฾ายตะกอสอดเข฾าไประหว฽างด฾ายที่แยกเป็น ๒ ส฽วนเท฽า ๆ กัน ด฾ายส฽วนที่ไม฽ได฾คล฾องกับ ตะกอ แยกผ฽านด฾านหลังหลักที่ ๔ และส฽วนที่คล฾อง ตะกอดึงผ฽านด฾านหน฾าหลักที่ ๔ - รวบด฾ายทั้งสองส฽วนเข฾าด฾วยกัน ดึงให฾ตึงสาวพันอ฾อมหลักที่ ๕ ตามแนวเข็มนาฬิกา - ดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงพันอ฾อมหลักที่ ๖ และสาวให฾ตึง ดึงกลับมาเริ่มต฾นที่หลักที่ ๑ ใหม฽ หากต฾องการสลับสีก็เปลี่ยนด฾ายกลุ฽มใหม฽เป็นสีที่ต฾องการ โดยเริ่มตั้งแต฽หลักที่หนึ่งเช฽นกัน ทําหมุนเวียนไปเช฽นนี้ เรื่อย ๆ จนด฾ายที่เรียงมีความสูงเท฽ากับความกว฾างของผ฾าที่ต฾องการใช฾ - ถอดไม฾ทั้งหมดออกจากไม฾ขึ้นเครื่องทอ และนําไม฾หน฽อสะยาสอดเข฾าไป เก็บตะกอ แทนไม฾กรุ฿โผ฽ (หลักที่ ๖) ซึ่งต฾องใช฾สําหรับช฽วยแยกด฾ายเวลาทอ จากนั้นนําเครื่องทอทางด฾านไม฾รั้งผ฾าไปผูกยึดกับฝา หรือเสาระเบียงบ฾าน โดยให฾ได฾ระดับความสูงประมาณศีรษะของผู฾ทอขณะที่นั่งราบกับพื้น ส฽วนทางด฾านไม฾พันผ฾า นําแผ฽นหนังมาอ฾อมรอบเอวด฾านหลังของผู฾ทอ และผูกรั้งหัวท฾ายกับปลายทั้งสองของไม฾พันผ฾า พร฾อมกับดึง เครื่องทอ ให฾ตึงพอประมาณ โดยผู฾ทอกระเถิบถอยหลังนั่งในตําแหน฽งที่เหมาะสม (๓) การกรอด฾ายขวาง ด฾ายขวาง คือ ด฾ายที่สอดเข฾าไประหว฽างด฾ายยืนปกติ การทอผ฾า ของคนพื้นราบจะกรอใส฽หลอดด฾าย และติดกระสวย นําสอดผ฽านเข฾าไประหว฽างด฾ายยืน แต฽การทอของกะเหรี่ยงไม฽มี กระสวย จึงต฾องใช฾ด฾ายพันไม฾ขนาดยาวประมาณ ๑ ฟุต เส฾นผ฽าศูนยแกลางประมาณ ๑ เซนติเมตร โดยมือซ฾าย จับปลายไม฾ ด฾านหนึ่งวางทาบกับหน฾าขาขวา ใช฾มือขวาปั่นฝูายเข฾าหาตัวโดยให฾ด฾ายผ฽านเข฾ามาระหว฽างนิ้วชี้กับ นิ้วกลางของมือซ฾าย ทําเช฽นนี้จนด฾ายในไม฾มีมากพอควรแล฾ว จึงกรอใส฽ไม฾อันใหม฽ (๔) การทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยง มี ๒ ชนิด การทอธรรมดาหรือทอลายขัด คือการสอดด฾ายขวางเข฾าไประหว฽างด฾ายยืน ซึ่งแยกสลับกันขึ้น ๑ ลง ๑ หรือขึ้น ๒ ลง ๒ ตามจํานวนเส฾นด฾าย ที่เรียงเมื่อขึ้นเครื่องทอ ผ฾าที่ได฾เนื้อผ฾าจะเรียบ สม่ําเสมอ และเป็นสีเดียวกันตลอดผืน ใช฾สําหรับเย็บชุดเด็กหญิง กะเหรี่ยง และเย็บกางเกงผู฾ชายเท฽านั้น โดยปกติด฾ายยืน และด฾ายขวางที่ใช฾ในการทอ แบบธรรมดาจะมีจํานวน เท฽ากัน ยกเว฾นกรณีที่ใช฾ด฾ายต฽างชนิดกัน เช฽น ด฾ายยืนเป็นด฾ายสําเร็จรูปซึ่งเส฾นเล็ก และด฾ายขวางพื้นเมือง มีขนาด เส฾นใหญ฽ ต฾องใช฾ด฾านยืนจํานวนมากกว฽าด฾ายขวาง ผ฾าที่กะเหรี่ยงทอใช฾ส฽วนใหญ฽จะมีลวดลายประกอบ ทั้งนี้ขึ้นอยู฽กับ การใช฾ประโยชนแ และความนิยม เช฽น ชุดหญิงสาวจะมีลายขวางบริเวณเหนืออก ผ฾าถุงของหญิงแต฽งงานแล฾วจะทอ ลวดลาย บริเวณไหล฽อย฽างสวยงาม การทอเป็นลวดลายจะเป็นที่นิยมในกลุ฽มผู฾หญิงมากกว฽า (๕) การประดิษฐแลวดลายในผืนผ฾าขณะทอ โดยลักษณะลวดลายจะปรากฏ เป็นเส฾นนูนตามแนวตั้ง หรือแนวนอนก็ได฾หากเป็นลายนูนตามแนวตั้ง การกําหนดลายจะทําพร฾อมกับ การเรียงด฾าย คือใช฾จํานวนด฾ายเพิ่มขึ้นกว฽าปกติในบริเวณที่ต฾องการให฾เป็นลายนูน ส฽วนด฾ายขวางใช฾จํานวน เท฽าปกติ ซึ่งการทอวิธีนี้นิยมใช฾ทอเสื้อผู฾ชายสูงอายุของชาวกะเหรี่ยง ลวดลายสลับสีเป็นการทอแบบธรรมดา คือ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๐ ใช฾ด฾ายยืนและด฾ายขวางจํานวนเท฽าปกติแต฽แทรกด฾ายสีต฽าง ๆ สลับเข฾าไป ขณะเรียงด฾ายยืนหรือเมื่อสอดด฾ายขวาง เช฽น การทอผ฾าห฽ม ย฽าม และผ฾าถุงของหญิงที่แต฽งงานแล฾ว บางครั้งชาวกะเหรี่ยงจะทอลวดลายสลับสีเป็นลายนูน ในเนื้อผ฾า เช฽น บริเวณเหนืออกของชุดเด็กหญิงกะเหรี่ยง ส฽วนลายจกเป็นการทอลวดลายโดยการสอดด฾ายสลับ ซึ่งไม฽ใช฽ด฾ายเส฾นเดียวกับด฾ายขวางเข฾าไปเป็นบางส฽วนในเนื้อผ฾าตามลวดลาย และสีในตําแหน฽งที่ต฾องการ การยกด฾ายยืน จะไม฽เป็นไปตามการยกตะกอ แต฽ผู฾ทอจะใช฾นิ้วมือหรือขนเม฽นช฽วยสอดยกด฾ายขึ้นตามจํานวนที่กะไว฾ และสอดด฾าย สีที่ต฾องการเข฾าไป ระหว฽างด฾ายยืนนั้น ฉะนั้นลวดลายที่ปรากฏบนผืนผ฾าทั้งผืนอาจไม฽เหมือนกันก็ได฾ รวมไปถึงการปัก ลูกเดือยประดับชายเสื้อผู฾หญิง จะใช฾วิธีปักหลังจากเย็บผ฾าประกอบเข฾าไปพร฾อมกันในขณะทอผ฾า โดยร฾อยลูกเดือย เข฾ากับเส฾นด฾ายขวางระหว฽างด฾ายยืน โดยให฾ลูกเดือยลอยตัวอยู฽บนผืนผ฾า เมื่อประกอบเป็นลวดลายแล฾วจึงปักทับด฾าย สลับสีลงในช฽องระหว฽างลูกเดือยเหล฽านั้นเป็นการทําลวดลายบนผืนผ฾าให฾สวยงามหลังจากเย็บเป็นเครื่องนุ฽งห฽มแล฾ว ซึ่งสีของลูกเดือยที่ใช฾ ได฾แก฽ สีดํา แดง เหลือง และขาว โดยจะใช฾ทุกสีและให฾น้ําหนักกับสีดํา และสีแดง ส฽วนสีเหลือง และสีขาวเป็นสีตกแต฽ง ส฽วนสีประกอบ ได฾แก฽ สีชมพู น้ําเงิน ส฾ม เขียว เป็นกลุ฽มสีที่นํามาใช฾ภายหลัง และนิยมใช฾ กันมากขึ้น ส฽วนใหญ฽มักซื้อที่ย฾อมเสร็จแล฾วมาใช฾โดยให฾เหตุผลว฽าสีสวยและไม฽ตก (๖) การตัดเย็บ การตัดเย็บตามปกติแล฾ว ผ฾าจะเป็นผ฾าหน฾าแคบ จํากัดตามขนาดเครื่องทอ คือ กว฾างที่สุด ไม฽เกิน ๒๐ นิ้ว ส฽วนความยาวขึ้นอยู฽กับวัตถุประสงคแของผู฾ทอ ดังนั้นการตัดเย็บเครื่องนุ฽งห฽มของ ชาวกะเหรี่ยงจึงเป็นการนําผ฾าทั้งผืนมาเย็บประกอบกัน โดยพยายามตัดให฾น฾อยที่สุด เนื่องจากในอดีตกะเหรี่ยง ไม฽มีกรรไกรใช฾ ซึ่งผ฾าที่ทอแต฽ละชิ้นเมื่อนํามาประกอบกันเป็นเครื่องนุ฽งห฽มแล฾ว จะไม฽มีเศษเหลือทิ้ง การแบ฽งผ฾า จึงทําโดยใช฾มีดคม ๆ กรีดตามแนวขวางของผืนผ฾าเท฽านั้น ด฾วยเหตุนี้รูปทรงของเสื้อผ฾ากะเหรี่ยงจึงไม฽มีส฽วนโค฾งเว฾า เพราะเป็นการยากที่จะใช฾มีดกรีดผ฾าให฾ได฾ลักษณะเช฽นนั้น สิ่งสําคัญในการนําผ฾ามาประกอบกัน คือ ต฾องเป็นผ฾าที่ ทอขึ้นสําหรับเครื่องนุ฽งห฽มตัว หรือผ฾าผืนนั้นโดยเฉพาะ จะนําไปประกอบกับส฽วนของตัวหรือผืนอื่นไม฽ได฾ เช฽น ผ฾าที่ ทอเพื่อเย็บเป็นเสื้อผู฾ชายจะนํามาเย็บเป็นย฽าม หรือผ฾าห฽มไม฽ได฾ และผ฾าที่ทอสําหรับเย็บย฽ามก็ไม฽สามารถนํามาเย็บเป็นเสื้อ หรือผ฾าห฽มได฾เช฽นเดียวกัน ทั้งนี้เนื่องจากได฾กําหนดลวดลายสี และขนาดไว฾อย฽างแน฽นอนแล฾ว ก฽อนที่จะทอผ฾าแต฽ละผืน รูปการทอผ฾ากี่เอว รูปลวดลายผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๑ ส่วนที่ ๒ คุณค่าและบทบาทของวิถีชุมชนที่มีต่อมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. คุณค่าของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่ส าคัญ เนื่องจากการดําเนินชีวิตของชาวกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อนที่เคร฽งครัดในเรื่องประเพณี วัฒนธรรม พิธีกรรมต฽าง ๆ ไม฽ว฽าจะเป็นการสร฾างบ฾านเรือนหรือการแต฽งกาย ที่ผู฾หญิงกะเหรี่ยงเกือบทุกครัวเรือนในหมู฽บ฾าน จะต฾องทอผ฾าเป็น คือ เมื่อแต฽งงานมีลูกจะต฾องทอผ฾าไว฾ให฾ลูกเป็นผ฾าสีขาว เมื่อครบเก฾าเดือนคลอดลูกก็จะทอผ฾าได฾หลายผืน นําผ฾ามาตัดเย็บเป็นเสื้อผ฾าให฾ลูกใส฽อย฽างง฽าย ๆ อีกทั้งการทอผ฾ากี่เอว ถือเป็นมรดกภูมิปัญญาของชาวกะเหรี่ยง บ฾านโปุงน้ําร฾อนที่แสดงให฾เห็นถึงอัตลักษณแในภูมิปัญญาการทอผ฾ากี่เอว รวมไปถึงเอกลักษณแ ในการแต฽งกาย ซึ่งบ฾านโปุงน้ําร฾อน ตําบลเสริมกลาง อําเภอเสริมงาม จังหวัดลําปาง เป็นชุมชนหนึ่งที่ร฽วมอนุรักษแและสืบสาน วัฒนธรรมการทอผ฾ากี่เอวแบบดั้งเดิมของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยง อันดํารงไว฾ซึ่งคุณค฽าทางมรดกภูมิปัญญาท฾องถิ่นต฽อไป ๒. บทบาทของชุมชนที่มีต่อมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ชุมชนกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน ตําบลเสริมกลาง อําเภอเสริมงาม จังหวัดลําปาง เป็นหมู฽บ฾านของกลุ฽ม ชาติพันธุแกะเหรี่ยงที่มีวิถีชีวิตความเป็นอยู฽แบบดั้งเดิม และยังคงรักษาไว฾ซึ่งประเพณี วัฒนธรรมอันดีงามของชนเผ฽า ซึ่งการทอผ฾ากี่เอวนั้นเป็นลักษณะของการทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยงที่มีการสืบทอดกันมาเนิ่นนานจากรุ฽นสู฽รุ฽น จนมาถึงปัจจุบัน โดยในอดีตผู฾สูงอายุมักจะทอผ฾าให฾แก฽ลูกหลานและคนในครอบครัวเพื่อใช฾นุ฽งห฽ม ในชีวิตประจําวัน อุปกรณแที่ใช฾ในการทอผ฾านั้น เป็นวัสดุจากธรรมชาติที่สามารถประดิษฐแขึ้นเองได฾ ปัจจุบันจึงได฾มี การอนุรักษแวัฒนธรรมที่ดีงามเหล฽านี้ และเผยแพร฽ให฾แก฽ลูกหลานและบุคคลภายนอก เพื่อไม฽ให฾สูญหาย จนเกิด การรวมกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน เริ่มมีการรวมตัวของกลุ฽มตั้งแต฽ปี พ.ศ. ๒๕๖๑ ปัจจุบันมีจํานวน สมาชิกทั้งหมด ๓๐ คน เพื่อส฽งเสริมอาชีพของชาวบ฾านในชุมชน อีกทั้งเพื่อสืบสาน ถ฽ายทอดภูมิปัญญาที่เป็น อัตลักษณแของชาติพันธุแกะเหรี่ยงเอาไว฾ ส่วนที่ ๓ มาตรการในการส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. โครงการ กิจกรรมที่มีการด าเนินงานของรายการมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม การอนุรักษแ ฟื้นฟู องคแการบริหารส฽วนตําบลเสริมกลาง พัฒนาชุมชนอําเภอเสริมงามและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงฯ และมหาวิทยาลัยสวนดุสิต ศูนยแการศึกษานอกที่ตั้งลําปาง เข฾ามา ส฽งเสริม สร฾างโครงการ เพื่ออนุรักษแและฟื้นฟูผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง รวมไปถึงเพื่อพัฒนา การท฽องเที่ยว โดยชุมชน การสืบสานและถ฽ายทอด องคแการบริหารส฽วนตําบลเสริมกลาง พัฒนาชุมชนอําเภอเสริมงามและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงฯ และมหาวิทยาลัยสวนดุสิต ศูนยแการศึกษานอกที่ตั้งลําปาง เข฾ามา ส฽งเสริม สร฾างโครงการ จัดกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู฾เชิงบูรณาการ เพื่อพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน และเพื่อสืบสาน ถ฽ายทอดองคแความรู฾ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๒ การพัฒนาต฽อยอดมรดกภูมิปัญญา องคแการบริหารส฽วนตําบลเสริมกลาง พัฒนาชุมชนอําเภอเสริมงามและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงฯ และมหาวิทยาลัยสวนดุสิต ศูนยแการศึกษานอกที่ตั้ง ลําปาง เข฾ามาส฽งเสริม สร฾างโครงการ เพื่อพัฒนาต฽อยอด รวมไปถึงการพัฒนาสินค฾ารูปแบบต฽าง ๆ ที่นําลวดลาย ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยงไปต฽อยอด เพื่อสร฾างมูลค฽าของชิ้นงาน ตลอดจนเพื่อพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน ๒. มาตรการส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมอื่น ๆ ที่คาดว่าจะด าเนินการใน อนาคต การจัดตั้งเป็นศูนยแการเรียนรู฾ “ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน” เพื่อให฾เป็นที่ศึกษาเรียนรู฾ เป็นแหล฽งรวมช฽างฝีมือในการทอผ฾า และเป็นนําเสนอผลงาน สินค฾า ของผ฾าทอกี่เอวบ฾านโปุงน้ําร฾อน เพื่อให฾นักท฽องเที่ยวได฾เข฾ามาเที่ยวชม ทั้งวิถีการทอ การย฾อมสี และการจับจ฽ายซื้อสินค฾าของกลุ฽มทอผ฾า ตลอดจนการพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน ส่วนที่ ๔ สถานภาพปัจจุบัน ๑. สถานะการคงอยู่ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม มีการปฏิบัติอย฽างแพร฽หลาย เสี่ยงต฽อการสูญหายต฾องได฾รับการส฽งเสริมและรักษาอย฽างเร฽งด฽วน ไม฽มีการปฏิบัติอยู฽แล฾วแต฽มีความสําคัญต฽อวิถีชุมชนที่ต฾องได฾รับการฟื้นฟู ๒. สถานภาพปัจจุบันของการถ่ายทอดความรู้และปัจจัยคุกคาม ผู฾เชี่ยวชาญในการทอผ฾ากี่เอวกะเหรี่ยงแบบดั้งเดิมนั้น มีจํานวนลดน฾อยลงอย฽างต฽อเนื่อง เนื่องจากการเรียนรู฾ขั้นตอนการทอ เทคนิคการทอลวดลาย การย฾อมสีนั้น ต฾องการอาศัยเวลา ในการฝึกฝน ทําให฾ไม฽มีคนรุ฽นใหม฽ที่จะสืบสานความสามารถในด฾านนี้อย฽างต฽อเนื่อง รวมไปถึงการผลิต ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยงนั้นมีจํานวนลดน฾อยลง เนื่องจากผู฾คนเริ่มให฾ความสนใจน฾อยลง และคนรุ฽นใหม฽ ไม฽ให฾ความสําคัญกับการสวมใส฽ในสมัยปัจจุบัน รวมไปถึงผ฾าที่ผลิตจากโรงงานอุตสาหกรรมนั้น มีราคาที่ถูกและหาซื้อได฾ง฽ายกว฽า ปัจจุบันราคาวัสดุที่ใช฾ในการทอ เช฽น เส฾นฝูาย มีราคาที่สูง ดังนั้นทางกลุ฽มจึงมีการพัฒนาผลิตภัณฑแรูปแบบใหม฽ที่ตอบสนองความต฾องการของตลาดสมัยใหม฽ ๓. รายชื่อผู้สืบทอดหลัก รายชื่อบุคคล/หัวหน้า คณะ/กลุ่ม/สมาคม/ ชุมชน อายุ/อาชีพ องค์ความรู้ด้านที่ได้รับ การสืบทอด/จ านวนปีที่ สืบทอดปฏิบัติ สถานที่ติดต่อ/โทรศัพท์ นางพลอย กาวิโล บ฾านโปุงน้ําร฾อน ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง หมู฽ ๑ ตําบลเสริมกลาง อําเภอเสริมงาม จังหวัดลําปาง ๐๙ ๕๔๕๑ ๖๙๑๐ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๓ ส่วนที่ ๕ การยินยอมของชุมชนในการจัดท ารายการเบื้องต้นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ชื่อ-สกุล นางพลอย กาวิโล สถานภาพที่เกี่ยวข้องกับมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ประสานงานและนักบัญชีของกลุ฽ม ขอรับรองข้อมูลตามเอกสารค าขอเสนอฯ และยินยอมให้เปิดเผยข้อมูลและน าไปใช้ประโยชน์ต่อไป ลงชื่อ นางพลอย กาวิโล วันที่ ๓๐ เดือน ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔ ส่วนที่ ๖ ภาคผนวก ๑. บุคคลอ้างอิง นางพลอย กาวิโล ผู฾ประสานงานและนักบัญชีของกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านบ฾านโปุงน้ําร฾อน ที่ตั้ง บ฾านโปุงน้ําร฾อน หมู฽ ๑ ตําบลเสริมกลาง อําเภอเสริมงาม จังหวัดลําปาง เบอรแโทร ๐๙ ๕๔๕๑ ๖๙๑๐ ๒. รูปภาพ พร้อมค าอธิบายใต้ภาพ จ านวน ๑๐ ภาพ รหัสภาพ ภาพ ค าอธิบาย วัน เดือน ปี ที่ถ่าย ผู้ถ่ายภาพ ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๑ ลงพื้นที่จัดเก็บ ข฾อมูลผ฾าทอกี่ เอวกะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๒ ลงพื้นที่จัดเก็บ ข฾อมูลผ฾าทอกี่ เอวกะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๓ ลวดลายผ฾าทอ กี่เอวกะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๔ ลวดลายผ฾าทอ กี่เอวกะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๕ ขั้นตอนกา ร ท อ ผ฾ า กี่ เ อ ว กะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๔ รหัสภาพ ภาพ ค าอธิบาย วัน เดือน ปี ที่ถ่าย ผู้ถ่ายภาพ ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๖ ขั้นตอนกา ร ท อ ผ฾ า กี่ เ อ ว กะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๗ อุปกรณแการ ท อ ผ฾ า กี่ เ อ ว กะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๘ ฝู า ย ย฾ อ ม สี ธรรมชาติ ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๙ กี่เอวกะเหรี่ยง ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๑๐ ผลิตภัณฑแผ฾า ทอกะเหรี่ยง บ฾านโปุงน้ํา ร฾อน ๑๒ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ๓. ข้อมูลภาพถ่าย ข้อมูลภาพเคลื่อนไหว หรือข้อมูลเสียง ข฾อมูลภาพถ฽าย ได฾แก฽ ภาพถ฽าย จํานวน ๑๐ ภาพ ข฾อมูลภาพเคลื่อนไหว ได฾แก฽ ข฾อมูลเสียง ได฾แก฽ ๔. ข้อมูลผู้เสนอ ชื่อ-สกุล นางพลอย กาวิโล หน฽วยงาน กลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านโปุงน้ําร฾อน บ฾านโปุงน้ําร฾อน หมู฽ ..…๑….. ซอย ............-...........ถนน ...........-........... แขวง/ตําบล ...เสริมกลาง…. เขต/อําเภอ.........เสริมงาม.................. จังหวัด ....ลําปาง.....รหัสไปรษณียแ .........๕๒๒๑๐........โทรศัพทแ ...........-........ โทรสาร .......-...... มือถือ....๐๙ ๕๔๕๑ ๖๙๑๐.... ๕. ข้อมูลผู้ประสานงาน ชื่อ-สกุล นางพลอย กาวิโล โทรศัพทแ ..........-........... โทรสาร ..........-............ มือถือ....๐๙ ๕๔๕๑ ๖๙๑๐.... อีเมลแ ...............-...................... มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๕ ๓.๒ ผ้าทอกะเหรี่ยงโดยใช้กี่เอว บ้านแม่ฮ่าง ต าบลนาแก อ าเภองาว จังหวัดล าปาง ส่วนที่ ๑ ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. ชื่อรายการ ผ฾าทอกะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว ๒. ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม วรรณกรรมพื้นบ฾านและภาษา ศิลปะการแสดง แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และงานเทศกาล ความรู฾และการปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล งานช฽างฝีมือดั้งเดิม การละเล฽นพื้นบ฾าน กีฬาพื้นบ฾านและศิลปะการต฽อสู฾ปูองกันตัว ๓. พื้นที่ปฏิบัติ บ฾านแม฽ฮ฽าง หมู฽ที่ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง ส฽วนใหญ฽เป็นกลุ฽มชาติพันธุแ กะเหรี่ยง และอาข฽าที่อาศัยอยู฽รวมกัน สําหรับชาวกะเหรี่ยงที่อาศัยอยู฽ที่บ฾านแม฽ฮ฽าง เป็นชุมชนที่มีลักษณะเหมือน ชาวกะเหรี่ยง ทั่ว ๆ ไป ซึ่งชาวบ฾านในหมู฽บ฾านส฽วนใหญ฽นับถือศาสนาคริสตแ นิกายโปรเตสแตนตแ (หย฽อมบ฾าน บ฾านแม฽ฮ฽าง) และมีบางส฽วนที่ยังนับถือผี ศาสนาพุทธ และศาสนาคริสตแ นิกายคาทอลิก (หย฽อมบ฾าน บ฾านแม฽คิง) โดยวิถีชีวิตของชาวบ฾านกะเหรี่ยง ดํารงชีวิตโดยการทําไร฽ หาของปุา ในเวลาว฽างผู฾หญิงก็จะทอผ฾าโดยใช฾กี่เอวไว฾ สําหรับนุ฽งห฽ม และเป็นเครื่องใช฾ในบ฾าน เช฽น ผ฾าห฽ม ผ฾าปู ถุงย฽าม ผ฾าโพกหัว เสื้อ ไว฾ใช฾ในครัวเรือน เป็นต฾น ซึ่งประชาชนส฽วนใหญ฽ในหมู฽บ฾านยังคงมีความเป็นวิถีแห฽งธรรมชาติ มีความเป็นเอกลักษณแของชุมชนชาวกะเหรี่ยง และยังสื่อสารระหว฽างกันผ฽านภาษากะเหรี่ยง ๔. สาระส าคัญของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมโดยสังเขป ผ฾าทอของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽างนั้น เป็นผ฾าทอทั้งการทอโดยกี่เอว หรือห฾างหลัง เป็นลวดลายที่ออกแบบและคิดไว฾ก฽อนล฽วงหน฾าแล฾วว฽า ผ฾าชิ้นนี้จะถูกนําไปใช฾อย฽างไร และหากต฾องการนําไป ตกแต฽งจะตกแต฽งอย฽างไรให฾สวยงามและเพิ่มมูลค฽า นอกจากผ฾าทอที่ได฾จะถูกนําไปใช฾ ทําเสื้อ ทําย฽าม ทําผ฾าถุง ทางกลุ฽มทอผ฾ากะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽างยังมีการทอผ฾าพื้นสีพื้น เพื่อใช฾สําหรับการตัดเย็บเป็นเสื้อผ฾า เป็นต฾น ๕. ประวัติความเป็นมา สําหรับความเป็นมาของกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง ซึ่งวิถีชีวิตของชาวกะเหรี่ยงในหมู฽บ฾าน แม฽ฮ฽าง ยังคงสืบทอดผ฽านลูกหลาน โดยเฉพาะการทอผ฾า ผู฾หญิงชาวกะเหรี่ยงในหมู฽บ฾าน ได฾มีการจัดตั้งกลุ฽มทอผ฾า ขึ้นมาในวันที่ ๑๕ มีนาคม ๒๕๔๘ ซึ่งในชีวิตประจําวัน มีการทอผ฾าใช฾กันอยู฽แล฾ว นอกจากนั้นกลุ฽มทอผ฾า ยังเป็น ศูนยแข฾อมูลและจําหน฽ายผลิตภัณฑแจากฝีมือของสมาชิกในกลุ฽ม ซึ่งลวดลายผ฾าทอยังคงแบบลวดลายของชนเผ฽า และเริ่มมีการประยุกตแออกแบบลวดลายใหม฽ แต฽ยังคงลวดลายเดิมไว฾เป็นฐานอยู฽ แกนนําในการจัดตั้งกลุ฽ม คือ นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร เป็นผู฾ที่ริเริ่มในการชักชวนสตรีในหมู฽บ฾านที่มีความสนใจ มีความสามารถ และมีความพร฾อม ในการร฽วมมือกันสืบทอดภูมิปัญญาท฾องถิ่น และสร฾างรายได฾เสริมให฾แก฽ครอบครัว นอกจากเป็นการเพิ่มรายได฾ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๖ ให฾แก฽ครอบครัวของสมาชิกในหมู฽บ฾านแล฾ว ยังเป็นการเปิดโอกาสให฾ผู฾ที่สนใจได฾เข฾ามาศึกษา หาความรู฾ และเป็น การสืบทอดศิลปะการทอผ฾ากะเหรี่ยงให฾คงอยู฽ ๖. ลักษณะเฉพาะที่แสดงถึงอัตลักษณ์ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๖.๑ ประเภทงาน ช฽างฝีมือดั้งเดิม ๖.๒ ลักษณะพิเศษ ลักษณะจุดเด฽นของผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽างนั้น เป็นผ฾าฝูายที่มีลวดลายเป็นเอกลักษณแ เฉพาะตัว มีลายดั้งเดิม และลายที่มีปรับปรุง ประยุกตแเป็นลายใหม฽ โดยใช฾ฐานลายเก฽ามาปรับ ทําให฾เกิดความ สวยงามและทันสมัยมากขึ้น จากวิถีชีวิตที่เรียบง฽าย ผูกพันกับปุา ทําให฾ชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง ยังคงมีวิถีชีวิต ดั้งเดิม โดยเฉพาะการนําเอาทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งเปลือกไม฾ ใบไม฾ ผลไม฾ มาย฾อมสีผ฾า ไม฽ว฽าจะเป็นเปลือกประดู฽ ให฾สีน้ําตาลอ฽อน ลูกสะหมอให฾สีเทาเข฾ม สีน้ําเงินจากใบห฾อม โดยนําวัสดุจากธรรมชาติมาใช฾ในการย฾อมสี และในปัจจุบันมีการประยุกตแผลิตภัณฑแบางชิ้น โดยมีการใช฾สีสังเคราะหแมาเพิ่มเติม เพื่อเพิ่มสีสันให฾แก฽เนื้อผ฾า เทคนิคหรือเคล็ดลับในการผลิตผ฾าทอของชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง จะต฾องทอด฾วยกี่เอว และหากเป็นเสื้อสําหรับสวมใส฽จะต฾องตัดเย็บด฾วยมือ ไม฽ใช฾จักรเย็บ และจะต฾องมีสีสันที่สวยงาม ผ฾าทอกะเหรี่ยงแต฽ละชิ้นจะไม฽ซ้ํากัน เนื่องจากการออกแบบแต฽ละครั้งขึ้นอยู฽กับผู฾ทอ และวัตถุประสงคแของการใช฾ งาน ดังนั้น ผลิตภัณฑแที่ได฾จะมีออกแบบลวดลายที่ไม฽ซ้ํากัน แต฽ยังคงรักษาเอกลักษณแของผ฾าทอกะเหรี่ยงไว฾เสมอ รูปผลิตภัณฑแผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง ๖.๓ เครื่องมือ/อุปกรณ์ในการทอผ้ากี่เอว ๑) แผ฽นคาดหลัง แต฽เดิมนั้นทํามาจากหนังสัตวแ แต฽ปัจจุบันมีการประยุกตแนําเอา กระสอบมาตัดเย็บ ปลายทั้งสองข฾างเจาะรูร฾อยเชือก สําหรับคล฾องกับไม฾รั้งผ฾าที่ทอ แล฾วพันอ฾อมกับเอวผู฾ทอ ๒) ไม฾พันผ฾า เป็นไม฾รั้งผ฾าสําหรับรั้งและพันผ฾าที่ทอแล฾ว เป็นไม฾ท฽อนกลมๆ ใช฾สําหรับม฾วนเก็บผ฾าที่ทอแล฾วและยังเป็นไม฾อันแรกที่ใช฾พันด฾ายเมื่อเริ่มขึ้นเครื่องทอ ขนาดไม฽สั้นหรือยาวเกินไป ส฽วนปลายทั้งสองข฾างนั้นบากเป็นช฽องสําหรับใช฾คล฾องเชือกจากแผ฽นหนัง ๓) ไม฾กระทบ เป็นไม฾กระทบผ฾า ทําจากไม฾มะเกลือ ยาวประมาณ ๗๐ เซนติเมตร ๔) ไม฾แยกด฾าย ทํามาจากไม฾ไผ฽ยาวประมาณ ๖๐ เซนติเมตร ใช฾สําหรับแยกด฾านยืน ออกจากกันตามแนวตะกอ เพื่อให฾เกิดช฽องว฽างพอที่จะสอดไม฾กระทบเข฾าไปและทําให฾มีช฽องว฽างสําหรับสอดด฾าย ขวางได฾กว฾างขึ้น โดยใช฾ไม฾ไผ฽หรือไม฾เนื้อแน฽นแต฽ไม฽ควรมีน้ําหนักมากเกินไปเพื่อความไม฽สะดวกในการหยิบจับเวลาใช฾ ๕) ไม฾ไบ฽ ใช฾เพื่อแบ฽งเส฾นด฾ายยืน ๖) ไม฾ยึด เป็นไม฾ไผ฽เจาะรูทั้ง ๒ ข฾างสําหรับยึดเครื่องทอ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๗ ๗) เส฽ยถึง คือ ไม฾ใส฽ด฾าย ทําจากไม฾กลมหนาประมาณ ๑ นิ้ว ๘) ไม฾ม฾วนด฾ายพุ฽งใช฾สําหรับสอดด฾ายพุ฽ง ๙) ไม฾สําหรับยันเท฾า ใช฾ควบคุมให฾ด฾ายยึดตึง หรือย฽อนในระหว฽างการทอ ๑๐) ไม฾ขึ้นเครื่องทอ ช฽วยให฾การทอผ฾าสําเร็จ ซึ่งเป็นไม฾เนื้อแข็งหรือไม฾ไผ฽ โดยเจาะรูเรียงกันตามขนาดของส฽วนประกอบเครื่องทอ ได฾แก฽ ไม฾พันผ฾า ไม฾หน฽อสะยา ไม฾ช฽วยแยกด฾าย เป็นต฾น รูปอุปกรณแการทอผ฾ากะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว ๖.๔ กลวิธีก่อนการทอผ้า การทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยงก฽อนที่จะขึ้นเครื่องทอ ต฾องมีการเตรียมอุปกรณแเส฾นด฾าย ย฾อมสีจากธรรมชาติ หรือสีสังเคราะหแ กําหนดความต฾องการว฽าต฾องการทอผลิตภัณฑแประเภทใด เช฽น ย฽าม เสื้อ ผ฾าพันคอ ผ฾าโพกหัว เนื่องจากการทอกี่เอว ต฾องกําหนดรูปแบบก฽อนการทอ นําเส฾นด฾ายที่จะใช฾มาย฾อมสี ตามต฾องการ เมื่อได฾เส฾นด฾ายที่ย฾อมสีเรียบร฾อยแล฾ว จึงนําเส฾นด฾ายมาม฾วนเป็นไจและโว฾นเส฾นด฾ายตามความยาว ของผ฾าทอที่ต฾องการทอ เมื่อได฾เส฾นด฾ายตามต฾องการแล฾ว การทอจะใช฾กี่เอวทอ ดังนั้นการทอผ฾าแต฽ละครั้งจึงต฾อง ประมาณความยาวผ฾าให฾ได฾ขนาดที่จะนํามาเย็บ แล฾วสวมได฾พอดีตัว โดยชาวกะเหรี่ยงไม฽มีเครื่องมือที่ใช฾เป็น มาตรฐาน ในการวัดจึงต฾องใช฾วิธีกะประมาณ โดยอาศัยความเคยชิน ซึ่งการประมาณความยาวขนาดของผ฾าที่จะทอ แต฽ละครั้ง ผู฾ทอจะยึดรูปร฽างของตนเป็นมาตรฐาน ส฽วนการออกแบบลวดลายขึ้นอยู฽กับผู฾ทอที่จะออกแบบ ลวดลาย และสามารถปรับลวดลายได฾ตามความต฾องการ เช฽น การนําลูกเดือยมาตกแต฽งเป็นรูปดอกไม฾ หรือปัก เพื่อเพิ่มความสวยงามให฾แก฽ผลิตภัณฑแสําหรับการประดิษฐแลวดลาย ชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง มีลวดลายที่นิยม สําหรับการทอผ฾ากะเหรี่ยง ๓ ประเภท คือ การทอธรรมดา หรือทอลายขัด ลายขิด และลายจก รูปฝูายดิบ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๘ รูปฝูายย฾อมโดยสีธรรมชาติ ๖.๕ การทอผ้า มีขั้นตอนดังต่อไปนี้ (๑) การขึ้นเครื่องทอ เป็นการนําเส฾นด฾ายมาเรียงกันอย฽างมีระเบียบตามแนวนอนขนานไป กับไม฾ขึ้น เรียงลําดับไว฾ดังนี้ เริ่มต฾นคล฾องด฾ายลงที่หลักที่ ๑ สาวเส฾นด฾ายผ฽านหลักที่ ๒,๓,๔,๕,๖,๗ นําไปคล฾องที่ หลักที่ ๘ และสาวมาคล฾องที่หลักที่ ๑ จากนั้นดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงเสมอกัน นํามาพันรอบหลักที่ ๒ ดึงด฾าย ให฾ตึงเสมอกันพาดผ฽านด฾านหน฾าของไม฾หลักที่ ๓ ถึงไม฾หลักที่ ๔ เป็นจุดแยกด฾าย โดยใช฾ด฾ายสีขาวอีกกลุ฽มหนึ่งเป็น เส฾นด฾ายตะกอสอดเข฾าไประหว฽างเส฾นด฾าย เป็น ๒ ส฽วนเท฽า ๆ กัน ส฽วนที่ไม฽ได฾คล฾องกับตะกอแยกเส฾นด฾ายผ฽านหลัง หลักที่ ๔ และส฽วนที่คล฾องตะกอ ดึงเส฾นด฾ายผ฽านด฾านหน฾าหลักที่ ๔ รวบด฾ายทั้งสองส฽วนเข฾าด฾วยกันให฾ตึง พาดผ฽าน หลักที่ ๕,๖ พันอ฾อมหลักที่ ๗ จากนั้นดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงพร฾อมอ฾อมหลักที่ ๘ และสาวให฾ตึง ดึงกลับมาเริ่มต฾นที่ หลักที่ ๑ ใหม฽ สอดไม฾ทั้งหมดออกจากเครื่องทอ และนําไม฾ไบ฽ ๑ อัน สอดเข฾าไปแทนไม฾ใส฽ตะกอที่ ๑ นําไม฾ไบ฽ ๒ อัน เข฾าสอดเปลี่ยนไม฾ใส฽ตะกอที่ ๒ และไม฾ใส฽ตะกอที่ ๓ ซึ่งต฾องใช฾ช฽วยแยกด฾ายเวลาทอแกะดอก ส฽วนไม฾ไบ฽ที่ ๒ ใส฽กระบอกไม฾ไผ฽แทน ๑ อัน หลังจากนําด฾านขึ้นเครื่องทอเสร็จ จะเป็นการเรียงด฾าย และการกรอด฾ายขวาง โดยการทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยงจะไม฽มีกระสวย จึงต฾องใช฾ด฾ายพันไม฾ขนาดยาวประมาณ ๑ ฟุต เส฾นผ฽าศูนยแกลาง ประมาณ ๑ เซนติเมตร โดยมือซ฾ายจับปลายไม฾ ด฾านหนึ่งวางทาบกับหน฾าขาขวา ใช฾มือขวาปั่นฝูายเข฾าหาตัว โดยให฾ด฾ายผ฽านเข฾ามาระหว฽างนิ้วชี้กับนิ้วกลางของ มือซ฾าย ทําเช฽นนี้จนด฾ายในไม฾มีมากพอควรแล฾ว จึงกรอใส฽ไม฾อันใหม฽ (๒) การทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยง มี ๒ ชนิด การทอธรรมดาหรือทอลายขัด คือการสอดด฾ายขวาง เข฾าไประหว฽างด฾ายยืน ซึ่งแยกสลับกันขึ้น ๑ ลง ๑ หรือขึ้น ๒ ลง ๒ ตามจํานวนเส฾นด฾ายที่เรียงเมื่อขึ้นเครื่องทอผ฾า ที่ได฾เนื้อผ฾าจะเรียบ สม่ําเสมอ และเป็นสีเดียวกันตลอดผืน ใช฾สําหรับเย็บชุดเด็กหญิงกะเหรี่ยง และเย็บกางเกง ผู฾ชายเท฽านั้น โดยปกติด฾ายยืน และด฾ายขวางที่ใช฾ในการทอ แบบธรรมดาจะมีจํานวนเท฽ากัน ยกเว฾นกรณีที่ใช฾ด฾าย ต฽างชนิดกัน เช฽น ด฾ายยืนเป็นด฾ายสําเร็จรูปซึ่งเส฾นเล็ก และด฾ายขวางพื้นเมือง มีขนาดเส฾นใหญ฽ ต฾องใช฾ด฾านยืน จํานวนมากกว฽าด฾ายขวาง การทอเป็นลวดลาย ผ฾าที่กะเหรี่ยงทอใช฾ส฽วนใหญ฽จะมีลวดลายประกอบ ทั้งนี้ขึ้นอยู฽กับ การใช฾ประโยชนแ และความนิยม เช฽น ชุดหญิงสาวจะมีลายขวางบริเวณเหนืออก ผ฾าถุงของหญิงแต฽งงานแล฾วจะทอ ลวดลาย บริเวณไหล฽อย฽างสวยงาม เป็นต฾น การทอเป็นลวดลายจะเป็นที่นิยมในกลุ฽มผู฾หญิงมากกว฽า (๓) การประดิษฐแลวดลายในผืนผ฾าขณะทอ ซึ่งลักษณะลวดลายในเนื้อผ฾าจะปรากฏ เป็นเส฾นนูน ตามแนวตั้ง หรือแนวนอนก็ได฾ หากเป็นลายนูนตามแนวตั้ง การกําหนดลายจะทําพร฾อมกับการเรียงด฾าย คือใช฾จํานวนด฾ายเพิ่มขึ้นกว฽าปกติในบริเวณที่ที่ต฾องการ ให฾เป็นลายนูน ส฽วนด฾ายขวางใช฾จํานวนเท฽าปกติ การทอวิธีนี้ นิยมใช฾ทอเสื้อผู฾ชายสูงอายุของเผ฽ากะเหรี่ยง ลวดลายสลับสีเป็นการทอแบบธรรมดา คือใช฾ด฾ายยืนและด฾ายขวาง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๗๙ จํานวนเท฽าปกติแต฽แทรกด฾ายสี ต฽าง ๆ สลับเข฾าไป ขณะเรียงด฾ายยืนหรือเมื่อสอดด฾ายขวาง เช฽น การทอผ฾าห฽ม ย฽าม และผ฾าถุงของหญิงที่แต฽งงานแล฾ว ลวดลายผ฾าถุงในบางท฾องถิ่นจะมีลักษณะพิเศษกว฽าการทอลายสลับสีธรรมดา คือ จะใช฾ด฾ายย฾อม มัดหมี่ หรือย฾อมแบบลายน้ําไหลเป็นด฾ายยืน บางครั้งกะเหรี่ยงจะทอลวดลาย สลับสีเป็นลายนูน ในเนื้อผ฾า เช฽น บริเวณเหนืออกของชุดเด็กหญิงกะเหรี่ยง ลายจก เป็นการทอลวดลายโดยการสอดด฾ายสลับ ซึ่งไม฽ใช฽ด฾ายเส฾นเดียวกับด฾ายขวางเข฾าไปเป็น บางส฽วนในเนื้อผ฾าตามลวดลาย และสีในตําแหน฽งที่ต฾องการ การยกด฾ายยืน จะไม฽เป็นไปตามการยกตะกอ แต฽ผู฾ทอจะใช฾นิ้วมือ หรือขนเม฽นช฽วยสอดยกด฾ายขึ้นตามจํานวนที่กะไว฾และสอดด฾าย สีที่ต฾องการเข฾าไป ระหว฽างด฾ายยืนนั้น ฉะนั้นลวดลายที่ปรากฏบนผืนผ฾าทั้งผืนอาจไม฽เหมือนกันก็ได฾ ส฽วนลายขิด คือการทอผ฾าโดยให฾ลวดลายที่ปรากฏเหมือนกันทั้งผืน ลักษณะลายแบบยกดอกในตัว โดยกําหนดสีตามด฾ายยืน การแยกด฾ายยืนใช฾วิธีนับเส฾นเป็นช฽วง ๆ และสอดไม฾เข฾าไปเป็นตัวนําไม฾จะช฽วยแยกด฾าย ให฾ช฽องระหว฽างด฾ายยืนกว฾าง เพื่อความสะดวกในการสอดด฾ายขวาง ชาวกะเหรี่ยงนิยมทอผ฾าลายขิดเพื่อเย็บเป็นผ฾าถุงสําหรับหญิงที่แต฽งงานแล฾ว โดยปกติการปักลูกเดือยประดับชายเสื้อผู฾หญิง จะใช฾วิธีปักหลังจากการเย็บผ฾าประกอบเข฾าไป พร฾อมกันในขณะทอผ฾า โดยร฾อยลูกเดือยเข฾ากับเส฾นด฾ายขวางระหว฽างด฾ายยืน โดยให฾ลูกเดือยลอยตัวอยู฽บนผืนผ฾า เมื่อประกอบเป็นลวดลายแล฾วจึงปักทับด฾ายสลับสีลงในช฽องระหว฽างลูกเดือยเหล฽านั้น เป็นการทําลวดลายบนผืนผ฾า ให฾สวยงาม หลังจากเย็บเป็นเครื่องนุ฽งห฽มแล฾ว ส฽วนใหญ฽ชาวกะเหรี่ยงจะนิยมปักประดิษฐแลวดลายบนเสื้อผู฾หญิง ที่แต฽งงานแล฾ว ลักษณะการประดับประดาจะใช฾ด฾ายหลากสีปักสลับลูกเดือย รูปการทอผ฾ากี่เอว รูปลวดลายผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง รูปผลงานและรางวัลผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๐ ส่วนที่ ๒ คุณค่าและบทบาทของวิถีชุมชนที่มีต่อมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. คุณค่าของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่ส าคัญ การทอผ฾ากี่เอวของชาวกะเหรี่ยงเป็นภูมิปัญญาที่สั่งสมและถูกถ฽ายทอดสั่งสอนมาจากบรรพบุรุษ สืบต฽อกันมาหลายชั่วอายุคน โดยได฾รับการถ฽ายทอดความรู฾ทักษะฝีมือการทอผ฾ามาจากผู฾เป็นแม฽ตั้งแต฽ยังเป็น เด็กหญิงในวัยประมาณ ๑๐ ปีการมีความภาคภูมิใจต฽อบรรพบุรุษ ที่ได฾สอนวิธีการทอผ฾า โดยไม฽ต฾องใช฾เทคโนโลยี เข฾ามาช฽วย ภาคภูมิใจในลวดลายผ฾าที่บรรพบุรุษได฾คิดค฾นไว฾ให฾ อยากรักษา ดํารงวัฒนธรรม ลวดลายแบบดั้งเดิมไว฾ แต฽รูปทรงสามารถเปลี่ยนแปลงได฾ ซึ่งขั้นตอนกว฽าจะได฾มาเป็นผ฾าหนึ่งผืน ต฾องผ฽านกระบวนการอันประณีต มากมายตั้งแต฽การเก็บฝูายจนผ฽านขั้นตอนต฽าง ๆ มาเป็นเส฾นฝูาย การย฾อมสี และนํามาใส฽เครื่องม฾วนฝูายออกมา ให฾เรียงเป็นเส฾นๆ จากนั้นนําไปเรียงเส฾นฝูายบนเครื่องตั้งฝูายเพื่อเตรียมไปทอเป็นผืนในขั้นตอนต฽อไป เมื่อทอ เสร็จแล฾วก็นํามาเย็บต฽อเป็นผืนตามแต฽การใช฾งาน และประดับตกแต฽งอย฽างสวยงาม ดังนั้นการทอผ฾ากี่เอว ถือเป็น มรดกภูมิปัญญาของชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽างที่แสดงให฾เห็นถึงอัตลักษณแในภูมิปัญญาการทอผ฾ากี่เอว รวมไปถึง เอกลักษณแการในการแต฽งกาย ซึ่งบ฾านแม฽ฮ฽าง เป็นชุมชนหนึ่งที่ยังคงอนุรักษแและสืบสานวัฒนธรรมการทอผ฾ากี่เอว แบบดั้งเดิมของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยง อันดํารงไว฾ซึ่งคุณค฽าทางมรดกภูมิปัญญาท฾องถิ่นต฽อไป ๒. บทบาทของชุมชนที่มีต่อมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม บ฾านแม฽ฮ฽าง หมู฽ที่ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง มีความจําเป็นอย฽างยิ่งที่จะต฾องมีการอนุรักษแ ภูมิปัญญาผ฾าทอกะเหรี่ยงและหาทางปูองกันมิให฾เสื่อมสูญ เพราะผ฾าทอกะเหรี่ยงมีคุณค฽าในวัฒนธรรมประเพณี มีคุณค฽า ความงามที่แสดงลักษณะเฉพาะท฾องถิ่น มีภูมิปัญญาการสร฾างสรรคแและมีคุณค฽าในทางเศรษฐกิจที่จะส฽งเสริมการสร฾าง อาชีพในท฾องถิ่น ส฽งเสริมให฾พัฒนาเป็นอาชีพเพื่อสร฾างรายได฾ และการส฽งเสริมให฾เกิดการสืบทอดความรู฾ให฾อยู฽กับชุมชน จึงนับว฽าเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ควรรักษาไว฾และให฾คงอยู฽กับลูกหลานชาวกะเหรี่ยงต฽อไป ปัจจุบันจึงได฾มีการอนุรักษแ วัฒนธรรมที่ดีงามเหล฽านี้ และเผยแพร฽ให฾แก฽ลูกหลาน และบุคคลภายนอก เพื่อไม฽ให฾สูญหายจนเกิดการรวมกลุ฽มผ฾าทอ กะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง ได฾มีการจัดตั้งกลุ฽มทอผ฾าขึ้นมา ในวันที่ ๑๕ มีนาคม ๒๕๔๘ ปัจจุบันมีจํานวนสมาชิกทั้งหมด ๑๕ คน เพื่อส฽งเสริมอาชีพของชาวบ฾าน ในชุมชน อีกทั้งเพื่อสืบสาน ถ฽ายทอด ภูมิปัญญาที่เป็นอัตลักษณแของชาติพันธุแกะเหรี่ยงเอาไว฾ ส่วนที่ ๓ มาตรการในการส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. โครงการ กิจกรรมที่มีการด าเนินงานของรายการมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม การอนุรักษแ ฟื้นฟู องคแการบริหารส฽วนตําบลนาแก พัฒนาชุมชนอําเภองาวและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนา ราษฎรบนพื้นที่สูงฯ เข฾ามาส฽งเสริม สร฾างโครงการ เพื่ออนุรักษแและฟื้นฟูผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง รวมไปถึง เพื่อพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน การสืบสานและถ฽ายทอด องคแการบริหารส฽วนตําบลนาแก พัฒนาชุมชนอําเภองาวและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนา ราษฎรบนพื้นที่สูงฯ เข฾ามาส฽งเสริม สร฾างโครงการ จัดกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู฾เชิงบูรณาการ เพื่อพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชนและเพื่อสืบสาน ถ฽ายทอดองคแความรู฾ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๑ การพัฒนาต฽อยอดมรดกภูมิปัญญา องคแการบริหารส฽วนตําบลนาแก พัฒนาชุมชนอําเภองาวและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนาราษฎร บนพื้นที่สูงฯ เข฾ามาส฽งเสริม สร฾างโครงการ เพื่อพัฒนาต฽อยอด รวมไปถึงการพัฒนาสินค฾ารูปแบบต฽าง ๆ ที่นําลวดลาย ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยงไปต฽อยอด เพื่อสร฾างมูลค฽าของชิ้นงาน ตลอดจนเพื่อพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน ๒. มาตรการส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมอื่น ๆ ที่คาดว่าจะด าเนินการ ในอนาคต การจัดตั้งเป็นศูนยแการเรียนรู฾ “ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง” เพื่อให฾เป็นที่ศึกษาเรียนรู฾ เป็นแหล฽งรวมช฽างฝีมือในการทอผ฾า และนําเสนอผลงาน สินค฾า ของผ฾าทอกี่เอวบ฾านโปุงน้ําร฾อน เพื่อให฾นักท฽องเที่ยว ได฾เข฾ามาเที่ยวชม ทั้งวิถีการทอ การย฾อมสี และการจับจ฽ายซื้อสินค฾าของกลุ฽มทอผ฾า รวมไปถึงการ พัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน การพัฒนาสินค฾าให฾มีความทันสมัย ตามความต฾องการของตลาด ส่วนที่ ๔ สถานภาพปัจจุบัน ๑. สถานะการคงอยู่ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม มีการปฏิบัติอย฽างแพร฽หลาย เสี่ยงต฽อการสูญหายต฾องได฾รับการส฽งเสริมและรักษาอย฽างเร฽งด฽วน ไม฽มีการปฏิบัติอยู฽แล฾วแต฽มีความสําคัญต฽อวิถีชุมชนที่ต฾องได฾รับการฟื้นฟู ๒. สถานภาพปัจจุบันของการถ่ายทอดความรู้และปัจจัยคุกคาม สภาวการณแปัจจุบัน ผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽างได฾รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงทางสังคม และวัฒนธรรม คือ การขาดแคลนช฽างทอผ฾ากะเหรี่ยงรุ฽นใหม฽ เพราะผู฾ทอส฽วนใหญ฽มักจะเป็นสตรี สูงอายุ เริ่มมีจํานวนลดน฾อยลง ทําให฾ขาดช฽วงการสืบทอดความรู฾ การหมดความนิยมในการใช฾ และ กลายเป็นแค฽สัญลักษณแของคนกะเหรี่ยง การขาดความต฽อเนื่องและขาดความริเริ่มสร฾างสรรคแใน การพัฒนาผ฾าทอ จากเหตุผลดังกล฽าวข฾างต฾น จึงมีความจําเป็นอย฽างยิ่งที่จะต฾องมีการอนุรักษแภูมิปัญญา ผ฾าทอกะเหรี่ยงและหาทางปูองกันมิให฾เสื่อมสูญ เพราะผ฾าทอกะเหรี่ยงมีคุณค฽าในวัฒนธรรมประเพณีมี คุณค฽าความงามที่แสดงลักษณะเฉพาะท฾องถิ่น ๓. รายชื่อผู้สืบทอดหลัก รายชื่อบุคคล/หัวหน้าคณะ/ กลุ่ม/สมาคม/ชุมชน อายุ/อาชีพ องค์ความรู้ด้านที่ได้รับ การสืบทอด/จ านวนปีที่ สืบทอดปฏิบัติ สถานที่ติดต่อ/โทรศัพท์ นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร บ฾านแม฽ฮ฽าง ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๑๘ หมู฽ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง นางประไพ สิราซาง บ฾านแม฽ฮ฽าง ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๑๐/๔ หมู฽ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง นางวิลัย ปิ่นเงิน บ฾านแม฽ฮ฽าง ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๑๓/๑ หมู฽ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง นางปรานอม ศิราไพบูลยแพร บ฾านแม฽ฮ฽าง ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๑๘/๔ หมู฽ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง นางอัมพร แก฾วชมภู บ฾านแม฽ฮ฽าง ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๑๔/๖ หมู฽ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง นางจันทรแศรี ศักดา บ฾านแม฽ฮ฽าง ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๒๒/๕ หมู฽ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๒ ส่วนที่ ๕ การยินยอมของชุมชนในการจัดท ารายการเบื้องต้นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ชื่อ-สกุล นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร สถานภาพที่เกี่ยวข้องกับมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ประธานกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง ขอรับรองข้อมูลตามเอกสารค าขอเสนอฯ และยินยอมให้เปิดเผยข้อมูลและน าไปใช้ประโยชน์ต่อไป ลงชื่อ นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร วันที่ ๓๐ เดือน ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔ ส่วนที่ ๖ ภาคผนวก ๑. บุคคลอ้างอิง นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร ประธานกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง ที่อยู฽ ๑๘ หมู฽ ๔ ตําบลนาแก อําเภองาว จังหวัดลําปาง เบอรแโทร ๐๖ ๑๕๖๒ ๗๕๐๔ ๒. รูปภาพ พร้อมค าอธิบายใต้ภาพ จ านวน ๑๐ ภาพ รหัสภาพ ภาพ ค าอธิบาย วัน เดือน ปี ที่ ถ่าย ผู้ถ่ายภาพ ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๑ ลงพื้นที่จัดเก็บ ข฾อมูลผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๒ ลงพื้นที่จัดเก็บ ข฾อมูลผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๓ ลวดลายผ฾าทอกี่ เอวกะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๔ ลวดลายผ฾าทอกี่ เอวกะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๓ รหัสภาพ ภาพ ค าอธิบาย วัน เดือน ปี ที่ ถ่าย ผู้ถ่ายภาพ ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๕ ลวดลายผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๖ การทอผ฾ากี่เอว กะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๗ อุปกรณแการทอ ผ฾ากี่เอวกะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๘ ฝู า ย ย฾ อ ม สี ธรรมชาติ ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๙ กี่เอวกะเหรี่ยง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๑๐ ผลิตภัณฑแผ฾าทอ กะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง ๒๕ กันยายน ๒๕๖๔ เฉลิมชนมแ บุตรจุมปา มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๔ ๓. ข้อมูลภาพถ่าย ข้อมูลภาพเคลื่อนไหว หรือข้อมูลเสียง ข฾อมูลภาพถ฽าย ได฾แก฽ ภาพถ฽าย จํานวน ๑๐ ภาพ ข฾อมูลภาพเคลื่อนไหว ได฾แก฽ ข฾อมูลเสียง ได฾แก฽ ๔. ข้อมูลผู้เสนอ ชื่อ-สกุล นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร หน฽วยงาน กลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง เลขที่ ……๑๘……..หมู฽ ..…๔….. ซอย .........-.......... ถนน ..........-........ แขวง/ตําบล ...นาแก….. เขต/อําเภอ........งาว.................. จังหวัด ....ลําปาง.....รหัสไปรษณียแ .........๕๒๑๑๐........ โทรศัพทแ .......-........ โทรสาร ............. มือถือ ๐๖ ๑๕๖๒ ๗๕๐๔ ๕. ข้อมูลผู้ประสานงาน ชื่อ-สกุล นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร โทรศัพทแ ..........-........ โทรสาร ...........-....... มือถือ ๐๖ ๑๕๖๒ ๗๕๐๔ อีเมลแ .............-.................. มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๕ ๓.๓ ผ้าทอกะเหรี่ยงโดยใช้กี่เอว บ้านแม่หมีใน ต าบลหัวเมือง อ าเภอเมืองปาน จังหวัดล าปาง ส่วนที่ ๑ ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. ชื่อรายการ ผ฾าทอกะเหรี่ยงโดยใช฾กี่เอว ๒. ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม วรรณกรรมพื้นบ฾านและภาษา ศิลปะการแสดง แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และงานเทศกาล ความรู฾และการปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล งานช฽างฝีมือดั้งเดิม การละเล฽นพื้นบ฾าน กีฬาพื้นบ฾านและศิลปะการต฽อสู฾ปูองกันตัว ๓. พื้นที่ปฏิบัติ บ฾านแม฽หมีใน หมู฽ที่ ๖ ตําบลหัวเมือง อําเภอเมืองปาน จังหวัดลําปาง ตั้งอยู฽ห฽างจากตัวจังหวัดลําปาง ไปทางทิศเหนือประมาณ ๑๒๐ กิโลเมตร และอยู฽ห฽างจากตัวอําเภอเมืองปานประมาณ ๔๕ กิโลเมตร สูงจาก ระดับน้ําทะเลประมาณ ๗๐๐ เมตร ซึ่งบ฾านแม฽หมีในมีทั้งหมด ๓ หย฽อมบ฾าน คือ หย฽อมบ฾านแม฽หมีใน หย฽อมบ฾าน แม฽หมีนอก และหย฽อมบ฾านจกปก โดยมีลําน้ําหลักที่สําคัญของหมู฽บ฾าน ๔ ลําน้ํา คือ ลําน้ําแม฽หมี ลําน้ําห฾วยปุา คา ลําน้ําห฾วยก฾อม และลําน้ําห฾วยแม฽หมีน฾อย มีน้ําไหลตลอดปี บ฾านแม฽หมีในมีประชากรประมาณ ๑๑๘ คน ครัวเรือนประมาณ ๒๐ ครัวเรือน กลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมีในเข฾ามาตั้งถิ่นฐานนานประมาณ ๑๕๗ ปี ลักษณะการตั้งบ฾านเรือนอยู฽รวมกันเป็นกลุ฽ม มีภูเขาล฾อมรอบและลําห฾วยไหลผ฽าน ชาวบ฾านส฽วนใหญ฽ประกอบ อาชีพเกษตรกรรมอยู฽ในหมู฽บ฾านมากกว฽าออกไปทํางานนอกหมู฽บ฾าน ชาวบ฾านยังคงยึดถือความเชื่อประเพณีและ วัฒนธรรมดั้งเดิมอย฽างเคร฽งครัด เยาวชนในหมู฽บ฾านส฽วนใหญ฽เรียนที่ศูนยแการเรียนชุมชนชาวไทยภูเขาแม฽ฟูาหลวง บ฾านแม฽หมีใน ซึ่งเปิดสอนวันจันทรแถึงศุกรแ โดยครูอาสาสมัคร ไม฽มีการปิดภาคเรียน แต฽จะพักการเรียนช฽วงสิ้นเดือน ถึงต฾นเดือน วิชาหลักที่สอนคือภาษาไทยและคณิตศาสตรแ ศึกษาจบได฾วุฒิการศึกษาระดับประถมศึกษาปีที่ ๖ ซึ่งมีการศึกษาต฽อในระดับมัธยมหลายสถาบันโดยกรมประชาสงเคราะหแและมูลนิธิการศึกษาเพื่อชีวิตและสังคม ให฾การสนับสนุนทุนการศึกษา ด฾านประวัติการตั้งหมู฽บ฾านแม฽หมีในเล฽ากันว฽ากะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมีในอพยพมาจากบ฾านเมืองคอน อําเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม฽ เมื่อประมาณ ๔๓๓ ปี หรือประมาณปี พ.ศ.๒๓๘๓ โดยการนําของ นายพะตือ ยาง เข฾ามาตั้งถิ่นฐานบ฾านเรือนอยู฽บริเวณที่ราบในหุบเขาริมลําห฾วยแม฽หมี เพื่อหาที่ดินทํากินแห฽งใหม฽ในบริเวณริมห฾วย แม฽หมี ทางทิศใต฾ของที่ตั้งหมู฽บ฾านปัจจุบัน เรียกว฽า บ฾านเกอแนโป หลังจากนั้นได฾ย฾ายหมู฽บ฾านไปอยู฽บริเวณลําห฾วย แม฽หมีและแม฽ตเอม ต฽อมามีชาวกะเหรี่ยงจากตําบลแจ฾ซ฾อน อําเภอเมืองปาน จังหวัดลําปาง และเวียงปุาเปูา จังหวัดเชียงราย ได฾อพยพเข฾ามาอยู฽ด฾วย ซึ่งการย฾ายที่ตั้งหมู฽บ฾านแต฽ละครั้งมีสาเหตุต฽างกัน เช฽น ผู฾นําเสียชีวิต เกิดโรคระบาด เกิดความขัดแย฾งในหมู฽บ฾าน และย฾ายเพื่อให฾อยู฽ใกล฾พื้นที่ทํากิน จนกระทั่งมีการแยกกลุ฽มบ฾าน ออกเป็น ๒ กลุ฽มใหญ฽ คือ กลุ฽มบ฾านแม฽หมี และกลุ฽มบ฾านแม฽ตเอม ทั้งนี้ในกลุ฽มบ฾านแม฽หมีได฾แบ฽งออกเป็น ๒ หย฽อม มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๖ คือ บ฾านแม฽หมีในและบ฾านแม฽หมีนอก ต฽อมาปี พ.ศ. ๒๕๒๐ นายโคโล฽ ยาง ผู฾นําในขณะนั้น ได฾แยกหมู฽บ฾านแม฽หมี มาตั้งในพื้นที่ปัจจุบัน โดยการจัดระเบียบหมู฽บ฾าน ประกอบด฾วยผู฾ใหญ฽บ฾าน ซึ่งเป็นคนพื้นราบบ฾านทุ฽งยาง และคณะกรรมการหมู฽บ฾าน ๙ คน กรรมการที่ปรึกษา ๓ คน กรรมการตรวจปุา ๖ คน กรรมการการศึกษา ๕ คน ทั้งนี้การแต฽งตั้งคณะกรรมการหมู฽บ฾านมาจากความเห็นร฽วมของชาวบ฾าน นอกจากผู฾นําที่รัฐแต฽งตั้งแล฾วบ฾านแม฽หมีใน ยังมีผู฾นําดั้งเดิมซึ่งเรียกว฽า “ญี่โข฽” ด฾วย ผู฾นําทั้งสองกลุ฽มแบ฽งบทบาทหน฾าที่กัน คือ คณะกรรมการหมู฽บ฾านดูแล การติดต฽อประสานงานกับหน฽วยงานนอกชุมชน ส฽วนญี่โข฽และผู฾อาวุโสของหมู฽บ฾านดูแลเรื่องที่เกี่ยวข฾องกับ ประเพณีวัฒนธรรมในชุมชน ๔. สาระส าคัญของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมโดยสังเขป อาชีพส฽วนใหญ฽ของชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมีใน จะประกอบอาชีพเกษตรกร โดยการปลูกข฾าว ทําไร฽หมุนเวียน ทําสวน และปลูกผักสวนครัวแซมในไร฽ บางครอบครัวก็ปลูกกาแฟตามแนวรั้ว นําเมล็ดไปขาย นอกจากเพาะปลูกแล฾ว ยังเก็บของปุา เช฽น น้ําผึ้ง หน฽อไม฾ เห็ด ชาวบ฾านบางคนก็มีรายได฾จํานวนมากจากการขาย สัตวแเลี้ยง นอกจากนั้น ผู฾หญิงในหมู฽บ฾านยังมีรายได฾จากการทอผ฾า โดยรวมตัวกันเป็น “กลุ฽มสตรีทอผ฾าย฾อมสี ธรรมชาติ” ซึ่งได฾รับการส฽งเสริมสนับสนุนจากมูลนิธิการศึกษาเพื่อชีวิตและสังคม และการออมทรัพยแ บ฾านแม฽หมีใน มีกลุ฽มออมทรัพยแซึ่งเพิ่งก฽อตั้งเมื่อ พ.ศ. ๒๕๔๒ โดยเริ่มจากเจ฾าหน฾าที่โครงการพัฒนาชุมชนชาวเขา มูลนิธิ การศึกษาเพื่อชีวิตและสังคม แนะนําให฾กลุ฽มสตรีทอผ฾าย฾อมสีธรรมชาติรู฾จักการออมโดยเชื่อมโยงกับกลุ฽มการผลิต คือกลุ฽มทอผ฾า มีการจัดการระบบผลประโยชนแและสวัสดิการจากกองทุน ๕. ประวัติความเป็นมา การแต฽งกายชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมียังคงมีลักษณะดั้งเดิมโดยเฉพาะกลุ฽มประชากร ตั้งแต฽อายุ ๓๐ ปีขึ้นไป ผู฾ชายโสดหรือแต฽งงานแล฾วจะใส฽เสื้อทอผ฾าฝูายทรงกระบอก คอวี แขนสั้น สีแดง หรือสีชมพู เรียกว฽า เชควอ สวมกางเกงทรงใดก็ได฾ ขณะที่ผู฾หญิง ถ฾าเป็นสาววัยรุ฽นเวลาปรกติจะแต฽งตัว แบบทั่วไปตามสมัยนิยม แต฽จะมีชุดประจําเผ฽าสําหรับใส฽ออกงานสําคัญเรียกว฽า เชวา ทั้งนี้หญิงสาวโสด ห฾ามสวมเสื้อผ฾าสีดํา ดังนั้นจึงมีการทอเชวาสีชมพูและสีม฽วงไว฾สวมใส฽ด฾วย สําหรับหญิงแต฽งงานแล฾วจะใส฽เสื้อผ฾า สมัยนิยมสลับกับชุดประจําเผ฽าที่เรียกว฽า เชซู ประดับด฾วยลูกเดือยปักมือ สวมผ฾าถุงสีแดงหรือสีชมพู ปัจจุบันผู฾ชายนิยมแต฽งตัวเหมือนคนพื้นราบมากขึ้น เนื่องจากมีความสะดวกในการทํางาน สําหรับเสื้อผ฾าหญิงสาว จะทอกันเอง แต฽สําหรับครอบครัวที่นับถือศาสนาคริสตแมักจะไม฽ปักลูกเดือย แต฽ใช฾เป็นการทอเป็นลายต฽าง ๆ แทน การแต฽งกายของหญิง-ชาย บ฾านหมีใน มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๗ สําหรับความเป็นมาของกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมี ยังคงสืบทอดผ฽านลูกหลาน โดยเฉพาะ การทอผ฾า ผู฾หญิงชาวกะเหรี่ยงในหมู฽บ฾าน ได฾มีการจัดตั้งกลุ฽มทอผ฾าขึ้นมา ในวันที่ ๑๕ มีนาคม ๒๕๔๘ ซึ่งใน ชีวิตประจําวัน มีการทอผ฾าใช฾กันอยู฽แล฾ว นอกจากนั้นกลุ฽มทอผ฾า ยังเป็นศูนยแข฾อมูลและจําหน฽ายผลิตภัณฑแจาก ฝีมือของสมาชิกในกลุ฽ม ซึ่งลวดลายผ฾าทอยังคงแบบลวดลายของชนเผ฽า และเริ่มมีการประยุกตแออกแบบลวดลายใหม฽ แต฽ยังคงลวดลายเดิมไว฾เป็นฐานอยู฽ แกนนําในการจัดตั้งกลุ฽ม คือ นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร เป็นผู฾ที่ริเริ่ม ในการชักชวนสตรีในหมู฽บ฾านที่มีความสนใจมีความสามารถ และมีความพร฾อมในการร฽วมมือกันสืบทอดภูมิปัญญา ท฾องถิ่น และสร฾างรายได฾เสริมให฾แก฽ครอบครัว นอกจากเป็นการเพิ่มรายได฾ ให฾แก฽ ครอบครัวของสมาชิกในหมู฽บ฾านแล฾ว ยังเป็นการเปิดโอกาสให฾ผู฾ที่สนใจได฾เข฾ามาศึกษา หาความรู฾ และเป็นการสืบทอดศิลปะการทอผ฾ากะเหรี่ยงให฾คงอยู฽ ๖. ลักษณะเฉพาะที่แสดงถึงอัตลักษณ์ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๖.๑ ประเภทงาน ช฽างฝีมือดั้งเดิม ๖.๒ ลักษณะพิเศษ ลักษณะจุดเด฽นของผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมีนั้น เป็นผ฾าฝูายที่มีลวดลายเป็นเอกลักษณแ เฉพาะตัว มีลายดั้งเดิม และลายที่มีการปรับปรุง ประยุกตแเป็นลายใหม฽ โดยใช฾ฐานลายเก฽ามาปรับ ทําให฾เกิด ความสวยงามและทันสมัยมากขึ้น จากวิถีชีวิตที่เรียบง฽าย ผูกพันกับปุา ทําให฾ชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมี ยังคงมี วิถีชีวิตดั้งเดิม โดยเฉพาะการนําเอาทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งเปลือกไม฾ ใบไม฾ ผลไม฾ มาย฾อมสีผ฾า ไม฽ว฽าจะเป็น เปลือกประดู฽ ให฾สีน้ําตาลอ฽อน ลูกสะหมอให฾สีเทาเข฾ม สีน้ําเงินจากใบห฾อม โดยนําวัสดุจากธรรมชาติมาใช฾ในการ ย฾อมสี และในปัจจุบันมีการประยุกตแผลิตภัณฑแบางชิ้น โดยมีการใช฾สีสังเคราะหแมาเพิ่มเติม เพื่อเพิ่มสีสันให฾แก฽เนื้อผ฾า ขั้นตอนกว฽าจะได฾มาเป็นผ฾าหนึ่งผืน ต฾องผ฽านกระบวนการอันประณีตมากมาย ตั้งแต฽การเก็บ ฝูายจนผ฽านขั้นตอนต฽าง ๆ มาเป็นเส฾นฝูาย การย฾อมสี และนํามาใส฽เครื่องม฾วนฝูายออกมาให฾เรียงเป็นเส฾นๆ จากนั้นนําไปเรียงเส฾นฝูายบนเครื่องตั้งฝูายเพื่อเตรียมไปทอเป็นผืนในขึ้นตอนต฽อไป เมื่อทอเสร็จแล฾วก็นํามาเย็บ ต฽อเป็นผืนตามแต฽การใช฾งาน และประดับตกแต฽งอย฽างสวยงาม ผ฾าทอกะเหรี่ยง มีลักษณะเป็นผ฾าทอหน฾าแคบ ที่ใช฾เครื่องมือทอแบบห฾างหลัง หรือที่เรียกกันว฽า 'กี่เอว' ผ฾าที่ทอจะถูกกําหนดตามความต฾องการใช฾งาน ตั้งแต฽เริ่มต฾นทอ เช฽น ผ฾าทอสําหรับเสื้อ ผ฾าทอสําหรับผ฾าซิ่น ผ฾าทอสําหรับผ฾าโพกศรีษะ หรือผ฾าทอสําหรับ ทําเป็นย฽าม ศิลปะลวดลายบนผืนผ฾าของชนเผ฽ากะเหรี่ยง มีเอกลักษณแโดดเด฽นที่แสดงถึงตัวตนของชนเผ฽า กะเหรี่ยงที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ ลวดลายต฽าง ๆ มักเกิดจากการสังเกต การใช฾จินตนาการนําเอาลักษณะเด฽น จากสิ่งที่พบเห็นในธรรมชาติและสิ่งแวดล฾อมรอบตัว ทั้งพืชพรรณ ดอกไม฾ ต฾นไม฾ สัตวแน฾อยใหญ฽ ข฾าวของ เครื่องใช฾ในชีวิตประจําวัน ตลอดไปจนถึงประเพณีและคตินิยมของชนเผ฽ามาประยุกตแถ฽ายทอดลงสู฽ลวดลาย บนผืนผ฾าได฾อย฽างงดงาม ด฾วยเทคนิคการสร฾างสรรคแลวดลายที่หลากหลาย ทั้งการจก การทอยกดอก การมัดหมี่ การปักด฾วยด฾ายหรือไหมพรมหลากสี การปักประดับตกแต฽งด฾วยเมล็ดลูกเดือย (ยกเว฾นกลุ฽มที่นับถือคริสตแ) มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๘ การอบรม กศน. เพื่อพัฒนาผลิตภัณฑแผ฾า การทอผ฾าของปกาเกอะญอก฽อนที่จะขึ้นเครื่องทอ จําเป็นจะต฾องกําหนดวัตถุประสงคแของการ ทอก฽อนว฽าจะทอเพื่อใช฾ทําอะไร เช฽น ทอเสื้อผู฾หญิง (ไช฽บ฽าง) ทอเสื้อผู฾ชาย (ไช฽อะคว฾า) ทอผ฾าถุง (นิง) ทอถุงย฽าม (ธง) เสื้อสาว (ไช฽มือน฽าง) ฯลฯ และต฾องกําหนดขนาดไปพร฾อมกันด฾วย ทั้งนี้เนื่องจากลักษณะของเครื่องนุ฽งห฽ม ของชนเผ฽าปกาเกอะญอ เป็นการนําผ฾าแต฽ละชิ้นมาเย็บประกอบกันโดยไม฽การตัด ดังนั้นการทอผ฾าแต฽ละครั้งจึงต฾องกะให฾ได฾ขนาดที่จะนํามาเย็บ แล฾วสวมได฾พอดีตัว ปกาเกอะญอไม฽มีเครื่องมือที่ใช฾เป็นมาตรฐานในการวัด จึงต฾องใช฾วิธีกะประมาณ โดยอาศัยความเคยชิน การกะขนาด ของผ฾าที่จะทอแต฽ละครั้ง ผู฾ทอจะยึดรูปร฽างของตนเป็นมาตรฐานว฽า เมื่อขึ้นเครื่องทอเพื่อทอเสื้อของตนต฾องเรียงด฾าย สูงประมาณเท฽าไหร฽ของไม฾ที่เสียบบน “แท แบร อะ” หรือไม฾ขึ้นเครื่องทอ เช฽นประมาณว฽า “ครึ่งไม฾” หรือ “ค฽อนไม฾” เป็นต฾น ฉะนั้นเมื่อต฾องทอให฾ผู฾อื่นจึงต฾องเพิ่ม หรือลดขนาดของด฾ายลง โดยอาศัยการเปรียบเทียบจากรูปร฽าง ของผู฾ทอดังกล฽าว ฝูายที่ใช฾ทอนั้นมักจะเป็นฝูายที่ย฾อมสีจากธรรมชาติ เช฽น รากไม฾ เปลือกไม฾ ขมิ้น ต฾นมะเกลือ เป็นต฾น ก็จะทําให฾ได฾สีไม฽ฉูดฉาด จะสีธรรมชาติ แต฽ปัจจุบันนิยมใช฾ไหมประดิษฐแแทนฝูายย฾อมจากธรรมชาติเนื่องจาก หาได฾ง฽าย นางแสงคํา สุจาดึก อายุ ๗๔ ปี บ฾านแม฽หมีใน เป็นปราชญแมีภูมิปัญญาด฾านการทอผ฾ากี่เอวคนหนึ่ง ในบ฾านแม฽หมีและในตําบลหัวเหมืองที่มีความสามารถด฾านนี้และได฾สืบทอดมาตั้งแต฽อายุ ๑๗ ปี จากมารดาและ เป็นผู฾ที่สอนภูมิปัญญานี้ต฽อไปยังลูกหลานให฾สืบทอดต฽อไป ปัจจุบันผ฾าทอกะเหรี่ยงได฾ประยุกตแเป็นผลิตภัณฑแหลายอย฽างเพื่อให฾เข฾ากับยุคสมัย ผ฽านการออกแบบ และความคิดสร฾างสรรคแและแฝงความเป็นเอกลักษณแของท฾องถิ่นไว฾ เพื่อสร฾างมูลค฽าเพิ่มในชิ้นงานและมีคุณค฽าทางจิตใจ ฉะนั้นเมื่อต฾องทอให฾ผู฾อื่นจึงต฾องเพิ่ม หรือลดขนาดของด฾ายลง โดยอาศัยการเปรียบเทียบจาก รูปร฽างของผู฾ทอดังกล฽าว ปกติแล฾วความกว฾างของผ฾าที่ทอได฾มีขนาดเพียง ๑ ใน ๔ ของรอบ อก ผู฾สวมใส฽ อย฽างหลวมๆ ถ฾าทอผ฾าห฽มความกว฾างอาจเท฽ากับ ๑/๒ หรือ ๑/๓ ของความกว฾างที่ต฾องการก็ได฾ทั้งนี้ขึ้นอยู฽กับการนําไปประกอบ เป็นเครื่องนุ฽งห฽มเช฽น ผืนผ฾าที่ทอจะเท฽ากับ ๔ เท฽าของความยาวแท฾จริงของเสื้อ หรือชุดยาวก็จะทอผ฾าขนาด มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๘๙ เดียวกันคือ ๒ ผืน โดยแต฽ละผืนมีความยาว ๒ เท฽าของความยาวที่แท฾จริง เป็นต฾น เครื่องทอผ฾าไม฽มีหลักฐาน ที่แสดงว฽าแต฽เดิมรูปแบบของการทอผ฾าของกะเหรี่ยงเป็นแบบใด แต฽เท฽าที่ปรากฏให฾เห็นมาจนถึงปัจจุบันพบว฽าเป็น แบบทอมัดเอวหรือห฾างหลังเช฽นเดียวกับการทอผ฾าของ ลัวะ และลาหู฽ ซึ่งลักษณะการทอผ฾านี้คล฾ายของชาวเปรู สมัยโบราณ ชนเผ฽าแถบกัวเตมาลา ฟิลิปปินสแและแม็กซิโก ดังนั้นชาวกะเหรี่ยงจึงมีความชํานาญในการย฾อมสีเส฾นด฾ายด฾วยวัสดุจากธรรมชาติโดยจะ ประมาณความยาวของด฾ายให฾เพียงพอในการขึ้นเครื่องทอแต฽ละครั้ง เพื่อให฾ได฾สีที่เหมือนกัน การย฾อมสีธรรมชาติ มีวิธีแตกต฽างกันไป โดยขึ้นอยู฽กับวัสดุที่นํามาใช฾ แต฽ทั้งนี้ถ฾าอยากให฾สีติดดีต฾องนําด฾ายมาผ฽านกระบวนการละลาย ไขมันโดยต฾มน้ําเดือดประมาณครึ่งชั่วโมง แล฾วซักด฾วยน้ําเย็นจนฝูายเป็นสีขาว ปัจจุบันชาวบ฾านใช฾วิธีซักด฾วย ผงซักฟอกแล฾วล฾างออกจากนั้นจึงนําไปย฾อมสีขณะด฾ายเปียกขั้นตอนการย฾อมสีในสมัยโบราณ ได฾ใช฾ภูมิปัญญา ชาวบ฾านในการนําวัตถุดิบจากธรรมชาติมาใช฾ในการย฾อมสีทําให฾ได฾สีสันที่หลากหลายยิ่งขึ้น โดยที่ไม฽เป็นอันตราย ต฽อคน สัตวแสิ่งแวดล฾อม แต฽ยังคงดํารงไว฾ซึ่งวัฒนธรรมอันดีงามที่เป็นภูมิปัญญาของคนสมัยก฽อน สีหลักที่ใช฾จะอยู฽ใน โทนสีเหลือง สีน้ําตาลอ฽อน ถึงสีน้ําตาลเข฾ม สีคราม สีเขียว และสีชมพูการพัฒนาสีธรรมชาติมีความเป็นไปได฾ ไม฽จํากัด เพราะองคแความรู฾อยู฽ที่ชาวบ฾าน โดยมัดย฾อมด฾ายที่ย฾อมแล฾วผึ่งให฾แห฾งจะทดลอง ใบไม฾ต฽างฤดูให฾ผล แตกต฽างเป็นเรื่องสนุก หลักการเดียวแต฽สามารถนําวัสดุหลายอย฽างมาใช฾ให฾เกิดสีหลากหลาย เป็นความรู฾ที่ไม฽ ตายตัว สามารถต฽อยอดได฾ เป็นทิศทางการพึ่งตนเองบนฐานความรู฾ที่ชุมชนมีและสามารถพัฒนาไปได฾ด฾วยตนเอง ๖.๓ เครื่องมือ/อุปกรณ์ในการทอผ้ากี่เอว ขั้นตอน การทอผ฾ากะเหรี่ยง ๑. นําฝูายที่จัดหามาม฾วน หรือปั่นให฾เป็นรูปกลมๆ ๒. นําทาเบลิงวางไว฾ให฾พอเหมาะกับความต฾องการ กะระยะให฾ได฾ขนาดที่จะทํา นําอุปกรณแเสียบไว฾ตามรูที่ต฾องการ ๓. คล฾องฝูายไปมาลักษณะคล฾ายแถวเรียงหน฾ากระดานให฾ได฾ขนาดตามความต฾องการแล฾วยกลง ๔. ถอดออกมาทั้งหมด วางลงในแนวนอน ดึงอุปกรณแออกจากทาเบลิง ๕. เสียบลู฽คูให฾ได฾ขนาด ๔๕ องศา แล฾วเริ่มทําการทอไปเรื่อย ๆ การยกดอก หรือลายต฽าง ๆ แล฾วแต฽จินตนาการของผู฾ทอ ๖. นํามาเย็บเป็นรูปร฽าง แล฾วแต฽ความต฾องการผ฾าทอกะเหรี่ยงที่ทําสําเร็จแล฾วส฽วนใหญ฽ใช฾ เป็นเครื่องนุ฽งห฽มในครอบครัวชาวกะเหรี่ยงแต฽ไม฽ได฾ใช฾ทุกวัน ทุกคนต฾องมีอย฽างน฾อยคนละ ๑ ชุด เพื่อใส฽ในงานพิธีสําคัญ เช฽น ประเพณีแต฽งงาน ประเพณีเวียนศาลา ประเพณีข฾าวห฽อ เป็นต฾น แต฽ก็ได฾ประยุกตแงานผ฾ากะเหรี่ยงเพื่อการ นําไปประดิษฐแให฾เกิดความหลากหลายเพื่อให฾เกิดประโยชนแในชีวิตประจําวัน ขั้นตอนการย้อมสีผ้า การย฾อมนั้นแบ฽งได฾เป็น ๒ ลักษณะ คือ การย฾อมเย็นและการย฾อมร฾อน คือการย฾อมเย็นนั้น จะนิยมย฾อมในหม฾อดิน โดยการเตรียมน้ําสีใส฽ไว฾ในหม฾อ จากนั้นนําเส฾นฝูายไปจุ฽มลงในหม฾อ ใช฾มือคนบีบ จนกระทั่ง ได฾สีตามต฾องการ หรือจะทําการหมักไว฾เพื่อให฾สีที่ได฾เข฾มขึ้น ส฽วนการย฾อมร฾อนเป็นการนําเส฾นฝูายต฾มในหม฾อที่ใส฽น้ําสี ใช฾ไม฾คนเพื่อให฾ฝูายโดนน้ําสีอย฽างทั่วถึง เมื่อได฾สีตามต฾องการจึงนําไปซักและตากแห฾งซึ่งการย฾อมร฾อนมีขั้นตอนดังนี้ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๐ ๑. นําเส฾นฝูายที่จะไปทําการย฾อมมาซักด฾วยน้ําสะอาดเพื่อขจัดฝุุนผงและไขต฽างๆ จากนั้นบีบน้ําออกให฾หมาดเพื่อให฾สีที่ ย฾อมติดเส฾นฝูายอยางสม่ําเสมอ ๒. นําเส฾นฝูายที่บีบหมาด ๆ แล฾ว ลงไปต฾มในหม฾อน้ําสี คนฝูายอย฽างสม่ําเสมอเพื่อให฾สี เข฾าไปในเส฾นฝูายอย฽างทั่วถึงประมาณ ๓๐ นาที (ขึ้นอยู฽กับชนิดของวัตถุดิบที่นํามาย฾อม) ๓. เมื่อได฾สีตามต฾องการนําเส฾นฝูายขึ้นจากหม฾อต฾ม บิดให฾หมาด นําไปซักด฾วยน้ําสะอาด แล฾วตากให฾แห฾ง ถ฾าต฾องการให฾สีเข฾มขึ้นสามารถนํามาต฾มอีกครั้งหนึ่ง จนกว฽าจะได฾สีตามต฾องการ การย฾อมสี ต฾องขึ้นกับชนิดของผ฾าด฾วย เช฽น ผ฾าฝูาย ผ฾าลินิน ผ฾าเลยอง ผ฾ามัสลินหรือ วิสโคส สามารถย฾อมสีได฾ทุกชนิด เมื่อย฾อมผ฾าเสร็จแล฾ว ให฾รีบล฾างผ฾าในน้ําสะอาด ๖.๔ กลวิธีก่อนการทอผ้า การทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยงก฽อนที่จะขึ้นเครื่องทอ ต฾องมีการเตรียมอุปกรณแเส฾นด฾ายย฾อมสี จากธรรมชาติ หรือสีสังเคราะหแ กําหนดความต฾องการว฽าต฾องการทอผลิตภัณฑแประเภทใด เช฽น ย฽าม เสื้อ ผ฾าพันคอ ผ฾าโพกหัว เนื่องจากการทอกี่เอว ต฾องกําหนดรูปแบบก฽อนการทอ นําเส฾นด฾ายที่จะใช฾มาย฾อมสีตาม ต฾องการ เมื่อได฾เส฾นด฾ายที่ย฾อมสีเรียบร฾อยแล฾ว จึงนําเส฾นด฾ายมาม฾วนเป็นไจและโว฾นเส฾นด฾ายตามความยาวของผ฾า ทอที่ต฾องการทอ เมื่อได฾เส฾นด฾ายตามต฾องการแล฾ว การทอจะใช฾กี่เอวทอ ดังนั้นการทอผ฾าแต฽ละครั้งจึงต฾องกะให฾ได฾ ขนาดที่จะนํามาเย็บ แล฾วสวมได฾พอดีตัว โดยชาวกะเหรี่ยงไม฽มีเครื่องมือที่ใช฾เป็นมาตรฐานในการวัด จึงต฾องใช฾วิธี กะประมาณ โดยอาศัยความเคยชิน ซึ่งการกะขนาดของผ฾าที่จะทอแต฽ละครั้ง ผู฾ทอจะยึดรูปร฽างของตน เป็นมาตรฐาน ส฽วนการออกแบบลวดลายขึ้นอยู฽กับผู฾ทอที่จะออกแบบลวดลาย และสามารถปรับลวดลายได฾ตาม ความต฾องการ เช฽น การนําลูกเดือยมาตกแต฽ง เป็นรูปดอกไม฾ หรือปักเพื่อเพิ่มความสวยงามให฾แก฽ผลิตภัณฑแ สําหรับการประดิษฐแลวดลาย ชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽าง มีลวดลายที่นิยมสําหรับการทอผ฾ากะเหรี่ยง ๓ ประเภท คือ การทอธรรมดา หรือทอลายขัด ลายขิด และลายจก ๖.๕ การทอผ้า มีขั้นตอนดังต่อไปนี้ (๑) การขึ้นเครื่องทอ เป็นการนําเส฾นด฾ายมาเรียงกันอย฽างมีระเบียบตามแนวนอนขนานไปกับไม฾ ขึ้นเรียงลําดับไว฾ดังนี้ เริ่มต฾นคล฾องด฾ายลงที่หลักที่ ๑ สาวเส฾นด฾ายผ฽านหลักที่ ๒,๓,๔,๕,๖,๗ นําไปคล฾องที่หลักที่ ๘ และสาวมาคล฾องที่หลักที่ ๑ จากนั้นดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงเสมอกัน นํามาพันรอบหลักที่ ๒ ดึงด฾ายให฾ตึงเสมอกัน พาดผ฽านด฾านหน฾าของไม฾หลักที่ ๓ ถึงไม฾หลักที่ ๔ เป็นจุดแยกด฾าย โดยใช฾ด฾ายสีขาวอีกกลุ฽มหนึ่งเป็นเส฾นด฾ายตะกอ สอดเข฾าไประหว฽างเส฾นด฾าย เป็น ๒ ส฽วนเท฽า ๆ กัน ส฽วนที่ไม฽ได฾คล฾องกับตะกอแยกเส฾นด฾ายผ฽านหลังหลักที่ ๔ และ ส฽วนที่คล฾องตะกอ ดึงเส฾นด฾ายผ฽านด฾านหน฾าหลักที่ ๔ รวบด฾ายทั้งสองส฽วนเข฾าด฾วยกันให฾ตึง พาดผ฽านหลักที่ ๕,๖ พันอ฾อมหลักที่ ๗ จากนั้นดึงด฾ายทั้งหมดให฾ตึงพร฾อมอ฾อมหลักที่ ๘ และสาวให฾ตึง ดึงกลับมาเริ่มต฾นที่หลักที่ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๑ ๑ ใหม฽ สอดไม฾ทั้งหมดออกจากเครื่องทอ และนําไม฾ไบ฽ ๑ อัน สอดเข฾าไปแทนไม฾ใส฽ตะกอที่ ๑ นําไม฾ไบ฽ ๒ อันเข฾าสอด เปลี่ยนไม฾ใส฽ตะกอที่ ๒ และไม฾ใส฽ตะกอที่ ๓ ซึ่งต฾องใช฾ช฽วยแยกด฾ายเวลาทอแกะดอก ส฽วนไม฾ไบ฽ที่ ๒ ใส฽กระบอกไม฾ไผ฽ แทน ๑ อัน หลังจากนําด฾านขึ้นเครื่องทอเสร็จ จะเป็นการเรียงด฾าย และการกรอด฾ายขวาง โดยการทอผ฾าของ ชาวกะเหรี่ยงจะไม฽มีกระสวย จึงต฾องใช฾ด฾ายพันไม฾ขนาดยาวประมาณ ๑ ฟุต เส฾นผ฽าศูนยแกลางประมาณ ๑ เซนติเมตร โดยมือซ฾ายจับปลายไม฾ ด฾านหนึ่งวางทาบกับหน฾าขาขวา ใช฾มือขวาปั่นฝูายเข฾าหาตัวโดยให฾ด฾ายผ฽านเข฾ามา ระหว฽างนิ้วชี้กับนิ้วกลางของมือซ฾าย ทําเช฽นนี้จนด฾ายในไม฾มีมากพอควรแล฾ว จึงกรอใส฽ไม฾อันใหม฽ (๒) การทอผ฾าของชาวกะเหรี่ยง มี ๒ ชนิด การทอธรรมดาหรือทอลายขัด คือการสอดด฾ายขวาง เข฾าไประหว฽างด฾ายยืน ซึ่งแยกสลับกันขึ้น ๑ ลง ๑ หรือขึ้น ๒ ลง ๒ ตามจํานวนเส฾นด฾ายที่เรียง เมื่อขึ้นเครื่องทอ ผ฾าที่ได฾เนื้อผ฾าจะเรียบ สม่ําเสมอ และเป็นสีเดียวกันตลอดผืน ใช฾สําหรับเย็บชุดเด็กหญิงกะเหรี่ยง และเย็บกางเกง ผู฾ชายเท฽านั้น โดยปกติด฾ายยืน และด฾ายขวางที่ใช฾ในการทอ แบบธรรมดาจะมีจํานวนเท฽ากัน ยกเว฾นกรณีที่ใช฾ด฾าย ต฽างชนิดกัน เช฽น ด฾ายยืนเป็นด฾ายสําเร็จรูปซึ่งเส฾นเล็ก และด฾ายขวางพื้นเมือง มีขนาดเส฾นใหญ฽ ต฾องใช฾ด฾านยืน จํานวนมากกว฽าด฾ายขวาง การทอเป็นลวดลาย ผ฾าที่กะเหรี่ยงทอใช฾ส฽วนใหญ฽จะมีลวดลายประกอบ ทั้งนี้ขึ้นอยู฽กับ การใช฾ประโยชนแ และความนิยม เช฽น ชุดหญิงสาวจะมีลายขวางบริเวณเหนืออก ผ฾าถุงของหญิงแต฽งงานแล฾วจะทอ ลวดลาย บริเวณไหล฽อย฽างสวยงาม เป็นต฾น การทอเป็นลวดลายจะเป็นที่นิยมในกลุ฽มผู฾หญิงมากกว฽า (๓) การประดิษฐแลวดลายในผืนผ฾าขณะทอ ซึ่งลักษณะลวดลายในเนื้อผ฾าจะปรากฏ เป็นเส฾นนูนตามแนวตั้ง หรือแนวนอนก็ได฾ หากเป็นลายนูนตามแนวตั้ง การกําหนดลายจะทําพร฾อมกับการเรียงด฾าย คือใช฾จํานวนด฾ายเพิ่มขึ้นกว฽าปกติในบริเวณที่ต฾องการ ให฾เป็นลายนูน ส฽วนด฾ายขวางใช฾จํานวนเท฽าปกติ การทอวิธีนี้ นิยมใช฾ทอเสื้อผู฾ชายสูงอายุของเผ฽ากะเหรี่ยง ลวดลายสลับสีเป็นการทอแบบธรรมดา คือใช฾ด฾ายยืนและด฾ายขวาง จํานวนเท฽าปกติแต฽แทรกด฾ายสี ต฽าง ๆ สลับเข฾าไป ขณะเรียงด฾ายยืนหรือเมื่อสอดด฾ายขวาง เช฽น การทอผ฾าห฽ม ย฽าม และผ฾าถุงของหญิงที่แต฽งงานแล฾ว ลวดลายผ฾าถุงในบางท฾องถิ่นจะมีลักษณะพิเศษกว฽าการทอลายสลับสีธรรมดา คือจะใช฾ด฾ายย฾อมมัดหมี่ หรือย฾อมแบบลายน้ําไหลเป็นด฾ายยืน บางครั้งกะเหรี่ยงจะทอลวดลายสลับสีเป็นลายนูน ในเนื้อผ฾า เช฽น บริเวณเหนืออกของชุดเด็กหญิงกะเหรี่ยง ลายจกเป็นการทอลวดลายโดยการสอดด฾ายสลับ ซึ่งไม฽ใช฽ด฾ายเส฾นเดียวกับด฾ายขวางเข฾าไปเป็น บางส฽วนในเนื้อผ฾าตามลวดลาย และสีในตําแหน฽งที่ต฾องการ การยกด฾ายยืนจะไม฽เป็นไปตามการยกตะกอ แต฽ผู฾ทอจะใช฾นิ้วมือ หรือขนเม฽นช฽วยสอดยกด฾ายขึ้นตามจํานวนที่กะไว฾ และสอดด฾ายสีที่ต฾องการเข฾าไป ระหว฽างด฾ายยืนนั้น ฉะนั้นลวดลายที่ปรากฏบนผืนผ฾าทั้งผืนอาจไม฽เหมือนกันก็ได฾ ส฽วนลายขิด คือการทอผ฾าโดยให฾ลวดลายที่ปรากฏเหมือนกันทั้งผืน ลักษณะลายแบบยกดอกในตัว โดยกําหนดสีตามด฾ายยืน การแยกด฾ายยืนใช฾วิธีนับเส฾นเป็นช฽วง ๆ และสอดไม฾เข฾าไปเป็นตัวนําไม฾จะช฽วยแยกด฾าย ให฾ช฽องระหว฽างด฾ายยืนกว฾าง เพื่อความสะดวกในการสอดด฾ายขวาง ชาวกะเหรี่ยงนิยมทอผ฾าลายขิดเพื่อเย็บเป็นผ฾าถุงสําหรับหญิงที่แต฽งงานแล฾ว โดยปกติการปักลูกเดือยประดับชายเสื้อผู฾หญิง จะใช฾วิธีปักหลังจากการเย็บผ฾าประกอบเข฾าไป พร฾อมกันในขณะทอผ฾า โดยร฾อยลูกเดือยเข฾ากับเส฾นด฾ายขวางระหว฽างด฾ายยืน โดยให฾ลูกเดือยลอยตัวอยู฽บนผืนผ฾า เมื่อประกอบเป็นลวดลายแล฾วจึงปักทับด฾ายสลับสีลงในช฽องระหว฽างลูกเดือยเหล฽านั้น เป็นการทําลวดลายบนผืนผ฾าให฾สวยงาม หลังจากเย็บเป็นเครื่องนุ฽งห฽มแล฾ว ส฽วนใหญ฽ชาวกะเหรี่ยงจะนิยมปักประดิษฐแลวดลายบนเสื้อผู฾หญิงที่แต฽งงานแล฾ว ลักษณะการประดับประดาจะใช฾ด฾ายหลากสีปักสลับลูกเดือย มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๒ รูปการทอผ฾ากี่เอว มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๓ ส่วนที่ ๒ คุณค่าและบทบาทของวิถีชุมชนที่มีต่อมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. คุณค่าของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่ส าคัญ การทอผ฾ากี่เอวของชาวกะเหรี่ยงเป็นภูมิปัญญาที่สั่งสมและถูกถ฽ายทอดสั่งสอนมาจากบรรพบุรุษสืบต฽อ กันมาหลายชั่วอายุคน โดยได฾รับการถ฽ายทอดความรู฾ทักษะฝีมือการทอผ฾ามาจากผู฾เป็นแม฽ตั้งแต฽ยังเป็น เด็กหญิงในวัยประมาณ ๑๐ ปีการมีความภาคภูมิใจต฽อบรรพบุรุษที่ได฾สอนวิธีการทอผ฾า โดยไม฽ต฾องใช฾เทคโนโลยี เข฾ามาช฽วย ภาคภูมิใจในลวดลายผ฾าที่บรรพบุรุษได฾คิดค฾นไว฾ให฾ อยากรักษา ดํารงวัฒนธรรม ลวดลายแบบดั้งเดิมไว฾ แต฽รูปทรงสามารถเปลี่ยนแปลงได฾ ซึ่งขั้นตอนกว฽าจะได฾มาเป็นผ฾าหนึ่งผืน ต฾องผ฽านกระบวนการอันประณีต มากมาย ตั้งแต฽การเก็บฝูายจนผ฽านขั้นตอนต฽าง ๆ มาเป็นเส฾นฝูาย การย฾อมสี และนํามาใส฽เครื่องม฾วนฝูายออกมา ให฾เรียงเป็นเส฾นๆ จากนั้นนําไปเรียงเส฾นฝูายบนเครื่องตั้งฝูายเพื่อเตรียมไปทอเป็นผืนในขึ้นตอนต฽อไป เมื่อทอ เสร็จแล฾วก็นํามาเย็บต฽อเป็นผืนตามแต฽การใช฾งาน และประดับตกแต฽งอย฽างสวยงาม ดังนั้นการทอผ฾ากี่เอว ถือเป็นมรดกภูมิปัญญาของชาวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽ฮ฽างที่แสดงให฾เห็นถึงอัตลักษณแในภูมิปัญญาการทอผ฾ากี่เอว รวมไปถึง เอกลักษณแการในการแต฽งกายซึ่งบ฾านแม฽ฮ฽างหมีใน เป็นชุมชนหนึ่งที่ยังคงอนุรักษแและสืบสานวัฒนธรรมการทอผ฾ากี่เอว แบบดั้งเดิมของกลุ฽มชาติพันธุแกะเหรี่ยง อันดํารงไว฾ซึ่งคุณค฽าทางมรดกภูมิปัญญาท฾องถิ่นต฽อไป ๒. บทบาทของชุมชนที่มีต่อมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม บ฾านแม฽หมี มีความจําเป็นอย฽างยิ่งที่จะต฾องมีการอนุรักษแภูมิปัญญาผ฾าทอกะเหรี่ยงและหาทางปูองกัน มิให฾เสื่อมสูญ เพราะผ฾าทอกะเหรี่ยงมีคุณค฽าในวัฒนธรรมประเพณี มีคุณค฽าความงามที่แสดงลักษณะเฉพาะ ท฾องถิ่น มีภูมิปัญญาการสร฾างสรรคแและมีคุณค฽าในทางเศรษฐกิจที่จะส฽งเสริมการสร฾างอาชีพในท฾องถิ่น ส฽งเสริมให฾ พัฒนาเป็นอาชีพเพื่อสร฾างรายได฾ และการส฽งเสริมให฾เกิดการสืบทอดความรู฾ให฾อยู฽กับชุมชน จึงนับว฽าเป็นมรดก ทางวัฒนธรรมที่ควรรักษาไว฾และให฾คงอยู฽กับลูกหลานชาวกะเหรี่ยงต฽อไป ปัจจุบันจึงได฾มีการอนุรักษแวัฒนธรรม ที่ดีงามเหล฽านี้ และเผยแพร฽ให฾แก฽ลูกหลานและบุคคลภายนอก เพื่อไม฽ให฾สูญหาย ส่วนที่ ๓ มาตรการในการส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. โครงการ กิจกรรมที่มีการด าเนินงานของรายการมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม การอนุรักษแ ฟื้นฟู พัฒนาชุมชนอําเภอเมืองปานและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงฯ ศูนยแการศึกษานอกโรงเรียน เข฾ามาส฽งเสริม สร฾างโครงการ เพื่ออนุรักษแและฟื้นฟูผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง รวมไปถึงการย฾อมสีธรรมชาติ การออกแบบตัดเย็บและการพัฒนาผลิตภัณฑแ การสืบสานและถ฽ายทอด พัฒนาชุมชนอําเภอเมืองปานและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงฯ ศูนยแการศึกษานอกโรงเรียน เข฾ามาส฽งเสริม สร฾างโครงการ จัดกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู฾เชิงบูรณาการ เพื่อพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชนและเพื่อสืบสาน ถ฽ายทอดองคแความรู฾ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๔ การพัฒนาต฽อยอดมรดกภูมิปัญญา พัฒนาชุมชนอําเภอเมืองปานและพัฒนาชุมชนจังหวัดลําปาง ศูนยแพัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงฯ ศูนยแ การศึกษานอกโรงเรียน เข฾ามาส฽งเสริม สร฾างโครงการ เพื่อพัฒนาต฽อยอด รวมไปถึงการพัฒนาสินค฾า รูปแบบต฽าง ๆ ที่นําลวดลาดผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยงไปต฽อยอด เพื่อสร฾างมูลค฽าของชิ้นงาน ตลอดจนเพื่อ พัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน ๒. มาตรการส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมอื่น ๆ ที่คาดว่าจะด าเนินการ ในอนาคต การจัดตั้งเป็นศูนยแการเรียนรู฾ “ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมีนอก”เพื่อให฾เป็นที่ศึกษาเรียนรู฾เป็นแหล฽งรวม ช฽างฝีมือในการทอผ฾า และเป็นนําเสนอผลงาน สินค฾า ของผ฾าทอกี่เอวบ฾านแม฽หมีทั้งสามหย฽อมบ฾าน ได฾แก฽ หมีใน หมีนอกและจกปก เพื่อให฾นักท฽องเที่ยวได฾เข฾ามาเที่ยวชม ทั้งวิถีการทอ การย฾อมสี และการจับจ฽ายซื้อสินค฾าของ กลุ฽มทอผ฾ารวมไปถึงการพัฒนาการท฽องเที่ยวโดยชุมชน การพัฒนาสินค฾าให฾มีความทันสมัย ตามความต฾องการของตลาด ส่วนที่ ๔ สถานภาพปัจจุบัน ๑. สถานะการคงอยู่ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม มีการปฏิบัติอย฽างแพร฽หลาย เสี่ยงต฽อการสูญหายต฾องได฾รับการส฽งเสริมและรักษาอย฽างเร฽งด฽วน ไม฽มีการปฏิบัติอยู฽แล฾วแต฽มีความสําคัญต฽อวิถีชุมชนที่ต฾องได฾รับการฟื้นฟู ๒. สถานภาพปัจจุบันของการถ่ายทอดความรู้และปัจจัยคุกคาม สภาวการณแปัจจุบัน ผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมีได฾รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและ วัฒนธรรม คือ การขาดแคลนช฽างทอผ฾ากะเหรี่ยงรุ฽นใหม฽ เพราะผู฾ทอส฽วนใหญ฽มักจะเป็นสตรีสูงอายุ เริ่มมีจํานวน ลดน฾อยถอยลง ทําให฾ขาดช฽วงการสืบทอดความรู฾ การหมดความนิยมในการใช฾ และกลายเป็นแค฽สัญลักษณแ ของคนกะเหรี่ยง การขาดความต฽อเนื่องและขาดความริเริ่มสร฾างสรรคแในการพัฒนาผ฾าทอ จากเหตุผลดังกล฽าว ข฾างต฾น จึงมีความจําเป็นอย฽างยิ่งที่จะต฾องมีการอนุรักษแภูมิปัญญาผ฾าทอกะเหรี่ยงและหาทางปูองกันมิให฾เสื่อมสูญ เพราะผ฾าทอกะเหรี่ยงมีคุณค฽าในวัฒนธรรมประเพณี มีคุณค฽าความงามที่แสดงลักษณะเฉพาะท฾องถิ่น ๓. รายชื่อผู้สืบทอดหลัก รายชื่อบุคคล/หัวหน้าคณะ/ กลุ่ม/สมาคม/ชุมชน อายุ/ อาชีพ องค์ความรู้ด้านที่ได้รับ การสืบทอด/จ านวนปีที่ สืบทอดปฏิบัติ สถานที่ติดต่อ/โทรศัพท์ ประธานกลุ฽มวิสาหกิจชุมชนทอ ผ฾าย฾อมสีธรรมชาติบ฾านแม฽หมีใน - ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๗๗ หมู฽ ๖ ตําบลหัวเมือง อําเภอ เมืองปาน จังหวัดลําปาง โทรศัพทแ ๐๘ ๓๓๒๒ ๒๐๑๕ ประธานกลุ฽มทอผ฾าย฾อมสี ธรรมชาติบ฾านแม฽หมีนอก - ผ฾าทอกี่เอวกะเหรี่ยง ๕๙ หมู฽ ๖ ตําบลหัวเมือง อําเภอเมือง ปาน จังหวัดลําปาง ๕๒๒๔๐ โทรศัพทแ๐ ๕๔๒๗ ๑๐๖๕ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๕ ส่วนที่ ๕ การยินยอมของชุมชนในการจัดท ารายการเบื้องต้นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ชื่อ-สกุล ประธานกลุ฽มวิสาหกิจชุมชนทอผ฾าย฾อมสีธรรมชาติบ฾านแม฽หมีใน สถานภาพที่เกี่ยวข้องกับมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ประธานกลุ฽มผ฾าทอกะเหรี่ยงบ฾านแม฽หมีใน ขอรับรองข฾อมูลตามเอกสารคําขอเสนอฯ และยินยอมให฾เปิดเผยข฾อมูลและนําไปใช฾ประโยชนแต฽อไป ลงชื่อ ประธานกลุ฽มวิสาหกิจชุมชนทอผ฾าย฾อมสีธรรมชาติบ฾านแม฽หมีใน วันที่ ๓๐ เดือน ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๔ ส่วนที่ ๖ ภาคผนวก ๑. บุคคลอ้างอิง ประธานกลุ฽มวิสาหกิจชุมชนทอผ฾าย฾อมสีธรรมชาติบ฾านแม฽หมีใน ๗๗ หมู฽ ๖ ตําบลหัวเมือง อําเภอเมืองปาน จังหวัดลําปาง โทรศัพท์ ๐๘ ๓๓๒๒ ๒๐๑๕ ประธานกลุ฽มทอผ฾าย฾อมสีธรรมชาติบ฾านแม฽หมีนอก ที่อยู฽ ๕๙ หมู฽ ๖ ตําบลหัวเมือง อําเภอเมืองปาน จังหวัดลําปาง ๕๒๒๔๐ โทรศัพท์๐ ๕๔๒๗ ๑๐๖๕ ๒. รูปภาพ พร้อมค าอธิบายใต้ภาพ จ านวน ๑๐ ภาพ รหัสภาพ ภาพ ค าอธิบาย วัน เดือน ปี ที่ ถ่าย ผู้ถ่ายภาพ ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๑ ลงพื้นที่จัดเก็บ ข฾อมูลผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๒ ลงพื้นที่จัดเก็บ ข฾อมูลผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๓ ลวดลายผ฾าทอกี่ เอวกะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๔ ลวดลายผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๖ รหัสภาพ ภาพ ค าอธิบาย วัน เดือน ปี ที่ ถ่าย ผู้ถ่ายภาพ ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๕ ลวดลายผ฾าทอกี่ เอวกะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๖ การทอผ฾ากี่เอว กะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๗ อุปกรณแการทอ ผ฾ากี่เอวกะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๘ ฝู า ย ย฾ อ ม สี ธรรมชาติ ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๐๙ กี่เอวกะเหรี่ยง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ผ฾าทอกี่เอว กะเหรี่ยง-๑๐ ผลิตภัณฑแผ฾าทอ กะเหรี่ยงบ฾านแม฽ ฮ฽าง ๒ ๕ กั น ย า ย น ๒๕๖๔ เพ็ญศิริ พันพา ๓. ข้อมูลภาพถ่าย ข้อมูลภาพเคลื่อนไหว หรือข้อมูลเสียง ข฾อมูลภาพถ฽าย ได฾แก฽ ภาพถ฽าย จํานวน ๑๐ ภาพ ข฾อมูลภาพเคลื่อนไหว ได฾แก฽ ข฾อมูลเสียง ได฾แก฽ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๗ ๔. ข้อมูลผู้เสนอ ชื่อ-สกุล ประธานกลุ฽มทอผ฾าย฾อมสีธรรมชาติบ฾านแม฽หมีนอก ที่อยู่ ๕๙ หมู฽ ๖ ตําบลหัวเมือง อําเภอเมืองปาน จังหวัดลําปาง ๕๒๒๔๐ โทรศัพท์๐ ๕๔๒๗ ๑๐๖๕ ประธานกลุ฽มวิสาหกิจชุมชนทอผ฾าย฾อมสีธรรมชาติบ฾านแม฽หมีใน ที่อยู่ ๗๗ หมู฽ ๖ ตําบลหัวเมือง อําเภอเมืองปาน จังหวัดลําปาง โทรศัพท์ ๐๘ ๓๓๒๒ ๒๐๑๕ ๕. ข้อมูลผู้ประสานงาน ชื่อ-สกุล นางอาภรณแ ศิราไพบูลยแพร โทรศัพทแ ..................... โทรสาร ...................... มือถือ ๐๖ ๑๕๖๒ ๗๕๐๔ อีเมลแ ..................................... มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง

๙๘ ๓.๔ การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ บ้านกลาง ต าบลบ้านดง อ าเภอแม่เมาะ จังหวัดล าปาง ส่วนที่ ๑ ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ๑. ชื่อรายการ การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ (ทรัพยากรปุาไม฾และที่ดิน, ระบบการผลิตในไร฽หมุนเวียน) ๒. ลักษณะของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม วรรณกรรมพื้นบ฾านและภาษา ศิลปะการแสดง แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม ประเพณี และงานเทศกาล ความรู฾และการปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล งานช฽างฝีมือดั้งเดิม การเล฽นพื้นบ฾าน กีฬาพื้นบ฾านและศิลปะการต฽อสู฾ปูองกันตัว ๓. พื้นที่ปฏิบัติ บ฾านกลาง หมู฽ที่ ๕ ตําบลบ฾านดง อําเภอแม฽เมาะ จังหวัดลําปาง เป็นกลุ฽มชาติพันธุแ กะเหรี่ยงโปวแ นับถือศาสนาคริสตแ สังกัดสภาคริสตจักรแห฽งประเทศไทย ในอดีตหมู฽บ฾านนี้เคยนับถือผีมาก฽อน และตั้งหมู฽บ฾านอยู฽ทางทิศตะวันตกห฽างจากที่ตั้งหมู฽บ฾านในปัจจุบันประมาณ ๓ กิโลเมตร ต฽อมาประมาณ ๑๒๐ ปีที่ผ฽านมา ได฾มีการเข฾ามาประกาศพระกิตติคุณ (คําสอนของพระเยซู) ชาวบ฾านเกิดความนับถือศรัทธา จึงได฾เปลี่ยนมาเป็นคริสเตียนทั้งหมด และกลายเป็นจุดเริ่มต฾นแห฽งการเผยแผ฽คริสตแศาสนากะเหรี่ยงแบ฿บติส ในประเทศไทย การดําเนินชีวิตของชาวบ฾านเป็นไปโดยเรียบง฽าย มีวัฏจักรที่ไม฽ได฾เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมมากนัก ดังนั้นความสัมพันธแของผู฾คนในหมู฽บ฾านเป็นลักษณะแบบครอบครัวขยาย ส฽วนใหญ฽เป็นญาติพี่น฾อง เป็นลักษณะ การช฽วยเหลือเกื้อกูลซึ่งและกันในหมู฽บ฾าน จึงทําให฾ผู฾คนในหมู฽บ฾านมีลักษณะความสัมพันธแที่เหนียวแน฽นและมี โครงสร฾างดั้งเดิม โดยมีการปกครองแบบผสมผสานทั้งใช฾ความเชื่อ ศาสนา มาประยุกตแให฾เข฾ากับการปกครอง ที่อยู฽ในรูปแบบกระจายอํานาจ ซึ่งมีทั้งผู฾ใหญ฽บ฾าน และผู฾นําศาสนา เป็นต฾น ๔. สาระส าคัญของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมโดยสังเขป การจัดทรัพยากรธรรมชาติโดยชุมชน เป็นการพึ่งพาเกื้อกูลกันที่มีความสัมพันธแและเชื่อมโยงต฽อกัน ระหว฽าง ปุา คน และแผนปฏิบัติของชุมชน อันถือเป็นการยกระดับการจัดการของชุมชนได฾อย฽างมีประสิทธิภาพ โดยยังคงไว฾ซึ่งจารีตดั้งเดิมของชุมชน ตลอดจนระบบเศรษฐกิจและแผนการผลิตที่สอดคล฾องกับการจัดการ ทรัพยากรธรรมชาติ ซึ่งความสามารถจากการจัดการนี้จะเห็นได฾จากความอุดมสมบูรณแของปุา ความหลากหลาย ของทรัพยากรธรรมชาติ และความมั่นคงทางอาหารของชุมชน เป็นต฾น โดยวิถีชีวิตของชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางตั้งแต฽อยู฽มา ๑๐๐-๒๐๐ ปี ส฽วนใหญ฽ทํานา ทําไร฽หมุนเวียน เก็บหาของปุา เป็นรายได฾เสริม และต฽อมามีกฎหมายที่กล฽าวว฽าชาวกะเหรี่ยงบ฾านกลางเป็นผู฾บุกรุกที่ปุา หาของปุาไม฽ได฾ ทําไร฽หมุนเวียนไม฽ได฾ จึงทําให฾ชุมชนเริ่มปรับวิธีคิดของตัวเอง หันมาปลูกพืชเศรษฐกิจทดแทนไร฽ หมุนเวียน เพื่อให฾ได฾เงินมามากขึ้น ซึ่งชาวบ฾านเริ่มนําข฾าวโพดเข฾ามาปลูกทดแทนไร฽หมุนเวียน ทํานาปลูกข฾าวบาเล฽ยแ มรดกภมูิปัญญาทางวฒันธรรม ของกลุ่มชาติพันธกุ์ะเหรี่ยง ในพื้นที่จังหวดัลำ ปาง