Marsa Nasıl Giderim

Önce liste sonra kasırga

Dünya Meteoroloji
Örgütü her yıl
kasırga adları listesi
yayımlar. Kasırgalar
oluştukça sırayla
En çok hortum 2016’da Atlas Okyanusu’nda bu listedeki adları
ABD’de görülür. gerçekleşecek ilk beş alır. Bu adlar 6 yılda
kasırganın adları: bir yeniden listelere
ABD’de yılda 1. Alex girer. Eğer bir
ortalama 1.000
hortum olur. (13-15 Ocak’ta gerçekleşti)

2. Bonnie kasırga çok yıkıcı
3. Colin olursa, onun adı bir

4. Danielle
5. Earl daha kullanılmaz.

Bir yılda en çok Dönüşleri ters
Bir yıl boyunca en Kasırgalar
çok yağmur 1860’ta
Hindistan’ın Cherrapunji kuzey ve güney
kentine yağmıştır. yarımkürede
Metrekareye
toplam ters yönde döner.
26.470 mm
yağış Aralıksız yağış
düşmüştür.
En uzun süren
43 aralıksız yağış
Hawaii’de Oahu’da

görülmüştür.
27 Ağustos 1993’te

başlayan yağmur
247 gün sürmüştür.

Bir günde en çok
Bir günde en çok yağmur
7-8 Ocak 1966’da Reunion
Adası’na yağmıştır. 24 saat

içinde metrekareye
1.825 mm yağmur
yağmıştır.

Dev kumullar 443 m

Kum çöllerindeki New York’un
kumulların ünlü gökdeleni:
boylarının 450 m’yi Empire State Binası
bulması ender
rastlanan bir şey Büyük Sahra
değildir. Hatta yeryüzündeki
bazen 1.000 m’yi karaların yüzde 6’sını
geçenleri bile kaplar.
olur.

Dünya’nın en kuru Besleyici tozlar
bölgesi, Antarktika’da
kar ve buzun bulunmadığı Her yıl
Kuru Vadiler’dir. Büyük Sahra’dan
Bu bölge hiç yağış almaz.
Buradaki Friis Tepeleri’ne kalkan mineral
14 milyon yıldır yağmur yüklü 40 milyon
yağmamıştır.
Yılda metrekareye ton toz
25 cm’den az yağış rüzgârlarla taşınır,
alan yerlere çöl denir. Atlas Okyanusu’nu

aşar ve Amazon
Yağmur Omanı’nı

besler.

44

10 Nisan 1996’da Batı Avustralya kıyısındaki
Barrow Adası’nı vuran Olivia Kasırgası’nda bugüne
kadar görülen en hızlı kasırga rüzgârı ölçülmüştür:
saatte 408 km.

Büyük Kişi başına
kasırgaların çapı 400 ağaç
1.600 km’yi bulabilir.
Dünya’da 3 trilyon
En uzun süren dolayında ağaç
hortum
bulunuyor. Yani kişi
Bugüne değin en uzun başına yaklaşık 400
süren hortum 3,5 saat ağaç düşüyor. 12.000
içinde 350 km
ilerlemiştir. yıl önce tarımsal
etkinlikler henüz
45
başlamamışken
Dünya’da 6 trilyon

ağaç olduğu
tahmin ediliyor.

Bir hortumda Hortumun ömrü
ölçülen en yüksek
Hortumlar birkaç
rüzgâr hızı saniye ile birkaç
saatte 486 km’dir. saat arasında sürer.
Ortalama bir
Hortumlar hortumun ömrü
Antarktika dışında 10 dakika kadardır.
bütün kıtalarda Bu sürede 5-10 km
ilerler. Ama
görülür. 1 saat süren bir
hortum 100 km
kadar yol alabilir.

Küçük ama
kalabalık

Yağmur ormanları
karaların yaklaşık
yüzde 6’sını kaplar
ama canlı türlerinin
yaklaşık yarısı
burada yaşar.

Büyük bir ülke

Yaklaşık
6.000.000 km2
yüzölçümüyle
Amazon Yağmur
Ormanı o kadar
büyüktür ki eğer bir
ülke olsaydı
en büyük 7. ülke
olurdu.

46



YAŞAM

Dünya’yı öteki gezegenlerden ayıran birçok özellik
sayılabilir. Ancak bu özelliklerden biri sıra dışıdır:
Dünya’da yaşam vardır. Yeryüzündeki canlılar
olağanüstü bir çeşitliliktedir ve tıpkı tektonik
hareketler ile atmosfer olayları gibi gezegeni
şekillendirirler.

2.000.000 tür CANLI Bakteriler ve
TÜRLERİNİN Arkeler: 36.000
Yeryüzündeki DAĞILIMI
canlı türlerinin Mantarlar:
sayısı tam olarak 100.000
bilinmiyor. Şu an
için bakterilerden Protistler:
dev sekoya 115.000
ağaçlarına kadar
2 milyon Bitkiler:
dolayında canlı 320.000
tanımlanmış ve
adlandırılmış Hayvanlar:
durumda. Bilim 1.400.000
insanları bunun
3-4 katı daha hiç
görülmemiş canlı
türü olduğunu
tahmin ediyor.

Canlı türlerinin en çeşitli
olduğu yerler karalarda

yağmur ormanları,
okyanuslarda da

mercan resifleridir.
48

Taşların üzerinde yetişen yosunlardan devasa ağaçlara
kadar bitkiler Dünya’nın her yanına dağılmışlardır.
Karalardaki biyoçeşitlilik de neredeyse tümüyle
bitkilere dayanır. Bitkilerin çeşitliliği bütün hayvan
gruplarının da çeşitliliğini sağlar.

Karalardaki canlı türleri
okyanuslardakinin yaklaşık
5 katıdır.
Dev çiçek

Endonezya’nın
Sumatra Yağmur
Ormanları’nda
yetişen Titan arum,
en uzun çiçektir.
Gövdesi ve
yaprakları yoktur.
Bazılarının ağırlığı
70 kg’ı bulur.
Kokusu çürümüş
eti andırır.

Bitkiler yeryüzünde
en az 440 milyon
yıldır vardır.

Bu nilüfer
başka nilüfer

Brezilya’ya özgü
dev nilüfer
yapraklarının
çapı 2,5 m’yi bulur.
Bu yapraklar 45 kg
ağırlığındaki bir
çocuğu bile rahatlıkla
taşıyabilir.

49

En hızlı büyüyen Dünya’daki yaşamın
bitki bambudur. temeli bitkilerin
güneş ışığından
Bazen günde besin elde
1 m kadar etmelerine ve
atık olarak da
büyüyebilir. oksijen
üretmelerine
DEV ağaç dayanır.

En büyük ağaç Dinozorlardan
General Sherman adlı bile yaşlı
dev sekoya ağacıdır.
83,8 m boyundaki Gingko biloba ağaçları
ağacın çapı 7,7 m’dir en az 250 milyon yıldır
ve toplam hacmi yeryüzünde vardır.
1.485 m3’tür.

50

Etçil Tohumları
bitkiler üzerinde

Dünya’da 500’ün Çileğin tohumları
üzerinde etçil bitki meyvenin üzerinde
türü vardır. Bunların olur. Her çilekte yaklaşık
en ünlüsü olan Venüs 200 dolayında tohum bulunur.

sinek kapanının Güneşe bakan
yaprakları bir Ayçiçekleri sabah doğuya
dönük olur. Gün boyunca
saniyeden kısa bir da Güneş’i izlerler.
sürede kapanır.

En eski aspirin

Eski Mısırlılar 3.500 yıl önce
ağrı kesici olarak söğüt ağacının
kabuğundan elde ettikleri bir tür
aspirin kullanıyorlardı.

51

Domates,
patlıcan ve
salatalık
aslında meyvedir.

Yüzen elmalar 30 binde 12

Elmanın Gezegenimizde
yüzde 25’i havadır. 30.000 dolayında
Bu nedenle yenebilir bitki vardır;
hafiftir. Tıpkı bir ama insanlığın dörtte
gemi gibi suda üçü şu 12 bitkiyle
batmaz, yüzer. beslenir:
buğday, pirinç,
Kıyamet ambarı mısır, arpa, patates,
manyok, sorgum,
Norveç’in Kuzey tatlı patates, şeker
Kutbu’na yakın kamışı, fasulye,
Spitsbergen Adası’nda soya fasulyesi, muz.
bir dağın eteklerinde,
dağın içine doğru Spitsbergen
Küresel Tohum Deposu
inşa edilmiştir.
Uzmanlar yer seçimini
iklim değişikliklerinin ve
doğal afetlerin olası
etkilerini göz önüne
alarak yapmışlardır.
Burada 850.000 dolayında
bitki tohumu -18 derecede
saklanmaktadır. Elektrik
kesilse bile ortam
sıcaklığı zaten yeterince
soğuktur.

52

Şu an yaşayan
hayvan türlerinin
tarih boyunca
yaşamış türlerin
ancak yüzde 1’i
kadar olduğu
düşünülüyor.

Büyük Okyanus’ta ve
Akdeniz’de yaşayan
Turritopsis nutricula
denizanası türünün kendini Denizyıldızının
sürekli genç tutabilmesi marifeti
nedeniyle binlerce yıl
yaşayabileceği tahmin Denizyıldızlarının
ediliyor. kopan kolları
yeniden çıkar.

En geniş kanatlar Bütün hayvan Kahverengi
türlerinin yüzde ayı mı?
Yaklaşık 3,5 m’lik 80’ini böcekler
kanat açıklığıyla oluşturur. Ayağa
albatroslar en büyük kalktıklarında
kuşlardan biridir. Kuş beyinli 3,5 m’yi bulan
Albatroslar göç boyları ve 750 kg’lık
sırasında günde Yaşayan en büyük ağırlıklarıyla kutup
1.000 km uçabilir. kuş olan devekuşu ayıları günümüzde
uçamaz ama attan yaşayan en büyük
53 daha hızlı koşar. etçil hayvanlardır.
Ne var ki beyni, Avlarının kokusunu
gözünden daha 30 km öteden
küçüktür. alan kutup
ayılarının atası
50.000 yıl önce
İrlanda’da yaşamış
kahverengi ayıdır.

Kargalar
kendilerine kötü

davranan
insanların yüzünü

hiç unutmazlar
ve gerektiğinde
diğer kargaları
da onlara karşı

uyarırlar.

Doğadaki sayıları Unutkanlar Kuzey Amerika boz
2.000’den az olan ayıları insandan 8 kat
dev pandalar Kış için sakladıkları daha güçlü ısırır.
gerçekte bir ayı tohumların yerlerini
türüdür. unutan sincaplar her
yıl farkında olmadan
En hızlı kara hayvanı binlerce ağaç diker.
olan çita ile en hızlı
deniz hayvanı olan
yelken balığının
hızları yaklaşık
aynıdır: saatte 110 km.

Tıpkı insanlar, filler ve yunuslar gibi şempanzeler de
aynada kendilerini tanır.
54

Dünyadaki her Sevimli ama...
insana 200.000.000
böcek düşer. Afrika’nın en vahşi
Karıncalar hayvanı suaygırıdır.
uyumaz. Suaygırları insanlardan
daha hızlı koşar.

Saatte 320 km El ele

Doğanlar avlanırken Su samurları uyurken
dalış yaptıklarında birbirlerinden uzağa
hızları saatte sürüklenmemek için
320 km’yi bulabilir. el ele tutuşurlar.

Bazı kuşların tüyleri Yılanlar
iskeletlerinden dilleriyle
daha ağırdır. koku alır.

Penguenler
kuştur.

55

En büyük balık balina köpekbalığıdır.

Boyları 14 metreyi ve ağırlıkları da
30 tonu bulur.

Istakozların Yunuslar, orkalar,
kanı mavi balinalar, foklar ve
deniz inekleri balık değil
renklidir. memelidir. Yavrularını

doğurur ve sütle
beslerler.

Ahtapotlar da tıpkı
bukalemunlar gibi

renk değiştirebilir.

Karşılaşmak Kalpsizler
istemezsiniz
Denizanalarının
Aslan yelesi kemikleri,
denizanalarının kalpleri ve
çapları 2 m’yi beyinleri
dokunaçlarının yoktur.
uzunluğu da
35 m’yi geçer.

56

Senden hızlı kedi var

Uzun ve güçlü arka bacakları
sayesinde kediler boylarının 5 katı
yükseğe sıçrayabilir ve saatte 48 km
hızla koşabilir. 100 m dünya
rekortmeni Usain Bolt’un hızı ise
saatte 44,5 km’dir.

57

Oyuncu kediler

İlk uluslararası kedi videoları

festivali 2012’de ABD’de Minnesota’da

düzenlenmiştir. O tarihten beri de

her yıl düzenlenmektedir.

İkisi de Burun izi
aynı atadan İnsanların
parmak izleri gibi
Yaşayan en uzun köpeklerin de
burun izleri
köpek Rocko biriciktir.

adlı bir danuadır.
Rocko’nun omuz

yüksekliği 101,6 cm’dir.

Yaşayan en kısa

köpek de Milly adlı

bir çivavadır.
Milly’nin de omuz

yüksekliği 9,65 cm’dir.

Kedi Tanrı İlk evcilleştirilen hayvan
Bastet köpektir. Bugün yeryüzünde
400 dolayında farklı ırktan
Eski Mısırlılar 300 milyonu aşkın köpek
kedilere çok değer yaşadığı tahmin ediliyor.
verirdi. Yaklaşık Köpeklerin hepsinin atası
3.500 yıl önce bir zamanlar Asya’nın
Mısır’da kediler doğusunda yaşamış olan
evlerde besleniyordu. birkaç kurttur.
Bundan 1.000 yıl
kadar sonra da kediyi
yüzlerce tanrılarından
biri yaptılar.

58

Mavi balina yalnızca yaşayan değil,
gelmiş geçmiş en büyük hayvandır.
Boyu 30 m’yi, ağırlığı 200 tonu
bulabilir. Dilleri bir fil kadar
büyüktür ve günde 4 ton kril
Kriller yiyebilirler.
çok minik deniz
hayvanlarıdır.

Afrika fili

Yaşayan en büyük
kara hayvanı olan
Afrika filleri
birbirleriyle
8 km öteden
haberleşebilirler.
Yağmurun kokusunu
ise 20 km öteden
alırlar.

Hayvanların Omurgasızlar
yüzde 97’si % 97
omurgasızdır.

Omurgalılar En küçük
%3 kuş

En küçük Keşfedilmemiş Yaklaşık 2 g
ağırlıkları ve
Bazı mikroskobik Bilim insanları 5 cm boylarıyla
akarlar birkaç yüz keşfedilmeyi arı sinekkuşları
mikrometre bekleyen en az en küçük
4 milyon kuşlardır.
(metrenin on binde biri) böcek türü Kanatlarını
daha olduğunu saniyede 80 kez
boyutlarında olur. tahmin ediyor. çırparlar ve
geri geri
59 uçabilirler.

Dünya’da yaşam 3,5 milyar Korkunç
yıl önce ortaya çıktı. kertenkele

Dinozorlar Dünyanın en küçük Dinozor ‘‘korkunç
230 milyon yıl önce memelisi yabanarısı
ortaya çıktı ve kertenkele’’ anlamına
65 milyon yıl önce yarasasıdır. Boyu
Dünya’ya düşen 3 cm ve ağırlığı da gelen Yunanca
10 km çaplı bir
asteroidin yarattığı 2 g’dır. kökenli bir sözcüktür.
etkiler yüzünden
yok oldu.

Su ayıları Ejderha
(tardigradlar) zannetmişler
550 milyon yıldır
varlar. 0,5-1 mm 3.500 yıl önce Çinliler
arasında boyları olan buldukları dinozor dişi
bu mikro hayvanlar fosillerinin ejderha
gezegenimizin en çetin dişleri olduğunu
ceviz hayvanlarıdır. zannetmişlerdir.
Himalayalar’dan
denizlerin 4.000 m 60
derinliklerine kadar
hemen hemen her yerde
–hatta Antarktika’da
bile– yaşarlar.
Uzay ortamına bile
dayanmışlardır.

Futbol Orta Asya’da
topundan yaşayan
büyük kar leoparları
bir sıçrayışta
Hayvanlar dünyasındaki 15 m kadar
en büyük göz ilerler.
dev mürekkepbalığının gözüdür. Güneydoğu
Yaklaşık 27 cm çapındadır. Asya’da yaşayan
atlas güvesinin
Başına buyruk gözler kanat açıklığı
25 cm’dir.

Bukalemunun birbirinden
bağımsız hareket
edebilen gözleri
sayesinde 360
derecelik bir
görüş açısı
vardır.

61

Son tüylü mamut MÖ 1650’de yani
Keops Piramidi’nin yapılışından
1.000 yıl sonra ölmüştür.

Çevir Kafayı

Baykuşlar Balarıları
gözlerini oynatamaz. başka böcekleri
O nedenle sürekli soktuklarında ölmezler
başlarını oynatırlar. ama kancalı iğneleri
derilerinin içinde
kalan memelileri
soktuklarında ölürler.
Buna karşın
yabanarıları defalarca
sokabilir.

Yeryüzünde Bilinenin aksine
en çok bulunan devekuşları
hiçbir zaman
kuş türü başlarını kuma
tavuktur. gömmez.

62



İNSAN Bedeni

İnsan bedeni akıl almaz karmaşıklık ve hassaslıkta
bir makine. Tarih boyunca bilim insanları hiçbir şeyi
onu inceledikleri kadar incelememiş. Buna karşın,
başta beyin olmak üzere birçok gizemi hâlâ
çözülememiştir.
Bir damla kanda
5 milyon dolayında
kan hücresi bulunur.
Kanımız

Kanımızın yüzde
45’ini kırmızı kan
hücreleri, yüzde
1’ini de beyaz
kan hücreleri
ile plateletler
oluşturur. Geri
kalan yüzde Yetişkin
bir insanın
ağırlığının
54’ü plazmadır. yüzde 8’i
Plazma, içinde kandır:
tuz, şeker, yaklaşık
yağ ve protein 5,5 litre.

gibi yaşamsal
maddeler bulunan
bir sudur.

Kalbimiz var Çocuk kalbi

Kalbimiz dakikada Çocukların kalbi
60-100 kez atar. yaklaşık yumrukları
Heyecanlanınca, büyüklüğündedir.
korkunca ya da
zorlu bir fiziksel 64
etkinlik sırasında
bu sayı 200’e kadar
çıkabilir.

İnsan ve muz Hücrelerimiz
DNA’sının
yüzde 50’si Yetişkin bir insanda 200’ü aşkın türden
aynıdır. 30 trilyon kadar hücre bulunur.

Boylu poslu

Bedenimizdeki

en uzun

hücreler

sinir

Çifte sarmal O kadar da yaşlı hücreleridir.
göstermiyorum Bazılarının
boyu 1 m’yi
Bedenimizin yüzde bulur.

10’u hidrojenden

Kromozomlarımızdaki oluşur. Evren’deki
bütün hidrojen
insan DNA’sı uç uca
eklendiğinde yaklaşık atomları 13,8 milyar
3 milyar basamaktan yıl önceki Büyük
Patlama sırasında
oluşan 2 m boyunda

‘‘bir DNA elde edilir. oluşmuştur.
Beynimizin ve
kalbimizin yüzde 75’i, Kaç kulaç?

akciğerlerimizin yüzde Her insanın boyu
83’ü, derimizin yüzde yaklaşık kulacı
64’ü, kaslarımızın yüzde
79’u ve de kemiklerimizin kadardır.
yüzde 31’i‘‘
sudur.
206 kemik
Hiç durmadan arasında en kısa

Kalbimiz her gün kemiğimiz
yaklaşık 100.000 orta kulaktaki
üzengi kemiğidir.
kez (yani yaşamımız Boyu yalnızca
boyunca 3 milyar kez) atar. 2,8 milimetredir.

Günde 7.000 litre kan Kemik torbası
pompalar.

Azalan kemikler Bedenimizde en çok
kemik ellerimizde
Bebekler
doğduklarında bulunur. Her birinde
27 kemik vardır.
300 kemikleri olur.
Bunlardan bazıları Kaslarım ağır

zamanla birbirine Beden ağırlığımızın
kaynar ve sonunda
kemik sayısı 206’ya yaklaşık yüzde 40’ını
düşer. Dişler bunlar
arasında yer almaz. kaslarımız oluşturur.

Bedenimizde 650
dolayında kas vardır.

65

Beyin Yetişkin bir erkeğin
İnsan beyni kafatasıyla korunur. beyni yaklaşık
Kafatası birbirine kaynamış 22
kemikten oluşur. 1.350 g ağırlığında olur.
Yalnızca 5 dakika Beyin her ne kadar
Acı algılayıcıları oksijensiz kalınması beden ağırlığının
olmadığından beyinde
acı hissedilmez. bile beyinde ciddi yüzde 2’sini oluştursa
Beyin ameliyatı hasta hasara yol açar. da enerjinin yüzde
20’sini o tüketir.
uyutulmadan bile Albert Einstein’ın
yapılabilir.
beyni 1.230 g kadardı;
yani normalden
yüzde 10 daha
hafifti.

Normal
bir beyinde
80-100 milyar
dolayında
hücre olduğu

tahmin
ediliyor.

Temel görevi Kesintisiz,
sağlıklı bir gece
Beynimizin yalnızca uykusunda 100 dakika
yüzde 10’unu değil kadar rüya görürüz.
tamamını kullanırız.
Beynin temel görevi
solunum, kan
dolaşımı, sindirim
gibi beden
fonksiyonlarını
yerine getirmektir.

Rekor

Uykusuz
kalma
rekoru
11 gündür.

66

Çift yanlı beyin

Beynin Beynin
sol yanı sağ yanı
bedenin sağ bedenin sol
yanını kontrol yanını kontrol
eder. Aynı zamanda eder. Aynı
dil ve matematik zamanda müzik
becerilerini de becerimizden de
yönetir. sorumludur.

Kalp sağlığı
Düzenli olarak
yapılan egzersizler
kalbi sağlıklı ve

zinde tutar.

67

Ah, Parmak izi
yanıyoruum... gibi göz izi

İnsanın beden Tıpkı parmak
sıcaklığı yaklaşık izi gibi her
insanın
37 derecedir. gözünün
37,5 derecenin üzeri irisinin yani,
“ateşli” kabul edilir. gözbebeğini saran
renkli halkanın
deseni de farklıdır;
bir benzeri yoktur.

En uzun kemiğimiz

İskeletimizin en uzun
kemiği uyluk kemiğimizdir
(femur); boyumuzun dörtte
biri uzunlukta olur.

Sıvılar yalnızca birkaç
saniyede, lokmalarımız da
yaklaşık 10 saniyede
ağzımızdan midemize
ulaşır.

Delici ve öğütücü Yerçekimine
gerek yok
Yediklerimizi
öğütmek için midenin Lokmaların
salgıladığı hidroklorik ağzımızdan
midemize
asit demiri bile gitmesi için
aşındıracak kadar yerçekimine
güçlüdür. Mide ürettiği gerek yoktur. Yemek
bu sıvıdan kendisini borumuz dalgalı bir
korumak için mide içi kasılmayla onları yavaş
mukus tabakasını yavaş midemize doğru
2-5 günde bir yeniler. yönlendirir.

Nasıl sığmış?

Ağızdan başlayıp
anüse kadar uzanan
sindirim sistemimizin
boyu yaklaşık 9 m’dir.

68

Kulakların ve burnun büyümesi hiç durmaz;
biz yaşlandıkça onlar da büyür.

Parmak izi gibi
herkesin kendine özgü

bir dil izi vardır.

Dilimizde her biri
100 tat algılayıcı
hücreden oluşan
10.000 tat tomurcuğu
bulunur.

İlk kontak lens fikrini Korktuğumuzda gözlerimiz
Leonardo da Vinci daha iyi görür.
geliştirmiştir.
Camdan yapılan ilk İnsan gözü 10 milyon farklı rengi
kontak lensler 1880’li ayırt edebilir.
yılların sonlarında
kullanılmaya Eğer insan
başlanmıştır. gözü dijital bir
kamera olsaydı
İlk gözlükler
1200’lü yılların 576 megapiksel
sonlarında çözünürlükte olurdu.
İtalya’da
yapılmıştır.

69

Esmer, sarışın, kızıl Saçlarımızın yapıldığı
En yaygın saç rengi madde ile hayvanların
siyahtır. En ender
bulunan da kızıldır; boynuzlarının,
insanların yüzde 1-2’si toynaklarının,
kızıl saçlıdır. pençelerinin, tüylerinin
Sarışınların oranı da ve gagalarının yapıldığı
yüzde 2 dolayındadır. madde aynıdır:

Rapunzel keratin.
gerçek mi?

Tek bir saç teli,
kopmadan
100 g ağırlık
kaldırabilir.

Bedenimizde kendi hücrelerimizden
yaklaşık yüzde 30 daha fazla bakteri

bulunur. Toplam ağırlıkları da
birkaç yüz gram kadardır.

Kakao

Temiz bebekler mucizesi

Kakao oranı yüksek

Bebekler bedenlerinde çikolatalarda bulunan

hiç bakteri olmadan bazı özel maddeler hem

doğarlar. Bakteriler hastalıklara karşı

bedenlerine zamanla bizi korur hem de

yerleşir. kendimizi mutlu

Kötü mikroplar azınlıkta hissetmemizi sağlar.

Mikropların çok az bir bölümü, yaklaşık yüzde 1’i hastalıklara yol açar.

70

Sabahları gece
yattığımız zamana
göre 0,5-1 cm kadar
uzun oluruz.

Çetin ceviz

Kemiklerimiz hafif
ama çok sağlamdır.
Kenarları birer
santimetre olan bir
kemik parçası
1.700 kg yükü
taşıyabilir.

Sürekli
yenilenme

Kemikler de bütün
diğer organlar gibi
sürekli kendini
yeniler. Yaklaşık
on yılda bütün
iskeletiniz yenilenir.

Üçte biri mi?
Yaşamımızın üçte
birini uyuyarak
geçiririz.

İnsan ömrü
uzuyor

Son 200 yılda
insanlarda ömür
beklentisi 2 katına
çıkmıştır.

71

Esnemek bulaşıcıdır!

Amma da hızlı!

Güçlü bir hapşırıktaki tükürük parçacıklarının
hızı saatte 160 km’ye çıkabilir. Bu parçacıklar
havada uzun bir süre asılı kalır.

Beyin uyurken bile çalışır.

72

Yanılan duyular
Duyularımız bazen bizi yanıltabilir.
Beyaz dairelere bakmadığınız zaman

sanki içlerinde siyah birer nokta
varmış gibi geliyor; ama doğrudan

dairelere baktığınızda hiç nokta
göremiyorsunuz, değil mi?

Hassas noktamız Dakikada ortalama
15-20 kez göz kırpılır.
Parmak uçları
bedenimizin en Göz kırpma hareketi
hassas yerleridir. saniyenin onda biri
kadar sürer.

En çok çalışan
kaslarımız göz
kaslarımızdır. Her gün
100.000 dolayında minik
kasılma geçirirler.

Kaç kokuyu
ayırt edebiliriz?

Burnumuz
bir zamanlar sanıldığı
gibi 10.000 farklı
kokuyu değil 1trilyon
farklı kokuyu
algılayabilir.

Kokunun tat
duyusuna etkisi

Burnunuz tıkalı olarak
ısırdığınızda elmanın,
patatesin ve soğanın
tatlarını birbirinden
ayırt edemezsiniz.

73

Meğerse beşten fazlaymış!

Beş temel duyumuzun yanı sıra 6 duyumuz daha vardır.

Yerçekimi Zaman algısı Acı algısı

İç kulağımızdaki Beynimizdeki bazı Acı
algılayıcılar hangi yönün nöronlar tıpkı bir iç saat algılayıcılarımızla

aşağısı ve yukarısı gibi çalışarak zamanı acıyan yerimizi
olduğunu algılar. duyumsamamızı sağlar. hissederiz.

Isı algısı Tuvalet ihtiyacı

Sıcaklığa duyarlı Bağırsaklarımızdaki
algılayıcılarımızla ve mesanemizdeki
sıcağı ve soğuğu algılayıcılar ne zaman
tuvalete gitmemiz
algılarız. gerektiğini bildirir.

Kas duyusu

Kaslarımızdaki bazı
algılayıcılar beynimize

duruşumuz,
konumumuz ve
hareketimizle ilgili
sürekli bilgi gönderir.

74

Beyaz kan
hücresi

Minik canlılar 15 mikrometre
varmış (yani metrenin milyonda 15’i)

Hastalıklara gözle Yetişkin
görülemeyecek denli bir insanda
küçük canlıların yani ortalama 40 milyar
mikropların yol beyaz kan hücresi bulunur.
açtığı düşüncesi
1546’da İtalyan doktor Bedenimize giren bakteri ve
Girolmo Fracastoro virüslerle beyaz kan hücrelerimiz
tarafından ortaya savaşır.
atılmıştır. Bu düşün-
cenin doğruluğunu E. coli Bakteriler normal
1800’lü yılların bakterisi beden hücrelerimize
sonunda Louis
Pasteur ile Robert göre çok küçüktür.
Koch kanıtlamıştır.

Ellerimizdeki
bakterilerin çoğu
parmak uçlarında ve
tırnakların altında

bulunur.

Doğum tarihi: Virüsler bakterilere Rhino
250 milyon göre çok küçüktür. virüs
yıl önce
Kızamık
2000’de ABD’de virüsü
yerin 600 m altından
çıkarılan bir tuz Soğuk
kristalinde bulunan algınlıklarının
250 milyon yıl
önceye ait bakteriler yüzde 80’ine
laboratuvarda
diriltildi. rhino virüs
denen bir grup
Çok yararlı
bakteriler virüs
yol açar.
Antibiyotiklerin
büyük bir bölümü
bakterilerden
elde edilir.

75

Tabletler, cep
telefonları ve
bilgisayar
klavyeleri
birbirinden
değişik
mikropların
bolca bulunduğu
yerlerdir;
sık sık
silinmelidirler.
Birleşmiş Milletler’e göre
Hastalıklarla mücadelenin en ucuz ve etkili yöntemi
sık sık elleri sabunla yıkamaktır.

76



İNSAN
Etkinlikleri

İnsanlık tarihi uzun ve esrarengizdir. Farklı
alanlardan çok sayıda uzman, bu tarihi değişik
açılardan bir araya getirmek için çalışır.
İlk eşya olduğu düşünülen taş baltadan, evreni
keşfe çıktığımız uzay gemilerine, ilginç olaylara,
basit ama daha önce üzerinde düşünmediğimiz
bazı gerçeklere, sonuç olarak bizi insan yapan
etkinliklerimize küçük bir pencere açalım.

Söz uçar yazı kalır

Bilinen en eski yazı MÖ 3200 dolaylarında Sümer’de
ortaya çıkmıştır. Harflerin şekli çiviye benzediği için
bu yazıya çiviyazısı denir.

78

Gizemli yazı bir rol oynar. Çünkü Ebedi barış ve
MÖ 196’da hazırlanan kardeşlik
Eski Mısırlıların bu tarihsel kayanın bir
kullandığı yazıya yüzünde Eski Yunanca İnsanlık tarihinin ilk
hiyeroglif denir. bir yazı ve o yazının barış antlaşmaların-
Yüzlerce yıl boyunca hiyerogliflerle kazınmış dan biri olan
hiyerogliflerin art arda tercümesi yer alıyordu. Kadeş Antlaşması
dizilmiş anlamsız kutsal MÖ 1259’da Hitit
şekiller olduğu kralı III. Hattuşili
düşünülmüştür. Onların ile Mısır firavunu
gizemli Eski Mısır II. Ramses arasında
dünyasını gözler önüne imzalanmıştır.
serecek bir yazı olduğu Orijinal kil tablet
anlaşılınca dönemin en Hititlerin başkenti
büyük dilbilimcileri bu Hattuşa’da
yazının şifresini (günümüzde
çözmeye çalışırlar. Boğazköy) bulunur.
1799’da Mısır’ın Rosetta İstanbul’daki Eski
(Raşit) Kasabası’nda Şark Eserleri Müzesi
tesadüfen bulunan bir ile Berlin Şehir
kaya bu gizemli yazının Müzesi’nde
çözülmesinde çok önemli antlaşmanın iki
orijinal tableti
sergilenmekte.

Yok olma
tehlikesi

UNESCO verileri
dünya üzerinde
6.700 farklı dil
konuşulduğunu
söylüyor. Uzmanlara
göre bu dillerin yarısı
21. yüzyılda yok olma
tehlikesi altında.

79

Bir minübüse 30 dile sıkışan Çince
sığan dil dünya açık ara önde

Amazon ormanlarında Dünya nüfusunun En çok konuşulan dil
yaşayan kabilelerden yüzde 80’i Türkçenin 1,2 milyar
birine ait Arikapu de içinde bulunduğu Çinli’nin anadili olan
dilini konuşanların 30 dili konuşuyor. Çincedir. Onun
tamamı bir minübüse ardından İspanyolca,
sığabilir. İngilizce, Hintçe ve
Arapça geliyor.
En zor dil
Türkçede en çok
Öğrenmesi en zor kullanılan 5 harf a, e,
dil İspanya’nın i, n ve r’dir. En az
kuzeyi ile kullanılan harf de j’dir.
Fransa’nın güney-
batısında yaşayan Uçaklarda
Baskların konuştuğu hangi dil hâkim?
Baskçadır.
Baskçanın dünya Günümüzde tüm
üzerinde konuşulan uluslararası uçuşlarda
diğer dillerle hiçbir pilotların kendilerini
bağlantısı yoktur. tanıttıkları konuşmalar
Sözcük yapısı ve İngilizce olarak da
dağarcığı oldukça yapılır.
karışıktır.

Braille Alfabesi’ni kim geliştirdi?
Görme engellilerin kullandığı özel
alfabenin adı Braille’dir.
Bu alfabeyi geliştiren ve ona adını
veren Louis Braille, 5 yaşında
geçirdiği bir hastalık sonucu görme
yeteneğini kaybeder. Braille 1824’te
15 yaşına geldiğinde bu özel
alfabeyi geliştirir. Her harfi kâğıt
üzerinde değişik kabartılarla
kodlamıştır ve bu kabartılar
parmak uçlarıyla kolaylıkla ayırt
edilebilmektedir.

80

Çinliler, Amerika’yı kim
pusula ve keşfetti?
harita
Kristof Kolomb’dan
MS 1000’de, Avrupalı yaklaşık 500 yıl önce
denizcilerden Amerika’ya ilk
300 yıl önce, gidenler Vikingler
Çinli denizcilerin olmuştur.
pek çoğu Bazı araştırmacılar,
pusula kullanırdı, Yeni Gine’den yola
hatta 1300’lerde çıkan Polinezyalı
bir ızgara sistemine denizcilerin
dayanan haritaları da Vikingler’den de önce
vardı. Amerika’ya ulaşmış
olabileceğini
81 düşünüyor.

Ünlü Çinli kâşif Zheng He
1405’te, 28.000 mürettebattan

kurulu dev bir donanmanın
başında Hindistan ve Doğu Afrika’ya

yelken açmıştı; oradan aldığı
zürafayı Çin imparatoruna
götürmüştür.

Kendisi değil ama Dünyanın
gemisi dünyanın merkezindeki
çevresini dolaştı
Babil
Ferdinand Macellan
1519’da Sevilla’dan Yukarıda
yelken açarken MÖ 6. yüzyılda
batıya doğru giderek Babil’de kil tabletin
dünyanın çevresini üzerine çizilmiş
dolaşabileceğini Dünya Haritası’nı
düşünüyordu. Büyük görebilirsiniz.
kâşif zorlu yolculukları Bu haritada Fırat
sırasında Filipinler’deki Irmağı üzerine
kabileler arası bir kurulu Babil kenti
savaşta öldürüldü. dünyanın merkezine
Kendisi değil ama onun yerleştirilmiş.
donanmasından geriye
kalan tek gemi olan 82
Victoria 1522’de
İspanya’ya ulaşabildi.

Evinden uzakta 24 yıl

Arap kâşif İbn Battuta’nın
macerası 1325’te Fas’ın
Tanca kentindeki evinden
yola çıkmasıyla başlar.
Gezmeyi çok seven İbn Battuta evine ancak
24 yıl sonra dönebilir. Gezilerini Rıhlet-ü
İbn Battûta adlı seyahatnamesinde
anlatmıştır. Dünyanın pek çok yöresinin
14. yüzyıldaki hali bu değerli kaynak
sayesinde bilinir.

Piri Reis’in
Dünya Haritası

Osmanlı Donanması’nın
amirallerinden Piri Reis dünyanın en tartışmalı haritalarından biri olan
haritasını 1513’te tamamlamıştır. Ceylan derisi üzerine çizilen bu Dünya
Haritası’nın günümüze 1/3’lük parçası kalmıştır. Piri Reis’in notlarından
anlıyoruz ki o aynı zamanda döneminin önemli harita koleksiyoncularındandır.
Elinden geçen sayısız harita üzerinde çalışarak kendi haritasını çizmiştir.

83

Kesintisiz en eski
kent yaşamı

İlk kentlere ait kalıntılar
MÖ 4500 ile MÖ 2000
arasına tarihlenir.
Mezopotamya, Mısır,
Hindistan ve Çin’de
ortaya çıkmıştır. Şeria
Nehri yakınlarındaki
Eriha kentinin dünyanın
kesintisiz olarak
yaşanan en eski kenti
olduğu düşünülüyor.
Buraya ilk yerleşimler
günümüzden 11.000 yıl
önce başlamıştır.

Efes’in yurttaşları haklarını
iyi biliyordu

UNESCO’nun Dünya Mirası listesinde bulunan Efes Antik
Kenti, günümüzde İzmir’in sınırları içinde, binlerce yıldır
görkemli yapılarıyla ayakta durmaktadır. Kurulduğundaki
adla Ephesos’un yasaları, kentin girişine dikilen taş
tabletlere, hem Yunanca hem Latince olarak kazınmıştır.
Eğer yurttaşların yasalara uyması bekleniyorsa bunların
herkes tarafından görülecek şekilde sergilenmesi gerektiği
düşüncesiyle yapılmıştır.

84

2016’nın ortalarında dünya nüfusu yaklaşık
7,4 milyar olacak.
Eşitsiz
dağılım

Bu dairenin

içinde yer alan

ülkelerde

yaşayan

insan nüfusu

dünyanın

geri kalanında

yaşayanlardan

daha çoktur.

Kocaman
dünyada kentlere
sıkışmışız

Günümüzde dünya
yüzeyinin yüzde 1-3’ünü
kentler kaplar.

Bugüne değin
yeryüzünde
100-110 milyar insan
yaşamış olduğu tahmin
ediliyor.

Dünya nüfusunun yüzde
50’sinden çoğu kentlerde
yaşar. 2050’de bu oranın
yüzde 70’e kadar
yükselmesi bekleniyor.

85

Dünya nüfusunun yaklaşık
yüzde 30’u

18 yaşın altındadır;
yani çocuktur.

100.000 yıl önce
yeryüzündeki

bütün insanların
toplamı bir
stadyumu
dolduracak
kadardı.

Ulaşım sorunu

Modern kentlerde ulaşım sorunu esas olarak

metro sistemiyle çözülmüştür. İlk metro

1863 yılında Londra’da çalışmaya başlar.
İstanbul’da Karaköy ve Beyoğlu arasında

çalışan “Tünel” adını verdiğimiz raylı sistem
dünyanın ikinci metrosudur. Açılışı

17 Ocak 1875’te yapılmıştır.

İlki 1908’de hazırlanan
Londra Metrosu Haritası’nın
eklenen yeni hatlarıyla
günümüzdeki hali.

En derindeki tren istasyonu
Ukrayna’nın Kiev kentindedir.
Bu istasyon yüzeyin 105,5 m
altındadır.

86

En uzun yol

Toplam uzunluğu 48.000 km’yi bulan Pan-Amerikan
Karayolu dünyanın en uzun karayoludur. Kuzey Amerika’nın
kuzeyi ile Güney Amerika’nın güneyini birbirine bağlar.

6 milyon Su boruları
iskelet! yeraltına iniyor

Fransa’nın başkenti Avrupa’da 500 yıl önce
Paris’in altındaki yeraltı su boruları
tünel ve kullanılıyordu. İçi boş
mağaralarda önceki ağaçlardan yapılan
yerleşimlerden borular birbirlerine
kalan 6 milyon hayvan yağıyla
iskelet olduğu eklenip, su geçirmez
düşünülüyor. hale getirilmişti.

87

Gondollar kenti

İtalya’nın bir kenti olan
Venedik’in merkezinde

ulaşım yalnızca
teknelerle

sağlanmaktadır. Diğer
taşıtlar yasaktır.

Dünyayı kaplayan yollar

Dünya üzerindeki yolların toplamının 64 milyon kilometreden
fazla olduğu düşünülüyor. Bu, Ay ile Dünya arasındaki
mesafenin yaklaşık 166 katıdır.

Benzin
istasyonları

111 yıldır
yaşamımızda

İlk yol kenarı benzin
pompaları, 1905’te

ABD’nin St Louis kentinde
kullanılmaya başlandı.

88

6 farklı taşla oynanan Çocuklar
satranç oyununda, her dönem
oyun peşinde!
rakibiniz acemiyse onu
iki hamlede Eski Yunan’dan kalma
2.500 yıllık bir vazonun
yenebilirsiniz. üzerinde yoyo oynayan
çocuk resmi vardır.
Ustanın ustası
Uçan balıklar
Büyük satranç ustası
Gary Kasparov İlk uçurtmalar 2.700
yıl önce Uzakdoğu
1997’de Deep Blue ülkelerinde
(Koyu Mavi) adlı uçuruluyordu.
Başlangıçta hiç de
bilgisayara yenilmiştir. eğlenme amacıyla
keşfedilmediğini
Çocukluk esini biliyor muydunuz?
Çok eski zamanlarda
Trambolinin mucidi dev yapraklardan
George Nissen bu yapılan uçurtmalarla
balık tutulurmuş.
eğlenceli oyuncağı Uçurtmalar,
keşfettiğinde kuyruklarına takılan
yemler aracılığıyla,
16 yaşındaydı. karadan çok uzağa
Çocukken gittiği açılabilen bir tür
sirklerde izlediği oltaymış.

trapezcilerden
esinlenerek, bir
çerçeveye gergin bir
şekilde dayanıklı
kumaş parçaları
geçirdi ve adını da
trambolin koydu.

Rüzgârsızlıktan Hulahup’un
doğan icat en eski tarihi

İlk kaykaylar denizde Binlerce yıl önce
yeterince dalga
Eski Mısırlı
bulamayan sörfçüler
çocukların da
için 1950’lerde icat
hulahupları vardı.
edilmiştir. Kuru asma

dallarından yaptıkları

çemberleri hulahup

olarak

kullanıyorlardı.

89

Boş Patlamış mısır
orkestrayla okyanusu
şarkı
söylemek En popüler sinema
atıştırmalığı patlamış
Karaoke mısırdır. ABD’de
Japonca yıllık patlamış mısır
tüketimi 18 milyar
“boş orkestra” litredir.

demektir.

En kalabalık
film sahnesi

Filmlerde
kalabalık
sahnelerde
profesyonel
aktör olmayan
“figüranlar”
çalışır. Gandhi
filminin bir
sahnesinde
300.000 figüran
rol almıştır.

Dansa davet

Bugün bizi eğlendiren dansın geçmişte karanlık
dönemleri de vardır. Tarantella adı verilen
İtalyan dansı, örümcek ısırığına karşı tuhaf bir
tedavi yöntemi olarak başlar.

Trajedi TV rekortmeni Oscar rekortmeni
ya da komedi İngiltere’de 1958’de
başlayan “Mavi Peter” Walt Disney yaşamı
İlk Yunan oyuncuları programı boyunca 26 Oscar
ne tür karakterleri televizyonlardaki en kazanmıştır. Bu sayıya
canlandırdıkları uzun süren çocuk yaklaşabilen bile
sahneye uzakta programıdır. Hâlâ olmadı.
olanlar tarafından yayınlanır.
bile görünsün diye
yüzlerine maske
takarlardı.

Sıkış tıkış sinema 90

Dünyanın en küçük sineması İngiltere’deki
Sol Cinema’dır. Güneş panelleriyle çalışan sinemada

bir görevli, sekiz seyirci ve bir patlamış mısır
makinesi için yer vardır.

Megalitlerin sırrı

İnsanlar, dünyanın çeşitli bölgelerinde ve değişik
zamanlarda çok büyük kayaları bir araya getirerek
megalit adı verilen anıtlar yapmışlardır. MÖ 5000 ile
2500 yıllarına tarihlenen bu inanılmaz boyutlardaki
kayaların nasıl taşındıkları arkeologların hâlâ
araştırma konusu.

Dünyanın en uzun yapısı Çin Seddi,
toplam 21.196 km uzunluğundadır.

3.851 yıl boyunca dünyanın Stonehenge’den
en yüksek yapısı Göbeklitepe’ye
En bilinen megalitler
Mısır’ın Giza kentindeki Keops Piramidi’ İngiltere’nin
nin yapımı MÖ 2540’ta tamamlanmıştır. güneyindeki genişçe
O dönemde yüksekliği 146 m olan bir düzlüğün orta
piramit Eski Mısır firavunları için yerine çember
yapılan devasa mezar yapılarının şeklinde yerleştirilmiş
en yükseğidir. Stonehenge’dir.
Ve ülkemizde de
dünyanın dikkatini
üzerine çeken
megalitler var.
Şanlıurfa’ya bağlı
Göbeklitepe’deki
bu megalitler
yaklaşık 11.500 yıl
önce yapılmış.

91

Ölümsüz mimarımız

428 yıldır yapıtlarıyla yaşamayı sürdüren Mimar Sinan, Kanuni döneminin
başmimarı olmuştur. Bazıları Türkiye’nin sınırları dışında kalmış 477 yapıya
imza atmıştır. Aslında bu cümle biraz yanlış oldu, Koca Sinan’ın imzası
yalnızca Büyükçekmece Köprüsü’nün üzerinde yer alır.

14 m farkla
rekoru kaptı

İngiltere’deki Lincoln
Katedrali MS 1311’de
inşaatı tamamlandığında,
Keops Piramidi’nin
yüzyıllardır kırılamayan
rekorunu 14 m farkla
ele geçirmiştir.

21. yüzyılın Gökdelenlerde
en yüksek yapısı kertenkele izi

Burç Halife o kadar Bazen bilim insanları
doğadan esinlenir. Buna
yüksektir ki tepesi ile “biyomimetik” denir.
Örneğin düz yüzeylerde
zemin kat arasında kolaylıkla dolaşan
kertenkelelerin binlerce
6°C sıcaklık farkı vardır. minik kılla kaplı
tabanlarını kopyalayarak
özel bir malzeme
elde etmişlerdir. Artık
dağcılar bu malzemeyi
ellerine geçirerek Burç
Halife gibi gökdelenlere
tırmanabiliyor.

92