No. 11, 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 49

հար­ցին զինվ­ որ­նե­րի 71,8%­-ը դրա­կան պա­տաս­խան է բաղ­ ադր­ իչն­ ե­րի և սնն­դային ռե­ժի­մի կան­ ոն­ ա­կար­գի բա­
տվել, 6,0%­-ը նշել է «լիարժ­ եք չէ», 2,1%-­ը` «գոհ չեմ» պա­ րենպ­ աստ փոփ­ ոխ­ ու­թյուն­ներ, ավել­ա­նում է վնաս­ ակ­ ար
տաս­խանն­ ե­րը, իսկ 20,1%­-ը դժ­վա­րաց­ ել է գնահ­ ատ­ ել։ սով­ որ­ ութ­ յունն­ ե­րի մա­սին ան­հրա­ժեշտ գիտ­ ե­լիքն­ եր
Զո­րամ­ ա­սի բժշկ­ ա­կան սպաս­ արկ­ ում­ ից դժ­գոհ զինվ­ որն­ ե­ ստաց­ ած երիտ­ ա­սարդ­նե­րի քան­ ա­կը։ Մտահ­ ոգ­ ու­թյան
րի 24,1%-­ը բող­ ո­քել է նրա որա­կից, իսկ մյուսն­ եր­ ը դժվ­ ա­ խնդ­ իր է ծառ­ այ­ու­թյան ըն­թացք­ ում քաշ­ի կո­րուստ, ֆի­
րա­ցել են պա­տաս­խա­նել։­ զիոլոգ­ իական քնի խանգ­ ար­ ում­ներ և առող­ջա­կան վիճ­ ա­
կի տարբ­ եր տի­պի գան­գատ­ներ նշած զին­վորն­ ե­րի քա­
Ամ­փո­փել­ով վե­րը նշ­ված­ ը` կա­րե­լի է փաս­տել, որ նակ­ ի ավել­ա­ցում­ ը։
ծառ­ ա­յու­թյան ըն­թացք­ ում զինծ­ առ­ այողն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում
արձ­ ա­նագր­վում են «Առ­ ողջ ապ­րե­լա­կերպ­ ի» առան­ձին

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ стояние здоровья молодежи допризывного возраста/Р.С. Рахманов, Покров-
ский А.В., Дюдяков А.А. // Гигиена и санитария, 1999,N N 2.-С.19-21
1. Алферова Т.С., Гаптов В.Б., Коршунов В.М. Состояние здоровья рзличных 8. Шеплягина Л.А., Сухарева Л.М., Ильин Н.А. Пути совершенствования меди-
возрастных групп населения России и особенности их реабилитации //В кн.։ цинской помощи подросткам //Российский педиатрический журнал. – 1998.
V Международная конференция “Здоровье, труд, отдых в XXI веке. (Профи- – N1. – С. 18-20.
лактика, лечение, реабилитация в различные периоды жизни человека)­”. 9. Marris N., Undry J. Intervention to reduce cardiovascular risk factors in
– М., 2002. – С. 10-15. children and adolescence //Magazine։ American Family Physician, section
cardiovascular medicine update. – April 15, 1999. – P. 60-64.
2. Головкина Т.М., Самсонов М.А., Соловьева А.Д., Галкин П.А. Эффектив- 10. Puska P., Salonen J.T., Nissinen A., Tuomilehto J., Vartiainen E., Korhonen H.
ность диетотера-пии у больных ишемической болезнью сердца, перенесших Change in risk factors for coronary heart disease during 10 years of community
инфаркт миокарда в молодом возрасте //Вопросы питания. – 1992. – N1. intervention programme (north Karelia project) //Brit. Med. Journ. – 1983. – Vol.
– С. 521-524. 287. – P. 1840-1844.
11. Samuel K. Medical management of obesity //Surgical Clinics of North America.–
3. Баранов А.А. Окружающая среда и здоровье //Педиатрия. – 1994. – N5. – С. 2001. – P. 5.
5-6. 12. Seidell J.C. Obesity in Europe, prevalence and public health implications //
Geneva։ WHO. – 1992. – 89p.
4. Бондин В.И. Концептуальные основы валеологического образования //Вале- 13. Seidell J., Flegal K. Assesing obesity։ classification and epidemiology //Br. Med.
ология. – 1997. – N1. – С. 7-8. Bull. – 1997. – 53։ 238-252.
14. Trioano R.P., Flegel K.M., Kuzmarski R.J. Overweight prevalence and trends for
5. Лапардин М.Н., Кику П.Ф., Маслов Д.В., Саенко А.Г., Степанова Н.Н. Гиги- children and adolescents //Arch. Pediatr. Adoles. Med. – 1995. – Vol. 149. – P.
еническая оценка состояния питания и неинфекционной заболеваемости 1085-1091.
органов пищеварения населения Приморского Края //Вопросы питания. –
2001. – N4. – С. 3-6.

6. Поздеева Т.А., Большакова О.М., Лютова О.Ю. Современные проблемы со-
стояния здоровья и медицинского обслуживания учащейся молодежи //В сб.։
Проблемы городского здравоохранения. – 2000. – Выпуск 5. – С. 105-108.

7. Рахманов Р.С. О влиянии образа жизни и экологических факторов на со-

РЕЗЮМЕ

РАСПРОСТРАНЕННОСТЬ ЖАЛОБ ПО ПОВОДУ СОСТОЯНИЯ ЗДОРОВЬЯ И ХАРАКТЕРИСТИКA
СОЦИАЛЬНО-ГИГИЕНИЧЕСКОГО СТАТУСА ВОЕННОСЛУЖАЩИХ МО РА

Оганисян Л.Г.
ЕГМУ, Военно-медицинский факультет

Ключевые слова։ военнослужащий, социально-гигиениче­ зарегистрированы благоприятные изменения в распорядке
ский статус, состояние здоровья пищевого режима и отдельных компонентах здорового обра-
за жизни, а также подросло число военнослужащих с необ-
Среди 1400 военнослужащих различных войсковых частей ходимыми знаниями о вредных привычках. Предметом для
МО РА с помощью анкетирования был исследован социально- беспокойствия является увелич­ е­н­ ие числа военнослужащих
гигиенический статус и распространенность жалоб по поводу с различными жалобами на состояние зоровья, нарушением
состояния здоровья. физиологического сна, а также потеря веса во время службы.

Во время воинской службы среди военнослужащих были

S U MM A R Y

THE CHARACTERISTICS OF MD RA SOLDIERS’ SOCIAL-HYGIENIC STATUS AND PREVALENCE OF
HEALTH COMPLAINTS

Hovhannisyan L.G.
YSMU, Military Medical Faculty

Keywords։ soldier, social-hygienic status, health condition diers during their military service. Meantime, there is an increase
The social-hygienic status and prevalence of health com- in number of young people who got knowledge about harmful
habits. The matter of concern is the increase in number of such
plaints among 1400 soldiers who served in different military units soldiers who have weight loss, sleep disturbances and different
of MD RA was investigated by a questionary survey. health complaints during military service.

Favorable changes of certain components of “Healthy Life-
style” and food regime regulation were registered among sol-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

50 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

УДК: 616-053.2-036.22(479.25):61.001.57+614.1:312

О МАТЕМАТИЧЕСКОМ МОДЕЛИРОВАНИИ СТРУКТУРЫ СОМАТИ­
ЧЕСКОЙ ПАТОЛОГИИ И ЛЕТАЛЬНОСТИ ДЕТСКОГО НАСЕЛЕНИЯ
В РЕСПУБЛИКЕ АРМЕНИЯ

Симонян К.Г.1, Кочарян С.П.2, Галстян С.Г.3
1 ЕГМУ, Kафедрa педиатрии №1
2 ЕГМУ, Научно-исследовательский центр
3 ЕГМУ, Военно-медицинский факультет

Актуальность от 11 до 17 лет);
Степень разработанности математических моделей •• пол (мужской, женс­кий);
•• место жительства (город, село);
в научной дисциплине служит объективной характери- •• медико-геогра­фич­ ес­кий район (Центральный,
стикой глубины знаний в области изучаемого предмета.
Так например, явления в физике и химии описываются Ши­ракс­ ­кий, Северо-Восточный, Се­ванский,
математическими моделями достаточно полно. В резуль- Сюн­ икский), период об­следования (с 2003 по
тате, эти науки достигли высокой степени теоретических 2009 гг.);
обобщений. •• отд­ ел­ ение, в котором проводилось обследова-
ние и лечение больных (груд­ное, старшего воз-
В настоящее время в медицине разработаны раста, пат­ ологии новорожденных, реанимаци-
различные методы математического мо­делирования онное);
различных явлений как в области изучения течения •• длительность лечения (до 10 дней, 10-15, 15-20,
заболеваний, эффективности лечения, так и социаль- 20-30 дней и бо­лее 30 дней);
но-экономических аспектов управления здравоохране- •• вес при рождении (до 1000 г, более 1000 г).
нием и т.д. [2, 3, 4, 6, 9]. 2. Летальность бы­ла изу­че­на на основе 568 исто­
рий бо­лезн­ ей умерших детей, которые обслед­ о­вал­ ись
В Республике Армения научные исследования по и леч­ ились в университетской детской клинической
этим проблемам немногочисленны, что определяет больнице, и была сгруппирована по следующим пар­ а­
актуальность и необходимость данного комплексного метр­ ам:
медико-социального исследования, про­во­ди­мого с по- •• бол­ ез­ни органов дыхания; органов пищеваре-
зиций системного подхода, углубленного анализа, обо- ния; внутриутробные инфекции; врож­ден­н­ ые
снования и внед­рен­ ия по­луч­ енн­ ых научных результатов от­кло­н­ ения (аномалии раз­ви­тия), дефекты и
в практическое здравоохранение. хромосомные нарушения; сепсис; соч­ етанн­­ ые
за­бо­левания; другие заболевания);
Материал и методы исследования •• возраст (до 1 года; от 1 до 3 лет; от 4 до 10 лет,
1. Соматическая патология детского на­сел­ е­ния от 11 до 17 лет);
•• пол (мужской, женс­кий);
РА бы­ла изуч­ е­на нами на основе 7349 исто­рий бо­ •• место жительства (город, село);
лезн­ ей больных детей, об­след­ ованных и ле­ченн­­ ых по •• медико-геогра­фич­ ес­кий район (Центральный,
поводу той или иной со­ма­ти­ческой патоло­гии в дет- Шир­ акс­ к­ ий, Северо-Восточный, Се­в­ анский,
ской уни­верситетской кли­ни­ке, и сгруппирована по Сюн­ икский), период ис­следований (с 2003 по
следующим параметрам: 2009 гг.);
•• период наступления летального исхода начи-
•• динамика и структура со­ма­тической патологии ная от начала лечения (до 10 дней, 11-15, 16-
по от­дельным нозологиям (бол­ ез­ни органов ды- 20, 21-30 дней и более 30 дней).
хания; органов пищеварения; костн­ о-мыш­ ечной В ходе исследований были использованы: соц­ иаль­
сис­тем­ ы и соедини­тельной ткани; моч­­ е­п­ ол­ о­вой но-ги­гие­нич­ ес­кий, стат­ ис­тич­ ес­кий, кли­н­ ич­ ес­кий и другие
системы; отдельные сос­тоян­­ ия, возникшие в мет­ о­ды. Были определены: “удель­ный вес явления”, рас­
пе­ри­на­тальном периоде; врож­ден­ные отк­ лон­ е­ прос­тра­нен­ ность яв­ле­ния, дос­тов­ ер­ность разницы отно-
ния, дефекты и хро­мос­ омн­ ые нарушения; дру- сительных величин [5, 7].
гие заболевания);

•• возраст детей по двум категориям (А. неона-
тальный (от 0 до 28 дней), грудной и школь-
ный; Б. до 1 года; от 1 до 3 лет; от 4 до 10 лет;

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 51

Полученные нами данные были разнонаправлен- По пол­ у­ченн­ ой граф­ и­ческ­ ой зав­ и­сим­ ости под­би­рали
ны, противоречивы и не позволяли составить целост- анал­ ит­ и­ческ­ ое вы­ра­жен­ ие. Граф­ и­ческ­ ая зав­ и­си­мость
ное представление о процессах относительно детской так ж­ е, как и ее анал­ ит­ ич­ еск­ ое опис­ а­ние, представ­ляет
соматической пат­ ологии и летальности. В этой связи со­бой ин­тег­ральн­ ую (обобщ­ енн­ ую) мат­ ем­ а­ти­ческ­ ую мо­
закл­ юч­ и­тельн­ ым эта­пом ста­тисти­чес­кой об­ра­бот­ки по­ дель изу­чаем­ ог­ о про­цес­са, адекв­­ ат­ность ко­то­рой про­ве­
лу­ченн­ ых ре­зульт­ а­тов явил­ ось пров­ ед­ е­ние систем­но­го ряли с помощью кри­те­рия Фи­шер­ а-Снед­ ек­ о­ра. По­лу­чен­
мно­гоф­ акт­ ор­но­го анал­ из­ а с целью пол­ уч­ ен­ ия ма­те­ма­ ные мо­дел­ и поз­во­ляли оце­нив­ ать ди­нам­ и­ку исс­ле­дуем­ ог­ о
ти­чес­кой мо­де­ли исс­лед­ уем­ о­го явления [1, 8, 10, 11,]. про­цес­са, его ха­ракт­ ер, вы­яс­н­ ить вес­ о­мость от­дельн­ ых
пар­ а­метр­ ов в обес­печ­ ен­ ии жиз­нед­ ея­тель­ности отд­ ель­
В ос­но­ве ана­ли­за было вы­числ­ е­ние обоб­щен­ных ной систе­мы или ор­га­низм­ а в це­лом.
(ин­тегр­ аль­ных) по­каз­ ат­ е­лей по пол­ уч­­ енн­ ым в ре­зульт­ а­
те иссл­ ед­ о­ван­ ия един­ ичн­ ым па­ра­метр­ ам в раз­личн­ ые В процессе формирования структуры детской сома-
сро­ки, пер­ иод­ ы или в зав­ и­си­мости от стад­ ий разв­ и­тия тической патологии и летальности в РА при­н­ им­ а­ли учас-
про­цесс­ а и др. Для этог­ о мно­го­мер­ные кол­ ич­ ест­вен­ тие сам­ ые разные, известные и неизвестные факторы.
ные ха­ракт­ е­ристи­ки с нес­ о­поста­вимы­ми абс­ о­лютн­ ы­ми Их учет и изуч­­ ение явл­ я­ютс­ я обя­зат­ ельн­ ым условием для
зна­ч­ ен­ иям­ и пе­рев­ о­ди­лись в со­поста­ви­мые пу­тем вы­ понимания дальнейшего раз­ви­тия всей пе­диа­ тр­ ии. Сле-
числ­ е­ния отн­ ос­ ит­ ель­ных раз­ностей каждого из па- дует под­черкн­ уть, что для полного представления и оцен­
раметров пос­ле про­вед­ е­ния ста­тисти­ческ­ ой обр­ аб­ от­ки ки структуры детской соматической па­тологии и леталь-
и норм­ и­ро­ванн­ ы­ми, т.е. при­нят­ ы­ми за норм­ у па­рам­ ет­ ности особенно важ­но наличие ее целостной картины,
ра­ми . от­сут­ст­вие ко­торой мо­жет затруднить работу по усо­в­ ер­
шенств­ о­ван­ ию структуры и фун­к­цио­нирования пе­диа­три­
. чес­кой службы в РA.

Степень влияния единичных показателей на Системный многофакторный анализ с математиче-
исслед­уе­мый про­цесс оцен­ и­вал­ ась ве­сов­ ым коэффи- ским моделированием структуры дет­ской сом­ ат­ ической
циентом (коэффициентом влия­ния): патологии и летальности в РА был проведен с учетом
всей детской со­матической па­тол­ о­гии и летальности на
, где основе данных унив­ ерситетской детской клинической
больницы и от­ве­тов на следующие строго опр­ е­де­лен­
- постоянный множитель, выбираемый из удобст- ные воп­р­ о­сы:
ва масш­та­ба; 1. как характеризуются детская соматическая пато-

- среднеквадратическое отклон­ ен­ ие знач­ ен­ ия в логия и летальность и чем они обус­л­ овл­ е­ны ?;
относительных еди­ниц­ ах, ­вы­чис­ляем­ ое по фор­мул­ е: 2. какие заболевания или группы заболеваний обуслав-

, где ливают детскую сомат­ и­чес­кую па­тол­ огию в РА?

- дисперсия исследуемого параметра ; Результаты исследования
- коли­честв­ о наб­люд­ ен­ ий при оп­ре­дел­ ен­ ии ; Анализ данных, представленных на рис. 1 и табл.
- дисперсия исследуемого параметра ;
- коли­ ­честв­ о наб­люд­ ен­ ий при оп­ре­дел­ ен­ ии . 1 позволяет по структуре детской соматической патоло-
По полученным данным рассчит­ ыв­ али взве­шенн­ ое гии выявить следующие за­кон­ о­мерности:
сред­нее для каждой группы параметров - ве­лич­ и­ну, ин­
тегр­ альн­ о ха­рак­те­ри­зующ­ ую исследуемый про­цесс в 10,0 8,60
за­данн­ ый срок, пе­риод (в от­но­си­тельн­ ых еди­ниц­ ах): 9,0

. 8,0
7,0 6,56
По результатам расчетов строи­ ли гра­фич­ ес­кую
за­ви­сим­ ость взвеш­ енн­ ых сред­них от вре­мен­ и, пе­риод­ а 6,0
или дру­гих за­данн­ ых факт­ о­ров.
5,0

4,0

3,0

2,0 0,63 1,21
1,01
0,38 0,51
1,0

0,0 Болезни органов Внутриутробные Врожденные Сепсис Сочетанные Другие
Болезни органов дыхания инфекции отклонения, дефекты заболевания заболевания
пищеварения и хромосомные
нарушения

Рис.1 Графическое изображение математической модели
структуры детской сома­тич­ ес­кой патол­ ог­ ии в РА

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

52 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Таблица 1

Значение величины Xo/sigma2 по структуре детской сома­тич­ еск­ ой патол­ ог­ ии в РА

Группа Возраст (в годах) Место Пол больных Медико-географический район
нозологий жительства маль- девоч-
до 1 1-3 4-10 11-17 горо- сель- чики ки Цент- Ширак- Северо- Севан- Сюник-
года лет лет лет жане чане 18,5 184,7
25,8 24,2 ральный ский Восточ. ский ский
-158,7 7326,0
Болезни органов 104,1 34,7 25,8 32,7 -370,0 1107,4 -63,0 19,3 144,3 13,5 33,3
пищеварения 277,5 2203,9
277,5 554,6
Болезни органов 1107,4 1107,4 1107,4 1107,4 185,1 370,3 35131,4 52922,6 50537,6 47547,5 20987,7
дыхания -138,8 185,1

Внутриутробные 0,0 -277,5 370,0 -222,1 9923,7 20122,7 1111,1 11005,6 7685,0
инфекции

Врожденные 185,1 185,1 -222,1 -369,5 -1689,4 -2212,1 -2902,8 -1993,3 -2463,7
отклонения

Сепсис 5,8 7,4 2,7 0,0 0,0 0,0 0,0 -3231,3 -2934,2 -2973,8 -1714,9 -3091,9 -3061,3

Сочетанные 5,8 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 -2920,4 -2963,7 -3020,1 -1190,4 -2828,4 -3083,8
заболевания 532,6 874,9 277,8 20,7 251,8 228,9 213,5 2,9 3,0 -4,3 1110,7 2,2 2,7

Другие
заболевания

•• кривая графического изображения математи- Анализ полученных данных показывает, что:
ческой модели резко подн­ им­ а­етс­ я по болез- •• кривая графического изображения математи-
ням органов дыхания, несколько снижается по
внутриутр­ об­ным ин­фек­циям, затем резко снижа- ческой модели имеет два резко выр­ аж­ енн­ ых
ется по остальным рассмотренным нозологиче- пика – по внутриутробным инфекциям и по
ским груп­пам; сепсису;
•• медико-географический район имеет сущест-
•• существенное и принципиальное значение венное значение при внут­риу­ т­робных ин­фек­
имеет медико-географический район, жен- циях; врожденных отклонениях, дефектах и
ский пол и сельский район проживания; хромосомных нар­ у­ше­ния­ х; а также сепсисе;
•• пол больных имеет значение при формирова-
•• возрастной фактор сохраняет свое значение нии сепсиса и внутри­утр­ обн­ ых инф­ ек­ций;
на все периоды жизни боль­ных дет­ ей. •• возрастной фактор сохраняет свое значение
для детей до 1 года, на все периоды жизни боль­
Таким образом, было установлено, что за период ных детей с заболеванями органов дыхания и
с 2003 по 2009 гг. ситуация по детской соматической при внут­ри­ут­роб­ных инфекциях.
пато­лог­ ии в масш­табах РА нестаб­ ильн­ а, ха­рак­тер­ из­ у­ется Заканчивая раздел “математическое моделирова-
резким подъемом по забо­лева­иням органов дыхания. При ние структуры детс­ кой сом­ ат­ и­ческой па­т­ ол­ о­гии в РА”,
этом четко выри­со­выв­ ае­ тс­ я существенное значение бо­ мы сочли целесообразным провести сравнение полу-
лезн­ и для определенной возрастной группы детей (до 1 ченных всех мате­мат­ и­ческ­ их мо­де­лей с помощью кри-
года), на­хо­див­щихся на стационарном ле­чении. терия Пирсона (табл. 3).
На основании результатов математического моде-
Ниже приведено графическое изображение мате- лирования структуры дет­ской со­ма­тич­ еской па­тол­ ог­ ии
матической модели структуры детской ле­тальн­ ост­ и в РА и летальности в РА можно сделать следующие выводы:
и сте­пень влияния отдельных факторов на ее формирова- 1. изучением только лишь отдельных нозологий или
ние (рис. 2 и табл. 2). групп заболеваний практически не­воз­мож­но со-
ставить целостное пред­ставление об изменениях
1200,00 1035,08 или существующих тен­денциях в структуре детс­ кой
1000,00 сом­ ат­ ич­ еской па­то­лог­ ии в РА;
800,00 789,60 2. дет­ская со­мат­ ич­ еская па­тол­ о­гия обусловлена па­
то­ло­гией новорож­денн­ ых как в целом для РА, так
600,00 и для отдельно взя­того медико-гео­гра­фического
райо­на;
400,00 3. в развитии дет­ской со­мат­ и­ческой па­то­ло­гии действу-
ют более тонкие ме­ха­низм­ ы. Срав­н­ и­т­ ель­ная харак-
200,00

1,14 1,01 0,61 1,00

0,00 27,51

Болезни органов Болезни органов Внутриутробные Врожденные Сепсис Сочетанные Другие
пищеварения дыхания инфекции отклонения, дефекты заболевания заболевания
-200,00 и хромосомные
нарушения

Рис. 2 Графическое изображение математической модели
структуры детской летальности вследствие детской сомат­ и­
чес­кой пато­ло­гии в РА

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 53

Таблица 2

Значение величины Xo/sigma2 в структуре летальности по причине детской сома­тич­ еск­ ой патол­ о­гии в РА

Группа до 1 Возраст 11-17 Место Пол больных Центр- Медико-географический Сюник-
нозологий года (в годах) лет жительства альный район ский
1-3 4-10 маль- девоч-
лет лет горо- сель- чики ки Ширак- Северо- Севан-
1,4 1,3 жане чане ский Восточный ский

Болезни органов 14,0 41,7 92,6 1,7 55,5 416,2 81,3 17,9 65,3 69,4 547,7 817,0 817,0
пищеварения 119,0
17,4 -11,2 45,6 65,3 85,4 70,9 349,7 314,0 -292,3 1106,5 828,7 828,7
Болезни органов
дыхания 5,0 1,4
0,0 0,0
Внутриутробные -510,4 0,0 0,0 826,1 1355,4 501,1 1115,1 -1374,5 -798,4 -2094,2 -1543,2 16633,9 833,1
инфекции
-2,8 -2,2
Врожденные 7,2 1,1 47,1 112,7 94,1 68,6 -2508,8 -1492,1 -2397,7 14411,1 -2222,2
отклонения 0,0 0,0 0,0 0,0 3269,8 975,6 26111,1 3055,6 9977,8 3888,9
0,0 0,0 0,0 0,0 -2430,8 -2764,9 -582,8 -2323,2 -510,9 -2416,9
Сепсис 0,0

Сочетанные 3,8 -3,9 -3,7 5,8 3,9 -3,7 3,3 -2,5 -34,6 1,4 63,8
заболевания 3,8

Другие
заболевания

Таблица 3

Значение критерия Пирсона по структуре детской соматической патологии и летальности в РА

При всех нозологических При исключении болезней органов дыхания; внутриутробных инфекций;
группах врожденных отклонений, дефектов и хромосомных нарушений; сепсиса

0,06 0,86

теристика структур дет­ской со­ма­ти­ческой пат­ о­ло­гии геог­ ра­фических район­ ов, ес­тествен­но возн­ и­кае­ т
различных ме­ди­ко-гео­гра­фи­ческ­ их райо­нов доволь­но вопрос о при­о­ритетности и объемах оказывае­мой
сложна; наб­лю­даю­ тся весьма интер­ ес­ные явл­ е­ния, педиатрической по­мо­щи;
которые нельзя объяс­нить вли­янием только лишь одно- 5. имеется научнообоснованная нео­ б­ход­ имость и воз-
го фактора. По на­шим дан­ным от­меч­ ается совокупное можность организации оказ­ а­ния педиатрической
воз­дейст­вие раз­лич­ных, внеш­н­ е не связан­ных друг с помощи рас­сре­дот­ о­ченно отдельно в масштабах
другом фак­то­ров; Рес­пуб­ли­ки Армения и мед­ и­ко-геог­ ра­фических
4. вопрос организации педиатрической службы тре- район­ ов. При этом, четкое (адекватное) распреде-
бует отдельного его рассмотрения для кажд­ ого ление пе­диатрической ак­тив­н­ ости необходимо про­
медико-гео­гра­фического района. При этом, учи- вести с практических позиций с уче­том нуж­дае­
тывая наличие кор­ре­ляц­ ионной свя­зи между ма- мост­ и детс­ кого нас­ еления в конкретных от­дель­ных
тематическими моделями на уровне РА и медико- медико-гео­г­ ра­фических райо­нах.

Л И Т Е РАТ У РА ност­ и при­ме­нен­ ия мет­ о­да ма­те­м­ а­ти­ческ­ о­го мо­дел­ и­ров­ а­ния в объек­тив­ из­а­
ции сос­тоя­н­ ия здор­­ овья лиц, ра­бо­тающ­ их с мик­ро­волн­­ а­ми м­ а­лых интенс­ ив­
1. Агаян Г.А., Парсаданян А.М., Галстян С.Г., Айриянц М.А. и соавт. О воз­мож­­ ностей. // Сб. науч. ра­бот ВМФ при Куйб­ ыш. мед. ин-те, Куй­б­ ы­шев, 1990,
ном применении сис­темного много­факт­ орн­ ого анализа и математического вып. 23, с. 106-108
мо­дел­ ирования в разл­ ичн­ ых областях медицины // Журнал клинической и 9. Николаева Л.А. Этнические и региональные особенности артериального
теоре­тич­ ес­к­ ой медицины, 2005, т. 8, №1, с. 51-53 давления и вку­совой чувств­ и­тель­ности к поваренной соли у детей Респу-
блики Саха (Якутия) // Дисс…. к.м.н. Санкт-Пе­терб­ ург, 2008, 107 с.
2. Банникова Л.П. Роль дошкольных образовательных учреждений в формиро- 10. Углов Б.А., Углова М.В., Сергеев В.В., Андреев Б.В. Корреляционный ана­­
вании здо­р­ овья детского населения // Дисс. ...д.м.н. Оренбург, 2007, 356 с. лиз и мно­г­ о­фак­торные корреляционные методы в нейроморфологических
исс­ лед­­ о­ва­ни­ях // Сб. Но­вые мет­ оды изучения нервной системы и микроцир-
3. Вараксин А.Н. Статистические модели регрессионного типа в экологии  и куляции серд­ца и легких в нор­ме и па­то­ло­гии. Куй­бышев, 1979, с. 11-19
мед­ иц­ и­не. Екатеринбург: Изд-во «Гощинский», 2006, 256с. 11. Углов Б.А., Углова М.В. Применение методов мор­фом­ ет­рии и ста­тист­ и­­
ческ­ о­г­ о анал­ иза в морфологических исследованиях // Метод. реком., Куй­
4. Гельман В.Я. Медицинская информатика: Практикум. 2-е изд., 2002, 480 с. бышев, 1982, 47 с.
5. Гланц С. Медико-биологическая статистика // М.,1998, 459 с.
6. Кобринский Б.А., Зарубина Т.В. Медицинская информатика. М.: 2009, 192с.
7. Мин­ яе­ в В.А., Виш­н­ як­ ов Н.И. Общественное здоровье и здравоохранение.

2006, 520 с.
8. Му­ра­шов Б.Ф., Уг­лов­ а М.В., Дру­ченк­ о В.К., Сух­ а­чев А.К. и соавт. О воз­мож­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

54 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ա Մ Փ Ո Փ ՈՒՄ

ՀՀ ՄԱՆ­ԿԱ­ԿԱՆ ԲՆԱԿ­ՉՈՒԹՅԱՆ ՍՈ­ՄԱ­ՏԻԿ ՊԱ­ԹՈ­ԼՈ­ԳԻԱՅԻ ԵՎ ՄԱ­ՀԱ­ԲԵ­ՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱԹ­ Ե­ՄԱ­ՏԻ­
ԿԱ­ԿԱՆ ՄՈ­ԴԵ­ԼԱ­ՎՈՐ­ՄԱՆ ՄԱ­ՍԻՆ­

Ս­ ի­մոն­ յան Կ.Հ.1, Քոչ­ա­րյան Ս.Պ.2, Գալս­տյան Ս.Գ.3
1 ԵՊԲՀ, ման­կա­բուժ­ ութ­ յան թիվ1 ամբ­ իոն
2 ԵՊԲՀ, գիտահետազոտական կենտրոն
3 ԵՊԲՀ, ռազ­մաբժշ­կակ­ ան ֆակ­ ուլտ­ ե­տ

Ուս­ ումն­ ա­սիրվ­ ել են ՀՀ մանկ­ ակ­ ան բնակչ­ութ­ յան սոմ­ ա­տիկ թյուն նե­րար­գան­դային վա­րակ­նե­րի, բնած­ ին շեղ­ ում­նե­րի,
պա­թո­լոգ­ իայի պատ­ճա­ռով հոսպ­ իտ­ ա­լացմ­ ան և մահ­ աբ­ եր­ ու­ դեֆ­ եկտ­նե­րի և քրոմ­ ո­սո­մային խան­գա­րումն­ ե­րի, ինչ­պես
թյան ցուց­ ան­ իշն­ ե­րը։ Դրանք եղել են հա­կա­սակ­ ան, տա­րաբ­ նաև սեպ­սի­սի տե­սա­կե­տից,
նույթ և թույլ չեն տվել ամ­բողջ­ ա­կան պատ­կեր­ աց­ ում ու­նե­նալ ••հ­ ի­վանդ­նե­րի սեռն ուն­ ի նշա­նա­կութ­ յուն սեպ­սի­սի և նե­րա­
վե­րը նշ­ված ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ի մաս­ ին։ Ըստ այդմ էլ ստաց­ված գան­դային վա­րակն­ ե­րի ձևա­վոր­ման ժա­մա­նակ,
արդ­ յունքն­ ե­րի վի­ճա­կագր­ ակ­ ան մշակմ­ ան վերջն­ ա­կան փուլն ••տ­ ա­րի­քային գործ­ ոն­ ը պահ­պա­նում է իր նշա­նա­կութ­ յուն­ ը
եղել է բազ­մա­գործ­ ոն­ ային համ­ ակ­ արգ­ ային վերլ­ուծ­ ութ­ յան կա­ մինչև 1 տա­րե­կան երեխ­ ան­ ե­րի հա­մար, շն­չակ­ ան օրգ­ ան­նե­
տա­րում­ ը` մա­թե­մատ­ ի­կակ­ ան մոդ­ ել­ա­վորմ­ ամբ։ Վեր­ջինս թույլ րի հի­վան­դութ­ յունն­ եր ուն­ ե­ցող երեխ­ ան­ ե­րի մոտ նրանց ողջ
է տվել եզ­րակ­ աց­նել, որ. ժա­մա­նա­կա­հատ­ված­ ում, ինչպ­ ես նաև նե­րարգ­ ան­դային
••բժշկ­ ա-­աշխ­ ար­հագ­ րակ­ ան գոտ­ ին ուն­ ի էակ­ ան նշա­նա­կու­ վա­րակ­նե­րի տե­սա­կե­տից։

S U MM A R Y

About THE MATHEMATICAL MODELLING OF THE SOMATIC PATHOLOGY AND MORTALITY
AMONG CHILDREN OF THE REPUBLIC OF ARMENIA

Simonyan K.H.1, Kocharyan S.P.2, Ph.D., Galstyan S.G.3

1 YSMU, Department of Pediatrics No.1,

2 YSMU, Scientific-Research Center

3 YSMU, Military Medical Faculty

The indices of hospitalization and mortality due to somatic pa- of intrauterine inflammation, inborn disorders, defects and
thology among children of the RA have been studied. They are chromosomal abnormalities and sepsis as well,
contradictory, diverse and it was impossible to have an overall ••The sex of patients plays a great role in the development of
idea about the above mentioned indices. So, the final stage of the sepsis and intrauterine inflammation,
statistical analysis of the obtained results was a multifactor sys- ••The age factor remains important till a child turns 1 year old,
temic analysis by mathematic modeling. Summing up the results, and for children with respiratory diseases as well as intrauter-
we can state the following: ine inflammations it remains important during their whole life.
••The medical-geographic area is of great importance in terms

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 55

ՀՏԴ: 576.3+612.6.03։611-018.5

Ցող­ ու­նային բջիջ­նե­րը եվ հա­սուն օր­գա­նիզ­մի ռե­պա­րա­տիվ
ռեգ­ ե­նե­րա­ցիոն գոր­ծըն­թացն­ ե­րը.

Գրա­կանության ակն­ արկ

Ենգ­ իբ­ ա­րյան Ա.Ա.­, Մաթ­ևոս­ յան Հ.Շ., Թու­սուզ­ յան Ա.Տ., Կրաս­նիկ­ ով Ն.Ֆ.
ԵՊԲՀ, բժշ­կակ­ ան կենս­ աբ­ ա­նութ­ յան ամ­բիոն

­Բա­նա­լի բառ­ եր՝ ռեպ­ ա­րատ­ իվ ռեգ­ են­ եր­ ա­ցիա, ցող­ ու­ ցո­ղու­նային բջիջն­ ե­րի մասն­ ակ­ցութ­ յամբ [10,32]։ Ին­տոք­
նային բջիջ, ոսկր­ ած­ ուծ, հեմ­ ոպ­ ոեզ սիկ­ ա­ցիայի դեպ­քում լյարդ­ ի բլ­թեր­ ի հարդր­ ունք­ ային
հատվ­ ած­նե­րում առա­ջա­նում են մանր, ձվաձև կոր­ իզ­
­Հանր­ ահ­ այտ է, որ ցող­ ու­նային բջիջն­ եր­ ը չտարբ­ ե­ ներ­ ով «ձ­վաձև բջիջ­ներ», որոնք սկս­ ում են արագ բազ­
րակ­ված, չմաս­նա­գիտ­ աց­ված բջիջն­ եր են, որոնք ընդ­ ու­ մա­նալ, տա­րած­վել կենտր­ ո­նա­կան երա­կի ուղղ­ ութ­ յամբ
նակ են բազմ­ աթ­ իվ միտ­ ո­տիկ (միտ­ ոզ­ ային) բա­ժանմ­ ան և տարբ­ եր­ ակվ­ ել­ով` վեր են ած­վում հեպ­ ա­տո­ցիտն­ ե­րի։
և բազմ­ աբ­նույթ մաս­նագ­ իտ­ աց­ված բջիջն­ եր­ ի վեր­ ա­ Ձվաձև բջիջ­ներն առաջ­ ա­նում են Խե­րինգ­ ի տեղ­ ա­մա­
փոխմ­ ան։ Եթե Հեյֆլ­իկ­ ի ցուց­ իչն, օրին­ ակ` ֆիբր­ ոբլ­աստ­ սեր­ ի չտարբ­ եր­ ակվ­ ած բջիջ­նե­րից և որոշ հե­ղի­նակ­ներ­ ի
ներ­ ի համ­ ար հա­վաս­ ար է 50-­ի (հիս­ ուն միտ­ ոտ­ իկ ցիկ­ պնդմ­ ամբ համ­ արվ­ ում են ցող­ ու­նային բջիջն­ եր։ Որոշ քի­
լի), ապա ցող­ ուն­ ային բջիջն­ եր­ ի համ­ ար այն հասն­ ում է միական նյութ­ եր ընդ­ ուն­ ակ են խթա­նել­ու ձվաձև բջիջ­
100­-ի։ Գի­տա­կան հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ը հաստ­ ա­տել ներ­ ի պրոլ­իֆ­ եր­ աց­ իան` վնա­սե­լով ԴՆԹ-­ի մո­լեկ­ ուլ­ը,
են, որ օր­գա­նիզ­մում գրեթ­ ե բոլ­որ օրգ­ անն­ երն ուն­ են որի պատ­ճա­ռով էլ ձվաձև բջիջն­ ե­րի դրսև­ ո­րում­ ը հա­
իրենց ցող­ ուն­ ային բջիջն­ եր­ ը։ Սակ­ այն նրանց ծագ­ մարվ­ ում է նա­խաք­ աղց­կեղ­ ային վիճ­ ակ [10]։ Հե­տա­գա
ման բնույթ­ ի վե­րաբ­ եր­ յալ կարծ­ իքն­ եր­ ը տա­րա­միտ­վում հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ ե­րում բաց­ ա­հայտ­վեց ցո­ղուն­ ային
են։ Ոմանց կարծ­ ի­քով նշվ­ ած բջիջն­ եր­ ը մեզ­ ենք­ իմ­ ային բջիջն­ եր­ ի դեր­ ը լյարդ­ ի և մյուս օրգ­ անն­ եր­ ի ռե­գեն­ եր­ ա­
տարր­ եր են, որոնք արյան ճա­նապ­ ար­հով ոսկր­ ած­ ու­ ցիայի գործ­ ընթ­ աց­ներ­ ում [5,10,18,32,39]։ Այլ հեղ­ ին­ ակ­
ծից տեղ­ ա­փոխվ­ ում և տեղ­ ա­կայվ­ ում են բոլ­որ օրգ­ ան­ ներ համ­ ա­րում են, որ հաս­ ուն օրգ­ ա­նիզմ­ ի հյուսվ­ ածք­նե­
ներ­ ում [1,17,30,33]։ Այլ հետ­ ա­զոտ­ ող­ներ­ ի կարծ­ ի­քով րը պար­ ուն­ ա­կում են ֆեն­ ոտ­ իպ­ ո­րեն նման երկ­ ու տի­պի՝
էվոլ­յուց­ իայի գործ­ ընթ­ ա­ցում որպ­ ես հյուսվ­ ած­քային հո­ տրանս­դիֆ­ եր­ ենցմ­ ան ընդ­ ուն­ ակ և անընդ­ ուն­ ակ, այս­
մեոստ­ ա­զի պա­հեստ` հա­սուն օրգ­ ա­նիզմ­ ի օրգ­ անն­ եր­ ի պես կոչվ­ ած, պլյուր­ ոպ­ ո­տենտ ցո­ղուն­ ային բջիջն­ եր [15]։
հիմն­ ակ­ ան մաս­ ի հիս­տո­գեն­ եզ­ ում առա­ջան­ ում և պահ­ Նման տի­պի ցող­ ու­նային բջիջ­ներ ստաց­վել են հաս­ ուն
պան­վում են ռե­պա­րատ­ իվ ռեգ­ են­ եր­ աց­ իան ապա­հո­վող մար­դու ճար­պային հյուսվ­ ած­քից [4], մազ­ եր­ ի ֆոլ­իկ­ ուլ­ից
ցող­ ու­նային հատկ­ ութ­ յամբ օժտ­ված չտարբ­ եր­ ակ­ված [22], հեռ­ աց­ված ատամ­նե­րից [4]։ Հաստ­ ատ­ված է, որ հա­
բջիջ­ներ [19,34]։­ սուն օր­գա­նիզմ­ ի մասն­ ա­գիտ­ աց­ված կոր­ ի­զային ԴՆԹ-ն,
պատ­վաս­տե­լով ձվաբջջ­ ի ցիտ­ ոպլ­ազ­մայի (բջ­ջա­նյութ­ ի)
Այսպ­ ես, Ա.Ն. Ստուդ­ իտսկ­ ու և աշխ­ ատ­ ա­կից­ներ­ ի մեջ, օվոպլ­ազ­մա­յում պա­րուն­ ակվ­ ող դե­դիֆ­ եր­ ենց­ ման
հե­տա­զո­տութ­ յունն­ եր­ ը հաստ­ ա­տել են, որ կմախ­քային համ­ ար պա­տաս­խան­ ա­տու դե­մի­թել­իազ և հիստ­ ոն­ ային
զո­լավ­ որ մկան­նե­րում կան կամբ­ իալ ուն­ ակ­ ութ­ յամբ սպիտ­ ա­կուցն­ ե­րի պրոց­ ես­ ինգ­ ին մասն­ ակց­ ող ֆեր­մենտ­
օժտվ­ ած միոբլ­աստն­ եր, որոնք տար­բեր­ ակվ­ ում և մաս­ ներ­ ի ազդ­ եց­ ու­թյան տակ կար­ ող է մատ­րի­ցա ծա­ռայել
նակց­ ում են մկան­ներ­ ի աճմ­ անն ու ռեգ­ են­ եր­ աց­ իային բջ­ջի ցան­կաց­ ած սպի­տա­կուց­ ի կեն­սաս­ ինթ­ եզ­ ը ապա­հո­
(վե­րակ­ անգնմ­ ան­ ը)։ վող ինֆ­ որմ­ աց­ իոն ՌՆԹ­-ի հա­մար [14]։ Օրգ­ ան­ իզ­մում
որ­պես ցո­ղուն­ ային բջիջն­ եր­ ի սկզբն­ աղ­բյուր համ­ ար­վում
­Լյարդ­ ի պա­րեն­քի­մային բջիջն­ եր­ ի ռեգ­ են­ եր­ ա­ցիան են ոսկր­ ած­ ուծ­ ի մեզ­ ենք­ իմ­ իային և արյուն­ աստ­ եղծ բջիջ­
(վեր­ ակ­ անգ­նում­ ը) իրա­կա­նան­ ում է տար­բեր­ ակ­ված հե­ նե­րը։ Վերջ­ ին­ներս պա­րուն­ ակվ­ ում են նաև ընկ­ երք­ ի և
պա­տո­ցիտն­ ե­րի, ինչպ­ ես նաև կուպֆ­ եր­ յան բջիջն­ եր­ ի, պոր­տա­լա­րի արյան մեջ։
լեղ­ ա­ծո­րանն­ ե­րի էպի­թել­ային և էն­դոթ­ ել­ային բջիջն­ եր­ ի
մի­տո­զի և դեդ­ իֆ­ եր­ ենց­ ման հաշվ­ ին [18]։ Հե­պա­ցիտ­նե­ Գ­րա­կա­նութ­ յան տվյալ­ներ­ ի հիմ­ ան վրա կար­ ե­լի է
րում էն­դոմ­ իտ­ ո­զի շնորհ­ իվ միաժամ­ ան­ ակ տեղ­ ի է ուն­ ե­ փաստ­ ել, որ վնասվ­ ած լյարդ­ ի մորֆ­ ոֆ­ ունկց­ իոնալ ռե­
նում ռե­պա­րատ­ իվ գեր­ աճ, որն ապա­հով­ ում է օրգ­ ան­ ի պա­րաց­ իան կա­րել­ի է կա­պել մի կողմ­ ից տեղ­ ային որոշ
զանգվ­ ա­ծի վե­րակ­ անգ­նում­ ը։ Մաս­նակ­ ի հեպ­ ա­տեկտ­ ո­ բջջ­ ախմբ­ եր­ ի միտ­ ո­տիկ (միտ­ ոզ­ ային) ակտ­ ի­վաց­ման,
միայի դեպ­քում ռե­գեն­ եր­ աց­ իոն գործ­ ընթ­ աց­ներ­ ին ցո­ մյուս կողմ­ ից` ոսկր­ ա­ծու­ծից արյան ճա­նա­պար­հով լյարդ
ղուն­ ային բջիջ­նե­րի մասն­ ակց­ ու­թյուն­ ը հաստ­ ատ­ված փո­խադրվ­ ող ցող­ ու­նային բջիջ­ներ­ ի տրանսֆ­ որմ­ աց­ իայի
չէ, այ­նինչ տար­բեր քիմ­ իական նյութ­ եր­ ի ազդ­ եց­ ու­թյան
պայ­ման­ներ­ ում հիշ­ յալ գործ­ ընթ­ ա­ցը ուղ­ եկցվ­ ում է նաև

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

56 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

և հեպ­ ա­տո­ցիտն­ եր­ ի ձևագ­ ոյ­աց­ման հետ։ Վերջ­ ին տա­ պայ­ման­ներ­ ում ինֆ­ արկտ­ ային օջա­խում և հար­ օջ­ ա­
րին­ ե­րին փոր­ձեր են արվ­ ում նաև սեփ­ ա­կան օրգ­ ան­ ի խային տա­րածքն­ ե­րում վեր են ած­վում կար­դիոմիոցիտ­
բջիջ­նե­րի պատ­վաստմ­ ան միջ­ ոց­ ով վեր­ ակ­ անգն­ ել­ու նե­րի [30], ուղ­ ե­ղի ինս­ ուլտ­ ային տե­ղանք­ ում՝ նյար­դային
վնաս­ված օրգ­ ան­ ի գործ­ ուն­ եութ­ յուն­ ը։ Վերջ­ ին դեպ­քում բջիջ­նե­րի [4], ցիռ­ ո­զի և լյարդ­ ի վնաս­վածքն­ ե­րի դեպք­ ում`
բաց­ առ­վում է պատ­վաստ­ ա­նյութ­ ե­րի և ռեց­ ի­պիենտ­ ի հե­պա­տո­ցիտ­ներ­ ի [31,33], հեն­ ա­շարժ­ իչ համ­ ա­կար­գի
կենս­ աբ­ ան­ ակ­ ան անհ­ ա­մատ­ ե­ղել­իութ­ յուն­ ը։ Հիմնվ­ ե­լով վնասվ­ ածք­ներ­ ի դեպք­ ում՝ օստ­ եոբ­լաստ­նե­րի, ֆիբր­ ոբ­
1961 թ. Գեր­դոն­ ի կողմ­ ից մշակվ­ ած և բաց­ ահ­ այտվ­ ած լաստ­ներ­ ի և խոնդր­ իոցիտ­ներ­ ի [26,27], պանկր­ եատիտ­
կենս­ աբ­ ա­նակ­ ան դրույթ­ ի վրա` համ­ աձ­ այն որի հաս­ ուն ներ­ ի և ենթ­ աստ­ ա­մոքս­ ային գեղ­ձի վնասմ­ ան ժա­մա­նակ՝
օրգ­ ա­նիզ­մի ցան­կա­ցած մասն­ ա­գիտ­ աց­ված բջջ­ ակ­ որ­ իզ β-բջ­ իջ­ներ­ ի [11]։ Հարկ է նշել, որ տա­րիք­ ին զուգ­ ընթ­ աց,
տո­տի­պոտ­ ենտ է (պար­ ուն­ ա­կում է տվյալ օրգ­ ան­ իզմ­ ին հատ­կա­պես ծեր­ ուն­ ա­կան տա­րի­քում, ցող­ ու­նային բջիջ­
յուր­ ահ­ ա­տուկ ողջ գեն­ ե­տիկ­ ակ­ ան տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ յուն­ ը), նե­րի միտ­ ո­տիկ (միտ­ ոզ­ ային) ակ­տի­վութ­ յուն­ ը և տրանս­
վեր­ջին տար­ ի­նե­րին գիտ­ ութ­ յան մեջ մեծ տա­րած­ ում է ֆորմ­ ա­ցիան ճնշ­վում են [17]։
ստաց­ ել կո­րիզ­ ազրկվ­ ած բեղմն­ ա­վորվ­ ած ձվաբջ­ջում
տարբ­ եր բջ­ջա­կոր­ իզն­ եր­ ի պատ­վաստմ­ ան միջ­ ոց­ ով բջ­ ­Հաս­տատ­ված է, որ նույն­ իսկ ֆիզ­ իոլոգ­ իական ռե­
ջային, հյուսվ­ ած­քային, օրգ­ ա­նային և օրգ­ ան­ իզ­մային գեն­ եր­ ա­ցիան վեր­ ակ­ անգնվ­ ող այնպ­ ի­սի օրգ­ ան­նե­րում,
կլոն­ ա­վոր­ ում­ ը։ Դա հեղ­ աշրջ­ ում է մտց­րել գիտ­ ու­թյան ինչպ­ իս­ ին աղեստ­ ա­մոքս­ ային հա­մա­կարգ­ ի էպիթ­ ելն է,
մեջ։ Այս­պես, շա­քա­րային դիաբետ­ ի դեպք­ ում ենթ­ աս­ հիմն­ ա­կան­ ում իրակ­ ա­նացվ­ ում է տեղ­ ային ցո­ղու­նային
տա­մոքս­ ային գեղձ­ ում β-բջ­ իջն­ եր­ ի պատ­վաստ­ման միջ­ ո­ բջիջ­ներ­ ի մասն­ ակց­ ութ­ յամբ [19,36]։ Հետ­ աքր­քիր է, որ
ցով հնա­րավ­ որ է մեկ­ ընդմ­ իշտ բուժ­ ել շաք­ ար­ ախտ­ ը։ ոսկր­ ա­ծու­ծային ծա­գում ու­նե­ցող հեմ­ ա­տոգ­ են (ա­րյուն­ ա­
ծին) ցող­ ու­նային բջիջն­ եր­ ը ի վիճ­ ա­կի են հաղ­թա­հար­ ել
­Հաստ­ ատ­ված է, որ ձվաբջջ­ ում մասն­ ա­գիտ­ աց­ված արյուն­ աուղ­ ե­ղային պատ­նեշ­ ը, գտ­նել վնասվ­ ած օջա­
բջ­ջա­կո­րիզ­նե­րի փոխ­պատ­վաստմ­ ան դեպք­ ում ցիտ­ ոպ­ խը, ենթ­ արկ­վել խոում­ ինգ­ ի և խթա­նել նեյ­րո­գեն­ ե­զը
լազմ­ ա­յում (բջ­ջան­ յութ­ ում) պար­ ուն­ ակվ­ ող դեմ­ իթ­ իլ­ազ­ [34,35]։ Այս հետ­ ա­զո­տութ­ յուն­ ը հերք­ ում է կենտ­րոն­ ա­
ներ­ ի և հիս­տո­նային սպիտ­ ա­կուցն­ եր­ ի պրոց­ ե­սինգ­ ին կան նյարդ­ ային հյուսվ­ ած­քի նյարդ­ աբջ­ իջ­նե­րի կա­յուն,
մաս­նակ­ցող ֆերմ­ ենտն­ ե­րի ազդ­ եց­ ու­թյան շնոր­հիվ անվ­ եր­ ակ­ անգ­նել­ի լի­նել­ու դրույթ­ ը և այլ հե­տա­զոտ­ ող­
պատ­վաստ­ված բջջ­ ա­կո­րիզ­ ի ճնշվ­ ած գեն­ եր­ ը ակտ­ ի­վա­ ներ­ ի տվյալ­ներ­ ով ֆետ­ ալ ուղ­ ե­ղի բջիջ­նե­րի սուսպ­ են­
նում են և սկսվ­ ում է բջջ­ ի սաղմ­նայ­նա­ցում­ ը [14]։ Նման զիայի, ցող­ ու­նային բջիջն­ եր­ ի կուլտ­ ու­րայի ներ­ ար­կում­ ը
սաղմ­ ից կար­ ե­լի է ստան­ ալ և՛ օրգ­ ան­ներ, և՛ ցող­ ու­նային կամ պտ­ղի ուղ­ ե­ղի մի հատվ­ ա­ծի փոխ­պատ­վաս­տում­ ը
բջիջն­ եր։ նպաստ­ ում են գլխ­ ու­ղե­ղի մեռ­ ու­կային հյուսվ­ ած­քի վե­
րա­կանգնմ­ ան­ ը [2,29,35]։ Համ­ անմ­ ան տվյալ­ներ են
Փ­ որձն­ ակ­ ան եղա­նա­կով հաստ­ ատ­վել է, որ ոսկր­ ա­ ստաց­վել նաև ցող­ ուն­ ային բջիջ­ներ­ ի միջ­ ոց­ ով դե­մի­լին­ ի­
ծուծ­ ի ցո­ղուն­ ային բջիջն­ եր­ ը ուն­ են տա­րաբ­նույթ պո­ զա­ցիայով ուղ­ եկց­վող ողն­ ուղ­ եղ­ ային հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­
պուլ­յաց­ իաներ և ան­ցնել­ով ծայ­րամ­ ա­սային արյան մեջ` րի [40] և ողն­ ու­ղե­ղի վնասվ­ ածքն­ ե­րի դեպք­ ե­րում [37,38]։­
դառն­ ում են հե­մա­տոգ­ են (ար­ յուն­ ա­ծին) ցող­ ու­նային բազ­
մաբ­նույթ բջիջն­ եր­ ի աղ­բյուր [7]։ Նշվ­ ած բջիջն­ եր­ ը արյան Այս­պիս­ ով, թեև շրջ­ ա­նառ­վող և տե­ղայ­նաց­ված ցո­
հոսք­ ով կա­րող են թա­փան­ցել էն­դոթ­ ել [12,13], մկան­ ղուն­ ային բջիջն­ ե­րը կազմ­ ում են տվյալ օրգ­ ան­ ի բջիջն­ ե­
ներ [24], մե­զենք­ իմ­ ային հյուսվ­ ածքն­ եր [23,25]։ Նրանք րի չնչ­ին մաս­ ը, այն­ ո­ւա­մեն­ այն­ իվ դրանք տար­բեր վնաս­
կա­րող են վե­րածվ­ ել «շրջ­ ա­նա­ռող» ֆիբր­ իսց­ իտ­ներ­ ի վածք­ներ­ ի և ախ­տա­բա­նա­կան վիճ­ ակ­նե­րի դեպ­քում
[21,26]։ Հե­մատ­ ոգ­ են ցող­ ու­նային բջիջն­ եր­ ը, հասն­ ե­լով ռե­պա­րա­տիվ գոր­ծըն­թաց­ներ­ ի ապահ­ ովմ­ ան կար­ևոր
թիր­ ախ օր­գանն­ ե­րին, նշակ­ իր են և փորձ­ ար­ ար­ ա­կան գործ­ ոն են։

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ № 3. – 405-415.
6. Brittberg M., Tallheden T., Lindahl A.H. // Stem Cell and Gene-Based Therapy. /
1. Владимировская Е.Б., Майорова О.А., Румянцева С.А., Румянцев А.Г.
Биологические основы и перспективы терапии стволовыми клетками. – М., Eds A. Battler, J. Leor. – London, 2006. – P. 169 – 178.
2005. 7. Cerny J., Quesenderry P.J. // J. Cell Physiol. – 2004. – Vol.. 101., № 1. – P. 1-16.
8. Colvin J.A., Lambert J.F., Moore B.E. et al. // J. Cell. Physiol. – 2004. – Vol.. 199,
2. Ярыгин В.Н., Милаева С.Я., Ярыгин К.Н. и др. // Биол. экспер. биол. – 1988.
– Т. 105, № 2. – С. 224 – 227. № 1. – P. 20-31.
9. Derubeis A., Pennesi G., Cancedda R. // Sterm Cell and Gene-Based Therapy /
3. Akiyama Y., Radtke C., Kacsis J.D. // J. Neurosci. – 2002. – Vol.. 22 № 15. – P.
6623-6630. Eds A. Bettler, J. Leor. – London, 2006. – P. 159-168.
10. Dorreu C., Grompe M. // Essentials of Stem Cell Biology / Ed. R. Lanza. Burling-
4. Ashjian P.H., Elbarbary A.S., Edmands B. et al. // Plast. Reconstr. Surg. – 2003.
– Vol.. 111, № 6. – P. 1922-1931. ton, 2006. – P. 237-244.

5. Aurich P.H., Mueller L.P., Aurich H., Luetzkendorf J. // Gut. – 2007. – Vol.. 56,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 57

11. Efrat S. // Stem Cell and Gene-Based Therapy / Eds A. Battler, J. Leor. – London, 26. McAnulty R.J. // Int. J. Biochem. Cell Biol. – 2007. – Vol.. 39, № 4. – P. 666-671.
2006. – P. 301-308. 27. Mezey E., Chandros K.J., Harta J. et al. // Science. – 2000. – Vol.. 209, № 5497.

12. Garmy-Susini D., Varner J.A. // Br. J. Cancer. – 2005. – Vol.. 93, № 8. – P. 855- – P. 1779-1782.
858. 28. Miura M., Gronthos S., Zhao M. et al. // Proc. Natl. Acad. Sci. USA. – 2003. –

13. Hamada H., Kim M.K., Iwakura A. et al. // Circulation. – 2006. – Vol.. 114, № Vol.. 100, № 10. – P. 5807-5812.
21. – P. 2261-2270. 29. Muller F.J.., Snyder E.Y., Loring J.F. // Nat. Rev. Neurosci. – 2006. –Vol.. 7, №1.

14. Hochendlinger K., Jaenisch R. // New Engl. J. Med. – 2003. – Vol.. 349, № 3. – P. – P. 75-84.
275-286. 30. Orlic D., Kajstura J., Chimenti S. et al. // Nature. – 2001. – Vol.. 410, № 6829.

15. Howell J.C., Lee W. – H., Morrison P. et al. // Ann. N.Y. Acad. Sci-2003. – Vol.. – P. 701-705.
996.-P. 158-173. 31. Preston S.L. Direkze N., Wright N.A., Briton M. // Essentials of Stem Cell Biology

16. Kajikawa Y., Morihara T., Watanabe N. et al. // J. Cell. Physiol. – 2007. – Vol.. / Ed. R. Lanza. – Burlington, 2006. – P. 253-264.
210, № 3. – P. 684-691. 32. Sgodda M., Aurich H., Kleist S. et al. // Exp. Cell Res. – 2007. – Vol.. 313, №

17. Kim M., Moon H.-B., Spangrude G. J. // Ann. N.Y. Acad. Sci. – 2003. – Vol.. 13. – P. 2875-2886.
996. – P. 195-208. 33. Shackel N., Rockey D. // Hepatology. – 2005. – Vol.. 41., №1. – P. 16-18.
34. Shyu W. C., Lee Y. J, Liu D. D. et al. // Front. Biosci. – 2006. – Vol.. 11. – P.
18. Koniaris L.G., McKillop I.H., Schwartz S.I., Zimmers T.A. // J. Am. Coll. Surg. –
2003. – Vol.. 197, № 4. – P. 634-659. 899-907.
35. Tabatabai G., Bahr O., Mohle R. et al. // Brain. 2005. – Vol.. 128, № 9. – P.
19. Kucia M. Ratajczak J., Reca R., et al. // Blood Cells Mol. Dis. – 2004. – Vol.. 32,
№ 1. – P. 52-57. 2200-2211.
36. Tumbar T., Fuchs E. // Essentials of Stem Cell Biology / Ed. R. Lanza. – Burling-
20. Kucia M., Reca R., Jala V. R. et al. // Leukemia. – 2005. – Vol.. 19. № 7. – P.
1118 – 1127. ton, 2006. – P. 169-176.
37. Yarygin V.N., Banin V.V., Yarygin K.N. // Neuroski. Behav. Physiol. – 2006. – Vol.
21. Larsen K., Macleod D. Nihlberg K. et al. // J. Proteome Res. – 2006. – Vol.. 5.
№ 6. – P. 1479-1483. 36, № 5- P. 483-490.
38. Yarygin V.N., Banin V.V., Yarygin K.N. Bryukovetski A.S. // Neuroski. Behav.
22. Lavker R. M., Sun T.T., Oshima H. et al. // J. Invest. Dermatol. – 2003. – Vol.. 8.,
№ 1. – P. 28-38. Physiol. – 2007. – Vol. 37, № 2. – P. 97-105.
39. Ying Q.L., Nichols J, Evans E.P., Smith A.G. // Nature. – 2002. – Vol. 416. №
23. Lindblad W.J. // Stem Cells Handbook / Ed. S. Sell. – Totowa, NJ, 2006. – P.
101-105. 6880. – P. 545-548.
40. Zou Y. Kottmann A.H., Kuroda M. et al. // Nature. – 1998. – Vol. 393, № 6685.
24. Long M.A., Corbel S.Y., Rossi F. M. // Semin. Cell Dev. Biol – 2005. – Vol.. 16.
№ 4-5. – P. 632-640. – 595-599.

25. Mansilla E., Marin G.H., Drago H., Sturla F. // Transplant. Proc. – 2006. – Vol..
38, № 4. – P. 666-671.

РЕЗЮМЕ

СТВОЛОВЫЕ КЛЕТКИ И ПРОЦЕССЫ РЕПАРАТИВНОЙ РЕГЕНЕРАЦИИ В ЗРЕЛОМ ОРГАНИЗМЕ,

Обзор литературы
Енгибарян А.А., Матевосян Р.Ш., Тусузьян А.Т., Красников Н.Ф.

ЕГМУ, Кафедра медицинской биологии

Ключевые слова։ репаративная регенерация, стволовые восстановленных процессах различных органов, обосновать
клетки, костный мозг, гемопоэз механизмы трансформации циркулирующих гематогенных,
резидентных и камбиальных клеток в гистогенезе.
Настоящий обзор посвящен вкладу стволовых клеток в про-
цессы репаративной регенерации органов и тканей зрелых Целью настоящей статьи является обобщение существу-
организмов, в том числе и человека. ющих представлений об участии стволовых клеток в регене-
рации и привлечение внимания медиков и исследователей к
Опираясь, в частности, на литературные данные послед- этой актуальной теме.
них лет, делается попытка выявить роль стволовых клеток в

S U MM A R Y

STEM CELLS AND REPARATIVE REGENERATION PROCESSES IN A MATURE ORGANISM,
Literary Review

Yengibaryan A.A., Matevosyan R.Sh., Tusuzyan A.T., Krasnikov N.F.

YSMU, Department of Medical Biology

Keywords։ reparative regeneration, stem cells, hemopoiesis organs, substantiate the mechanisms of transformation of circu-
The present review is devoted to the contribution of stem cells lating, hematogenic, resident and combined cells in histogenesis.

to the process of reparative regeneration of a mature organism, The present paper aims at summarizing the existing ideas on
organs and tissues, including a human. the participation of stem cells in regeneration and drawing the at-
tention of medical doctors and researchers to this contemporary
Particularly, based on the data of the latest literature we try to topic.
reveal the role of stem cells in the recovery process of different

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

58 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

УДК: 614.777:546 (479.25) + 613.31

ГИГИЕНИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА СОДЕРЖАНИЯ ФТОРИДОВ
В ПИТЬЕВОЙ ВОДЕ ИСТОЧНИКОВ ХОЗЯЙСТВЕННО-ПИТЬЕВОГО
ВОДОСНАБЖЕНИЯ РА

Котанян А.О.
ЕГМУ, кафедра гигиены и экологии

Ключевые слова: Армения, климатические зоны, пи­ ткани, дентина и эмали зубов. Установлено, что осо-
тьевая вода, содержание фторидов бую значимость фтор имеет в период формирования
тканей зубов. Поступление фтора в организм в этот
В современных условиях проблема обеспечения период обеспечивает определенную резистентность
населения доброкачественной питьевой водой стано- к кариесу на многие годы [9]. Несомненно, возникно-
вится все более актуальной. Это вызвано не только де- вение кариеса зуба обусловлено не только гипофто-
фицитом питьевой воды, но и интенсивным химическим розом. Установлены многие экзогенные и эндогенные
и микробным загрязнением источников питьевого водо- факторы, оказывающие влияние на возникновение и
снабжения. развитие этого заболевания, но среди них роль гипо-
фтороза неоспорима [3]. Существуют косвенные указа-
Качество питьевой воды определяется многими ния на связь гипофтороза с тонзилопатиями, рахитом,
факторами: природой водоист­ оч­ника, региональными неполноценностью иммунного статуса и нарушениями
особенностями грунтовых пород и минералов, эффек- обмена кальция [2].
тивностью обеззараживания, степенью антропогенной
нагрузки и др. Здоровье населения находится в прямой Фтор обладает очень узким диапазоном физиоло-
зависимости от состава природных вод в источниках, гических доз: в 20% случаев при употреблении воды с
из которых осуществляется регулярное водоснабжение содержанием фтора 1,5 мг/л могут наблюдаться лег-
данной территории. В литературе имеются сведения о кие формы флюороза, а более высокие концентрации
связи минерального состава воды с такими заболева- вызывают флюороз скелета [13]. Заболеваемость насе-
ниями, как ишемическая болезнь сердца, гипертониче- ления кариесом повышается при использовании воды
ская болезнь, болезни печени и мочевыводящих путей, с содержанием фтора менее 0,5 мг/л. Нормирование
онкопатология [11,12,14]. фторидов в питьевой воде осуществляется по санитар-
но-токсикологическому признаку, т.е. по возможности
Содержание фтора в природных и питьевых водах развития флюороза в зависимости от климатического
составляет особую проблему. Из жизненно необходи- пояса. В питьевой воде холодных и умеренных климати-
мых для человека микроэлементов только для фтора ческих зон содержание фтора нормируется на уровне
водный путь поступления является основным [3]. Фтор 1,2-1,5 мг/л, а в жарких регионах – 0,7 мг/л. Установ-
широко распространен в земной коре. Концентрация лено, что около 75% алиментарного фтора поступает в
фтора, как и других минеральных веществ, повышается организм с питьевой водой. Безопасный уровень али-
в водоис­точ­никах с севера на юг, а также по мере уве- ментарного поступления фтора для взрослого здоро-
личения глубины залегания вод. Кроме естественного вого человека составляет 1,5-4,0 мг/сут. или должен
содержания солей фтора в почве, обогащение ее фто- соответствовать 0,05 мг на 1 кг массы тела [8]. Из пи-
ром происходит в результате внесения минеральных щевых продуктов наиболее богаты фтором рыба и чай,
удобрений. Фтор также попадает в почву с осадками из которые активно концентрируют этот элемент.
атмосферы, куда они попадают с фторсодержащими
выбросами производств. Согласно данным литературы, распространенность
кариеса временных зубов у детей 6-7 лет в различных
Билогическая роль фтора в организме определя- регионах рес­пуб­лики Армении (РА) составляет в сред-
ется его способностью регулировать процессы, связан- нем 87%, постоянных зубов у 12-летних детей - 90%.
ные с кальцификацией тканей, за счет его свойства Распространенность кариеса зубов у взрослых дости-
эффективно замещать ион гидроксила в структуре ги- гает 100%, а интенсивность варьирует от среднего до
дроксиапатита и некоторых ферментативных системах. высокого уровня [10].
При нормальном содержании фтора в организме он
обеспечивает образование (минерализацию) костной В связи с вышеизложенным, целью настоящей ра-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 59

боты явлется изучение солевого состава (в частности складчатых областей характеризуются условиями сла-
содержания фторидов) питьевых вод РА с учетом кли- бого, а платформные районы–сильного разбавления
матических зон и оценка их возможного влияния на атмосферными осадками.
здоровье населения.
Oбогащение воды фтором зависит в основном от
Материал и методы. В работе использованы ре- его содержания в почве и подстилающих породах, с
зультаты наблюдений 4-х региональных лабораторий которыми вода соприкасается. Нами выявлены досто-
ЗАО “Армводоканал”. Обобщены данные анализов верные прямые корреляционные связи между содер-
проб воды 73-х поверхностных (11%) и подземных ис­ жанием фтора и общей минерализацией, значениями
точ­ников хозяйственно-питьевого водоснабжения за кальция и магния питьевых вод. Коэффициенты корре-
период 2008-2011гг. Средние концентрации фторидов ляции равны соответственно 0,3, 0,35 и 0,56. Известно,
рассчитаны за трехлетний период наблюдений. что миграционная способность фторидов лимитируется
ионами кальция, которые образуют с фторидами труд-
Статистическая обработка материала осуществле- норастворимое соединение СаF2 [4].
на по про­грам­ме Excel.
Содержание фторидов в изученных водах РА ко-
Результаты исследования. Формирование хи- леблется в пределах 0,00-1,07 мг/л, средняя концен-
мического состава природных вод на территории трация фторидов составляет 0,23 ± 0,012, SD = 0,19.
республики прежде всего связано с физико-геогра- Концентрация фторидов ниже 0,3 мг/л, что считается
фическими условиями, литологическим составом во- очень низким [12], отмечена в воде 65,5% изученных
довмещающих пород, геоструктурными особенностями источников, то есть в целом можно говорить о дефи-
региона. Армения расположена в южной части Закав- ците фтора в питьевых водах РА. Наиболее низкие
казья и занимает небольшую площадь в 29,8 тыс. км2. концентрации фтора отмечены в питьевых водах таких
Неравномерность ландшафта республики (населенные городов и населенных пунктов, как Дилижан, Иджеван,
пункты расположены от 400 м до 2250 м н.у.м.) и слож- Берд, Ноемберян, Степанаван, Спитак, Артик, Талин,
ная ее структура (наличие горных цепей, образованные Ашоцк, Капан, Мегри, Агарак, Апаран. Если учитывать
между ними высокогорные плато, котловины и доли- уровень минимального необходимого количества фто-
ны) оказывают сильное влияние на трансформацию ра (1,5 мг за сутки) для человека, то в условиях РА, при
солнечной радиации и циркуляцию воздушных масс. В среднем содержании фтора в питьевых водах 0,2 мг/л,
сложных рельефных условиях приток солнечной энер- человек с водой получает фтора примерно в 2 и более
гии является лишь общим фоном, на котором форми- раза меньше минимальной суточной дозы.
руются отличающиеся друг от друга климатические
районы со среднегодовой температурой от 1,9°С до В наших исследованиях мы попытались дать гиги-
14,3°С. С позиции взаимодействия с организмом и на еническую характеристику химических показателей,
основании принятых классификаций климатов, мы вы- в частности содержания фторидов в питьевых водах
делили на территории Армении 7 климатических зон, в РА с учетом климатических зон, так как в различных
зависимости от поверхностного покрова и высоты над климатических условиях изменяются объемы потребле-
уровнем моря: сухая субтропическая зона; умеренно ния воды и поступление фторидов в организм (табл. 1).
теплая лесная зона; сухая континентальная, полупу- Наличие ста­тис­тической связи между среднегодовой
стынная зона; сухая степная зона; влажная горно-ле- температурой климатических зон и хи­мическим соста-
сная, горно-степная зона; влажная горно-степная зона; вом питьевых вод оценены с помощью коэффицентов
холодная высокогорная зона [1]. ран­го­вой корреляции Спирмена. Проведенный анализ
не выявил статистически значимые кор­ре­ляционные
Климатические факторы существенно влияют на связи между уровнями содержания фторидов и средне-
миграцию компонентов воды; растворимость различ- годовой температурой. Как видно из табл. 1, наиболее
ных минеральных соединений зависит от температуры низкое содержание фтора (< 0,2 мг/л) регистрируется
и давления воздуха. Ветрами осуществляется перенос в питьевых водах населенных пунктов, расположенных
компонентов, содержащихся в атмосфере, в новые в холодной высокогорной, сухой степной, умеренно
районы с последующим их поступлением в природные теплой лесной и сухой субтропической зонах (Ашоцк,
воды. Рельеф местности сказывается на разбавлении Талин, Артик, Иджеван, Капан, Дилижан, Мегри и т.д.).
вод атмосферными осадками, при этом регионы горно- В источниках питьевых вод этих регионов показатели
содержания фторидов статистически значимо разли-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

60 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Таблица 1
Содержание фторидов в воде поверхностных и подземных ис­точн­ иков хозяйственно-питьевого

водоснабжения в различных климатических зонах РА за период с 2008 по 2011 г.г.

N Климатическая Среднегодовая Фтор, мг/л Поступление фторидов в
зона Температура, °С* M ± SD организм, % от суточной нормы

М ± SD

1 Холодная высокогорная 2,2 0,14 ± 0,06 16
n =1 n =19

2 Сухая степная 7,0 ± 0,95 0,15± 0,11 17
n =3 n =20

3 Влажная горно-лес-ная, 6,8 ± 1,4 0,218 ± 0,08 25
горно-степная n =5 n =47

4 Умеренно теплая лесная 10,9 ± 1,6 0,15 ± 0,09 17
n =5 n =52

5 Влажная горно-степная 4,9 ± 0,33 0,327± 0,18 38
n =8 n =87

6 Сухая субтропическая 12,5 ± 2,4 0,175± 0,16 20
n =2 n =18

7 Сухая континентальная, 11,3±1,3 0,305 ± 0,2 35
полупустынная n =9 n =65

* средняя температура атмосферного воздуха тех населенных пунктов, в источниках питьевых вод которых определено содер­

жание фторидов

чаются от показателей остальных регионов. Как вид- уровень поступления фторидов в организм с водой мо-
но из табл. 1, большей вариабельностью по содержа- жет быть еще меньше (особенно в холодной высокогор-
нию фторидов от­личаются питьевые воды населенных ной и сухой степной зонах, в источниках питьевых вод
пунктов, расположенных во влажной горно-степной и которых концентрация фторидов особенно низкая). В
сухой континентальной, полупустынной зонах. В неко- то время как в теплых и жарких климатических услови-
торых населенных пунктах этих климатических зон (Ма- ях уровень поступления фторидов в организм с водой,
сис, Абовян) содержание фторидов в питьевых водах особенно в летний период года, значительно увеличи-
достигает оптимальных значений (0,7-0,93). вается (до 60% суточной нормы), хотя и не достигает
необходимого уровня.
При нормировании фтора необходимо всегда при-
нимать во внимание чрезвычайно узкую зону его ток- Таким образом, можно заключить, что содержание
сического действия, что, в свою очередь, заставляет фтора в во­де подземных и поверхностных источников
учитывать количество потребляемой питьевой воды, хозяйственно-питьевого во­дос­ наб­же­ния большинства
которое зависит от климатических условий. При нор- городов и сел РА ниже гигиенических норм. С другой
мальной физической нагрузке в благоприятных клима- стороны, на небольшой территории Армении сформи-
тических условиях организму человека требуется око- ровались резко отличающиеся друг от друга климати-
ло 3 л воды в сутки [5]. Учитывая вышеизложенное, мы ческие условия, в зависимости от которых меняются
рассчитали, что в различных климатических зонах РА объемы потребления воды и, следовательно, поступле-
при соответствующих уровнях содержания фторидов, ние фторидов в организм. В различных регионах респу-
человек с водой получает в среднем от 16 до 38% су- блики распространенность кариеса среди населения
точной дозы фтора (табл. 1). Однако, в зависимости от достигает высоких показателей. Следовательно, воз-
температуры окружающей среды изменяется уровень никает необходимость устранения недостатка фтора у
водопотребления: при температуре 15°С и ниже водо- населения, в связи с чем разработаны соответствую-
потребление уменьшается, а при температуре 25-30°С щие методы (фторирование воды, обогащение поварен-
и больше – увеличивается [6]. При физической работе ной соли и др).
средней тяжести в умеренном климате организму че-
ловека требуется около 4л воды, при той же работе в При установлении национальных стандартов для
жарком климате – 5 л воды в сутки [7]. Исходя из этого, фтористых соединений особенно важно учитывать кли-
можно предположить, что в условиях РА в регионах с матические условия, объемы потребления воды и по-
холодными и умеренными климатическими условиями ступления в организм фторидов из других источников
(например, через пищу, воздух).

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 61

Л И Т Е РАТ У РА 9. Курякина И.В. // Терапевтическая стоматология детского возраста. – Мо-
сква. – 2004. – С.228
1. Քոթ­ ա­նյան Ա.Հ. // ՀՀ կլիմ­ այ­ակ­ ան վեր­ ընթ­ աց գոտ­ ին­ եր­ ը և որոշ ժո­ղովր­
դագ­րա­կան տվյալ­ներ. –Բժշ­կութ­ յուն, գիտ­ ութ­ յուն և կրթ­ ութ­ յուն. –Երև­ ան. 10. Маркарян М.М.// мониторинг стоматологической заболеваемости и его
– 2009. – С.37-41 роль в разработке программ профилактики для населения РА.-автореферат
дисс. докт.мед. наук.- Ереван.-2005.-38 С
2. Авцын А.П., Жаворонков А.А. // Микроэлементозы человека. - Москва. -
1991.- С.280- 290 11. Мишина С.В., Майбородина Г.Ф. // Минеральный состав питьевой воды и
здоровье населения.- Новосибирск,-1985.- С .43-46
3. Асмангулян Т.А. //Краткий учебник гигиены и экологии человека. – Ереван.
– 2000. – С. 166 12. Онищенко Г.Г. //О состоянии питьевого водоснабжения в Российской феде-
рации. – Гиг. и сан. –2006. –№ 4. – С. 3 – 7
4. Бабаян Г.Г. //Эколого-гидрохимическая оценка современного состояния не-
которых водных обьектов Республики Армения. –Ереван. – 2006. – С.105- 13. Руководство по контролю качества питьевой воды // ВОЗ. – Женева. –1994.
106 – С. 70

5. Гигиена // Под общей редакцией Г. И. Румянцева. – Москва. – 2001. – С.115 14. Фетисова Г.К. //Роль минерального состава питьевой воды в формировании
6. Исаев А.А.// Экологическая климатология. – Москва. – 2001. – С.63 неинфекционной патологии населения. – Гиг. и сан. –2004. –№ 1. –С. 20
7. Кoммунальная гигиена//Под ред. К.И. Акулова, К.А. Буштуевой. – Москва. – 22

– 1986. – С.32-48
8. Королев А.А.// Гигиена питания . – Москва. – 2006. – С.146 -147

Ա Մ Փ Ո Փ ՈՒՄ

ՀՀ խմե­լու ջրի աղբ­ յուր­նե­րում ֆտո­րիդ­նե­րի պա­րու­նա­կու­թյան
հի­գիենիկ բնու­թա­գի­րը­

Քո­թա­նյան Ա.Հ.
ԵՊԲՀ, հի­գիենայի և էկոլ­ոգ­ իայի ամբ­ իոն­

Այս աշխ­ ատ­ ու­թյան նպատ­ ակն է ուս­ ումն­ ա­սիր­ ել Հա­յաս­ 65,5%-ի ֆտոր­ իդն­ ե­րի պա­րուն­ ա­կութ­ յուն­ ը ցածր է 0,3 մգ/լ-­ից­ ,
տա­նի Հան­րապ­ ե­տութ­ յան ջրաղբ­ յուրն­ ե­րի աղային (մասն­ ա­ որը հաս­տատ­ված է որ­պես շատ ցածր մակ­ արդ­ ակ։ Մյուս կող­
վո­րա­պես ֆտո­րիդն­ ե­րի պա­րուն­ ա­կութ­ յուն­ ը) կազ­մը` հաշվ­ ի մից, հան­րա­պե­տու­թյան տա­րած­քում ձևա­վոր­վել են իրար­ ից
առն­ ել­ով կլիմ­ այ­ա­կան գոտ­ ի­ներ­ ը։ Հետ­ ա­զո­տութ­ յան ար­դյուն­ խիստ տար­բերվ­ ող կլի­մա­յա­կան պայ­մանն­ եր, որոնց­ ով էլ պայ­
քում պարզ­վել է, որ ՀՀ քաղ­ աք­ներ­ ի և գյուղ­ ե­րի խմել­ու ջրի մա­նա­վոր­ված` փոփ­ ոխվ­ ում են ջրօգտ­ ա­գործմ­ ան ծա­վալ­ներ­ ը
ստոր­ երկր­ յա և մա­կերև­ ութ­ ային ջրաղ­բյուրն­ ե­րի մեծ մա­սում և հետ­ևաբ­ ար ֆտո­րիդն­ եր­ ի ներմ­ ուծ­ ու­մը օրգ­ ան­ իզմ։ Նշվ­ ած
ֆտոր­ իդն­ եր­ ի պա­րուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը ցածր է հիգ­ իենիկ նորմ­ ե­ հան­գամ­ անք­նե­րը ան­պայ­ման պետք է հաշվ­ ի առ­նել խմե­լու
րից։ Հե­տա­զոտվ­ ած ջրաղբ­ յուրն­ եր­ ում ֆտոր­ իդն­ եր­ ի պար­ ու­ ջրի, կեր­ ակ­րի աղի և այլ միջ­ ոց­նե­րի ֆտոր­ ային միացու­թյուն­
նակ­ ութ­ յուն­ ը տա­տան­վում է 0,00–1,07 մգ/լ, միջ­ ին խտութ­ յու­ նե­րով հարս­տացմ­ ան ազ­գային ստան­դարտ­նե­րը որոշ­ ել­ու և
նը 0,23±0,012 է, SD=0,19։ Հետ­ ա­զոտվ­ ած ջրաղբ­ յուրն­ ե­րի հաս­տա­տե­լու դեպք­ ում։

S U MM A R Y

Hygienic characteristic of content of fluorides in the drinking water of sourc­
es of domestic drinking water supply of Republic of Armenia

Kotanyan A.O.
YSMU, Department of Hygiene and Ecology

The aim of current work was the study of mineral content (par- Concentration of fluorides is below to 0.3mg/l, which is con-
ticularly content of fluorides) of drinking water of Republic of Ar- sidered very low and it is noticed in the water of 65.5% of inves-
menia (RA), taking into consideration climatic zones. In the result tigating sources.
of investigation has been established that the content of fluorine
in underground and superficial sources of domestic drinking wa- At another side, at the small territory of Armenia are formatted
ter supply is below to hygienic norms. sharply varying from each other climatic conditions, depending
on which are changed the volumes of water utilization and conse-
The content of fluorides in investigated waters is hesitated quently the input of fluorides into organism. These circumstances
at the limits of 0.00-1.07mg/l, and the average concentration of is important to take into consideration in course of establishment
fluorides constitutes 0.23±0.012, SD=0.19. of national norms of fluorine compounds.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

62 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ: 614.2:613.88-053.7+614.1:312

ԴԵ­ՌԱ­ՀԱՍ­ՆԵ­ՐԻ ՍԵ­ՌԱ­ԿԱՆ ԴԱՍ­ՏԻԱՐԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁ­ՆԱ­ՀԱՏ­
ԿՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ ՈՒ ՎԱՐ­ՔԱԳ­ԾԱՅԻՆ ՌԻՍ­ԿԵ­ՐԻ ՈՒ­ՍՈՒՄ­ՆԱ­ՍԻ­
ՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐ­ՑԻ ԱՌՆ­ՉՈՒԹՅԱՄԲ ՄՈ­ՏԵ­ՑՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ

­Ս­ արգս­ յան Գ.Ռ., Հայ­րապ­ ետ­ յան Ա.Կ.
ԵՊԲՀ, սո­ցիալա­կան հիգ­ իենայի և առողջ­ ապ­ ա­հութ­ յան կազմ­ ակ­ երպմ­ ան ամբ­ իոն

­Բան­ ալ­ի բառ­ եր` դե­ռահ­ աս­ներ, վեր­ ար­տադ­րո­ղա­կան րա­բեր­ ու­թյուն­ներ­ ում դեռ­ ահ­ աս­ ի ճիշտ վար­քագ­ծի ձևա­
առող­ջու­թյուն, սեռ­ ա­կան դաստ­ իարա­կու­թյուն, ռիս­կային վոր­ ում­ ը, և սե­ռակ­ ան դաստ­ իարակ­ ու­թյուն­ ը հենց այն
վարք­ ա­գիծ, ան­ցան­կա­լի հղիու­թյուն, սե­ռավ­ ար­ ակ­ներ: կողմ­նոր­ ոշ­իչն է, որ պիտ­ ի կար­գավ­ որ­ ի կրթ­ ու­թյան այս
ոլորտ­ ը [1,3,4]:
Հ­ ետ­խորհրդ­ ային տա­րի­նե­րի սոց­ իալ-տն­տե­սա­կան և
քաղ­ ա­քա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը, ուն­ ե­նալ­ով դրակ­ ան Սեռ­ ակ­ ան դաստ­ իարակ­ ութ­ յան անհ­ րա­ժեշ­տութ­ յան
մեծ ազդ­ ե­ցութ­ յուն, միաժա­ման­ ակ ուն­ եց­ ան մի շարք բա­ վեր­ աբ­ ե­րյալ կան երկ­ ու հակ­ աս­ ա­կան կար­ծիք­ներ. կողմ­
ցաս­ ա­կան հետև­ անք­ներ: Արագ տեմ­պե­րով կյանք­ ի բոլ­որ նակ­ ից­ներ­ ը նշում են, որ հաս­ ա­րակ­ ութ­ յան մեջ ներգ­րավ­
ոլորտն­ ե­րի ազա­տա­կան­ աց­ ու­մը, առևտ­րակ­ ան­ աց­ ում­ ը, վել­ու համ­ ար երեխ­ ան պետք է ժա­մա­նակ­ ին ստա­նա
ավանդ­ ույթն­ ե­րի, ազգ­ ային սո­վո­րույթ­ներ­ ի և ար­ժեքն­ ե­րի սեռ­ ակ­ ան ճիշտ դաստ­ իարակ­ ու­թյուն, իսկ հա­կառ­ ա­կորդ­
փոփ­ ո­խու­թյուն­ ը, ավանդ­ ակ­ ան ընտ­ ան­ իքն­ եր­ ի ու կա­պե­ նե­րը պն­դում են, որ դա նպաս­տում է ոչ բար­ ո­յա­կան
րի թու­լա­ցում­ ը նպաստ­ ե­ցին բար­քեր­ ի և իդեալ­նե­րի փո­ ապր­ ե­լակ­ եր­պին: Ընդ­հա­նուր առմ­ ամբ սեռ­ ա­կան դաս­
փոխմ­ ա­նը: տիարակ­ ու­թյու­նը և դրան ժամ­ ան­ ա­կակ­ ից մո­տե­ցում
ցուց­ աբ­ ե­րե­լը խիստ արդ­ իական է. որոշ ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի և
Դեռ­ ա­հասն­ եր­ ի շր­ջա­նում աճում է անկ­ ան­ ոն սե­ ծնող­նե­րի` սեռ­ ա­կան կր­թու­թյան հանդ­ եպ ոչ բա­րյաց­ ա­
ռա­կան հար­ աբ­ եր­ ու­թյունն­ եր­ ի քա­նա­կը: Դրանք ուղ­ եկց­ կամ վե­րա­բերմ­ ունք­ ը հանգ­ եցն­ ում է վաղ, ան­ցան­կալ­ի
վում են մի շարք բաց­ ա­սա­կան հետ­ևանքն­ եր­ ով` վաղ, հղիութ­ յունն­ ե­րի, հղիու­թյան ընդհ­ ա­տումն­ եր­ ի, սե­ռակ­ ան
ան­ցանկ­ ալ­ի հղիու­թյունն­ եր­ ով, հղիութ­ յան ան­ցանկ­ ա­լի ոտնձգ­ ութ­ յունն­ ե­րի, ըն­տա­նի­քի ոչ ճիշտ պլան­ ավ­ որ­ման,
ընդ­հա­տումն­ ե­րով, սեռ­ ա­կան ճան­ ա­պարհ­ ով փո­խանց­ պուբ­ եր­տան­տու­թյան տա­րիք­ ի նվազ­ման:
վող հի­վանդ­ ութ­ յունն­ ե­րով [16,17]: Դրա­նում մեծ դեր են
կատ­ ար­ ում դեռ­ ահ­ ասն­ ե­րի տե­ղեկ­ աց­վա­ծու­թյան ցածր ­Դեռ­ ահ­ աս­ ի վեր­ արտ­ ադ­րող­ ակ­ ան առողջ­ ութ­ յան վի­
մակ­ արդ­ ա­կը, ոչ ճիշտ, հաճ­ ախ խեղ­ ա­թյուր­ված տե­ղե­կու­ ճա­կը կար­ ե­լի է դի­տել որ­պես խիստ զգա­յուն, յու­րօ­րի­նակ
թյուն­նե­րը, սեռ­ ա­կան ոչ ճիշտ դաս­տիարակ­ ութ­ յու­նը: ինդ­ իկ­ ա­տոր ար­տաք­ ին և ներ­քին միջ­ ա­վայ­րեր­ ի փո­փոխ­
վող գոր­ծոնն­ եր­ ի նկատմ­ ամբ: Այս փաստ­ ը տարբ­ եր աշ­
Ներկ­ ա­յումս գի­տա­կան աշխ­ արհ­ ի ուշ­ադ­րու­թյան խա­տու­թյունն­ ե­րում շատ գիտն­ ակ­ անն­ եր են արձ­ ա­նագ­
կենտր­ ո­նում դեռ­ ահ­ աս­նե­րի վե­րար­տադ­րո­ղա­կան առող­ րել: Դա` որպ­ ես սո­ցիալ-տն­տե­սա­կան ան­բա­րենպ­ աստ
ջու­թյանն առնչվ­ ող խն­դիր­ներն են: Երե­խան­ եր­ ը յու­րա­ վիճ­ ա­կի հետ­ևանք, անց­ ու­մային շրջ­ ա­նում դիտվ­ եց աշ­
քանչ­յուր հաս­ ար­ ակ­ ութ­ յան ապագ­ ան են: Նրանց առող­ խար­հի շատ երկրն­ եր­ ում, և ար­ձա­նագրվ­ եց դեռ­ ահ­ աս­
ջութ­ յու­նը ազ­գի բար­ ե­կե­ցութ­ յան և բար­գա­վաճմ­ ան հիմքն նե­րի վեր­ արտ­ ադ­րող­ ակ­ ան առողջ­ ութ­ յան վատ­ աց­ ում:
է: Առող­ջա­կան վի­ճակ­ ը, սկս­ ած պրե­նատ­ ալ (նա­խածնն­ Դե­ռա­հասն­ ե­րի առող­ջու­թյան բաց­ աս­ ակ­ ան միտ­ ում
դյան) շրջ­ ա­նից մինչև դե­ռահ­ աս­ ութ­ յուն, հա­սա­րակ­ ութ­ յան գրանցվ­ եց նաև Հայ­աստ­ ան­ ում [2,11]:
տն­տես­ ակ­ ան և սո­ցիալակ­ ան զար­գաց­ման կար­ևոր­ ա­
գույն գրավ­ ա­կանն է: Պայմ­ ա­նավ­ որվ­ ած ժո­ղովր­դագր­ ա­ Դպ­րո­ցա­հաս­ ակ և դե­ռահ­ աս տա­րիքն ուր­ ույն տեղ
կան ցու­ցան­ իշն­ ե­րի բա­ցաս­ ա­կան տե­ղա­շար­ժով` մեծ­ ա­ցել ու­նի մարդ­ ու առողջ­ ութ­ յան կեն­սակ­ ան ցիկլ­ում: Մի կող­
է հետ­ աքրք­րու­թյու­նը երե­խա­նե­րի և դե­ռահ­ աս­ներ­ ի վե­ մից այդ տար­ ի­քի ան­ձանց շր­ջա­նում առ­կա են հի­վան­դու­
րար­տադր­ ող­ ա­կան առողջ­ ութ­ յան հանդ­ եպ, քա­նի որ հենց թյունն­ եր և կամ վի­ճակն­ եր, որոնց դեպք­ ում ան­հրա­ժեշտ
դե­ռահ­ ասն­ եր­ ով է պայ­մա­նավ­ որ­ված մո­տակ­ ա սե­րունդ­նե­ է ան­միջ­ ակ­ ան բուժ­ ում, մյուս կողմ­ ից` հենց դե­ռա­հա­սու­
րի առող­ջու­թյան որա­կի բար­ ե­լավ­ման խն­դի­րը [8, 12]: թյան շր­ջա­նում ձևավ­ որ­վում է այն կեն­սակ­ երպ­ ը, որին
մար­դը հետև­ ում է մինչև կյան­քի վերջ­ ը, և հենց այս պատ­
Սո­ցիալ-տնտ­ ե­սա­կան փո­փո­խութ­ յուն­նե­րը վե­րափ­ ո­ ճառ­ ով ճիշտ է սե­ռակրթ­ ու­թյու­նը սկս­ ել դե­ռա­հա­սութ­ յան
խում են բա­զային սոց­ իալա­կան կողմ­նո­րո­շիչ­նե­րը, որն էլ, տար­ ի­քից:
ան­կաս­կած, հան­գեցն­ ում է դաս­տիարակ­ ու­թյան գոր­ծըն­
թաց­ ի խնդ­ իր­նե­րի, ուղ­ղութ­ յուն­նե­րի և ձևի վեր­ ա­նայ­ման Ըստ ԱՀԿ­-ի տվյալն­ ե­րի` չափ­ ահ­ ասն­ ե­րի շրջ­ ա­նում
և վե­րագն­ ահ­ ատմ­ ան ան­հրա­ժեշ­տու­թյան: Այս գերխն­ վա­ղա­ժամ մա­հա­ցու­թյան 70%­-ը պայմ­ ա­նավ­ որ­ված է
դիրն­ ե­րում խիստ ար­դիական է դառն­ ում մարդկ­ ային հա­ դեռ­ ա­հաս­ ութ­ յան տա­րիք­ ում ձեռք բե­րած վարք­ ագծ­ ով:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 63

Երի­տա­սարդ­նե­րի կողմ­ ից ծխա­խո­տի օգ­տագ­ ործ­ ում­ ը պարզ­ ել ենք, որ ան­հրաժ­ եշտ է իրակ­ ա­նաց­նել դե­ռահ­ աս­
և անա­ռողջ սննդ­ ային սով­ ո­րույթ­ներ­ ը ֆի­զիկ­ ա­կան ակ­ ներ­ ի սե­ռա­կան դաստ­ իարակ­ ութ­ յան առանձ­նահ­ ատ­կու­
տի­վու­թյան բա­ցակ­ այ­ութ­ յան հետ մեկտ­ եղ մեծ­ ահ­ աս­ ակ թյունն­ ե­րի և վարք­ ագծ­ ային ռիսկ­ ե­րի բազմ­ ակ­ ող­մա­նի
տա­րի­քում քրո­նի­կակ­ ան ոչ տար­ ա­փոխ­ իկ հիվ­ անդ­ ու­ գիտ­ ակ­ ան հետ­ ազ­ ոտ­ ու­թյուն: Սոց­ իալ-տն­տես­ ա­կան և
թյուն­նե­րի զարգ­ աց­ման ռիսկ­ ի պատճ­ առ են [15]: Սո­ցիալ- քա­ղաք­ ա­կան փոփ­ ո­խու­թյուն­ներ­ ին դե­ռա­հաս­ներ­ ի սո­
տնտ­ ե­սա­կան փո­փոխ­ ու­թյուն­ներ­ ը խիստ ան­դրա­դար­ձան ցիալակ­ ան և հո­գե­բան­ ակ­ ան ան­հար­մար­վող­ ա­կան­ ու­
մարդ­կանց ապր­ ել­ա­կեր­պին, որի պատճ­ ա­ռով գրանցվ­ ե­ թյուն­ ը, գենդ­ եռ­ ային իմաց­ ութ­ յան բաց­ ակ­ ա­յու­թյու­նը
ցին ժո­ղովր­դագր­ ա­կան ցուց­ ա­նիշ­նե­րի բաց­ ա­սա­կան տե­ վաղ սե­ռա­կան հա­րա­բե­րու­թյունն­ եր­ ի և ռիս­կային սե­
ղաշ­արժ­ եր։ ռակ­ ան վարք­ ագ­ծի դրսև­ որ­ման պատճ­ առ են դառն­ ում:
Սե­ռա­կան զուգ­ ըն­կեր­ներ­ ի հաճ­ ա­խակ­ ի փոփ­ ոխ­ ու­թյուն­ ը,
25 առանց հա­կաբ­ եղմն­ ա­վոր­ իչն­ եր­ ի սե­ռա­կան հար­ ա­բեր­ ու­
22,5 թյուն­ ը սե­ռավ­ ա­րակն­ ե­րի և փոքր կոն­քի օրգ­ անն­ ե­րի բոր­
բո­քային հի­վան­դութ­ յունն­ եր­ ի, ան­ցանկ­ ա­լի հղիու­թյուն­
20 նե­րի պատճ­ առ են դառ­նում, որ հա­ճախ ավարտվ­ ում է
աբոր­տով կամ վաղ մայ­րու­թյամբ: Հետ­ևա­բար վեր­ ար­
16,3 տադ­րող­ ակ­ ան համ­ ակ­ ար­գի բազ­մաթ­ իվ օրգ­ ա­նակ­ ան և
ֆունկ­ցիոնալ հի­վանդ­ ու­թյուն­ներ սկս­վում են հենց դե­ռա­
15 հա­սութ­ յան տա­րի­քում և բաց­ աս­ աբ­ ար են ան­դրա­դառ­
15 նում ապագ­ ա հղիութ­ յուն­նե­րի ընթ­ ացք­ ին, սերնդ­ ի առող­
ջու­թյան, հայ­րու­թյան հնա­րա­վոր­ ութ­ յան­ ը:
10,6 10 11,2 11,7 11,7 11,7 12,4 12,7
10,1 200

10 77,,64 7,5 7,5 8 8,1 8 8,2 8,5 8,3 8,5 180

6,2 160

5 3,1 2,5 2,1 3,1 3,7 3,5 3,2 4,1 4,2 140

0 1995 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008* 120
1990
100
Ծնելիություն Մահացություն Բնական աճ
80
Ն­կ. 1. Ծնունդ­ներ­ ի, մա­հե­րի և բնակ­ ան աճի հար­ ա­բե­րա­կան
ցուց­ ան­ իշն­ ե­րը 1000 բնակչ­ութ­ յան հաշվ­ ով, Հա­յաստ­ ան, 1990- 60
2008թթ.
40
Գլ­ո­բալ առում­ ով 1990-2001թթ. ժամ­ ան­ ակ­ ահ­ ատ­
վա­ծում բնակչ­ու­թյան 1000 շն­չին ընկն­ ող բնակ­ ան աճը 20
կրճ­ ատ­վել է 6,5 ան­գամ, իսկ ծնե­լիութ­ յան գոր­ծակ­ ից­ ը
ավե­լի քան 2 անգ­ ամ: 2001-2008թթ. ժա­մա­նա­կա­հատ­ 0
ված­ ում գրանց­վել է չնչ­ին աճ (նկ. 1): 1990 1995 2000 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

Վե­րարտ­ ադր­ ող­ ա­կան առող­ջութ­ յան կարև­ որ ցու­ցիչ­ Ն­կ. 2. Կան­ անց չբեր­ ու­թյան ցուց­ ա­նի­շի մա­կար­դա­կի միտ­ ում­նե­
նե­րից է անպ­ տղ­ ութ­ յուն­ ը: Անպտ­ղութ­ յան ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ը րը 1990-2010թթ.
ճշտ­ ե­լու համ­ ար Հա­յաստ­ ա­նում 4 նպատ­ ակ­ ային հե­տա­
զոտ­ ութ­ յուն է արվ­ ել: Վերջ­ ին հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յու­նը կատ­ ար­ Վեր­ ը ներ­կայ­աց­ված գծա­պատ­կեր­ ում հստ­ ակ եր­
վել է 2008-2009­-ին­ . անպ­ տ­ղու­թյան ցու­ցան­ ի­շը 16,8% է: ևում է (նկ. 2), որ Հա­յաս­տա­նում 2005-­ից աճում է կա­
Ար­ձան­ ագր­ված փաս­տը վկա­յում է, որ համ­ ա­ձայն ԱՀԿ-­ի նանց չբեր­ ութ­ յան ցուց­ ա­նի­շը, իսկ այս­ օր­վա դեռ­ ահ­ ա­սը
գնահ­ ատմ­ ան ցու­ցան­ իշն­ եր­ ի` Հա­յաստ­ ան­ ը վե­րար­տադ­ մեր ազ­գի պոտ­ են­ցիալ վե­րարտ­ ադ­րողն է, վաղվ­ ա հայրն
րու­թյան տե­սան­կյու­նից վտանգ­ ա­վոր գոտ­ ում է: Մեր ազ­ ու մայ­րը, հետև­ ա­բար այս փաս­տը նույնպ­ ես հավ­ աստ­ ում
գաբ­նակ­չութ­ յան 9%­-ը միասեռ­ ակ­ ան է, 5,4%­-ը՝ չբեր, իսկ է առաջ­ ադր­ված խնդր­ ի արդ­ իական­ ութ­ յուն­ ը և անհ­ րա­
11,4%-­ը տառ­ ա­պում է երկր­ որ­դային անպ­ տ­ղութ­ յու­նից, ժեշ­տու­թյու­նը: Այսպ­ ես` համ­ ա­ձայն գի­տակ­ ան գրա­կա­
այս­ ինքն՝ բնակչ­ու­թյան գրե­թե 26%­-ի վե­րարտ­ ադր­ ող­ ա­ նութ­ յան տվյալն­ ե­րի` վաղ սե­ռակ­ ան ակտ­ ի­վու­թյուն­ ը
կա­նու­թյունն այ­սօր անհ­ ուս­ ալ­ի վի­ճա­կում է: Վիճ­ ակ­ ագ­ դե­ռահ­ աս աղ­ջիկ­նե­րի շրջ­ ա­նում նպաս­տում է գի­նե­կո­
րա­կան տվյալն­ ե­րի հա­մաձ­ այն` ազ­գաբն­ ակչ­ու­թյան բո­լոր լո­գիական հի­վան­դաց­ ու­թյան աճին: Սե­մաշկ­ ոյի ան­վան
խմ­բե­րից առող­ջու­թյան վատ­ աց­ման ամեն­ ամ­ եծ հակ­ ում ինստ­ իտ­ ու­տի հետ­ ա­զո­տութ­ յուն­ներ­ ի արդ­ յունք­ ում բա­
ուն­ ի դե­ռա­հաս­ ութ­ յան տա­րի­քը, իսկ իգա­կան սեռ­ ա­կան ցա­հայտ­վել է, որ դեռ­ ահ­ աս աղ­ջիկն­ ե­րի 40-50%-­ը սե­
օրգ­ անն­ եր­ ի մի շարք հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր սկս­վում են դե­ ռակ­ ան կյանք­ ը սկ­սում են 15,5±2,4 տար­ եկ­ ա­նում: Ան­
ռա­հա­սութ­ յան տա­րիք­ ից և բա­ցա­սաբ­ ար են ան­դրադ­ առ­ կասկ­ ած, նրանք լրացն­ ում են սե­ռա­կան ճան­ ա­պար­հով
նում ապա­գա հղիու­թյա­նը, ծննդ­ ա­բեր­ ու­թյան և սերնդ­ ի փո­խանցվ­ ող բորբ­ ո­քային հիվ­ ան­դու­թյունն­ ե­րի ռիսկ­ ային
առողջ­ ութ­ յա­նը, հետ­ևա­բար բնակ­չու­թյան աճի տեմ­պե­
րին [18,19]: Դե­ռա­հասն­ ե­րի վե­րար­տադ­րող­ ակ­ ան առող­
ջու­թյան խան­գա­րումն­ եր­ ը կանխ­ արգ­ ել­ել­ու համ­ ար մեր
կողմ­ ից կա­տարվ­ ած հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յուն­նե­րի արդ­ յունք­ ում

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

64 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

խումբ­ ը, և վեր­ ը նշ­վա­ծը հա­վաս­տում է, որ հենց ռիս­ կու­թյան առանձ­նա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ի և վար­քագ­ծային
կային վար­քա­գիծն է հան­գեցն­ ում վեր­ ար­տադր­ ո­ղակ­ ան ռիսկ­ ե­րի հե­տա­զո­տութ­ յունն ու­նի հետ­ևյալ նպա­տա­կը`
հա­մա­կար­գի ախ­տաբ­ ա­նակ­ ան խանգ­ ար­ ում­ներ­ ի հա­վա­ դեռ­ ահ­ ա­սութ­ յան տա­րի­քի երեխ­ ա­նե­րի վեր­ արտ­ ադ­
նակ­ ա­նութ­ յան մեծ­ աց­մա­նը [5,6,7,9,10,13,14]: Մեր կող­ րող­ ա­կան առողջ­ ու­թյան պահպ­ ա­նում, սեռ­ ա­վար­ ակ
մից կա­տար­վել են ման­րամ­ ասն հետ­ ա­զոտ­ ու­թյուն­ներ մի հիվ­ անդ­ ութ­ յուն­ներ­ ի կան­խարգ­ ել­ում սեռ­ ակ­ ան դաս­
շարք հան­րակր­թակ­ ան և գի­շե­րօ­թիկ դպ­րոց­նե­րում, և տիարա­կու­թյան և վար­քագ­ծային ռիս­կեր­ ի նվա­զեց­
գրանցվ­ ել է սեռ­ ակ­ ան հարց­ եր­ ի իմա­ցու­թյան ցածր մա­ ման ճա­նա­պար­հով:
կարդ­ ակ: Հան­րակր­թա­կան դպ­րոց­նե­րում չի դա­սավ­ անդ­
վում սե­ռակր­թու­թյուն առար­կան, երե­խան­ ե­րը սեռ­ ակ­ ան Ն­պատ­ ակ­ ին հասն­ ե­լու հա­մար առա­ջադրվ­ ել են հետ­
հարց­ ե­րի վե­րա­բե­րյալ տե­ղեկ­ ան­ ում են ցանկ­ ա­ցած պա­ ևյալ խնդ­ իր­ներ­ ը՝
տահ­ ա­կան աղ­բյու­րից, մինչդ­ եռ աշխ­ ար­հի շատ զարգ­ ա­
ցած պետ­ ու­թյունն­ եր­ ում վա­ղուց դպր­ ոց­ ա­կան ծրագր­ ե­ •• մ­շակ­ ել դեռ­ ահ­ ասն­ ե­րի սեռ­ ակ­ ան դաստ­ իարա­
րում ընդ­գրկ­ված է սեռ­ ակր­թու­թյուն­ ը` որպ­ ես պար­տա­դիր կու­թյան առանձ­նա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ի ու­սումն­ ա­
առար­կա: Ճիշտ է, հայը իր ապր­ ել­ակ­ եր­պով տար­բեր­վում սիր­ ութ­ յան տեղ­ ե­կատ­վակ­ ան հարց­ ա­թերթ­ իկ,­
է վե­րոն­շյալ շատ ազգ­ ու­թյուն­ներ­ ից, սակ­ այն սե­ռակ­ ան
հե­ղա­փոխ­ ու­թյու­նը սար­ եր­ ի հետև­ ում չէ, և դե­ռա­հաս­նե­ •• որ­ ո­շել դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի վարք­ ագծ­ ային առանձ­նա­
րի սեռ­ ակ­ ան դաս­տիարակ­ ութ­ յան առանձ­նա­հատ­կու­ հատ­կու­թյունն­ ե­րը և նրանց սե­ռակ­ ան խն­դիր­նե­
թյունն­ ե­րի ուս­ ումն­ ա­սի­րու­թյան և վար­քագծ­ ային ռիս­կե­ րի իմաց­ ու­թյան աս­տիճ­ ան­ ը,
րի գնա­հատ­ման ան­հրաժ­ եշտ­ ութ­ յուն կա: Մեր կար­ծի­քով
վար­քագ­ծային ռիս­կե­րի նվազ­ եց­ ում­ ը, որը հնա­րա­վոր է •• բաց­ ա­հայտ­ ել և գնահ­ ա­տել սե­ռավ­ ա­րակ­նե­րի
ճիշտ և ժա­ման­ ա­կին սեռ­ ակ­ ան դաս­տիարակ­ ութ­ յան մի­ տա­րածվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը, վաղ հղիութ­ յունն­ եր­ ը և
ջո­ցով, կն­պաս­տի դե­ռահ­ աս­ներ­ ի վե­րար­տադր­ ող­ ակ­ ան հղիու­թյան ընդ­հատ­ ումն­ ե­րը ու­սումն­ ա­սիրվ­ ող
խան­գա­րումն­ եր­ ի նվազ­ եցմ­ ա­նը: Դե­ռա­հասն­ եր­ ի սեռ­ ա­ խմբ­ ի շր­ջան­ ում,
կան դաստ­ իարակ­ ութ­ յան հարց­ ը` որպ­ ես վե­րար­տադր­ ո­
ղակ­ ան առող­ջութ­ յան խան­գար­ ում­ներ­ ի կանխ­ արգ­ ել­ող •• մ­շակ­ ել կրթ­ ակ­ ան ծրագ­րեր ռիս­կային վարք­ ագ­
գոր­ծոն, քաջ հայտն­ ի է և բա­վակ­ ա­նին ու­սում­նա­սիր­ված ծի նվազ­ եց­ման ուղղ­ ու­թյամբ,
է աշխ­ ար­հում: Ցա­վոք, ՀՀ­-ու­մ տար­բեր սոց­ իալակ­ ան
խմբ­ եր­ ի դե­ռահ­ ասն­ ե­րի սեռ­ ա­կան դաս­տիարակ­ ու­թյան •• գնա­հա­տել մշակվ­ ած ծրագր­ ե­րի արդ­ յու­նավ­ ե­
առանձն­ ահ­ ատ­կութ­ յունն­ եր­ ին ու վար­քագծ­ ային ռիսկ­ ե­ տութ­ յուն­ ը:
րի նվա­զեց­ման ու­ղի­ներ­ ին` որպ­ ես բժշկ­ ա-սոց­ իալակ­ ան
հիմն­ ախնդր­ ի, դեռևս չեն տրվ­ ել գիտ­ ակ­ ան լու­ծումն­ եր, և ­Հետ­ ազ­ ո­տութ­ յան օբյեկտ են 13-18 տա­րեկ­ ան աղ­
ան­հրա­ժեշտ է ան­ցկաց­նել հիմն­ ախնդր­ ի բնույթ­ ը, առա­ ջիկն­ եր­ ը և 14-18 տար­ ե­կան տղան­ եր­ ը, որոնք ընդգ­ րկվ­ ած
ջացմ­ ան պատճ­ առ­ներ­ ը և լուծմ­ ան հնար­ ավ­ որ ուղ­ ի­նե­րը են տար­բեր սո­ցիալա­կան խմ­բե­րից` ընտ­ ա­նիք­ներ (385
բա­ցահ­ այտ­ ող հա­տուկ խո­րացվ­ ած հետ­ ազ­ ոտ­ ութ­ յուն­ներ: դե­ռա­հաս) և ինստ­ իտ­ ուց­ իոնա­լի­զաց­ված խմբ­ եր (հա­մա­
Ել­նել­ով համ­ աշխ­ արհ­ ային վիճ­ ակ­ ագ­րա­կան փաստ­ երց, տար­ ած):
ինչպ­ ես նաև մեր երկ­րի սոց­ ալ-տնտ­ ե­սա­կան իրավ­ իճ­ ա­
կից` կա­րե­լի է վստ­ ահ են­թադր­ ել, որ այն ավել­ի քան ար­ Հ­ ե­տազ­ ոտ­ ու­թյան նյու­թը բժշ­կակ­ ան քար­տերն են,
դիական է: Վե­րոնշ­ յալ խնդ­ ի­րը ան­մի­ջա­կա­նոր­ են դիպ­չում բուժպր­ ո­ֆիլ­ակտ­ իկ հիմն­ արկ­ներ­ ի փաստ­ աթղ­թե­րը,
է մեր հան­րա­պե­տութ­ յան ազգ­ աբն­ ակչ­ութ­ յան ամե­նա­ հարց­ ա­թեր­թիկն­ եր­ ի միջ­ ոց­ ով հա­վաք­ված տե­ղե­կատվ­ ու­
խո­ցել­ի խա­վե­րին: Առաջ­ ադր­ված հար­ցի շուրջ համ­ աշ­ թյուն­ ը: Սոց­ իոլոգ­ իական հար­ցումն ան­ցկաց­վել­ու է մեր
խարհ­ ային գի­տակ­ ան հե­տազ­ ո­տութ­ յուն­ներ­ ի ար­դյունք­ կողմ­ ից հա­տուկ մշակվ­ ած «Դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ա­կան
ներ­ ը հե­տաքր­քիր են որ­պես բազ­ ային տվյալ­ներ, չնա­յած դաս­տիարա­կութ­ յան առնձ­նա­հատ­կութ­ յուն­նե­րի ու­սում­
դրանց մի մաս­ ը կիր­ առ­ ել­ի չէ հայ երեխ­ այի դեպ­քում, նաս­ իր­ ութ­ յուն» տեղ­ ե­կատվ­ ա­կան հարց­ ա­թեր­թիկ­ ի մի­
քան­ ի որ ազգ­ ային յուր­ ա­քան­չյուր մշա­կույթ ցանկ­ աց­ ած ջոց­ ով։ Հարց­ ա­թերթ­ ի­կը բաղ­կաց­ ած է մի խումբ հիմ­նա­
հարց­ ում ուն­ ի իր առանձ­նա­հատ­կու­թյունն­ ե­րը: Սակ­ այն կան հարց­ ե­րից և են­թահ­ ար­ցեր­ ից, որոնք խմբ­ ա­վորվ­ ած
այս հե­տազ­ ո­տութ­ յունն­ եր­ ը հե­տաքրք­ իր են այն­քա­նով, են ըստ քարտ­ ային տվյալ­նե­րի՝ տար­ իք­ ի, սեռ­ ի, հաս­ցեի,
որ քնն­ արկ­վող հարց­ ի շուրջ հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն են տալ­իս սպաս­ արկ­ ող բժշկ­ ակ­ ան հաս­տատ­ ութ­ յուն­ներ­ ի հա­ճա­
ստան­ ալ­ու հա­մեմ­ ա­տա­կան բա­զայի հնար­ ա­վոր­ ու­թյուն: խումն­ ե­րի, սե­ռակ­ ան կյանք­ ի սկզբ­ ի, վաղ հղիու­թյան,
ընդ­հատ­ված հղիութ­ յան, սեռ­ ավ­ ար­ ակն­ ե­րի և այլն:
Մեր կողմ­ ից դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ակ­ ան դաստ­ իարա­
­Հետ­ ազ­ ո­տու­թյունն իրակ­ ա­նաց­նել­ու հա­մար կի­րառ­
վե­լու են փոր­ձար­ ա­րա­կան, հա­մա­ճա­րա­կա­բան­ ակ­ ան,
սոց­ իոլոգ­ իական հարց­ման վիճ­ ա­կագր­ ակ­ ան վերլ­ուծ­ ու­
թյան մեթ­ ոդն­ եր: Հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը կատ­ արվ­ ել­ու են
միամոմ­ ենտ լայ­նակ­ ի կտր­վածք­ ով (survey), հաշվ­ արկ­ված
է սխա­լի 0,05 հա­վա­նակ­ ան­ ու­թյուն, գնա­հատ­ման 5%
ճշգր­տութ­ յուն:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 65

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ 9. Захаров С. Растет ли российская рождаемость? // Планир, семьи. 2004. - №
1. - С. 1114.
1. Агаджанян, Н.А. Среда обитания и реактивность организма / Н.А Агаджа-
нян, И.И. Макарова. Тверь, 2001. - 176 с. 10. Захаров С.В., Иванова Е.И., Сакевич В.И. Репродуктивное поведение и здо-
ровье подростков в России. Аналитический обзор. М.: Центр демографии и
2. Айламазян, Э.К. Репродуктивное здоровье женщины как критерий биоэко- экологии человека, Инст-т народохоз. прогнозирования РАН, 2000. - 63 с.
логической оценки окружающей среды / Э.К. Айламазян, Т.В. Беляева, Е.Г.
Виноградова, И.А. Шутова // Вестн. Рос. ассоц. акушеров-гинекологов.1997.- 11. Коколина, В.Ф. Детская гинекология: Руководство для врачей / В.Ф. Коко-
№3.-С. 72-78. лина. М., ООО «Медицинское информационное агентство». - 2001. - 368 с.

3. Акопян, А.С. Состояние здоровья и смертность детей и взрослых репродук- 12. Медведева, И.Б. Оценка репродуктивного потенциала девочек-подростков
тивного возраста в современной России / А.С. Акопян, В.И. Харченко, В.Г. /И.Б. Медведева // Проблемы репродукции. Специальный выпуск. -2009.-С.
Мишиев. М., 1999. - 168 с. 153-154 .

4. Анохина, И.П. Основные биологические механизмы зависимости от психо- 13. Розенфельд А. Аборт и репродуктивное здоровье женщины // Планир. се-
активных веществ / И.П. Анохина // Руководство по наркологии под ред. Н.Н. мьи. 1995. -№3.-С. 5-8.
Иванца. 2-е изд. М.: ООО «МИА», 2008. - С. 71-79.
14. Сухарева Л.М., Куинджи H.H. Особенности формирования репродуктивного
5. Бодрова В. Представления населения о половом поведении и половом вос- «потенциала у современных школьниц //Российский педиатрический жур-
питании молодежи в России // Выбор (сводный номер журнала), 1997. С. нал. 1998. -№1. -С. 14-18.
12-20.
15. h t t p : / / w w w. a r l i s . a m / D o c u m e n t V i e w. a s p x D o c l D = 11 2 1 7 & d O C L d a A M
6. Бодрова В.И. Репродуктивные ориентации населения России // Мониторинг 21.08.2011
общественного мнения: Экономии, и соц. перемены. 1997. - № 3(20). - С.
44-47. 16. Kirby D., Coyle K., Gould J.B. Fam Plann Perspect 2001; 33: 2: 63-72
17. Neinstein L., ed. Adolescent Health Care: A Practical Guide (Fourth Edition).
7. Гаврилова Л.В. Репродуктивное поведение населения Российской Федера-
ции в современных условиях // Планир. семьи. -1997. № 4. - С. 8-16. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins 2002; 328-329.
18. «Մոր և մանկ­ ան առող­ջու­թյան պահպ­ անմ­ ան 2003-2015 թվա­կանն­ եր­ ի ազ­
8. Ершов, В.Н. Медицинские и социальные проблемы репродуктивного здоро-
вья девушек-подростков / В.Н. Ершов // Контрацепция и здоровье женщины. գային ռազմ­ ա­վար­ ութ­ յուն»
2001. - № 2. - С. 25-26. 19. http://www.moh.am/Document.DoclD 21.08.2011

РЕЗЮМЕ

НАШЕ ОТНОШЕНИЕ К ВОПРОСУ ОБ ИССЛЕДОВАНИЯХ ОСОБЕННОСТЕЙ ПОЛОВОГО
ВОСПИТАНИЯ И ПОВЕДЕНЧЕСКИХ РИСКОВ У ПОДРОСТКОВ

Саргсян Г.Р., Айрапетян А.К.
ЕГМУ, Кафедра социальной гигиены и организации здравоохранения

Сегодня репродуктивное здоровье подростков находится многосторонние исследования особенностей их полового об-
в центре научных исследований. В связи с социально-эконо- разования и повенденческих рисков.
мическими изменениями в нашей стране пересматриваются
базовые социальные ориентиры, что безусловно приводит к Социально-психологическая дезадаптация подростков
необходимости изменения задач, направлений и форм вос- становится причиной ранних половых отношений, рискован-
питательного процесса. Среди этих проблем актуальными ного полового поведения, которые в итоге отражаются на со-
становятся вопросы социальной интеграции подростков, стоянии их репродуктивного здоровья. Частая смена половых
формирования правильного поведения и вопрос полового их партнеров, секс без предохранения (презерватива) неизбеж-
воспитания - это тот ориентир, который должен регулировать но приводят к воспалительным заболеваниям половых орга-
эту часть воспитания. нов и органов малого таза, нежелательной беременности,
которая заканчивается часто абортом или ранним материн-
Состояние репродуктивного здоровья подростка считает- ством. По нашему мнению, снижение поведенческих рисков,
ся специфическим чувствительным индикатором в изменении что возможно при правильном и своевременном половом вос-
социально-экономических, внутренних и внешних факторов питании, понизит уровень репродуктивных нарушений.
страны. Этот факт зарегистрирован многими исследователя-
ми во время переходных периодов в разных странах. Исследование особенностей полового воспитания и пове-
денческих рисков направлено на сохранение репродуктив-
Такие негативные тенденции зарегистрированы и в Арме- ного здоровья подростков, профилактику половых инфекций
нии. В итоге наших исследований следует, что для профилак- путем воспитания и снижения поведенческих рисков.
тики нарушений репродуктивного здоровья подростков нужны

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

66 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

S U MM A R Y

OUR APPROACHES TO THE STUDY OF ADOLESCENTS SEXUAL EDUCATION FEATURES AND
BEHAVIORAL RISKS

Sargsyan G.R., Hayrapetyan A.K.
YSMU, Department of Social Hygiene and Healthcare Organization

Today scientific researchers are focused on the problems ders. Social and psychological non-adaptation of adolescents to
concerning the adolescents’ reproductive health. social-economic and political changes, the lack of gender knowl-
edge cause early sexual relations and risky sexual behavior. Fre-
Social-economic changes are transforming the basic social quent change of sexual partners, sexual relationship without con-
guidelines, which undoubtedly cause necessity in reviewing and traceptives cause sexual and small pelvic inflammatory diseases,
re-evaluating problems, directions and forms of the education unwanted pregnancies, which often end with abortion or early
process. Among these superior problems the formation of correct maternity. Consequently, many organic and functional diseases
behavior for human relationship becomes very actual, and sexual of the reproductive system begin in adolescent age and affect
education is the guideline that will regulate this part of education. negatively on the process of future pregnancies, generation’s
Adolescents’ reproductive health condition can be viewed as a health and on the possibility of paternity.
highly sensitive, specific indicator of changing factors in external
and internal environment. This fact is recorded by many scien- In our opinion, behavioral risk reduction, which is possible
tists in their works, and adolescents’ reproductive health deterio- through accurate and timely sexual education, will decrease ado-
ration was observed in many countries in the transition period as lescents’ reproductive disorders.
a result of poor social-economic conditions. Adolescents’ health
negative tendency was registered in Armenia as well. Our research on the characteristics of adolescents’ sexual
education and behavioral risks has the following purpose: main-
Based on the results of our research, we find that it is neces- tenance of adolescents’ reproductive health, prevention of sexual
sary to carry out a comprehensive scientific research concerning diseases through sexual education and reduction of behavioral
the adolescents’ sexual education characteristics and behavioral risks.
risks, in order to prevent adolescents’ reproductive health disor-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 67

ՀՏԴ: 615.31

Հա­յաս­տա­նի տար­բեր շր­ջան­նե­րից մթեր­ված խն­կա­ծա­ղիկ
սո­վո­րա­կա­նի (Origanum vulgare L.) հում­քի ման­րա­դի­տա­
կային վեր­լու­ծու­թյու­նը­

Մողր­ ո­վյան Ա.Վ., Չի­չոյ­ան Ն.Բ., Դում­ ա­նյան Կ.Հ.
ԵՊԲՀ, Ֆ­ արմ­ ա­կոգն­ ո­զիայի ամբ­ իոն

­Բա­նա­լի բա­ռեր՝ խն­կա­ծա­ղիկ, դեղ­ աբ­ ուս­ ա­կան հումք, Մ­ ասն­ ավ­ որ­ ա­պես հետ­ աքրք­րութ­ յուն են ներ­կա­յաց­
եթե­րա­յու­ղային հումք, ման­րա­դիտ­ ա­կային վերլ­ու­ծու­ նում հայ­րե­նակ­ ան ֆլոր­ այի եթե­րա­յուղ­ ային որոշ բու­սա­
թյուն: տե­սակն­ եր, դրանց թվում` շրթն­ ած­ աղ­կազ­գի­ներ­ ի ընտ­ ա­
նիք­ ին պատ­կա­նող խնկ­ ած­ աղ­ իկ սով­ ո­րակ­ ա­նը (Origanum
Թ­ եմ­ այի ար­դիական­ ութ­ յուն­ ը vulgare L.):
Հայր­ են­ ա­կան հումք­ ային պաշ­ար­ներ­ ի հանդ­ եպ աճող
Գիտ­ ակ­ ան գրակ­ ա­նութ­ յան մեջ բազ­մաթ­ իվ աշխ­ ա­
հետ­ աքրքր­ ու­թյունն­ ե­րով պայ­ման­ ա­վոր­ված` ներ­կա­յումս տանք­ներ­ ը վեր­ աբ­ եր­ ում են տարբ­ եր գոտ­ իական­ ու­թյան
մեծ նշա­նակ­ ութ­ յուն է ձեռք բեր­ ում Հայ­աս­տան­ ի բնա­կան մեջ հան­դիպ­ ող խն­կա­ծաղ­ իկ սով­ որ­ ակ­ ան բու­սա­տես­ ա­
հում­քի աղբ­ յուր­ներ­ ի ու­սում­նա­սիր­ ու­թյուն­ ը: կի ֆարմ­ ակ­ ոգն­ ոս­տիկ ու­սում­նա­սիր­ ու­թյան­ ը: Առա­վել
ու­շագր­ ավ են այն աշխ­ ա­տանք­նե­րը, որոնք ան­դրա­դառ­
Հայր­ են­ ակ­ ան ֆլոր­ ան, որը հա­րուստ է բուս­ ա­կան նում են տար­բեր երկրն­ ե­րում աճող խնկ­ ած­ ա­ղիկ­նե­րի
և հան­քային ծագ­ման հում­քի ամեն­ ա­տար­բեր տե­սակ­ խոտ­ ից ան­ջատվ­ ած եթեր­ այ­ուղ­ ե­րի որակ­ ակ­ ան կազմ­ ի
ներ­ ով, պահ­ ան­ջում է լուրջ և հան­գա­մանլ­ից հե­տազ­ ո­ հե­տա­զոտ­մա­նը:
տու­թյուն: Խոս­քը մաս­նա­վոր­ ա­պես վե­րաբ­ ե­րում է հայ­
րե­նակ­ ան բու­սակ­ ան հումք­ եր­ ի ստանդ­ ար­տավ­ որմ­ ան ­Մի­ջազ­գային գի­տագ­րա­կան աղբ­ յուրն­ ե­րի վեր­լու­
խնդ­ իր­նե­րին, որոնք ամե­նայն լր­ջութ­ յամբ դր­ված են ծու­թյուն­ ը ցույց է տալ­իս, որ ըստ ֆեն­ ո­լային միացու­
դե­ղա­բույս­ եր­ ի և դեղ­ ահ­ ում­քեր­ ի մշակ­մամբ, մթեր­մամբ թյունն­ եր­ ի պար­ ուն­ ակ­ ու­թյան՝ խնկ­ ած­ ա­ղիկ սով­ որ­ ակ­ ան­ ը
և ֆար­մա­կոգն­ ոս­տիկ վեր­լու­ծու­թյամբ զբաղ­վող կազմ­ ա­ առաջ­ ացն­ ում է 4 քե­մոռ­ աս, որոնց­ ից մեկ­ ում նկատ­վում է
կերպ­ ու­թյուն­ներ­ ի առջև: թիմ­ ո­լի, երկր­ որ­դում`­ կար­վակր­ ո­լի բարձր պա­րուն­ ակ­ ու­
թյուն, երր­ որ­դում` թի­մո­լի չա­փավ­ որ պար­ ու­նակ­ ու­թյուն,
­Բու­սակ­ ան ծագմ­ ան հումք­ եր­ ի և դրանց պատր­ աս­ չորր­ որդ­ ում` նույ­նիսկ ֆե­նոլ­ներ­ ի ցածր պար­ ու­նակ­ ութ­ յուն
տուկն­ ե­րի անվ­ տանգ­ ու­թյան ու որա­կի հսկ­ման մե­թո­դա­ [9]:
բան­ ութ­ յան հար­ցե­րի քն­նարկմ­ ան շնոր­հիվ ԱՀԿ–ի կող­մից
մշակվ­ ել են դե­ղա­բույ­սեր­ ի մշակմ­ ան և մթերմ­ ան ուղ­ ե­ ­Գի­տակ­ ան աշխ­ ա­տանք­նե­րը փաստ­ ում են խնկ­ ած­ ա­
ցույց­ներ (GACP), որոնք ապա­հո­վում են բու­սա­կան ծագ­ ղիկ սով­ որ­ ակ­ ան բուս­ ատ­ ե­սակ­ ի հա­կաօք­սիդ­ իչ հատ­կու­
ման դեղ­ ա­հում­քե­րի և դե­ղե­րի ստացմ­ ան կայ­ուն տեխն­ ո­ թյունն­ եր­ ի մա­սին, որը Հա­յաս­տան­ ի ֆլո­րա­յում լայն­ որ­ են
լո­գիական գործ­ ըն­թաց­ ը հա­մաշխ­ ար­հային մա­կարդ­ ա­կով տար­ ած­ված խն­կա­ծա­ղիկ սո­վո­րակ­ ա­նի հումք­ ի (herba
[10]: Յուր­ ա­քան­չյուր երկ­րա­մա­սի, տեղ­ ան­քի կամ շր­ջան­ ի Origani vulgare L.) ֆար­մակ­ ոգ­նոս­տիկ ու­սումն­ ա­սիր­ ու­
բուս­ ա­կան ծագմ­ ան դեղ­ ահ­ ումք պետք է համ­ ա­պա­տաս­ թյան նա­խադ­րյալ դարձ­ ավ:
խա­նի որակ­ ի հսկ­ման պետ­ ա­կան, միջպ­ ե­տա­կան ստան­
դարտ­նե­րին, որոնք կկարգ­ ավ­ որ­ են տվյալ պետ­ ութ­ յան, ­Նյութ և մեթ­ ոդ
երկր­ ի դեղ­ աբ­ ու­սա­կան հումք­ եր­ ի որա­կի չա­փան­ իշ­նե­րը: ­Հետ­ ազ­ ո­տութ­ յան նմուշն­ եր են ծառ­ այել 2011թ. հու­

­Ներ­կայ­ումս դե­ղա­պատր­ աստ­ ուկն­ ե­րի հա­մաշխ­ ար­ լիս­-օգ­ ոստ­ ոս ամիսն­ ե­րին Հա­յաս­տա­նի տարբ­ եր շրջ­ ան­նե­
հային ար­տադ­րան­քի 30%-­ի ստաց­ման սկզբն­ աղբ­ յուր րից (Դիլ­ի­ջան, Իջև­ ան, Լոռ­ ի, Սևան) մթեր­ված խնկ­ ա­ծա­
են ծառ­ այ­ում բույ­սե­րը, և համ­ աշխ­ ար­հային շու­կայ­ում ղիկ սով­ ո­րա­կան­ ի (Herba Origani) խո­տը (նկ. 1):
յուր­ ա­քանչ­յուր 3-րդ դե­ղա­պատ­րաստ­ ուկ­ ը բուս­ ակ­ ան ծա­
գում ուն­ ի: Հաշվ­ ի առ­նե­լով այդ հան­գա­ման­քը` այս­ օր ու­ Մ­թերմ­ ան գործ­ ընթ­ ա­ցը կազմ­ ակ­ երպ­վել է ԱՀԿ-­ի
շադ­րու­թյան են արժ­ ա­նան­ ում հայ­րե­նակ­ ան ֆլո­րայի որոշ GASP հա­մա­պա­տաս­խան հրահ­ անգն­ ե­րի հա­մաձ­ այն
դե­ղա­բուս­ ա­կան հում­քեր, որոնք պար­ ուն­ ա­կե­լով կենս­ ա­ [10]: Հետ­ ազ­ ոտ­ ութ­ յան մե­թոդ է ծառ­ այել ապ­րանք­ ագ­ ի­
բա­նոր­ են ակտ­ իվ նյու­թե­րի տարբ­ եր խմբ­ եր` պահ­ անջ­ ում տակ­ ան վեր­լուծ­ ութ­ յան մաս կազմ­ ող մանր­ ադ­ իտ­ ա­կային
են համ­ ակ­ ող­ման­ ի ֆար­մա­կոգ­նոս­տիկ վեր­լու­ծու­թյուն` վեր­լուծ­ ութ­ յու­նը` հա­մաձ­ այն XI ՊՖ­-ի, որն իրա­կան­ ացվ­ ել
հայ­րեն­ ակ­ ան ար­տադր­ ու­թյան բու­սա­կան դեղ­ ե­րի ստեղծ­ է լու­սային եռօ­կու­լյար «Micros» մակն­ իշ­ի ման­րադ­ իտ­ ա­
ման նպա­տակ­ ով [8]: կով (10×10, 10×40) [7]: Միաժամ­ ա­նակ կատ­ արվ­ ել է փո­
շիացվ­ ած (Հր­ ազ­դա­նից մթեր­ված) հում­քի մանր­ ադ­ ի­տա­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

68 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

կային վերլ­ուծ­ ութ­ յուն [8]: պոլ­իմ­ որֆ­ իզմ­ ը, այլև ձևա­բա­նաա­նա­տո­միական հատկ­ ա­
Հ­ ա­մե­մա­տակ­ ան նմուշ­ներ են ծա­ռայել դե­ղատն­ ից նիշն­ ե­րի բնոր­ ոշ փոփ­ ո­խութ­ յուն­նե­րը, որոնք վեր­ ագրվ­ ում
են կլի­մա­յա­կան գործ­ ոնն­ ե­րի ազդ­ ե­ցութ­ յան­ ը [13]:­
ձեռք բերվ­ ած «Ան­թա­ռամ» կոոպ­ ե­րատ­ ի­վի ար­տադ­րու­
թյան խն­կա­ծաղկ­ ի խո­տը և օտա­րած­ ին` ֆրան­սիական Այս­ օր յու­րա­քանչ­յուր դե­ղա­բուս­ ա­կան հումք­ ի ու դե­
«Pharmaflore» կազ­մա­կերպ­ ութ­ յան «Origan wilde ղա­պատ­րաստ­ ու­կի որա­կի հսկ­ման և ստանդ­ արտ­ ա­վոր­
marjolein, wilder majority» «խն­կած­ ա­ղիկ սով­ որ­ ակ­ ան ման մեջ գլխ­ ա­վոր դեր է կա­տա­րում մանր­ ա­դիտ­ ակ­ ային
վայր­ ի» խոտ­ ը:­ վերլ­ու­ծու­թյուն­ ը: Հատ­կա­պես կար­ևորվ­ ում է ձևաբ­ ա­
նակ­ ան տար­բեր խմբ­ եր­ ին պատկ­ ան­ ող դեղ­ աբ­ ու­սակ­ ան
Արդ­ յունքն­ եր և քն­նարկ­ ում հում­քեր­ ի անատ­ ոմ­ իական կա­ռուցվ­ ածք­ ի տարբ­ ե­րա­կիչ
Ինչ­պես ցույց են տա­լիս պաշ­ար­ ա­բա­նակ­ ան ուս­ ում­ հատ­կա­նիշ­ներ­ ի վեր­լուծ­ ութ­ յուն­ ը:

նա­սի­րու­թյան արդ­ յունքն­ ե­րը, խն­կած­ ա­ղիկ սո­վոր­ ա­կա­նի Մ­ անր­ ա­դի­տակ­ ային վեր­լուծ­ ութ­ յունն ամ­բողջ ծա­վա­
արեալն­ ե­րը ձգ­վում են Հայ­աս­տան­ ի տարբ­ եր մարզ­ ե­րով, լով (ֆարմ­ ակ­ ո­պեական հոդվ­ ած­ ի համ­ ա­ձայն), հնա­րավ­ ո­
որ­տեղ գե­րակշռ­ ում են հանք­ ային տարր­ ե­րով հար­ ուստ ու րու­թյուն է տալ­իս ոչ դե­ղա­տու տես­ ակ­նե­րից տարբ­ ե­րել
գրեթ­ ե չեզ­ ոք բնույ­թի հո­ղե­րը (նկ.1): Առավ­ ե­լա­պես հան­ դեղ­ ա­տուն­ եր­ ը, հա­վաս­տիորեն գնահ­ ա­տել կտր­ ատ­ված,
դի­պում է քար­քար­ ոտ լեռ­նային, չոր մար­գագ­ ետն­ ային, փո­շիացվ­ ած հումք­ եր­ ի անատ­ ոմ­ իական տարբ­ եր­ ա­կիչ
նոսր փշա­տեր­ևային անտ­ առ­ներ­ ում, թփուտ­նե­րում: Ըստ հատկ­ ան­ իշն­ ե­րը, բաց­ ա­հայ­տել թույ­լատ­րել­ի խառ­նուրդ­
Թախթ­ աջ­ յա­նի` խն­կած­ ա­ղիկ սով­ որ­ ակ­ ա­նը (Origanum նե­րի հյուսվ­ ա­ծաբ­ ա­նա­կան առանձն­ ա­հատ­կութ­ յուն­նե­րը:
vulgare L.) լայ­նո­րեն տար­ ած­ված է Լո­ռիում, Արագ­ ած­ ում,
Դիլ­իջ­ ան­ ում, Իջև­ ա­նում, Սևա­նում, Հրազ­դան­ ում, Ապա­ Պ­ ատ­ ահ­ ա­կան չէ, որ ապր­ անք­ ա­գի­տակ­ ան բնույ­թի
րան­ ում, Երև­ ա­նում, Գե­ղարդ­ ում, Մեղր­ իում: Նկա­րագր­ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րում կար­ևո­րու­թյուն տր­վեց մանր­ ա­
ված է նաև Մի­ջերկր­ ա­կան ծո­վի շր­ջա­կայ­քում, Իրա­նում, դի­տա­կային վերլ­ուծ­ ութ­ յան­ ը` արտ­ ադ­րող բույ­սի և հում­
Չին­ աստ­ ա­նում, Ճապ­ ոն­ իայում, Կան­ ադ­ այ­ում, Հեռ­ ավ­ որ քի տես­ ակ­ ը նախ­նակ­ ան ստանդ­ ար­տա­վոր­ման ենթ­ ար­
Ար­ևելք­ ում [12]: կե­լու նպատ­ ակ­ ով:

Լոռի Իջևան Դիլ­իջ­ ան­ ից մթերվ­ ած խնկ­ ա­ծաղկ­ ի տեր­ևի ման­րա­
պատր­ աստ­ ու­կի վերլ­ուծ­ ութ­ յուն
Ապարան Դիլիջան
Սևան Հայ­աս­տան­ ի տար­բեր շրջ­ ան­նե­րից մթերվ­ ած խն­
Հրազդան կա­ծաղկ­ ի հումք­ ի ման­րադ­ իտ­ ակ­ ային վերլ­ու­ծութ­ յան
Արագած ար­դյունք­նե­րը ցույց տվե­ցին, որ Դի­լիջ­ ա­նից մթերվ­ ած
Գեղարդ խնկ­ ա­ծաղկ­ ի տեր­ևամ­ աշկ­ ի (էպ­ ի­դերմ­ իս­ ի) կուտ­ իկ­ ուլ­ան
գորտն­ ուկ­ ա­վոր է: Տե­սադ­ աշտ­ ում երև­ ում են երկ­ այն­ ակ­ ի
Երևան ձգ­ված կոմ­բին­ ացվ­ ած՝ շեղ­ ան­կյու­նաձև, ուղ­ղանկ­ յու­նաձև
բջիջն­ եր, ինչ­ը բնոր­ ոշ է խնկ­ ած­ աղ­ իկ սով­ որ­ ա­կան­ ին: Լավ
Մեղրի նկատ­ ե­լի են շրթ­նած­ աղ­կա­վոր­ներ­ ին բնո­րոշ վար­դակ
առաջ­ աց­նող 8 բջջ­ ից բաղկ­ աց­ ած եթեր­ այ­ուղ­ ային կլոր
Նկ. 1 Հայաստանում աճող խնկածաղիկ սովորականի (Origa­ գեղձ­ իկ­նե­րը: Տե­սան­ ել­ի են դիացիտ տիպ­ ի սակ­ ա­վաթ­ իվ
num vulgare L.) տարածման արեալները հեր­ձանցքն­ եր, որոնք շր­ջա­պատ­ված են հերձ­ անց­քային
ճեղք­ ին ուղղ­ ա­հայ­աց դա­սավ­ որ­ված 2 բջիջ­ներ­ ով: Ման­
Ժո­ղով­ ուր­դը խնկ­ ա­ծաղ­կին տալ­իս է մի շարք ան­ րապ­ ատր­ աստ­ ուկ­ ի եզ­րե­րին լավ երև­ ում են մեծ­ ա­քան­ ակ
վա­նումն­ եր` մակ­ ե­րան, կատ­ ավ­ ան, մա­րեմ, մարզ­ անգ­ ոշ,­ պարզ` միաբ­ջիջ, երկբ­ջիջ, 4-5 բջ­ջան­ ի մա­զիկ­ներ: Էպի­
թորթ,­ թորթ­ իկ, սևա­ծա­ղիկ,­ օ­րի­կա­նոն, սահթ­ ար,­ լեռ­ դեր­մի­սի բջիջն­ ե­րի եր­կայն­քով ձգ­վում են նաև ծն­կաձև
նազ­վարթ, մայր­ աբ­ ույս, խնկ­ ամ­ ան, մեղվ­ աս­ եր,­ ոգ­ ե­գույն, պարզ մա­զիկն­ եր, ինչ­պես նաև սակ­ ա­վաթ­ իվ գլ­խի­կա­վոր
անուշ­ա­հոտ, զեն­ իթ­ ային և այլն [2,4]: մազ­ իկն­ եր՝ ձվաձև, միաբ­ջիջ գլխ­ ի­կով և ոտի­կով: Մանր­ ա­
պատ­րաստ­ ուկ­ ի ստոր­ ին մա­կեր­ ե­սին հստ­ ակ եր­ևում են
Ըստ հում­քաբ­ ան­ ակ­ ան հետ­ ազ­ ո­տու­թյունն­ ե­րի և հաստ­ աց­ ած բջ­ջա­պա­տեր­ ով, երկ­ այն­ ա­կի ձգվ­ ած էպիդ­ եր­
գրակ­ ան­ ագ­ իտ­ ա­կան աղբ­ յուրն­ ե­րի՝ խն­կա­ծա­ղիկ սով­ որ­ ա­ մի­սի բջիջն­ ե­րը: Նկա­տե­լի են մի քան­ ի շարք­ ով դաս­ ավ­ որ­
կան­ ին հա­տուկ են ոչ միայն քի­միական բաղ­ ադր­ ու­թյան ված պտ­կաձև ելունն­ եր­ ը և գորտն­ ու­կավ­ որ մա­կեր­ ե­սով
պարզ ծն­կաձև մա­զիկ­ներ­ ը: Միջն­ ամ­ ա­սում երև­ ում են մե­
կակ­ ան պարզ գլ­խիկ­ ավ­ որ մա­զիկն­ եր (նկ.2, 3):
Իջև­ ա­նից մթերվ­ ած խնկ­ ած­ աղ­կի տեր­ևի մակ­ եր­ ե­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 69

Նկ. 2 Էպիդերմիսի կոմբինացված բջիջներ՝ տեսանելի Նկ. 3 Պատնեշար դասավորված միաբջիջ և բազմաբջիջ
հաստացած բջջապատերով (վերևից), խոշ.՝ ×40 պարզ մազիկներ (ներքևից), խոշ.՝ ×40

Նկ. 4 Գալարուն բջջապատերով կոպտագորտնուկավոր Նկ. 5 Շրթնաձև պարենքիմի մեջ տեղակայված գլխիկավոր
կուտիկուլան և բազմանկյունաձև բջիջները (վերևից), խոշ.՝ ×40 մազիկները (ներքևից), խոշ.՝ ×40

սային ման­րա­պատր­ աստ­ ու­կի վեր­լու­ծութ­ յուն եր­ևում են ծն­կաձև պարզ մա­զիկն­ եր, որոնց ամր­ աց­ման
Վե­րին էպիդ­ երմ­ իս­ ի մանր­ ապ­ ատր­ աս­տու­կի վրա հիմ­քեր­ ը, ի տարբ­ ե­րութ­ յուն նա­խորդ ման­րա­պատր­ աս­
տու­կի, այդ­քան էլ արտ­ ահ­ այտ­ված չեն: Ակնհ­ այտ են գլ­
նկատ­ ել­ի է ան­հա­վա­սար­ աչ­ափ կուտ­ իկ­ ու­լան, որը, ի խիկ­ ա­վոր մազ­ իկ­ներ­ ը՝ լայն միաբ­ջիջ գլ­խիկ­ ով (նկ. 4, 5)
տար­բեր­ ութ­ յուն Դիլ­իջ­ ան­ ի հումք­ ի, եզր­ ե­րում ու­նի կոշտ
գորտ­նու­կավ­ որ, իրար­ ից հեռ­ ու դա­սա­վոր­ված բա­վա­կան Լոռ­վա մարզ­ ից մթեր­ված խն­կա­ծաղկ­ ի տերև­ ի ման­
մեծ ելուն­ներ: Լավ ար­տահ­ այտվ­ ած են եթե­րայ­ուղ­ ային րա­պատր­ աստ­ ուկ­ ի վեր­լուծ­ ու­թյուն­ ը
գեղձ­ իկ­նե­րը: Էպիդ­ եր­միս­ ի բջիջն­ ե­րը նման են Դիլ­ի­ջա­նի
խնկ­ ա­ծաղ­կի հումք­ ի էպիդ­ երմ­ իս­ ի բջիջն­ ե­րին, որոնց բջ­ Ու­սումն­ ա­սիր­ ու­թյու­նը ցույց է տա­լիս, որ այս հումք­ ը
ջա­պա­տեր­ ը ոլոր­ ուն են և հաս­տա­ցած: Վեր­ ին էպի­դերմ­ ի­ մի շարք հատ­կա­նիշ­նե­րով նման է նա­խորդ շրջ­ անն­ եր­ ից
սի վրա լավ նկատ­վում են պարզ, բազ­մաբ­ջիջ, միաշարք մթեր­ված հումք­ ին: Սրանց տերև­ ի մանր­ ապ­ ատ­րաստ­ ու­
մա­զիկ­ներ­ ը: Նրանց մեջ կան հս­տակ եր­ևա­ցող կոն­ աձև կի արտ­ աք­ ին մա­կե­րե­սի կուտ­ իկ­ ուլ­ան հիմ­քում հարթ է,
պարզ մազ­ իկ­ներ` բութ կամ սրա­ծայր: Գլ­խի­կա­վոր մա­ իսկ եզր­ եր­ ում` կնճռ­ ոտ: Էպի­դերմ­ ի­սի բջիջ­ներ­ ը շե­ղան­կյու­
զիկ­նե­րը հա­մե­մա­տա­բար քիչ են:­ նաձև են, հազ­վադ­ եպ` ուղ­ղան­կյու­նաձև (միջ­նա­մա­սում
բջիջ­նե­րի եր­կար­ ու­թյուն­ ը մոտ 3 ան­գամ գեր­ ազ­ ան­ցում
Արտ­ ա­քին էպիդ­ երմ­ ի­սի բջիջն­ եր­ ը հիմ­նակ­ ան­ ում ուղ­ է լայ­նութ­ յու­նը): Ջղե­րի վրա լավ նկա­տե­լի են մե­ծա­քա­
ղանկ­ յուն­ աձև են կամ շե­ղան­կյու­նաձև, իսկ բջջ­ ապ­ ա­տե­ նակ 1, 2, նույ­նիսկ 5 բջջ­ ան­ ի կո­նաձև, սրա­ծայր, պարզ,
րը` խիստ գալ­ա­րուն և տեղ-տեղ հաս­տաց­ ած: Լավ նկա­ ճյուղ­ ա­վորվ­ ած մա­զիկ­ներ և իրենց ամ­րաց­ման տե­ղին
տե­լի են եթե­րա­յուղ­ ային գեղ­ձիկն­ ե­րը և դիացիտ տիպ­ ի ուղղ­ ա­հա­յաց աճող պարզ մազ­ իկն­ եր: Բոլ­որ պարզ մա­
հերձ­ անցքն­ եր­ ը: զիկ­նե­րի ամր­ աց­ման հիմք­ ե­րը լավ արտ­ ա­հայտվ­ ած են:
Տերև­ ի եզր­ ե­րում հանդ­ իպ­ ում են խրձ­ եր­ ով դաս­ ա­վոր­ված
Թ­ ույլ արտ­ ա­հայտ­ված են Իջ­ևան­ ի խնկ­ ա­ծաղկ­ ի պտ­ ծն­կաձև մազ­ իկն­ եր:
կաձև, կարճ ելունն­ եր­ ը և գորտ­նու­կա­վոր մակ­ ե­րե­սով
պարզ մա­զիկ­նե­րը, որոնք 1-5 բջջ­ ա­նի են: Տես­ ա­դաշտ­ ում

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

70 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 6 Սրակոնաձև ուղղահայաց և անկյամբ թեքված պարզ Նկ. 7 Ճառագայթաձև վարդակ առաջացրած գեղձիկը և
մազիկներ (վերևից), խոշ.՝ ×40 լայնացած հիմքով մազիկը (ներքևից), խոշ.՝ ×40

Նկ. 8 Էպիդերմիսի պտկաձև ելուններ Նկ. 9 Դիացիտ հեր­ Նկ. 10 8 բջջանի գեղձիկներ, գլխիկավոր մազիկներ,
(վերևից), խոշ.՝ ×40 ձանցքն­ եր (միջին հերձանցքներ, խոշ.՝ ×40
մասում), խոշ.՝ ×40

­Տես­ ադ­ աշտ­ ում նկատ­ ե­լի են գլխ­ իկ­ ավ­ որ մա­զիկ­ներ, տաց­ ած գալ­ա­րուն պա­տեր: Առկ­ ա են միաբ­ջիջ, երկբ­ջիջ,
որոնք խոր տեղ­ ակ­ այվ­ ած են վեր­ ին էպիդ­ երմ­ ի­սի հաստ եռաբ­ջիջ պարզ բա­րակ­ ապ­ ատ մազ­ իկն­ եր: Եզ­րեր­ ում հա­
պատ­ ե­րով բջիջն­ ե­րի մեջ: էպիդ­ երմ­ ի­սում լավ երև­ ում են ճախ հան­դի­պում են պտ­կաձև ելունն­ եր­ ի տես­քով միաբ­
եթե­րա­յու­ղային գեղձ­ իկն­ եր­ ը: Էպի­դեր­միս­ ի ստո­րին մա­ ջիջ ու բազմ­ աբ­ջիջ պարզ մազ­ իկ­ներ: Գլխ­ ի­կավ­ որ մա­զիկ­
կե­րես­ ին տես­ ա­նել­ի են խմ­բավ­ որ­ված պարզ, բազմ­ աբ­ջիջ նե­րը սա­կավ­ ա­թիվ են: Եթե­րայ­ուղ­ ային գեղձ­ իկ­նե­րը լավ
(4-5 բջջ­ ան­ ի) մազ­ իկն­ եր (եզր­ եր­ ում ավել­ի արտ­ ահ­ այտ­ ար­տա­հայտ­ված են:
ված են, քան կենտր­ ոն­ ա­կան մա­սում) և մե­խան­ իկ­ ա­կան
հյուսվ­ ած­քի տար­րեր` անո­թաթ­ ե­լային խրձ­ իկ­ներ: ­Մանր­ ապ­ ատր­ աստ­ ու­կի ստո­րին մա­կե­րե­սին նկատ­
վում են պատ­նե­շար դաս­ ավ­ որ­ ութ­ յամբ պարզ՝ երկբ­ջիջ և
Ման­րապ­ ատ­րաստ­ ու­կի եզ­րե­րում երբ­ եմն նկատ­ եռաբջ­ իջ մազ­ իկն­ եր: Տեղ-տեղ լավ երև­ ում են գլխ­ իկ­ ավ­ որ
վում են ծն­կաձև մազ­ իկ­ներ, որոնք ավել­ի շատ են ջղե­րի մա­զիկն­ ե­րը, եթե­րա­յուղ­ ային գեղ­ձիկն­ ե­րը (հատ­կապ­ ես
երկ­ ա­րութ­ յամբ: Միաբ­ջիջ մեծ գլ­խիկ­ ով և ոտի­կով մա­զիկ­ քլոր­ ալհ­ իդր­ ատ­ ի լու­ծույթ­ ով մա­նրա­ պատ­րաստ­ ուկ­ ում)
ներ­ ը տեղ­ ակ­ այվ­ ած են տերև­ աթ­ ի­թեղ­ ի ողջ մակ­ ե­րես­ ով: (նկ.8, 9, 10):
Հս­տակ նկա­տել­ի են դիացիտ տիպ­ ի հեր­ձանցքն­ ե­րը և
եթե­րայ­ու­ղային գեղ­ձիկ­նե­րը (նկ. 6, 7): Հ­րազդ­ ան­ ից մթերվ­ ած խնկ­ ա­ծաղ­կի տեր­ևի (փո­շիաց­
ված) մանր­ ա­պատր­ աստ­ ուկ­ ի վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը
Ս­ևան­ ից մթեր­ված խն­կա­ծաղ­կի տերև­ ի մանր­ ապ­ ատ­
րաս­տու­կի վեր­լուծ­ ու­թյուն­ ը Տերև­ ի փո­շու մանր­ ապ­ ատ­րաստ­ ուկ­ ի վրա հստ­ ակ
նկա­տե­լի է էպի­դերմ­ ի­սը, որի բջիջ­նե­րը բազ­մանկ­ յուն­ աձև
Ս­ևան­ ից մթեր­ված խն­կած­ աղ­կի հումք­ ի ման­րա­ են (շե­ղանկ­ յուն­ աձև, երբ­ եմն` ուղղ­ ան­կյու­նաձև): Ման­
պատ­րաս­տուկ­ ում լավ ար­տահ­ այտվ­ ած է գորտ­նու­կա­ րադ­ ի­տա­կային լուս­ ան­կար­ման ժա­ման­ ակ (մեծ խոշ­ո­
վոր մա­կե­րե­սով կու­տի­կու­լան, որի բջիջն­ երն ուն­ են հաս­ րացմ­ ամբ` 10×40) ջղեր­ ի շր­ջան­ ում նկատ­վեց եր­կայն­ ակ­ ի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 71

Նկ. 11 Ջղերի երկայնքով դասավորված պարզ միաբջիջ և Նկ. 12 Ճյուղավորված պարզ մազիկ (փոշի), խոշ.՝ ×40
բազմաբջիջ մազիկներ (փոշի), խոշ.՝ ×40
վաղ­ված պատ­կեր­ ը փաս­տում էր հումք­ ի անո­րակ­ ութ­ յան
Նկ. 13 Գլխիկավոր մազիկների, գեղձիկների առաջադրած մաս­ ին: Ըստ եր­ևույ­թին, հում­քը մշակվ­ ել, չո­րացվ­ ել և
խումբը (փոշի), խոշ.՝ ×40 պահ­պան­վել էր ոչ ճիշտ պայ­ման­նե­րում, որն էլ նպաս­
տել էր բոր­բոս­ ասն­կեր­ ի առաջ­ աց­ման­ ը: Ման­րա­դիտ­ ա­
ձգ­ված կո­լեն­քիմ­ ը, խիտ դա­սա­վորվ­ ած բջիջն­ եր­ ից բաղ­ կային վերլ­ու­ծու­թյան շնորհ­ իվ մեր կող­մից խոտ­ ան­վեց
կաց­ ած սյուն­ աձև հյուս­վածք­ ը և ավե­լի խոր տեղ­ ակ­ այ­ դեղ­ ատն­ ից ձեռք բերվ­ ած «Ան­թա­ռամ» կոոպ­ եր­ ատ­ իվ­ ի
ված սպունգ­ աձև պար­ են­քիմ­ ը: Մե­զո­ֆի­լում լավ նկատ­ ե­լի արտ­ ադ­րութ­ յան խն­կած­ ա­ղիկ սով­ ո­րա­կա­նի հում­քը, որը
են եթե­րա­յու­ղային գեղ­ձիկն­ ե­րը: Մեծ խոշ­որ­ աց­մամբ լավ վկա­յում է ստան­դար­տավ­ որմ­ ան գոր­ծընթ­ ա­ցում մանր­ ա­
նկատվ­ ում են օղակ­ աձև և պար­ ուր­ աձև անոթն­ եր­ ը, մե­ դի­տակ­ ային վեր­լու­ծութ­ յան կարև­ որ­ ութ­ յան և անհ­ րաժ­ եշ­
ծա­քա­նակ դիացիտ տիպ­ ի հեր­ձանցք­ներ­ ը: Փո­շիացվ­ ած տութ­ յան մաս­ ին:
հում­քի մանր­ ապ­ ատ­րաստ­ ու­կին շատ բնո­րոշ են էպի­
դեր­մի­սի նկատ­ ել­իորեն հաս­տա­ցած բջ­ջա­պա­տե­րը, պտ­ Մեկ այլ համ­ ե­մա­տակ­ ան նմուշ­ի` օտար­ ա­ծին ֆրան­
կաձև ելուն­նե­րը, եթեր­ այ­ուղ­ ային գեղձ­ իկ­ներ­ ը, պարզ և սիական «Pharmaflore» կազ­մակ­ երպ­ ութ­ յան «Origan wil-
գլխ­ իկ­ ավ­ որ մա­զիկն­ եր­ ի կու­տա­կում­նե­րը, բազմ­ ա­ծայր de marjolein, wilder majority» «խնկ­ ած­ աղ­ իկ սով­ որ­ ա­կան
պարզ, ծնկ­ աձև մազ­ իկ­ներ­ ը (նկ. 11, 12, 13): վայր­ ի» խո­տի ման­րա­դի­տա­կային վեր­լու­ծութ­ յան ար­
դյունքն­ ե­րը ցույց տվե­ցին, որ նշ­ված հում­քի մանր­ ապ­ ատ­
­Համ­ ե­մա­տակ­ ան նմուշ­ներ­ ի ման­րա­դիտ­ ա­կային վեր­ րաստ­ ուկն իր անատ­ ո­միական տարբ­ ե­րակ­ իչ հատ­կա­նիշ­
լուծ­ ութ­ յուն նե­րով շատ նման է Դիլ­ի­ջան­ ից, Լոռ­ ու մարզ­ ից մթեր­ված
խն­կա­ծաղ­կի հումք­ ի մանր­ ա­պատ­րաստ­ ու­կին:
Համ­ եմ­ ատ­ ա­կան նմուշն­ եր­ ից մանր­ ա­դիտ­ ա­կային
վեր­լու­ծու­թյան են­թարկվ­ ե­ցին դեղ­ ատն­ ից ձեռք բերվ­ ած Ի տար­բե­րու­թյուն վերջ­ ին­նե­րիս, հա­մեմ­ ատ­ ա­կան
«Ան­թա­ռամ» կոոպ­ եր­ ա­տիվ­ ի ար­տադր­ ու­թյան խն­կա­ այս նմու­շի մանր­ ապ­ ատր­ աստ­ ու­կը բնո­րոշվ­ ում է էպի­դեր­
ծաղկ­ ի խոտ­ ը, որի ու­սումն­ աս­ իր­ման ժա­մա­նակ անա­ միս­ ի հաս­տա­ցած բջջ­ ա­պա­տեր­ ով, դիացիտ տիպ­ ի մեծ­ ա­
տոմ­ իական տար­բեր­ ա­կիչ հատ­կան­ իշ­ներ­ ը հստ­ ակ քան­ ակ հերձ­ անցքն­ ե­րով: Պարզ գլ­խի­կավ­ որ մա­զիկ­նե­րը
արտ­ ա­հայտ­ված չէին, նույն­ իսկ ման­րադ­ ի­տա­կի գերհ­նա­ սա­կա­վաթ­ իվ են, իսկ պարզ բազմ­ աբ­ջիջ կո­նաձև մազ­ իկ­
րավ­ ո­րութ­ յունն­ եր­ ի դեպք­ ում: Հյուսվ­ ած­ աբ­ ա­նա­կան աղա­ նե­րը` բազմ­ ա­քա­նակ: Առա­վել ակ­նառ­ ու են մե­ծաք­ ա­նակ
եթե­րա­յուղ­ ային գեղձ­ իկ­ներ­ ը:

Մ­ անր­ ա­դիտ­ ակ­ ային հե­տազ­ ո­տու­թյան արդ­ յունք­
ներ­ ը փաստ­ ում են բու­սակ­ ան հյուս­վածքն­ ե­րի վրա կլի­
մայ­ակ­ ան գործ­ ոն­ներ­ ի ակնհ­ այտ ազ­դե­ցութ­ յան մաս­ ին:
Այսպ­ ես, օրի­նակ` ի տարբ­ եր­ ու­թյուն Իջ­ևա­նի, Դիլ­իջ­ ա­նի
և Լոռ­ ու կլի­մա­յա­կան գոտ­ իակա­նու­թյան, Հրազդ­ ա­նի
չոր կլի­մայի պայմ­ անն­ եր­ ում բուս­ ակ­ ան հյուս­վածքն­ ե­րը
ձեռք են բեր­ ում հարմ­ ա­րո­ղակ­ ա­նութ­ յուն` մե­ծաք­ ան­ ակ
հերձ­ անցքն­ եր, նշա­նակ­ ա­լիորեն հաս­տաց­ ած կուտ­ ի­կու­
լա և բազմ­ աթ­ իվ մա­զիկն­ եր, որոնք նման պայմ­ ան­ներ­ ում
ապա­հո­վում են բու­սակ­ ան օր­գան­ իզմ­ ի բնա­կա­նոն կեն­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

72 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

սա­գոր­ծու­նեու­թյու­նը [նկ. 1, 13]:­ Այս­պիս­ ով, նախ­նակ­ ան ստանդ­ ար­տա­վոր­ման գոր­
Ամ­փոփ­ ե­լով կատ­ ար­ ած ու­սումն­ ա­սիր­ ու­թյու­նը` կա­ ծընթ­ աց­ ում ման­րա­դիտ­ ա­կային վեր­լուծ­ ութ­ յան մե­թո­դի
կիր­ առ­մամբ կար­ ե­լի է հաս­տա­տել ցանկ­ ա­ցած դեղ­ ա­բու­
րե­լի է նշել, որ ան­կախ որակ­ ա­կան ցուց­ ա­նիշ­նե­րից, սակ­ ան հումք­ ի իս­կութ­ յու­նը և որակ­ ը` հայ­րեն­ ակ­ ան ար­
մանր­ ադ­ իտ­ ա­կային ցու­ցան­ իշն­ ե­րը կա­րող են լիարժ­ եք տադ­րու­թյան բու­սակ­ ան դեղ­ եր­ ի որակ­ ի բարձ­րացմ­ ան և
բնութ­ ագր­ ող, տար­բե­րա­կիչ ու ինքն­ ատ­ իպ լի­նել տվյալ ազ­գաբ­նակ­չութ­ յան­ ը բարձր­ որ­ ակ դեղ­ աբ­ ու­սակ­ ան հում­
տես­ ակ­ ի և, առ­հա­սա­րակ, ցանկ­ ա­ցած դեղ­ աբ­ ուս­ ակ­ ան քով ապա­հովմ­ ան նպա­տա­կով:
հում­քի համ­ ար:

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ 9. Мирович В.М., Коненкина Т.А., Федосеева Г.М., Головных Н.Н. “Исследова-
ние качественного состава эфирного масла душицы обыкновенной, произ-
1. Դում­ ան­ յան Կ. Հ., Մե­լիք­ յան Ե. Ա. «Բուս­ աբ­ ա­նութ­ յուն», Երև­ ան, Եր­ևան­ ի Մ. растающей в Восточной Сибири”. Химия растительного сырья, 2008. №2.
Հե­րա­ցու ան­վ. պետ. բժշկ. հա­մալս., հրատ., 2011, էջ 315-318: С. 61–64.

2. Ռև­ ա­զով­ ա Լ. Վ., Մուս­ աել­յան Մ. Ս. «Դեղ­ ա­տու բույս­ եր­ ի անունն­ եր­ ի լա­տի­նե­ 10. Руководящие принципы ВОЗ по надлежащей практике культивирования и
րեն, ռուս­ ե­րեն-հայեր­ են բառ­ ար­ ան», Երև­ ան 1997: сбора /GACP/ лекарственных растений.Всемирная организация здравоох-
ранения, Женева,2003.1
3. Ռ­ևազ­ ո­վա Լ. Վ., Չիչ­ոյ­ան Ն. Բ. «Ֆար­մակ­ ոգն­ ոզ­ իա» գործն­ ակ­ ան պա­րապ­
մունքն­ ե­րի ձեռն­ արկ, Երև­ ան-2000, էջ 8-9: 11. Самылина И. А., Аносова О. Г., “Фармакогнозия” АТЛАС, Изд. “ГЭОТАР-
Медиа”, 2007, том 2, с. 47-54
4. Ղազ­ ա­րյան Ռ. «Բու­սան­ ունն­ եր­ ի բա­ռա­րան»: Երև­ ան 2002:
5. Акопов И. Э. “Важнейшие отечественные лек. растения и их применение”, 12. Тахтаджян А. Л. “Флора Армении”, изд. Академии наук Армянской ССР,
Ереван, том 8, 1987г., с. 148
“Медицина” с. 81, 1986
6. Государственная фармакопея СССР, 11 издание, вып. 1, 2. М., “Медицина”, 13. Яковлев Г. П., Челомбитько В. А. “Ботаника” С.-Петербург, изд. СПХФА, с.
548-553, 2003 г.
1987, 1990
7. Долгова А. А., Ладыгина Е. Я., “Руководство к практическим занятиям по 14. Kyoji Yoshino, Naoki Higashi “Antioxidant and antiinflammatory activities of
Oregano extract” Journal of Health science, 52/2/,169-173/2006/.
фармакогнозии”, изд. “Медицина”. Москва 1977, с. 27
8. Лавренов В. К., Г. В. Лавренова, “Энциклопедия лек. растений народной

медицины” С.-Петербург, изд. дом “Нева”, 2003, с. 5, 72, 73

РЕЗЮМЕ

МИКРОСКОПИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ДУШИЦЫ ОБЫКНОВЕННОЙ (ORIGANUM VULGARE L.),
СОБРАННОЙ ИЗ РАЗНЫХ РЕГИОНОВ АРМЕНИИ

Могровян А.В., Чичоян Н.Б., Думанян К.Г.
ЕГМУ, Кафедра фармакогнозии

Ключевые слова: душица обыкновенная, лекарственное ра­ С целью предварительной стандартизации, с нашей сторо-
стительное сырье, эфирномасличное сырье, микроскопиче­ ны был проведен микроскопический анализ лекарственного
ский анализ сырья душицы обыкновенной, собранного из разных регионов
Армении.
На сегодняшний день задача стандартизации отечествен-
ного сырья со всей серьезностью поставлена перед органи- Обнаруженная в ходе анализа разная частота встречае-
зациями, занимающимися заготовкой и обеспечением лекар- мых анатомических признаков приписывается к влияниям
ственного растительного сырья. разных климатических условий на данный вид сырья.

S U MM A R Y

MICROSCOPIC ANALYSIS OF OREGANO ORDINARY (ORIGANUM VULGARE) GATHERED FROM
DIFFERENT REGIONS OF ARMENIA

Moghrovyan A.V., Chichoyan N.B., Dumanyan K.H.
YSMU, Department of Pharmacognosy

Keywords: Oregano ordinary, raw material, volatile oil, micro­ raw material gathered from different regions of Armenia for the
scopic analysis initial standardization.

Nowadays the problem of standardization of native raw ma- As a result of the analysis, we have found out that different
terial is of vital importance for the organizations dealing with frequency of discovered anatomical features is connected with
procurement and supply of raw material and pharmacognostic the influence of climatic conditions on this kind of raw material.
analysis. From this point we have fulfilled microscopic analysis of

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 73

ՀՏԴ: 615.12+ 614.27

ՀՀ ԴԵ­ՂԱՏ­ՆԵ­ՐԻ ԱՇԽ­ Ա­ՏԱ­ԿԻՑ­ՆԵ­ՐԻ ՇՐ­ՋԱ­ՆՈՒՄ
ՄԵՐ­ՉԵՆ­ԴԱՅ­ԶԻՆ­ԳԻ ԻՄԱ­ՑՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԴՐԱ ԿԻ­ՐԱՌ­ՄԱՆ
ՈՒ­ՍՈՒՄ­ՆԱ­ՍԻՐ­ ՈՒ­ՄԸ

Բեգլ­ա­րյան Մ.Հ., Նա­զար­ յան Լ.Գ.
ԵՊԲՀ, դե­ղա­գործ­ ու­թյան կառ­ ա­վարմ­ ան ամբ­ իոն

­Բա­նա­լի բառ­ եր՝ մերչ­ենդ­ այզ­ ինգ դեղ­ ա­տա­նը, դեղ­ ա­գոր­ Աճեց մր­ցակ­ցու­թյուն­ ը վաճ­ ա­ռող­նե­րի միջև. ապ­րանք­ ի
ծա­կան շուկ­ ա, դեղ­ ա­տան հա­ճա­խորդ, դեղ­ ա­գործ­ ա­կան մեծ մաս­ ը չէր գտն­ ում իր գնորդ­ ին: Մերչ­ենդ­ այզ­ ին­գը
ոլորտ­ ի աշխ­ ատ­ ա­կից­ներ: դար­ձավ պա­հանջվ­ ած և սկ­սեց զար­գան­ ալ արագ տեմ­
պեր­ ով` վեր­ ած­վել­ով գիտ­ ութ­ յան: Մի քան­ ի տա­րի ան­ց
Շուկ­ այ­ակ­ ան հա­րաբ­ ե­րութ­ յունն­ եր­ ի զարգ­ աց­ման մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ը ներխ­ ու­ժեց նաև դե­ղատ­ներ, որոնք
ներկ­ ա փուլ­ում զգա­լիորեն աճել է մրց­ ակց­ ու­թյուն­ ը դե­ սկս­ եց­ ին օգտ­ ագ­ ործ­ ել այս տեխ­նոլ­ոգ­ իան` զգա­լով նրա
ղա­գործ­ ա­կան շուկ­ այ­ում: Մրց­ ակ­ցու­թյան սրաց­ման առա­վել­ութ­ յունն­ եր­ ը. կոկ­ իկ­ ութ­ յուն­ ը դար­ ա­կա­շար­ ե­րում,
պատ­ճառ­ ը մանր­ ա­ծախ դեղ­ ա­գործ­ ա­կան կազ­մակ­ եր­ գեղ­ եց­ իկ ձևա­վո­րում­ ը, վարկ­ ա­նիշ­ ի բարձր­ ա­ցու­մը [4] :
պու­թյունն­ ե­րի թվի աճն է: Նշան­ ակ­ ալ­իորեն ընդ­ արձ­ ակ­
վել է առաջ­ արկ­վող դեղ­ ե­րի, ինչպ­ ես նաև հարդ­ եղ­ ա­ Մերչ­ենդ­ այ­զին­գը դեղ­ ա­տա­նը մար­կետ­ ին­գի ուղ­
գործ­ ա­կան ապ­րանքն­ ե­րի (կենս­ ակտ­ իվ հավ­ ե­լումն­ եր, ղու­թյուն է, որը նպաստ­ ում է դեղ­ ա­տան ապ­րան­քաշր­
հի­վանդ­ ի խնամ­քի առար­կան­ եր, դիմ­ ահ­ արդ­ ար­ման ջան­ առ­ ութ­ յան մեծ­ աց­մա­նը`­ վերջ­նա­կան սպառ­ ող­նե­րի
մի­ջոց­ներ և այլն) տես­ ակ­ ան­ ին: Քան­ ի որ դեղ­ ատ­ներն ուշ­ ադ­րութ­ յուն­ ը բևեռ­ ե­լով որոշ­ ա­կի խմբ­ ի կամ մակ­նի­շի
այ­սօր գրեթ­ ե չեն տար­բերվ­ ում յուր­ ա­հատ­ ուկ տես­ ա­կա­ դեղ­ ե­րի վրա`­ ա­ռանց դեղ­ ա­տան ան­ձնա­կազ­մի հա­տուկ
նիով և գնային քաղ­ ա­քա­կա­նութ­ յամբ, գոյ­ատ­ևե­լու հա­ մաս­նակց­ ու­թյան: Նրա գրագ­ ետ օգտ­ ա­գործ­ ում­ ը կա­րող
մար առաջ­ աց­ ել է նոր գիտ­ ել­իքն­ եր­ ի ձեռք բերմ­ ան ան­ է լրա­ցու­ցիչ առա­վել­ութ­ յուն տալ յուր­ ա­քանչ­յուր դեղ­ ա­
հրա­ժեշ­տութ­ յուն [1,2]: տա­նը և նպաստ­ ել GPP­-ի (Good Pharmacy Practice)
պատ­շաճ դե­ղատ­նային գործ­ ու­նեութ­ յան սկզ­բունքն­ ե­րի
Վերջ­ ին տա­րի­ներ­ ին մանր­ ա­ծախ շուկ­ ա ներխ­ ուժ­ եց արմ­ ա­տա­վորմ­ ա­նը [5]:
և իր պատ­վավ­ որ տե­ղը զբաղ­ եցր­ եց գեղ­ եց­ իկ, միևն­ ույն
ժա­ման­ ակ ոչ բո­լոր­ ին հասկ­ ան­ ալ­ի մի բառ՝ «մեր­չենդ­ այ­ Ռու­սաս­տա­նում դե­ղատ­նային գործ­ ը սկս­վել է
զինգ»: Մեր­չենդ­ այ­զինգն առաջ­ աց­նում է ամեն­ ատ­ ար­բեր 1620թ.՝ դեղ­ ա­վաճ­ առ­քի հրամ­ ա­նի հաստ­ ա­տու­մից և
արձ­ ա­գանք­ներ` անտ­ ար­բեր չթող­նել­ով որև­ է մեկ­ ին: Նրա դեղ­ ա­վաճ­ առ­ման պա­լա­տի ստեղծ­ ում­ ից հե­տո: 1701թ.
կա­նոնն­ եր­ ին ու օրենքն­ ե­րին հետև­ ել­ու դեպք­ ում առևտ­ Պետրոս I-ի հրա­մա­նով թույլ­ատր­վեց մայր­ ա­քաղ­ ա­քում
րի սրա­հում ստեղծվ­ ում են այնպ­ իս­ ի պայ­մանն­ եր, որոնց բա­ցել առա­ջին 8 «ա­զատ» դեղ­ ատ­ներ­ ը: Կար­ ել­ի է ասել՝
շնորհ­ իվ հա­ճախ­ որդն իրեն զգում է ազատ, հարմ­ ա­րա­ հենց այդ ժամ­ ա­նակ առաջ եկավ դեղ­ ա­տան ինտ­ եր­ իեր-
վետ և հեշտ­ ութ­ յամբ է գնում կա­տա­րում: Բաց­ ի այդ, լավ դիզ­ այն­ ը [6]: Ռուս­ աստ­ ա­նում 90-­ա­կան թվակ­ ան­նե­րի
իրա­կան­ աց­ված մեր­չենդ­ այզ­ ինգ­ ը ապ­րանք­ ի մա­սին հա­ վերջ­ ում, երբ մանր­ ա­ծախ շուկ­ ան սկս­ եց ակտ­ ի­վոր­ են
ճախ­ որդն­ ե­րին տա­լիս է հիմն­ ա­կան տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ յուն` յուր­ աց­նել մերչ­ենդ­ այզ­ ինգ­ ը՝ շա­հույթ­ ը մեծ­ աց­նե­լու նպա­
դրա­նով իսկ ամբ­ ող­ջու­թյամբ կատ­ ա­րել­ով վաճ­ առ­ ող­ ի տա­կով, դեղ­ ա­տուն­ ը դարձ­ ավ ամե­նաընդլ­այնվ­ ած ուղ­
ֆունկց­ իան [3]: ղու­թյունն­ եր­ ից մեկ­ ը: Սակ­ այն այդ ժա­մա­նակն­ ե­րում ոչ
բոլ­որն էին գիտ­ ակ­ցում, որ մա­տա­կար­ արն­ եր­ ի օգն­ ու­
Առա­ջին անգ­ ամ մերչ­ենդ­ այզ­ ինգ­ ը որպ­ ես միմ­ յանց թյամբ առանձ­ ին ապ­րանք­ ան­ ի­շե­րի առաջտ­ ա­նում­ ը մեր­
հետ կապ չուն­ ե­ցող տար­րեր­ ի կոմպլ­եքս` ի հայտ է եկել չենդ­ այ­զինգ­ ի միայն մի մասն է, և մերչ­ենդ­ այ­զին­գը դե­
1930-1955 թթ. ԱՄՆ-­ու­մ՝ մեծ­ ա­գույն ճգն­ ա­ժա­մի շրջ­ ա­ ղա­տա­նը ոչ ամբ­ ողջ­ ութ­ յամբ է իրակ­ ա­նաց­վում: Հայտ­նի
նում: Այս շր­ջանն առանձն­ ան­ ում էր այն­պի­սի միջ­ ոց­նե­ է, որ վա­ճառ­ ասր­ ա­հը հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն ուն­ ի դառն­ ա­լու
րի որոնմ­ ամբ, որոնք ֆիրմ­ ան­ եր­ ին կհասցն­ եին նոր մա­ հաճ­ ա­խորդ­ ի կյանք­ ի մի մաս­ ը, առաջ­ աց­նե­լու զգացմ­ ուն­
կարդ­ ակ­ ի և, իհարկ­ ե, ուն­ ակ կդարձն­ եին դիմ­ ա­նա­լու քային ռեակց­ իա և ստեղ­ծե­լու դրակ­ ան տրա­մադրվ­ ա­
շուկ­ այ­ակ­ ան մրց­ ակց­ ու­թյա­նը: Մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ը սկս­ եց ծութ­ յուն: Իսկ եթե դեղ­ ա­տունն ընկ­ ալ­վում է միայն որ­
դան­դաղ տեմ­պեր­ ով զարգ­ ա­նալ որպ­ ես ապ­րանք­ ի առա­ պես ակտ­ իվ և պաս­սիվ պա­հանջ­ արկն­ եր­ ի հանդ­ իպ­ման
ջըն­թա­ցի եղան­ ակ, և այսպ­ ես շար­ ուն­ ակվ­ եց մինչև ան­ վայր, այս դեպք­ ում գործն­ ա­կան­ ո­րեն դժ­վար և ան­հնար
ցած դա­րի 60-­ակ­ ան թվա­կանն­ եր­ ը, երբ վա­ճա­ռո­ղի շու­ է գրա­վել չեզ­ ոք հաճ­ ա­խորդն­ եր­ ին: Տե­ղի է ու­նե­նում դե­
կան սա­հուն կերպ­ ով վեր­ ափ­ ոխվ­ եց սպառ­ ո­ղի շուկ­ այի: ղա­տան պատ­կե­րի վեր­ ա­փո­խում. այն արդ­ են «բ­ժիշկ»

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

74 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

չէ , որին այ­ցե­լում են վատ զգա­ցող­ ութ­ յան դեպ­քում, այլ կիր­ առ­ման աստ­ ի­ճա­նը ՀՀ դեղ­ ա­գործ­ ա­կան շուկ­ ա­յում:
ամե­նօր­ յա խորհրդ­ ա­տու է, որն օգն­ ում է միշտ պահ­պա­ Մեր կողմ­ ից կա­տար­ված հետ­ ա­զոտ­ ու­թյուն­ ը նպա­տակ
նել տեսք­ ը, առող­ջութ­ յուն­ ը և առա­ջարկ­ ում է ամեն­ օր­ յա ուն­ եր պարզ­ ել­ու, թե դեղ­ ա­գործ­ ա­կան ոլոր­տի աշ­խա­
խնամ­քի միջ­ ոց­ներ [7]: տա­կից­ներ­ ը որք­ ան­ ով են ծա­նոթ մերչ­ենդ­ այզ­ ին­գին, կի­
րա­ռում են արդյոք այն և ինչ­պես են գնահ­ ատ­ ում դրա
Մեզ հա­մար մատչ­ել­ի գրակ­ ա­նութ­ յան տվյալն­ եր­ ի ար­դյուն­ ա­վետ­ ութ­ յունն իրենց դեղ­ ա­տա­նը:
ուս­ ումն­ աս­ ի­րութ­ յուն­ ը հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն չի տա­լիս տե­
ղե­կան­ ալ­ու, թե մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ի կիր­ առ­ ում­ ը երբ է սկս­ Հարց­ ումն ան­ց է կաց­վել կա­մա­յա­կան կարգ­ ով
վել հայկ­ ա­կան դեղ­ ա­գործ­ ա­կան շուկ­ այ­ում: ընտր­ված մայր­ ա­քաղ­ ա­քի դե­ղատ­նե­րի 179 և Արտ­ ա­
շատ քա­ղա­քի դեղ­ ատ­նե­րի 21 աշ­խա­տա­կից­նե­րի շր­ջա­
Առաջ­ ին հայ­աց­քից կար­ ող է թվալ, որ մերչ­ենդ­ այ­ նում՝ հարց­ ում-­անկ­ ետ­ ա­վոր­ման եղա­նա­կով:
զինգն ար­դյուն­ ա­վետ է արտ­ ադ­րող ֆիրմ­ ան­ եր­ ի հա­
մար, քա­նի որ օգն­ ում է արագ իրացն­ ել ապ­րան­քը և Հարց­մա­նը մասն­ ակց­ ել են դեղ­ ատ­ներ­ ի` տար­բեր
ամ­րապնդ­ ել նրա իմիջ­ ը շուկ­ այ­ում: Բայց դա այդ­քան էլ տա­րիք­ ային խմբ­ ե­րի պատ­կա­նող 200 աշ­խա­տա­կից,
այդ­պես չէ: Դեղ­ ա­տա­նը մերչ­ենդ­ այզ­ ինգն օգն­ ում է արագ որոնց­ ից 23%-­ը՝ արա­կան, իսկ 77%­-ը՝ իգակ­ ան սեռ­ ի:
իրացն­ ել ապր­ ան­քը, բար­ ել­ավ­ ում է ծառ­ ա­յութ­ յան որա­ Պարզ­վեց, որ հարցվ­ ողն­ ե­րի 52,5%-­ը դեղ­ ա­գետ­ներ են,
կը՝ դրա­նով իսկ նպաս­տե­լով դեղ­ ա­տան իմիջ­ ի բա­րել­ավ­ 39%-­ը՝ դեղ­ ա­գործն­ եր, իսկ 8,5%­-ը՝ այլ մաս­նա­գիտ­ ու­
ման­ ը: Գրա­գետ մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ը հաճ­ ախ­ որդ­ ին հնա­ թյուն ուն­ եց­ ող ան­ձիք: Ըստ տա­րի­քի աշ­խա­տա­կից­նե­րը
րավ­ ո­րութ­ յուն է տա­լիս արագ ընտ­րել ապ­րանք­ ը, հեշտ բաշխվ­ ում են հետև­ յալ կերպ (նկ.1).
կողմ­նո­րոշվ­ ել որոշ­ ա­կի ապ­րանք­ ի գնմ­ ան ժա­ման­ ակ,
ինչպ­ ես նաև ծան­ ոթ­ ա­նալ նոր ապ­րանք­ներ­ ին: Հետ­ ա­զո­ 45% 40,0%
տութ­ յունն­ ե­րը ցույց են տալ­իս, որ հաճ­ ախ­ որդն­ եր­ ի 66%-­
ը որոշ­ ում է կա­յացն­ ում հենց առևտ­րի սրահ­ ում և միայն 40%
հաճ­ ա­խորդն­ ե­րի 25-33%-ն է օգտվ­ ում այն ապ­րանքն­ ե­ 36,5%
րի ցուց­ ակ­ ից, որոնք նրանք ցան­կան­ ում են գնել: Ապ­
րանք­ ի ցու­ցադ­րում­ ը և նրա մաս­ ին տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ յուն­ ը 35%
հա­ճախ զգալ­ի ազ­դեց­ ութ­ յուն են թող­նում գնմ­ ան մա­սին
որոշ­ ում կա­յացն­ ել­ու վրա: Դեղ­ ա­տան վա­րի­չի համ­ ար 30%
շատ կարև­ որ է պո­տենց­ իալ սպառ­ ող­ ի` «գն­ ել ապ­րան­
քը» ենթ­ ագ­ իտ­ ակ­ցա­կան ցանկ­ ութ­ յուն­ ը հնար­ ա­վո­րինս 25%
արագ վեր­ ա­ծել «ապ­րանք­ ի գիտ­ ակց­ված գնմ­ ան»: Գի­ 20,5%
տա­կան­ որ­ են ապա­ցուցվ­ ած է, որ գնել­ու ցան­կութ­ յուն­ ը
գտն­վում է մարդ­ ու ենթ­ ա­գիտ­ ակց­ ա­կան­ ում, և ապ­րան­ 20%
քի գո­վազ­դը դրդ­ ում է սպա­ռող­ ին իրակ­ ա­նաց­նե­լու այդ
ցան­կութ­ յուն­ ը՝ ստեղ­ծել­ով ապր­ ան­քի կամ դեղ­ ի որոշ­ ա­ 15%
կի իմիջ: Ֆի­զիկ­ ա­կան բնութ­ ագ­րե­րը, ապ­րանք­ ի որակ­ ը
և օգտ­ ա­կար­ ու­թյուն­ ը գտնվ­ ում են սպառ­ ող­ ի գիտ­ ակ­ցու­ 10%
թյուն­ ում՝ թաքնվ­ ած վիճ­ ա­կում: Շատ կարև­ որ է դեղ­ ա­
տա­նը ապ­րան­քի գրա­գետ դաս­ ավ­ որ­ ութ­ յուն­ ը, որ­պեսզ­ ի 5% 3,0%
պոտ­ ենց­ իալ սպառ­ ող­ ը հեշտ կար­ ո­ղա­նա այն գտ­նել [8]:
0% 25-40տար. 41 - 55 տար. 56 և բարձր
Երբ սրահն սպառ­ ող­ ին առա­ջարկ­ ում է հար­ յուր­ ա­ մինչև 25 տար.
վոր և հա­զար­ ա­վոր ապ­րանք­ներ, ապ­րանք­ ի գտն­վել­ու
վայ­րը հա­մար­վում է կարև­ որ, իսկ երբ­ եմն նաև որոշ­ իչ Նկ. 1. Աշ­խա­տա­կից­նե­րի բաշխ­վա­ծութ­ յունն՝ ըստ տար­ ի­քի
գործ­ ոն՝ սպառ­ ո­ղի ընտր­ ութ­ յան հա­մար [7]:
«Լս­ ե՞լ եք արդյոք մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ի մաս­ ին» հար­ցին
Մեր­չենդ­ այ­զինգ­ ի հիմն­ ակ­ ան կարգ­ ա­խոսն­ ե­րից դեղ­ ա­տան աշ­խա­տա­կից­նե­րի պա­տաս­խանն­ երն ու­նեն
մեկն է. «Ա­մեն ինչ պետք է լին­ ի տես­ ա­նել­ի, մատ­չել­ի, հետև­ յալ տո­կո­սային հար­ աբ­ ե­րութ­ յուն­ ը. «այո»՝ 72%,
գրա­վիչ և հարմ­ ար գնորդ­ ի համ­ ար»: «ոչ»՝ 28%:

Ուս­ ումն­ աս­ իր­ ե­լով արտ­ ա­սահմ­ անց­ ի գիտ­նակ­ ան­ Այդ հարց­ ին դրակ­ ան պա­տասխ­ ան տված 144 աշ­
նե­րի` մեր­չենդ­ այ­զինգ­ ին նվիրվ­ ած աշխ­ ատ­ անքն­ եր­ ը և խա­տա­կիցն­ ե­րի 64,58%-­ը մերչ­ենդ­ այզ­ ինգ­ ի կա­նոնն­ ե­րը
հաշ­վի առ­նե­լով հա­մաշ­խարհ­ ային փորձ­ ը՝ անհ­ րա­ժեշ­ կի­րառ­ ում է իրենց դեղ­ ա­տա­նը, 22,22% -ը՝ մասն­ ա­կի է
տու­թյուն առաջ­ ա­ցավ հետ­ ա­զոտ­ ել­ու մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ի կիր­ ա­ռում, իսկ 13,2%­-ը՝ ընդհ­ անր­ ապ­ ես չի կի­րառ­ ում:
Բա­ցա­սա­կան պատ­ աս­խան տված աշխ­ ա­տա­կիցն­ ե­րի
73,21%-­ը մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ը չի կիր­ ա­ռում դեղ­ ա­տա­նը,
21,43%-­ը՝ մաս­նակ­ ի է կիր­ ա­ռում, իսկ աշխ­ ատ­ ա­կիցն­ ե­րի
5,36%-­ը, ծա­նոթ չլին­ ել­ով «մերչ­ենդ­ այզ­ ինգ» հաս­կաց­ ու­
թյան­ ը, այ­նուա­ մ­ են­ այ­նիվ կիր­ ա­ռում է այն՝ աշ­խատ­ ան­
քային փորձ­ ի և մասն­ ա­գիտ­ ա­կան հմտ­ ութ­ յան շնորհ­ իվ:

Որպ­ եսզ­ ի պարզ­ ենք, թե հարցմ­ ան մաս­նա­կից­նե­
րը ինչք­ ան­ ով են ծան­ ոթ մերչ­ենդ­ այզ­ ինգ­ ին, հարց­ ա­թեր­
թիկ­ ում ընդգ­ րկվ­ ած էր նաև այս­պիս­ ի մի հարց­ ադ­րում.
«Ի՞նչ է Ձեզ ասում «մերչ­ենդ­ այ­զին­գը դեղ­ ա­տա­նը» ար­
տա­հայտ­ ու­թյուն­ ը» (նկ. 2 ):

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 75

չգիտեմ 4% •• ­դեղ­ եր­ ը պետք է դաս­ ա­վո­րել երես­ ով դե­պի սպա­
ռո­ղը, ապ­րանք­ ի գի­նը տես­ ան­ ել­ի դարձն­ ել սպա­
բոլորը 29% ռող­ ին-17%,

– դեղատանը դեղերի ճիշտ դասավորություն 4% •• բ­ ոլ­որ նշվ­ ած­նե­րը-19.5%:
– վաճառքի խթանում 4,50% Հարց­ ա­թերթ­ ի­կի ամփ­ ոփ­ իչ հարց­ ին պատ­ ասխ­ ա­նե­
լով՝ յուր­ աք­ ան­չյուր աշ­խատ­ ակ­ ից պետք է գնա­հա­տեր
– դեղատանը դեղերի ճիշտ դասավորություն 6,50% (ա­ռա­վել­ա­գույն­ ը՝ 5 միավոր) մերչ­ենդ­ այ­զինգ­ ի ար­դյու­
– առանց դեղատոմսի բաց թողնվող դեղերի գովազդ 7% նա­վետ­ ու­թյունն իրենց դեղ­ ա­տա­նը (նկ.3):

– դեղատանը դեղերի ճիշտ դասավորություն
– առանց դեղատոմսի բաց թողնվող դեղերի գովազդ

վաճառքի խթանում

գովազդային նյութերի տեղադրում դեղատանը 2%

գովազդային նյութերի տեղադրում դեղատանը 2,50%

առանց դեղատոմսի բաց թողնվող դեղերի ցուցադրում 9,50%

դեղատանը դեղերի ճիշտ դասավորություն 31% 40% 36%
35% 30%
0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 30%

Նկ. 2. Դեղ­ ա­գոր­ծա­կան ոլորտ­ ի աշ­խատ­ ա­կիցն­ եր­ ի կող­մից
մերչ­ենդ­ այզ­ ին­գի ընկ­ ա­լում­ ը

25% 24%

Հարց­ման շր­ջան­ ակն­ ե­րում մենք պարզ­ եց­ ինք նաև, 20%
թե մեր հարց­վողն­ երն իրենց դեղ­ ա­տա­նը ինչ­ը նպա­
տա­կահ­ արմ­ ար կգտ­նեին ենթ­ արկ­ ել մերչ­ենդ­ այզ­ ին­գի: 15%
Արդ­ յունքն­ ե­րը շատ տարբ­ եր էին. գեր­ ակշ­ռող պատ­ աս­
խանն­ եր­ ից էին OTC (Over the counter - առանց դեղ­ ա­ 10% 8%
տոմս­ ի բաց թողն­վող) և սեզ­ ոն­ ային դեղ­ եր­ ը, վիտ­ ա­մին­
նե­րը, հար­դեղ­ ա­գործ­ ա­կան ապ­րանք­ներ­ ը:­ 5%
2%
Այն հարց­ ին, թե «Ինչպ­ ե՞ս կիր­ ակ­ ա­նացն­ եիք մերչ­են­
դայ­զին­գը ձեր դե­ղա­տա­նը», պա­տաս­խա­նողն­ եր­ ը հար­ 0% 2 միավոր 3 միավոր 4 միավոր 5 միավոր
ցաթ­ երթ­ ի­կում նշվ­ ած կան­ ոնն­ ե­րից ընտր­ ել էին հետև­ յալ­ 1 միավոր
նե­րը.
Նկ. 3. Դեղ­ ա­տան աշխ­ ատ­ ա­կիցն­ ե­րի կող­մից մերչ­ենդ­ այ­զին­գի
•• ­դեղ­ եր­ ը դա­սա­վոր­ ել դեմք­ ով դեպ­ ի սպա­ռո­ գնա­հա­տումն իրենց աշխ­ ատ­ ա­վայ­րում
ղը-24%,
Այսպ­ ի­սով, հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան շնորհ­ իվ պարզվ­ եց, որ
•• մեծ վա­ճառք ուն­ եց­ ող դեղ­ եր­ ը դնել ցուց­ ափ­ եղ­ մերչ­ենդ­ այզ­ ինգ­ ը ՀՀ դե­ղա­գործ­ ա­կան շու­կայ­ում կա­րիք
կե­րի ամե­նա­տես­ ան­ ե­լի հատվ­ ած­ներ­ ում-6%,­ ուն­ ի պատ­շաճ մակ­ արդ­ ակ­ ով կի­րառմ­ ան: Պոտ­ են­ցիալ
հա­ճա­խորդ­ ի գնում կատ­ ա­րել­ու որոշմ­ ան վրա կա­րե­լի
•• ապ­րան­քի գին­ ը տես­ ան­ ել­ի դարձն­ ել սպա­ռո­ է ազ­դել անմ­ ի­ջա­պես դեղ­ ա­տա­նը, որովհ­ ետև գնորդ­ ը
ղին-14,5%, կար­ ող է կատ­ ա­րել ոչ միայն պլա­նա­վորվ­ ած, այլև իմ­
պուլս­ իվ գնում: Քան­ ի որ ակնհ­ այտ է մերչ­ենդ­ այզ­ ին­գի
•• կ­ իր­ առ­ ել գով­ ազդ­ ային նոր նյութ­ եր-3%, ազ­դեց­ ու­թյուն­ ը մանր­ ա­ծախ դե­ղա­գործ­ ա­կան կազ­մա­
•• դ­ եղ­ եր­ ը դա­սա­վոր­ ել երես­ ով դեպ­ ի սպա­ռո­ղը, կերպ­ ութ­ յունն­ ե­րի ֆին­ անս­ ատնտ­ ես­ ա­կան գործ­ ու­նեու­
թյան վրա, ապա անհ­ րա­ժեշտ է, որ «Մեր­չենդ­ այզ­ ինգ»
մեծ վաճ­ առք ուն­ եց­ ող դեղ­ ե­րը դնել ցուց­ ա­փեղ­ թե­մայի վեր­ ա­բեր­ յալ դաս­ ընթ­ աց­ներ­ ը յուր­ ացն­ են ոչ միայն
կեր­ ի ամե­նա­տես­ ա­նել­ի հատվ­ ած­ներ­ ում - 9%, դեղ­ ա­գիտ­ ա­կան ֆակ­ ուլտ­ ե­տի ուս­ ա­նող­նե­րը, այլև շրջ­ ա­
•• ­դեղ­ ե­րը դա­սա­վոր­ ել երես­ ով դեպ­ ի սպա­ռող­ ը, նա­վարտն­ եր­ ը (դե­ղա­գործն­ եր­ ը և դեղ­ ա­գետն­ եր­ ը)՝ որա­
կի­րա­ռել գով­ ազդ­ ային նոր նյութ­ եր-7%, կա­վորմ­ ան բարձր­ աց­ման դաս­ ընթ­ աց­ներ­ ի ժամ­ ա­նակ:

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ 2007, №4, с. 54
6. Прохорчук Е.Ю., Сазонова О.П. Мерчендайзинг как элемент продвижения
1. Викулова С. Биоэквивалентность и дженерики: созданы друг для друга.
Ремедиум, №12, 1999, с. 30 товара. Экономический вестник фармации, №7, 2001, с. 53-54
7. Специфика мерчендайзинга в аптеках., www.merchandisings.ru
2. Дремова Н.Б. Исследование тенденций потребления лекарственных 8. Мерчендайзинг, он и в аптеке мерчендайзинг. 27. 02. 2009 http://www.re-
средств за рубежом. “Фармация”, №4 / 1992, с. 49-53
tailexperts.ru
3. Тихонова Е. Мерчендайзинг: от теории к практике. “Аптекарь”, №3, 2010
4. Загорий Г. Все по полочкам. Успешный мерчендайзинг в аптеке. 2007 
5. Саркисян А. Мерчендайзинг в аптеке. Вестник, “Лекарства и медицина”,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

76 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

РЕЗЮМЕ

МЕРЧЕНДАЙЗИНГ И ИЗУЧЕНИЕ НАВЫКОВ ЕГО ПРИМЕНЕНИЯ СРЕДИ
СОТРУДНИКОВ АПТЕК РА

Бегларян М.Г., Назарян Л.Г.
ЕГМУ, Кафедра управления фармации

Ключевые слова: мерчeндайзинг в аптеке, фармацевтиче­ - анкетирование). Цель исследования - выяснить насколько
ский рынок, покупатель аптеки, сотрудники фармацевтиче­ сотрудникам фармацевтической сферы известно о мерчен-
ской сферы дайзинге, для каких лекарств они находят целесообразным
его применение и как они оценивают результаты применения
В последние годы в розничную торговлю ворвалось и за- мерчендайзинга.
няло почетное место красивое и не всем понятное слово
“мерчендайзинг”. В результате соблюдения законов и правил Таким образом, в результате исследования выяснилось,
мерчендайзинга, в торговой точке создаются условия, при что мерчендайзинг должен представляться на фармацевти-
которых покупатели чувствуют себя свободно, комфортно и ческом рынке РА на подобающем уровне, потому что на реше-
легко настраиваются на покупку. ние потенциального клиента можно повлиять непосредствено
в аптеке. Так как воздействие мерчендайзинга на финансово-
Изучая работы зарубежных ученых, посвященные мерчен- хозяйственную деятельность очевидно, то необxодимо, чтобы
дайзингу, возникла необходимость в исследовании степени тему “Мерчендайзинг” изучали не только студенты фарма-
его применения на фармацевтическом рынке РА. Был про- цевтического факультета, но и его выпускники (фармацевты
веден опрос сотрудников 200 аптек Армении (метод опросa и провизоры) на курсах повышения квалификации.

S U MM A R Y

MERCHANDISING AND EXAMINATION OF ITS APPLICATION AMONG PHARMACY
EMPLOYEES OF RA

Beglaryan M.H., Nazaryan L.G.
YSMU, Department of Pharmaceutical Management

Keywords: merchandising in pharmacy, pharmaceutical market, revealing the awareness level of the word “merchandising’’ in
a pharmacy customer, pharmaceutical employees employees, as well as finding out whether there are particular
medicines, concerning which the pharmacists use this term, if
An ear-pleasing and yet not fully understood word “merchan- ever, and how they evaluate the effectiveness of that use.
dising” has recently invaded the vocabulary of retail shops and
occupied its honorary place. As a result of ccomplying with the Research findings suggest that the term “merchandising’’
principles and rules of merchandising, conditions are created in with all its implications needs to be further introduced in the phar-
a sale outlet that render customers comfortable and at their ease maceutical market of the RA as it has a potential of influencing
while doing shopping. the customer decision making right on the spot. All things con-
sidered, the study proposes that learning about merchandising
Studying what the international community of scientists say be part of the curriculum for both university and post-graduate
about the issue in question has led to a need for exploring Arme- students with major in the field of pharmacy.
nia’s own pharmaceutical field. A survey was conducted among
staff members of 200 pharmacies. The research was aimed at

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 77

ՀՏԴ: 61(071.1):378.2 + 614.1:312

Հ­րա­պա­րա­կային պաշտ­պա­նու­թյան ներ­կա­յաց­ված ատե­նա­
խո­սու­թյունն­ ե­րի դի­տարկ­ման ար­դյունք­նե­րը` ըստ առաջ­
նային փաս­տաթղ­թե­րի, նյու­թի ԵՎ մե­թոդ­նե­րի ստուգ­ման
հանձ­նա­ժող­ ով­ ի տվյալ­նե­րի

Ենգիբարյան Ա.Ա., Քոչարյան Ս.Պ., Գալստյան Ս.Գ.
ԵՊԲՀ, Առաջնային փաստաթղթերի, նյութի և մեթոդների ստուգման հանձնաժողով

­Բան­ ալ­ի բա­ռեր՝ ատե­նախ­ ոս­ ութ­ յուն, հայց­ որդ, վիճ­ ա­ կակ­ ան և որակ­ ա­կան արդ­ յունքն­ եր­ ը,­ հայ­ցորդն­ ե­րի և
կագ­րութ­ յուն, հա­վաստ­ իութ­ յուն: նրանց գիտ­ ա­կան ղեկ­ ա­վարն­ ե­րի կամ խորհրդ­ ա­տուն­ ե­
րի ուշ­ ադ­րութ­ յուն­ ը սևեռ­ ե­լու այն թե­րութ­ յունն­ եր­ ի վրա,
Հ­ անր­ ա­հայտ է, որ գիտ­ ա­ման­կավ­ արժ­ ա­կան կադ­րե­ որոնք բա­ցահ­ այտվ­ ել են փորձ­ աքն­նութ­ յունն­ եր­ ի ընթ­ աց­
րի պատ­րաստ­ման հա­մակ­ ար­գում ատեն­ ախ­ ոս­ ութ­ յուն­ ը քում: Հոդվ­ ած­ ի խն­դիրն­ եր­ ից է գնա­հա­տել հանձն­ ա­ժո­
կա­տա­րում է որա­կավ­ որմ­ ան տարբ­ եր­ ակ­ իչ դեր՝ բաց­ ա­ ղո­վի աշ­խա­տանք­ ը, առանց որի այն կդառ­նա ինք­նան­
հայտ­ ե­լով ատեն­ ա­խոս­ ի գիտ­ ա­կան ստեղծ­ ա­գործ­ ա­կան պա­տակ:
մա­կարդ­ ակ­ ը, կոնկր­ ետ գիտ­ ա­կան խնդ­ իրն­ եր լուծ­ ել­ու
նրա կա­րո­ղու­թյուն­ ը, հետև­ ապ­ ես և գիտ­ ա­կան որա­ Ա­ղյու­սակ 1-ու­մ բերվ­ ած տվյալն­ ե­րը հավ­ աստ­ ում են,
կա­վոր­ման աս­տիճ­ ա­նը: Քան­ ի որ ատեն­ ախ­ ոս­ ութ­ յուն որ 2006-2011թթ. թեկն­ ած­ ո­ւակ­ ան ատեն­ ա­խո­սութ­ յուն­
պաշտ­պա­նե­լու շարժ­ ա­ռիթ­ներ­ ը շատ են՝ սկս­ ած գիտ­ ու­ ներ­ ի քան­ ա­կը միջ­ ին հաշվ­ ով ութ անգ­ ամ գեր­ ա­զան­ցում
թյա­նը ծա­ռայել­ու ազ­նիվ ձգտ­ ում­ ից մինչև փա­ռա­մոլ­ու­ է դոկտ­ որ­ ակ­ ան ատե­նա­խոս­ ութ­ յունն­ ե­րի քան­ ակ­ ին: Սա
թյան­ ը հագ­ ուրդ տալ­ու և մաս­նագ­ իտ­ ա­կան առաջ­խա­ այլ երկրն­ եր­ ում թեկն­ ա­ծո­ւա­կան և դոկտ­ որ­ ա­կան ատե­
ղաց­ման ու պաշ­տոն­ ի տիր­ ա­նալ­ու նկրտ­ ու­մը, ուստ­ ի ըստ նա­խոս­ ութ­ յունն­ ե­րի հա­րա­բե­րակց­ ութ­ յան և ՀՀ գիտ­ ա­
կան­ ո­նակ­ ար­գի բժշ­կակ­ ան համ­ ալս­ ա­րա­նում մի շարք կան աստ­ ի­ճա­նաշ­նորհմ­ ան կա­նոն­ ա­կարգ­ ի պահ­ անջ­ ի
այլ հանձն­ ա­ժո­ղով­ներ­ ի հետ միասին գործ­ ում է ատե­նա­ առում­ներ­ ով համ­ ադ­րե­լի ցու­ցան­ իշ է, ըստ որի՝ դոկ­
խոս­ ութ­ յունն­ ե­րի փաս­տաթղ­թեր­ ի, առաջ­նային նյութ­ եր­ ի տոր­ ակ­ ան ատեն­ ա­խոս­ ութ­ յուն­ ը գիտ­ ա­կան որակ­ ա­վոր­
և մեթ­ ոդն­ ե­րի ստուգմ­ ան հանձն­ ա­ժող­ ով՝ կազմվ­ ած բժշ­ ված աշխ­ ա­տանք է, որը կա­րող է գնահ­ ատ­վել «իբրև
կա­գիտ­ ու­թյան տար­բեր բնագ­ ավ­ առն­ եր­ ը ներկ­ այ­աց­նող էա­կան նվա­ճում գիտ­ ու­թյան տվյալ բնագ­ ա­վառ­ ում...»:
տա­սը ճա­նաչ­ված գիտ­նակ­ անն­ ե­րից: Հինգ տա­րին­ ե­րի ցուց­ ան­ իշն­ ե­րի վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը ցույց
է տա­լիս, որ գիտ­ ութ­ յան ութ թեկն­ ա­ծու­ներ­ ից մեկն է
­Սույն հրապ­ ա­րակ­ման մեջ փորձ է ար­վում վերլ­ու­ պաշտ­պա­նում դոկտ­ ո­րա­կան ատե­նա­խոս­ ութ­ յուն: Այլ
ծել­ու 2006թ. հոկ­տեմբ­ եր­ ից մինչև 2011թ. հոկտ­ եմբ­ երն է թեկն­ ած­ ո­ւա­կան ատե­նա­խոս­ ութ­ յունն­ եր­ ի հայ­ցորդ­
ըն­կած ժամ­ ա­նակ­ աշրջ­ ան­ ում ԵՊԲՀ-­ու­մ նշվ­ ած հանձ­ ներ­ ի և աս­պիր­ անտն­ ե­րի թվակ­ ազմ­ ի հար­ ա­բե­րակ­ցու­
նա­ժող­ ով­ ի իրա­վա­սութ­ յան սահմ­ անն­ եր­ ում փորձ­ աքն­ թյան պատ­կեր­ ը: Թեկն­ ա­ծո­ւա­կան պաշտ­պա­նութ­ յան
նութ­ յան են­թարկ­ված ատեն­ ա­խո­սութ­ յունն­ եր­ ի քան­ ա­ 142 հավ­ ակն­ որդն­ ե­րի բա­ցար­ձակ մեծ­ ա­մասն­ ութ­ յուն­ ը՝

Ա­ղյու­սակ 1
2006-2011թթ. առաջ­նային նյութ­ ի և մեթ­ ոդն­ եր­ ի ստուգմ­ ան հանձն­ ա­ժո­ղո­վի կող­մից փոր­ձաքն­նութ­ յան են­թարկվ­ ած ատե­նա­խո­

սութ­ յունն­ ե­րը

Ժա­ման­ ա­կահատ­վա­ Ասպ­ ի­րանտ Հայ­ցորդ Դոկ­տո­րանտ Առ­ ա­ջին Կրկն­ ա­կի փոր­ձաքն­
ծը ըստ տար­ ին­ եր­ ի հայ­տով նութ­ յան ենթ­ արկվ­ ած
մերժվ­ ած
2006-2007 4 34 3 2
2007-2008 3 29 1 6 2
2008-2009 6 23 1 11 1
2009-2010 2 16 6 4 6
2010-2011 4 21 5 6 5
Ընդ­ ա­մեն­ ը 19 123 16 7 16
15,44 84,6 10,1 34 10,1
% 21,5

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

78 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ասպ­ իր­ անտն­ ե­րի թիվ­ ը ըստ տա­րի­նե­րի (սեպ­տեմ­բե­րից սեպ­տեմբ­ եր) Ա­ղյու­սակ 2

2006-2007 2007-2008 2008-2009 2009-2010 2010-2011 Ընդ­ ա­մեն­ ը
11 6 9 10 5 41

84,6%­-ը, կազմ­ ում են հայց­ որդն­ եր­ ը և միայն 15,4%-­ը՝ ենթ­ արկվ­ ած­ներ­ ին­ ը՝ 10,1%: Քիչ թիվ չի կազ­մել նաև
ասպ­ իր­ անտ­ներ­ ը: Ընդ որում՝ հայց­ որդն­ եր­ ի կես­ ից ավե­ այն հայց­ որդն­ եր­ ի մերժ­ ում­ ը, որոնք մինչև դիմ­ ում-հայտ­ ի
լին ամ­բիոնն­ ե­րի ավագ լաբ­ որ­ անտն­ երն են, մնաց­ ա­ծը՝ ձևա­կերպ­ ում­ ը նախն­ ա­կան դիտ­ արկմ­ ան են ներկ­ ա­յաց­
ասիս­տենտն­ ե­րը: Ասպ­ իր­ անտ­ ու­րայի բաժ­նից ստա­ցած րել ատե­նախ­ ոս­ ութ­ յունն­ եր­ ը և դրանց վեր­ աբ­ ե­րող նյու­
տվյալն­ ե­րի հա­մաձ­ այն՝ աս­պիր­ անտն­ եր­ ի թիվ­ ը ըստ տա­ թե­րը:
րի­ներ­ ի ներկ­ ա­յացվ­ ած է աղյու­սակ 2-ում­ :­
7
Ասպ­ իր­ անտ­ներ­ ի նշվ­ ած թվա­կազ­մում ներ­ առ­վել
են նաև հե­ռա­կայող և արտ­ երկր­ ից ընդ­ ունվ­ ած ասպ­ ի­ 6
րանտ­ներ­ ը: Բերվ­ ած տվյալ­նե­րը վկայ­ում են, որ վերջ­ ին
5 տա­րի­նե­րին աս­պիր­ ան­տու­րա ընդ­ ունվ­ ած 41 հոգ­ ուց 5
այս­ օրվ­ ա դրութ­ յամբ հրապ­ ա­րակ­ ային պաշտ­պա­նու­
թյան են ներ­կա­յաց­ ել 19-­ը (46,3%): Հա­վան­ աբ­ ար վեր­ 4
ջին 3 տա­րի­նե­րին ընդ­ ունվ­ ած­ներ­ ը դեռևս չեն մոտ­ ե­ցել
վերջ­նա­կան փուլ­ին: Այսպ­ իս­ ով, մեր համ­ ալս­ ա­րա­նի 3
գիտ­ ա­ման­կավ­ ար­ժա­կան կադր­ ե­րի պատ­րաստ­ման
հիմն­ ա­կան ճան­ ա­պար­հը (84,6%) հայց­ որդ­ ութ­ յան ինս­ 2
տի­տուտն է: Ի դեպ, առաջ­նային նյութ­ ի փոր­ձաքն­նու­
թյուն­ ը հաս­տա­տում է, որ ասպ­ իր­ անտն­ եր­ ի ներկ­ այ­աց­ 1
րած աշխ­ ա­տանք­ներն ավել­ի որակ­ յալ են, զերծ կոպ­ իտ
սխալն­ ե­րից ու վրիպ­ ումն­ եր­ ից, քան հայց­ որդն­ եր­ ին­ ը: 0 2007-2008 2008-2009 2009-2010 2010-2011
Հա­վա­նաբ­ ար դա պայ­ման­ ավ­ որվ­ ած է ասպ­ իր­ անտն­ եր­ ի 2006-2007
որա­կակ­ ան ավել­ի բարձր հատ­կա­նիշն­ եր­ ով և նրանց ղե­
կավ­ ար­ներ­ ին գիտ­ ա­կան մաս­ ի, ասպ­ իր­ ան­տուր­ այի բաժ­ Նկ. 2. Դոկտ­ ո­րանտ­ներ­ ի թիվ­ ը ըստ տա­րի­նե­րի
նի կող­մից պարտ­ ադրվ­ ող առա­վել մեծ ուշ­ ադ­րութ­ յամբ:
­Հանձ­նա­ժող­ ո­վի փորձ­ ա­գետ­ներ­ ի կողմ­ ից բա­ցա­հայտ­
2006-2011թթ. ժա­ման­ ակ­ աշրջ­ ա­նում, ըստ տա­րի­ ված առա­վել հա­ճախ հան­դի­պող թե­րութ­ յուն­ներ­ ը
նե­րի, հայց­ որդ­ներ­ ի թվաք­ ա­նակ­ ը ցուց­ ա­բեր­ ում է նվազ­
ման, իսկ դոկ­տո­րանտն­ եր­ ին­ ը՝ աճմ­ ան միտ­ ում (նկ. 1, 2): 1. ­Թեմ­ այի արդ­ իական­ ութ­ յան և նոր­ ույթն­ ե­րի վե­
րաբ­ եր­ յալ վեր­ ահսկ­ ող­ ու­թյուն­ ը ուղղ­ ա­կի իմաս­տով դուրս
40 է առաջ­նային նյութ­ ի և մեթ­ ոդ­ներ­ ի ստուգմ­ ան հանձ­նա­
ժող­ ո­վի իրավ­ աս­ ութ­ յունն­ ե­րից: Սակ­ այն մեր հանձն­ աժ­ ո­
35 ղով­ ի, ինչպ­ ես նաև գիտ­ ա­կոորդ­ ին­ աց­ իոն խորհրդ­ ի որոշ
ան­դամ­ներ՝ որպ­ ես մեծ փորձ և ուն­ ակ­ ութ­ յունն­ եր ու­նե­
30 ցող գիտ­նակ­ անն­ եր, երբ­ եմն ներք­ ին ընդվ­ զում­ ով, բայց և
համ­բեր­ ա­տար հանդ­ ուր­ ժող­ ակ­ ան­ ութ­ յամբ են ըն­դուն­ ում
25 որոշ թեմ­ ա­ներ­ ի «գիտ­ ա­կան» ձևակ­ երպ­ ումն­ երն ու նրան­
ցում առ­կա «գիտ­ ա­կան նոր­ ույթն­ եր­ ը»: Եթե ընդ­հան­ ուր
20 ցու­ցա­կով ներկ­ ա­յաց­վեն վերջ­ ին տա­րին­ եր­ ին հաս­տատ­
ված թեմ­ ա­նե­րի «ձև­ ա­կերպ­ ումն­ եր­ ը», պարզ կդառն­ ա,
15 որ թեմ­ այի արդ­ իական­ ութ­ յան տակ ոմանք պատկ­ ե­րաց­
նում են ոչ թե «գիտ­ ու­թյան մեջ այնպ­ իս­ ի իրավ­ ի­ճակ­ ի
10 առ­կայ­ութ­ յուն­ ը, որն ավել­ի հաճ­ ախ ծա­գում է նոր փաս­
տեր բա­ցահ­ այտ­ ել­իս՝ ակնհ­ այտ­ ո­րեն չտեղ­ ա­վոր­վե­լով
5 նախ­կին գիտ­ ա­կան պատ­կե­րա­ցումն­ եր­ ի շր­ջան­ ակ­նե­
րում», ինչպ­ ես որ պա­հանջ­վում է բարձր­ ագ­ ույն որա­կա­
0 2007-2008 2008-2009 2009-2010 2010-2011 վորմ­ ան հանձն­ աժ­ ող­ ով­ ի կողմ­ ից, այլ հայտն­ ի փաս­տե­
2006-2007 րի կոտ­ ո­րա­կումն ու տեղ­ այ­նա­ցու­մը Հայ­աս­տա­նում:
Պա­տա­հակ­ ան չէ, որ որպ­ ես ատե­նախ­ ոս­ ակ­ ան աշ­խա­
Նկ. 1. Թեկն­ ա­ծոա­ կ­ ան գիտ­ ա­կան աստ­ իճ­ ա­նի հայց­ որդն­ ե­րի թի­ տան­քի հան­գու­ցային պահ` նախ­կին ԽՍՀՄ­-ու­մ կային
վը ըստ տա­րին­ եր­ ի գլխ­ ա­մաս­ ային, առաջ­ ա­տար գիտ­ ա­կան կենտր­ ոնն­ եր,

Ա­ռաջ­ ին դի­մում-հայտ­ ով մերժվ­ ած­նե­րի թիվ­ ը վեր­
ջին 5 տա­րի­նե­րին 21.5% է, կրկն­ ա­կի փորձ­ աքնն­ ութ­ յան

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 79

օրին­ ակ՝ Մոսկ­վայի ֆարմ­ ա­կոլ­ոգ­ իայի, նորմ­ ալ ֆիզ­ իոլո­ Ի դեպ, հայց­ որդն­ եր­ ի մեծ մաս­ ը վիճ­ ա­կագ­րա­կան
գիայի, մարդ­ ու անա­տոմ­ իայի և այլ գիտ­ ա­հետ­ ա­զոտ­ ա­ կրթ­ ութ­ յան ու գիտ­ ել­իքն­ ե­րի խոր­ ացմ­ ան կա­րիք ուն­ ի:
կան ինս­տիտ­ ուտն­ եր, որոնք ելն­ ել­ով գիտ­ ութ­ յան տվյալ
բնա­գավ­ ա­ռի զար­գաց­ման ուղղ­ ութ­ յունն­ եր­ ից՝ մշակ­ ում 3. Հ­ ե­տա­զոտ­ ու­թյան նյութ­ ի վեր­ աբ­ ե­րյալ վեր­ջին
և մյուս հան­րապ­ ե­տութ­ յունն­ եր­ ի գիտ­ ա­կան հիմն­ արկ­ տա­րին­ եր­ ին հայց­ որդն­ եր­ ի մի մաս­ ը ներկ­ այ­ացն­ ում է
նե­րին էին ներ­կա­յացն­ ում գիտ­ ա­կան արդ­ իակա­նութ­ յուն փորձ­ ա­րար­ ա­կան կենդ­ ա­նին­ եր­ ի գնմ­ ան տե­ղե­կանք այս
ուն­ եց­ ող թեմ­ ա­ներ, նոր­ ույթն­ եր­ ի բաժ­նում էլ անընդհ­ ատ կամ այն անհ­ ատ ձեռ­նե­րե­ցից, որի հավ­ աս­տիու­թյուն­ ը
չէին կրկն­ ում «...ա­ռա­ջին անգ­ ամ Հա­յաստ­ ա­նում, Երև­ ա­ կաս­կած­ ել­ի է: Այն հայց­ որդն­ ե­րը, որոնց հետ­ ա­զո­տութ­ յան
նում...ցույց է տրվ­ ել այս­ ինչ մեթ­ ո­դի կամ դեղ­ ա­նյութ­ ի այս կամ այն մասն­ ա­բաժ­ ի­նը կատ­ ար­վել է ար­տերկ­րում
արդ­ յուն­ ա­վետ­ ութ­ յուն­ ը»: Հարկ է, որ մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան և մեր հանձն­ աժ­ ո­ղով­ ի կողմ­ ից դժվ­ ար է ստուգ­ ել, պետք է
փոր­ձագ­ իտ­ ա­կան հանձն­ ա­ժող­ ովն­ եր­ ը և այն գիտ­ ա­կան ներկ­ այ­աց­նեն համ­ ա­պա­տաս­խան գիտ­ ա­կան կենտր­ ո­նի
ղեկ­ ա­վար­նե­րը, որոնք տա­րեկ­ ան մի քան­ ի հայց­ որդն­ եր­ ի կամ լաբ­ որ­ ա­տոր­ իայի ղե­կավ­ ա­րի ստոր­ ագ­րութ­ յամբ և
ղեկ­ ավ­ ա­րութ­ յուն են ստանձն­ ում, ավել­ի մեծ­ աց­նեն պա­ կնիք­ ով վավ­ եր­ աց­ված ակտ այն մաս­ ին, որ հետ­ ա­զո­տու­
հանջկ­ ոտ­ ու­թյուն­ ը թե­մայի ար­դիական­ ութ­ յան և գիտ­ ա­ թյուն­ ը նշվ­ ած ծա­վալ­ով և հայց­ որ­դի մասն­ ակ­ցութ­ յամբ
կան նո­րույթն­ ե­րի ձևակ­ երպ­ ումն­ եր­ ի նկատմ­ ամբ: կա­տար­վել է տվյալ կենտ­րոն­ ոմ կամ լաբ­ որ­ ա­տոր­ իայում:

2. ­Վի­ճակ­ ագր­ ակ­ ան մշակմ­ ան թեր­ ութ­ յունն­ երն ու 4. Գ­րակ­ ա­նութ­ յան սկզբն­ աղ­բյուրն­ ե­րի մշակ­ման,
կո­պիտ խեղ­ աթ­ յուր­ ումն­ եր­ ը հայց­ որդն­ եր­ ի ատե­նա­խո­ քար­տա­դա­րանն­ եր­ ի կազմմ­ ան փո­խար­ են երբ­ եմն հանձ­
սութ­ յունն­ ե­րում ամեն­ ից հաճ­ ախ հանդ­ իպ­ ող սխալն­ եր­ ից նա­ժող­ ով է ներկ­ ա­յաց­վում ատենախո­սութ­ յան գրա­
են, որոնք հան­գեց­նում են ոչ հավ­ աստ­ ի եզր­ ա­հանգ­ ում­ կա­նութ­ յան ցանկ­ ը, որն անընդ­ ուն­ ել­ի է: Նշան­ ա­կում է`
ներ­ ի: Հայտ­նի է, որ վիճ­ ակ­ ագր­ ութ­ յուն­ ը մաթ­ ե­մատ­ ի­կա­ հայց­ որ­դը չի հասկ­ ա­ցել գրակ­ ան հղումն­ եր­ ի կամ մեջբ­ ե­
կան վերլ­ուծ­ ու­թյուն է, որը թույլ է տա­լիս «ան­ որ­ ոշ իրա­ րումն­ եր­ ի մեթ­ ո­դա­բա­նութ­ յուն­ ը և նպատ­ ա­կը: Եղել են
վի­ճակն­ ե­րում ընդ­ ուն­ ել ճիշտ որոշ­ ումն­ եր»: Սակ­ այն քիչ դեպ­քեր, երբ գրակ­ ան­ ութ­ յան ցան­կում նշվ­ ած է 197 հե­
չեն այն մերժվ­ ած ատե­նախ­ ո­սութ­ յունն­ եր­ ը, որոնց­ ում՝­ ղի­նակ, սակ­ այն ատեն­ ա­խոս­ ութ­ յան մեջ հաշվվ­ ել է 105
ա) բավ­ ար­ ար է ընտ­րանք­ ի ծա­վալ­ը՝ հա­վաստ­ իութ­ յուն­ ը հեղ­ ին­ ակ: Սա վկա­յում է հայց­ որ­դի, մեղմ ասած, ան­բա­
րեխղճ­ ութ­ յան, ինչ­ու չէ` այլ հեղ­ ին­ ակ­նե­րի գրակ­ ան­ ու­
որոշ­ ե­լու համ­ ար, թյան ցան­կի արտ­ ագր­ման մաս­ ին: Երբ­ եմն էլ հղումն­ եր
բ) բաց­ ա­կայ­ում են հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան մեջ հիվ­ անդ­ներ­ ի արվ­ ում են ան­ցյալ դա­րի առաջ­ ին կես­ եր­ ին հրատ­ ա­րակ­
ված գիտ­ ա­կան աշ­խատ­ անքն­ ե­րից, որոնք ար­դեն կորց­
ընդգ­ րկմ­ ան կամ բաց­ առ­ման, ստուգ­ իչ խմբ­ ի ընտ­ րել են իրենց արդ­ իակա­նութ­ յուն­ ը:
րան­քի, պատ­ ա­հակ­ ան բաշխմ­ ան մեթ­ ոդ­ ի հիմն­ ավ­ ո­
րումն­ ե­րը, 5. Կլ­ին­ իկ­ ա­փորձ­ ա­րա­րա­կան բնույթ­ ի ատեն­ ա­խո­
գ) վիճ­ ա­կագր­ ա­կան ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի փոխ­ ար­ են ներկ­ ա­ սութ­ յունն­ ե­րում եղել են դեպք­ եր, երբ փորձ­ աքն­նութ­ յան
յացվ­ ած է միայն տոկ­ ոս­ ային հար­ աբ­ եր­ ութ­ յունն­ եր­ ի են ներկ­ այ­աց­վել նույն ամ­բիոնի նախ­ որդ հայ­ցոր­դի կող­
հա­մեմ­ ա­տա­կան համ­ ադրմ­ ան եղան­ ակ­ ը, մից ներկ­ ա­յացվ­ ած մորֆ­ ոլ­ոգ­ իական պատ­րաս­տուկ­
դ) եզր­ ակ­ աց­ ու­թյունն­ եր­ ը չուն­ են վիճ­ ակ­ ագր­ որ­ են հա­ ներն ու հյուսվ­ ած­ ա­բան­ ակ­ ան հետ­ ա­զոտմ­ ան նյութ­ ե­րը:
վաս­տի հիմ­նա­վոր­ ումն­ եր,­ Հասկ­ ան­ ալ­ի է, որ դրանք չեն ընդ­ ունվ­ ել մեր հանձն­ ա­
ե) ստյուդ­ ենտ­ ի մեթ­ ոդ­ ը կիր­ առվ­ ել է առանց ցուցմ­ ան և ժո­ղո­վի կող­մից, ավե­լին, «բռ­նագ­րավ­վել» են` դրանց
հիմն­ ա­վորմ­ ան, մասն­ ավ­ որ­ ա­պես հա­մեմ­ ատվ­ ող խմ­ հետ­ ա­գա ան­հարկ­ ի գործ­ ակ­ցութ­ յուն­ ը կաս­ եց­նել­ու
բե­րում ցուց­ ա­նիշ­ ի բնակ­ ան­ ոն բաշխ­ ու­մը և հիմն­ ա­ նպա­տա­կով: Եղել են դեպք­ եր, երբ հայց­ որդ­ ը հյուսվ­ ա­
կան տա­րամ­ իտ­ ումն­ ե­րի հա­վաս­ ար­ ութ­ յուն­ ը չի պահ­ ծա­բա­նակ­ ան պատ­րաս­տուկ­ ում լուս­ ային մանր­ ա­դիտ­ ա­
պանվ­ ել: կի տակ չի կա­րո­ղա­ցել գտ­նել լուս­ անկ­ ար­ված բջջ­ ային
Հ­ անդ­ ի­պել են այնպ­ ի­սի ար­տա­ռոց դեպք­ եր, երբ պո­պու­լյա­ցիան կամ իմուն­ ոնշ­ ի­չով նշվ­ ած բջիջ­ ը: Մեր
ատե­նա­խո­սութ­ յան մեջ նշ­վել է. «x բաժ­ անմ­ ուն­քի մահ­ կարծ­ իք­ ով հայց­ որդն ան­կախ իր մասն­ ագ­ իտ­ ու­թյան
ճակ­ ալ օրե­րի թի­վը ... կազ­մել է 85, իսկ y հիվ­ ան­դան­ ո­ բնույթ­ ից, անկ­ ախ այն բա­նից, թե այս կամ այն ֆրագ­
ցի­նը՝ 67»: Որ­պես մի­ջին թվաբ­ ա­նակ­ ան ներկ­ ա­յացվ­ ել է մենտ­ ը ում կողմ­ ից է արվ­ ել, պար­տա­վոր է տեղ­ յակ լին­ ել
M=120±11, մի այլ օրին­ ա­կում՝ M=1.7±7.2: Հա­մե­մատ­ ել­ով 2 իր ատեն­ ա­խո­սութ­ յան մեջ նշվ­ ած հյուսվ­ ած­ ա­բան­ ա­կան,
խմ­բե­րի ցուց­ ա­նիշ­ներ­ ը՝ 6.7±0.7 և 5.9±0.3, ներկ­ ա­յացվ­ ում կենս­ ա­քիմ­ իական, իմուն­ աբ­ ան­ ա­կան և տա­րաբն­ ույթ այլ
է P<0.01: Կա­րել­ի է կարծ­ ել, որ սրանք իրապ­ ես վրիպ­ ակ­ հետ­ ա­զո­տու­թյունն­ եր­ ի արդ­ յունքն­ ե­րին:­
ներ են, բայց հայ­ցորդն­ ե­րը պնդ­ ում էին, որ դրանք ճիշտ
են, քա­նի որ կատ­ արվ­ ել են մասն­ ագ­ ետ­նե­րի կող­մից:­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

80 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

6. Ատ­ են­ ա­խո­սութ­ յունն­ եր­ ի ձևա­վորմ­ ան կար­գը համ­ ա­ռոտ վերլ­ուծ­ ու­թյուն­ ը հա­մո­զում է, որ դեռևս կան
սահմ­ ան­ված է ԲՈՀ-­ի տեղ­ եկ­ ագր­ եր­ ում և պար­տա­դիր է որոշ­ ա­կի թեր­ ութ­ յունն­ եր գիտ­ ա­կան հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յուն­
հայց­ որդ­ ի հա­մար: Սակ­ այն ատե­նախ­ ոս­ ութ­ յան ծա­վալն ներ­ ի ծրագր­ ա­վորմ­ ան, կազմ­ ա­կերպմ­ ան և գիտ­ ա­կան
ապա­հով­ ել­ու մի­տում­ ով հաճ­ ախ այն չի պահպ­ անվ­ ում: վերլ­ուծ­ ու­թյան բնագ­ ա­վա­ռում: «Բժ­ իշկն­ եր­ ը սո­վո­րում
Հանդ­ իպ­ ում են կիս­ ա­դա­տարկ էջեր, աղյուս­ ակ­ներ­ ի, են նաև բժշ­կակ­ ան սխալն­ ե­րի վրա» հայտն­ ի դրույթ­ ը
սխե­մա­նե­րի (գծ­ ա­պատ­կերն­ եր­ ի) և գրաֆ­ իկն­ եր­ ի անհ­ ար­ ձևա­փոխ­ ել­ով՝ կա­րե­լի է ասել, որ գիտ­ ու­թյան տա­ճար
կի կրկ­նութ­ յուն­ներ, համ­ ա­ցան­ցից վերցվ­ ած նկարն­ եր և մուտք գործ­ ող հետ­ ա­զոտ­ ող­ներն էլ «կար­ ող են սով­ ո­րել
սխե­մա­ներ, հյուսվ­ ած­ ա­բա­նա­կան մանր­ ա­դիտ­ ա­կային այլ հետ­ ա­զոտ­ ող­ներ­ ի սխալ­ներ­ ի վրա»: Սա նշան­ ա­կում է,
խո­շոր պլան­ ով ար­ված մեծ թվով նկար­ներ՝ առանց որ հայց­ որդն­ եր­ ը պետք է առաջ­նորդվ­ են ատե­նա­խո­սու­
համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան բաց­ ատ­րութ­ յունն­ եր­ ի և մեկն­ աբ­ ա­ թյունն­ եր­ ի միջ­ ոց­ ով գիտ­ ա­կան ար­ժեքն­ եր­ ի ստեղծ­ման,
նումն­ եր­ ի: Հա­ճախ գրակ­ ան­ ութ­ յան տես­ ութ­ յան ծա­վալ­ը իրակ­ ան երև­ ույթ­ներ­ ի ու փաստ­ ե­րի նկար­ ագ­րութ­ յան,
1,5-2 ան­գամ գեր­ ա­զանց­ ում է «Սեփ­ ա­կան հետ­ ա­զոտ­ ու­ բաց­ ատ­րութ­ յան, կանխ­ ատ­ եսմ­ ան ու ընդհ­ անր­ աց­ման
թյունն­ ե­րի ար­դյունքն­ եր­ ը» գլխ­ ի ծա­վալ­ը: սկզբ­ ունքն­ եր­ ով, դրան­ ով իսկ բժշկ­ ա­գիտ­ ութ­ յան զար­
գաց­ման­ ը նպաստ­ ե­լու միտ­ ում­ ով: «Սով­ որ­ ի՛ր, որ սո­վո­
­Հետ­ևութ­ յունն­ եր րեց­նես» դրույ­թը վեր­ ա­բեր­ ում է և՛ գի­տա­կան ղե­կա­
Ա­ռաջ­նային նյութ­ ի, մեթ­ ոդն­ ե­րի և փաս­տաթղ­թե­րի վար­ներ­ ին, և՛ հայց­ որդն­ ե­րին, որոնք հա­մալր­ ում են մեր
պրոֆ­ ես­ որ­ ադ­ աս­ ախ­ ո­սակ­ ան ան­ձնա­կազ­մը:
ստուգմ­ ան հանձն­ աժ­ ող­ ով­ ի հնգ­ ամ­ յա աշխ­ ա­տանք­ ի այս

РЕЗЮМЕ

РЕЗУЛЬТАТЫ РАССМОТРЕНИЯ ДИССЕРТАЦИЙ, ПРЕДСТАВЛЕННЫХ К ПУБЛИЧНОЙ ЗАЩИТЕ,
ПО ДАННЫМ ПРОВЕРКИ ПЕРВИЧНОГО МАТЕРИАЛА И МЕТОДОВ ЭКСПЕРТНОЙ КОМИССИЕЙ

Енгибарян А.А., Кочарян С.П., Галстян С.Г.
ЕГМУ, Комиссия по проверке документов, первичного материала и методов

Ключевые слова: диссертация, соискатель, статистика, до­ ждению в том, что всё еще существуют некоторые пробелы в
стоверность сфере планирования научных исследований, их организации
и научного анализа.
В данной публикации предпринята попытка проанализи-
ровать количественные и качественные результаты, подвер- Это означает, что соискатели должны быть нацелены с по-
женных экспертизе диссертаций за период с октября 2006 мощью диссертаций на создание научных ценностей, должны
года по октябрь 2011 года, в рамках компетенции указанной руководствоваться описанием реальных явлений и фактов,
Комиссии ЕГМУ и привлечь внимание научных руководителей объяснением, прогнозированием и обобщением, тем самым
или консультантов к тем недостаткам, которые были обнару- способствуя развитию медицинской науки. Тезис «Учись,
жены в ходе экспертизы. чтобы учить» относится и к научным руководителям, и к со-
искателям, которые пополняют наш профессорско-препода-
Этот краткий анализ пятилетней работы по проверке пер- вательский состав.
вичного материала, методов и документов приводит к убе-

S U MM A R Y

THE RESULTS OF THE EXPERT COMMITTEE REVIEW OF DISSERTATIONS SUBMITTED TO THE
PUBLIC DEFENSE, ACCORDING TO THE INSPECTION OF THE PRIMARY MATERIAL AND METHODS

Yengibaryan A.A., Kocharyan S.P., Galstyan S.G.
YSMU, Commission on Examination of Documents, Primary Materials and Methods

Keywords: thesis, applicant, statistics, reliability results in the conviction that there are still some gaps in the re-
This publication aims at analyzing the quantitative and qualita- search planning, its organizing and scientific analysis.

tive results of theses subjected to the examination at the period This means that applicants’ target should be the creation of
from October 2006 to October 2011, within the competence of scientific values ​t​hrough theses. They should be guided by the
this Commission of YSMU, and attracting the attention of the su- description of real events and facts, explanation, prediction, and
pervisors or consultants to the deficiencies that were discovered generalization, thus contributing to the development of medical
during the examination. science. The thesis of “Learn yourself to teach” applies to super-
visors as well as to applicants who replenish our professorial and
This brief analysis of a five-year work verifying the primary teaching staff.
documents, materials and methods by the expert commission,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 81

ՀՏԴ: 61 (071.1):378

ԲԺՇ­ԿԱ­ԿԱՆ ԿՐԹ­ ՈՒԹՅԱՆ ՈՐԱ­ԿԻ ԱՊԱ­ՀՈՎ­ՄԱՆ ՀԻՄ­ՆԱ­ՀԱՐ­ՑԵ­ՐԸ
ԵՎ­ՐՈ­ՊԱՅՈՒՄ եվ ՀԱՅԱՍ­ՏԱ­ՆՈՒՄ՝ ԲՈ­ԼՈ­ՆԻԱ­ ՅԻ ԳՈՐԾ­ ԸՆ­ԹԱ­ՑԻ
ՀԱ­ՄԱ­ՏԵՔՍ­ՏՈՒՄ

Դումանյան Դ.Հ.1, Ավետիսյան Ս.Ա.2, Ավետիսյան Լ.Ռ.3, Մարկոսյան Ա.Մ.4
1 ԵՊԲՀ ռեկտոր
2 ԵՊԲՀ ուսումնական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր
3 ԵՊԲՀ ուսումնական որակի գնահատման և ապահովման կենտրոնի ղեկավար
4 ԵՊԲՀ առողջապահության կազմակերպման և բժշկական իրավունքի ամբիոնի ասիստենտ

­Բան­ ալ­ի բառ­ եր` բժշ­կակ­ ան կրթ­ ութ­ յուն, որակ, Բոլ­ոն­ ի­ նակ այն պատկ­ ա­նում է այն սա­կա­վաթ­ իվ` 7 երկրն­ եր­ ի
այի գործ­ ըն­թաց թվին, որտ­ եղ երկ­ աստ­ ի­ճան հա­մա­կարգ­ ը ներդրվ­ ել է
նաև բարձր­ ագ­ ույն բժշ­կա­կան կր­թութ­ յան ոլորտ­ ում:
­Բոլ­ոն­ իա­ յի գոր­ծընթ­ ա­ցը և բժշ­կա­կան կր­թու­թյուն­ ը Սա նշա­նա­կում է, որ Հա­յաստ­ ա­նի Հանր­ ա­պե­տութ­ յան
Հ­ այտ­նի է, որ բնակչ­ութ­ յա­նը մատ­ ուցվ­ ող առող­ջա­ բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան ամբ­ ողջ համ­ ա­կարգ­ ը պետք
է ենթ­ արկվ­ եր այնպ­ ի­սի փոփ­ ո­խութ­ յունն­ ե­րի, որոնք
պա­հակ­ ան ծառ­ այ­ութ­ յունն­ եր­ ի որակ­ ը, արդ­ յուն­ ա­վե­տու­ կապահով­ եի­ ն նրա` եվ­րո­պա­կան կրթ­ ութ­ յան պահ­ անջ­
թյուն­ ը և մատ­չել­իո­ ւթ­ յուն­ ը պայ­ման­ ա­վորվ­ ած է ինչպ­ ես նե­րին համ­ ա­հունչ լին­ ե­լը: Այդ պատճ­ ա­ռով բա­րե­փո­
բուժ­ աշխ­ ա­տող­նե­րի քա­նակ­ ով, մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան պատ­ խումն­ երն ան­հրաժ­ եշտ էին բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան բոլ­որ`
րաստվ­ ած­ ու­թյան մակ­ արդ­ ա­կով, այնպ­ ես էլ բժիշկն­ ե­րով ուս­ ան­ ողն­ ե­րի ընտր­ ութ­ յան, ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ըն­թա­ցի
հագ­ եց­ված­ ութ­ յամբ: Ներկ­ ա­յումս, չնայ­ած Հայ­աս­տա­նի կազմ­ ա­կերպմ­ ան, ուս­ ումն­ ա­կան պլա­նի ձևավ­ որ­ման,
Հանր­ ապ­ ե­տութ­ յուն­ ում բժիշկն­ եր­ ի քա­նակն ավե­լի քան դա­սընթ­ ացն­ ե­րի ձևի և դա­սա­վանդ­ման մեթ­ ոդն­ ե­րի, տե­
բա­վար­ ար է, այն­ ո­ւա­մեն­ այն­ իվ մայր­ աք­ ա­ղա­քից և մեծ սակ­ ան գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի և գործն­ ակ­ ան հմտ­ ութ­ յունն­ ե­րի
քաղ­ աք­նե­րից դուրս բժիշկն­ եր­ ի պակ­ աս է արձ­ ան­ ագր­ դաս­ ավ­ անդմ­ ան և գնահ­ ատ­ման, աշխ­ ա­տան­քային շու­
վում [54]: Դրա հետ մեկտ­ եղ, առաջ­ ադրվ­ ող առկ­ ա պա­ կայի եւ գիտ­ ե­լիքն­ ե­րի պարբ­ ե­րա­կան ատեստ­ ա­վոր­ման
հանջ­ներ­ ին հա­մա­հունչ, բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան բո­լոր ոլորտն­ եր­ ում: Այս բար­ ե­փո­խումն­ ե­րը պետք է նե­րառ­ ե­
փու­լեր­ ում ար­ձան­ ագրվ­ ում է բուժ­ անձ­նակ­ ազմ­ ի պատ­ ին նաև մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան չափ­ ո­րո­շիչն­ եր­ ի, ուս­ ումն­ ա­
րաստվ­ ած­ ու­թյան մա­կարդ­ ա­կի փոփ­ ոխմ­ ան անհ­ րաժ­ եշ­ կան պլան­ներ­ ի և ծրագր­ ե­րի վեր­ ա­նա­յում, գիտ­ ե­լիքն­ ե­րի
տութ­ յուն: գնա­հատ­ման նոր համ­ ա­կարգ­ ի մշակ­ ում և կրեդ­ իտ­ ային
հա­մակ­ արգ­ ի ներդր­ ում:
1999թ. Իտա­լի­այի Բոլ­ոն­ իա­ քաղ­ ա­քում ստոր­ ագր­
վեց Բո­լոն­ ի­այի հռչ­ա­կագ­ իր­ ը, որի նպատ­ ակն է ստեղ­ 2005-­ին Հա­յաս­տա­նի Հան­րապ­ ե­տու­թյուն­ ում ըն­
ծել Եվր­ ո­պա­կան բարձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան տա­րածք դունվ­ եց Բարձր­ ագ­ ույն և հետբ­ ուհ­ ակ­ ան մաս­նագ­ ի­
(Ե­ԲԿՏ) (European Higher Education Area): Հռչ­ակ­ ագ­րից տա­կան կրթ­ ութ­ յան մա­սին օրենք­ ը, հա­մա­ձայն որի`
բխող գործ­ ըն­թաց­ ի գործ­ ող­ ու­թյունն­ եր­ ի ուղղ­ ութ­ յունն­ ե­ բարձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան բնագ­ ա­վա­ռում պե­տա­կան
րը հետ­ևյալն են` քաղ­ ա­քակ­ ա­նութ­ յան սկզբ­ ունքն­ ե­րից մե­կը եվր­ ո­պա­
կան և օտա­րերկր­ յա այլ պե­տութ­ յունն­ եր­ ում Հա­յաս­տա­
•• դյուր­ ընթ­ եռն­ ել­ի և համ­ ադ­րել­ի աստ­ իճ­ անն­ եր­ ի նի Հանր­ ա­պետ­ ու­թյան բարձր­ ա­գույն և հետբ­ ուհ­ ակ­ ան
համ­ ա­կար­գի ներդր­ ում,­ կրթ­ ութ­ յան որա­կա­վորմ­ ան աս­տիճ­ ան­նե­րի համ­ ե­մա­
տե­լիո­ ւթ­ յուն­ ը, դիպլ­ոմն­ ե­րի և դրանց ներդ­ իրն­ ե­րի ճա­
•• եր­ եք աստ­ իճ­ ան­ներ­ ի (բա­կալ­ավ­րիա­ տ, մա­գիստ­ նա­չել­իո­ ւթ­ յունն ապա­հով­ ելն էր: Պետ­ ա­կան քա­ղա­քակ­ ա­
րատ­ ուր­ ա, դոկտ­ ո­րանտ­ ու­րա) վրա հիմնվ­ ած նութ­ յան խնդ­ իրն­ ե­րից էին նաև ան­ցում­ ը բարձր­ ա­գույն
համ­ ա­կար­գի ներդր­ ում, կրթ­ ութ­ յան որակ­ ա­վորմ­ ան երկ­ աստ­ ի­ճան համ­ ակ­ ար­գի,
գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի ստուգմ­ ան և որակ­ ի գնահ­ ատմ­ ան, ու­
•• կր­ եդ­ իտ­ներ­ ի համ­ ա­կարգ­ ի հիմն­ ում՝ կրեդ­ իտ­նե­ սուցմ­ ան կազ­մա­կերպմ­ ան նոր ձևե­րի, ներ­ ա­ռյալ՝ կրեդ­ ի­
րի փոխ­ անց­ման և կուտ­ ակմ­ ան Եվր­ ոպ­ ա­կան տային համ­ ա­կարգ­ ի ներդր­ ում­ ը:
համ­ ակ­ ար­գի տեսք­ ով (European Credit Transfer
System - ECTS),­ Ըստ այդ օրենք­ ի` Հայ­աստ­ ա­նի Հան­րապ­ ետ­ ութ­ յու­
նում սահմ­ անվ­ ում է բարձ­րագ­ ույն մասն­ ա­գիտ­ ա­կան
•• ուս­ ան­ ող­նե­րի, գիտ­ ա­ման­կա­վարժ­ ա­կան և վար­ կրթ­ ութ­ յան երկ­ աստ­ իճ­ ան որա­կա­վոր­ման համ­ ա­կարգ՝
չա­կան կազ­մի շարժ­ ուն­ ութ­ յան աջակ­ցում,­ բա­կալ­ավ­րի և մա­գիստր­ ոս­ ի որակ­ ա­վո­րումն­ ե­րով: Բժշ­

•• ո­րակ­ ի ապա­հովմ­ ան ոլորտ­ ում եվր­ ոպ­ ա­կան հա­
մա­գործ­ ակց­ ու­թյան աջակ­ցում:

2004թ. Հա­յաստ­ ա­նը լրացր­ եց Բոլ­ոն­ իա­ յի հռ­չակ­ ա­
գիր­ ը ստոր­ ագր­ ած երկրն­ եր­ ի շարք­ ը: Միևն­ ույն ժա­մա­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

82 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Կրթական մաս` կրթության նախարարություն

ԲԱ ՄԱ 3-5 տարի PhD
ԲԱ
Լրացուցիչ ՄԱ լրացում
դասըն-
թացներ

Ռեզիդենտուրա Մաս- ՇԲԿ / հարատև ու- ԲԱ – բակալավրիատ
/120/ նագիտացում սումնառություն (վե-
րալիցենզավորում) ՄԱ – մագիստրատուրա
Կլինիկական
PhD – ասպիրտանտուրա
Բժշկական
ԿՓԵՀ – կրեդիտների
Նախա- փոխանցման եվրոպական
բժշակական համակարգ
Հիմնարար բժշ-
կական գիտու- ՇԲԿ – շարունակական
բժշկական կրթություն
թյուներ

ԿՓԵՀ 60 120-180 0- 4-7 տարի /240-420/ ՇԲԿ կրեդիտներ
120 60

Բժիշկ՝ Մասնագետ՝
գործունեություն ինքնուրույն
գործունեություն
հսկողությամբ

Մասնագիտական մաս ` առողջապահության նախարարություն
(իրավական և կլինիկական տեսակետներ)

Ն­կ. 1. Բարձր­ ա­գույն բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան եր­կաստ­ իճ­ ան համ­ ակ­ ար­գի մոդ­ ել

կակ­ ան մասն­ ագ­ իտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի կրթ­ ա­կան ծրագ­րեր­ ի և Իսպ­ ա­նիա­ յում դեռևս քնն­ արկվ­ ում է,
ուսմ­ ան տևող­ ու­թյուն­ ը բակ­ ալ­ավր­ ի որակ­ ավ­ որ­ման աս­ •• Մ­ եծ Բրի­տա­նի­ան, Հուն­ աստ­ ա­նը, Հունգ­ ա­րի­ան,
տի­ճան ստա­նալ­ու հա­մար՝ առն­վազն 5 տա­րի, մագ­ իստ­
րո­սի որա­կավ­ որմ­ ան աս­տիճ­ ան ստան­ ա­լու համ­ ար՝ Իտա­լիա­ ն, Պորտ­ ու­գա­լիա­ ն, Շվեդ­ իա­ ն, Լատվ­ ի­
առնվ­ ազն 1 և մինչև 4 տար­ ի [55]: ան, Չեխ­ իա­ ն, Էստ­ ո­նի­ան և Նորվ­ ե­գիա­ ն դեռ չեն
ըն­դուն­ ել երեք տա­րի տևո­ղութ­ յամբ կրթ­ ութ­ յան
Պետք է նշել, որ ի սկզբ­ ան­ ե բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը առա­ջին աստ­ ի­ճա­նը,
և Բո­լոն­ իա­ յի գործ­ ընթ­ աց­ ը դժվ­ ա­րութ­ յամբ էին հա­մադր­ •• ­Բելգ­ իա­ ն և Նիդ­ երլ­անդն­ եր­ ը սկզբ­ ունք­ որ­ են հա­
վում, որը պայմ­ ա­նա­վորվ­ ած էր բժշկ­ ակ­ ան կր­թութ­ յան մա­ձայն­վել են, սակ­ այն դեռ չեն ընդ­ ուն­ ել կրթ­ ու­
առանձն­ ա­հատկ­ ութ­ յունն­ եր­ ով: թյան երեք տար­ ի տևո­ղու­թյամբ բա­կա­լավր­ ի
ծրա­գիր­ ը,
Եվ­րո­պա­կան բժշկ­ ակ­ ան ասոց­ իա­ ցի­այի (European •• Ֆ­ ին­լան­դիա­ ն որոշ­ ել է չիր­ ա­գործ­ ել բա­կալ­ավ­
Medical Association) նախ­ աձ­ եռ­նութ­ յամբ 2005-2006թթ. րի/մ­ ագ­ իստր­ ո­սի ծրագ­րեր­ ը, սա­կայն պլա­նա­վո­
իրա­կա­նացվ­ ած «Բոլ­ոն­ իա­ յի գործ­ ընթ­ ա­ցի իրագ­ ործ­ ում­ ը րում է վեր­ ա­նայել այս որոշ­ ում­ ը,­
բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան մեջ» նա­խագ­ծի շրջ­ ան­ ակն­ եր­ ում •• ո­րոշ երկրն­ եր միա­ ն­շա­նակ հրաժ­ ար­վել են Բո­
եվ­րո­պա­կան մի շարք երկրն­ եր­ ում հետ­ ա­զոտվ­ ել է Բո­ լոն­ իա­ յի մոդ­ ել­ից (Հուն­գա­րիա­ , Իտա­լիա­ և այլն),
լոն­ ի­այի գործ­ ընթ­ աց­ ի ներդր­ ում­ ը բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան •• մ­ ի շարք երկրն­ եր որոշ­ ել են ներդն­ ել Բոլ­ոն­ ի­այի
ոլորտ­ ում [8]: Հետ­ ա­զոտվ­ ել և գնահ­ ատ­վել է նաև բակ­ ա­ մոդ­ ել­ը (Բելգ­ իա­ , Նիդ­ երլ­անդն­ եր), սա­կայն մա­
լավր­ ի­ատի, մագ­ իստր­ ատ­ ու­րայի ու դոկտ­ որ­ ան­տու­րայի գիստր­ ա­տուր­ այի ծրագր­ ի տևո­ղու­թյուն­ ը սահ­
ներդր­ ումն այս երկրն­ եր­ ում: Համ­ աձ­ այն բժշկ­ ակ­ ան ու­ մա­նել են 3-4 տար­ ի (180-240 կրեդ­ իտ),
սումն­ ակ­ ան ծրագր­ ում երկ­ աս­տիճ­ ան համ­ ակ­ ար­գի իրա­ •• կ­ ա­ռուց­ված­քի վեր­ աբ­ ե­րյալ երկրն­ ե­րի մե­ծա­
գործմ­ ան վեր­ ա­բե­րյալ հարց­ ումն­ եր­ ի տվյալն­ եր­ ի` Բոլ­ոն­ ի­ մասն­ ութ­ յուն­ ը կարծ­ ես գեր­ ա­դա­սում է 5-6 տա­
այի ծրագ­րի ներդր­ ում­ ը` րի տևո­ղու­թյամբ ինտ­ եգ­րաց­ված ծրագ­րե­րի

•• Ավստ­րի­այում, Գերմ­ ա­նիա­ յում, Ֆինլ­ան­դիա­ յում

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 83

իրա­կան­ աց­ ու­մը, որից հետ­ ո շնորհվ­ ում է «Բժշ­ ման­ ում սահմ­ ա­նա­փա­կում էր ուս­ ուց­ ու­մը շար­ ուն­ ա­կել­ու
կութ­ յան մա­գիստ­րոս» կամ «Գիտ­ ու­թյունն­ եր­ ի հնա­րավ­ ո­րութ­ յուն­ ը: Չնայ­ած ծրագ­րեր­ ի միատես­ ա­կու­
մագ­ իստ­րոս» կոչ­ում­ ը («Master of medical stud- թյան­ ը` շարժ­ ուն­ ութ­ յուն­ ը դժվ­ ա­րա­նում էր նաև դա­սա­
ies» կամ «Master of Sciences»): ցու­ցակ­ներ­ ի և տար­բեր մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ի միջև եղած մեծ
­Բոլ­ոն­ ի­այի հռչ­ակ­ ա­գիր­ ը ստոր­ ագր­ ած երկրն­ եր­ ի տար­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի պատ­ճա­ռով (այ­սինքն` տար­բե­րու­
ըն­դուն­ ած տարբ­ եր որոշ­ ումն­ եր­ ի պատ­ճառ­ներ­ ը բազ­ թյունն­ երն առկ­ ա էին ոչ թե ծրագր­ ե­րում, այլ կրթ­ ակ­ ան
մազ­ ան են, որոնց­ ից հիմն­ ակ­ ան­ ը բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան հա­մակ­ արգ­ ում): Հոդվ­ ա­ծում հեղ­ ի­նակն­ եր­ ը նշում են
որակ­ ի ապա­հո­վում­ ը և աշ­խատ­ անք­ ային շուկ­ ա­յում բա­ նաև ու­սուց­ ու­մը բակ­ ա­լավ­րիատի և մագ­ իստ­րատ­ ու­
կալ­ավր­ ի կոչմ­ ա­նը համ­ ա­պա­տաս­խան աշ­խատ­ ա­տեղ­ ե­ րայի տրոհ­ ել­ու շուրջ առ­կա տա­րա­ձայ­նութ­ յունն­ ե­րի մա­
րի բաց­ ա­կա­յութ­ յունն է: սին: Ըստ նրանց` այս խնդր­ ին լուծ­ ում չի տր­վի, քա­նի
Հ­ ետ­ ա­զո­տութ­ յան մեջ նշվ­ ում է, որ քն­նար­կումն­ եր­ ի դեռ չկա պրակտ­ իկ­ այի համ­ ար համ­ արժ­ եք ծրա­գիր, և
ըն­թաց­քում առաջ­ ակվ­ ել են երկ­ աստ­ ի­ճան համ­ ակ­ ար­գի քա­նի դեռ բակ­ ալ­ավ­րի համ­ ար չկա իրակ­ ան աշ­խատ­ ա­
մի շարք մո­դելն­ եր, որոնք կրթ­ ութ­ յան գործ­ ընթ­ ա­ցում շուկ­ ա (սոց­ իոլոգ­ իայի բնա­գա­վառ, առող­ջա­պա­հութ­ յան
ներգր­ ավ­ ում են կր­թութ­ յան և առող­ջապ­ ա­հութ­ յան նա­ համ­ ա­կարգ, բնակ­ ան գիտ­ ու­թյունն­ եր­ ի հետ­ ա­զո­տա­
խա­րար­ ութ­ յունն­ ե­րը: Օրին­ ակ` Գերմ­ ա­նիա­ յում մշակ­վել կան կենտր­ ոնն­ եր և այլն): Հեղ­ ին­ ակն­ եր­ ը նշում են, որ
և առա­ջարկվ­ ել է ստորև բերվ­ ած մոդ­ ել­ը, որը ենթ­ ա­կա է մագ­ իստ­րա­տու­րան նույնպ­ ես ան­հասկ­ ա­նա­լի է բժիշ­կի
հե­տա­գա քն­նար­կումն­ եր­ ի (նկ. 1). կոչմ­ ան առ­կայ­ութ­ յան դեպք­ ում: Նրանք կարև­ որ­ ում են
Հ­ ե­տա­զոտ­ ող­ներն եզր­ ակ­ աց­րել են, որ բակ­ ալ­ավր/­ առաջարկվող համակարգում ուս­ ուցմ­ ան ըն­թաց­քում
մա­գիստր­ ոս­ ի ծրագր­ եր­ ի իրակ­ ան­ աց­ ում­ ը բժշկ­ ակ­ ան կր­ ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի մասն­ ակց­ ու­թյուն­ ը համ­ ալ­սա­րա­նի գիտ­ ա­
թութ­ յան ոլորտ­ ում, ինչպ­ ես նա­խա­տեսվ­ ած է Բոլ­ոն­ իայի հե­տա­զո­տա­կան աշ­խա­տանքն­ ե­րին (որ­ ը կօգն­ ի նրանց
գործ­ ըն­թաց­ ում (180 կրեդ­ իտ` 3 տա­րի բա­կա­լավ­րի կոչ­ գիտ­ ա­կան աշխ­ ա­տանքն­ եր գրել­ու հմտ­ ութ­ յունն­ ե­րի
ման հա­մար, 120 կրեդ­ իտ` 2 տար­ ի հաջ­ որդ­ ող մագ­ իստ­ ձեռքբ­ երմ­ ան­ ը): Հե­ղին­ ակ­ներ­ ը նշում են նաև, որ ֆին­ ան­
րո­սի կոչմ­ ան հա­մար), պետք է ավել­ի խոր և ճկուն­ որ­ են սակ­ ան ռես­ ուրսն­ եր­ ի պա­կա­սը նույնպ­ ես խոչ­ընդ­ ոտ­ ում
քն­նարկվ­ ի և ներ­կա­յումս դժվ­ ար իրագ­ ործ­ ել­ի է: Հետ­ ա­ է ըն­թաց­ իկ ռեֆ­ որմն­ եր­ ի անհ­ րաժ­ եշտ արդ­ յունքն­ ե­րի
զոտ­ ութ­ յան մեջ նշ­վում է նաև, որ Բոլ­ոն­ իայի գործ­ ըն­ ձեռքբ­ երմ­ ա­նը:
թաց­ ի ազ­դեց­ ու­թյուն­ ը շարժ­ ու­նութ­ յան վրա հնար­ ա­վոր
է այն դրա­կան արդ­ յունք­ ը չուն­ ե­նա բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ու­ Մ. Պալց­ևը և այլոք [45] «Ռու­սաստ­ ա­նի բարձ­րա­
թյան ոլորտ­ ում, ինչ բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան այլ ոլորտ­ գույն բժշ­կակ­ ան դպր­ ոցն ու Բո­լոն­ իայի գործ­ ընթ­ ա­ցը»
նե­րում: Հետև­ աբ­ ար բժշկ­ ա­կան կրթ­ ա­կան հիմն­ ակ­ ան աշխ­ ա­տութ­ յան մեջ դիտ­ ար­կում են Բոլ­ոն­ իայի գոր­
ծրագր­ ի (medical core curriculum) միջ­ ո­ցով անհ­ րա­ժեշտ ծընթ­ աց­ ը և Ռու­սաստ­ ա­նի Դաշ­նութ­ յան բարձր­ ա­գույն
է մանր­ ա­մասն մո­նիթ­ ո­րինգ անց­ կացն­ ել բժշկ­ ա­կան կր­ բժշ­կակ­ ան դպ­րոց­ ի բար­ ե­փո­խումն­ ե­րի հեռ­ անկ­ ար­նե­
թութ­ յան ճկուն­ ութ­ յուն ապահ­ ով­ ել­ու համ­ ար: րը: Նրանց հա­յացքն­ եր­ ը ուս­ ուց­ ու­մը բակ­ ա­լավր­ իատի
Ս­լով­ ակ­ իայի Հան­րա­պետ­ ութ­ յուն­ ը Բոլ­ոն­ իայի հռ­ և մա­գիստ­րատ­ ու­րայի տրոհ­ ե­լու շուրջ սկզբ­ ունք­ որ­ են
չա­կագ­ իրն ըն­դուն­ ել է 1999-­ին­ : Այդ ժա­մա­նակ­ ից ի վեր տար­բերվ­ ում են եվր­ ոպ­ ա­կան երկրն­ եր­ ում իշխ­ ող հա­
Կո­մե­նիուս հա­մալս­ ա­րան­ ը, Բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան հա­ յացք­ներ­ ից: Նրանց կարծ­ ի­քով բժշկ­ ութ­ յան մեջ բակ­ ա­
մաշ­խար­հային ֆեդ­ եր­ ա­ցիայի ստանդ­ արտն­ ե­րին հա­մա­ լավր ուղ­ղա­կի չի կար­ ող լի­նել, քա­նի որ նույն­ իսկ նշա­
պա­տաս­խան, իրագ­ ործ­ ել է մի շարք բար­ եփ­ ոխ­ ումն­ եր նակ­ ալ­ի ու­նա­կութ­ յունն­ եր­ ով օժտ­ված մար­դը չի կա­րող
[6]: Հե­տա­զո­տող­ներ­ ը նշում են, որ ու­սուցմ­ ան գործ­ ըն­ երեք տարվ­ ա ընթ­ աց­քում ստան­ ալ թեկ­ ուզ միջն­ ա­կարգ
թաց­ ում կա­տարվ­ ել են բազմ­ աթ­ իվ փո­փոխ­ ութ­ յունն­ եր, բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յուն, որը կբա­վակ­ ա­նացն­ ի մաս­նա­գի­
այդ թվում` կրե­դիտ­ ային համ­ ակ­ արգ­ ի ներդր­ ում, բազ­ տա­կան գործ­ ու­նեութ­ յուն իրակ­ ա­կաց­նե­լու համ­ ար, իսկ
մաթ­ իվ ընտ­րո­վի առար­կան­ ե­րի առկ­ ա­յութ­ յուն, միջ­ ա­ բժշկ­ ա­կան գործ­ ու­նեութ­ յան վեր­ աբ­ եր­ յալ խոսք անգ­ ամ
ռար­կայ­ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն, ուս­ ա­նող­ լին­ ել չի կա­րող: Այս­ ինքն` ներք­ ին աշ­խա­տա­շուկ­ ա­յում
նե­րի և դա­սախ­ ոսն­ եր­ ի շարժ­ ու­նութ­ յուն, կրթ­ ա­կան նոր` բա­կալ­ավր­ ը չի կա­րող պա­հանջվ­ ած լին­ ել որ­պես մաս­
եռաս­տիճ­ ան (բա­կալ­ավ­րիատ (ԲԱ), մագ­ իստր­ ատ­ ու­րա նագ­ ետ` պրակտ­ իկ գործ­ ուն­ եութ­ յուն ծավ­ ա­լող առող­
(ՄԱ), հետ­դիպլ­ոմ­ ային ուս­ ուց­ ում (PhD): Մինչ այդ փո­ ջա­պա­հութ­ յան բուժ­ ա­կան-պ­րոֆ­ իլ­ակ­տիկ հաստ­ ա­տու­
փոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ը, կրեդ­ իտն­ եր­ ը տվյալ համ­ ալ­սար­ ա­նում թյունն­ ե­րում աշ­խա­տել­ու հա­մար: Ըստ հեղ­ ի­նակ­նե­րի`
(սահ­մանվ­ ած) չէին, հնա­րավ­ որ չէր դրանք համ­ ե­մատ­ ել բժշ­կա­գիտ­ ութ­ յան մագ­ իստր­ ոսն­ ե­րը առողջ­ ապ­ ա­հու­
այլ հա­մալ­սար­ ան­ներ­ ի կրեդ­ իտ­ներ­ ի հետ, որը տար­բեր թյան կազմ­ ա­կերպ­ իչ­ներն ու գլխ­ ա­վոր բժիշկ­ներն են,
ֆակ­ ուլտ­ ետ­նե­րում, տար­բեր բուհ­ ե­րում և արտ­ ա­սահ­ որոնք մագ­ իստ­րատ­ ու­րա­յում պետք է ան­ցնեն հատ­ ուկ
դաս­ ընթ­ աց­ներ և դառն­ ան բժշկ­ ա­կան վի­ճա­կագ­րու­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

84 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Աղյուսակ 1.
Երկ­ աս­տի­ճան համ­ ա­կարգ­ ը ընդ­ ուն­ ած երկրն­ ե­րում ցիկլ­եր­ ի տևո­ղութ­ յուն­ ը, աս­տիճ­ ան­նե­րը և դիպ­լոմն­ եր­ ի բնույթ­ ը

Եր­կիր Ա­ռա­ջին աստ­ ի­ճան Երկ­րորդ աս­տի­ճան
Բ­ ելգիա
Դան­ ի­ա Տա­րին­ եր Ո­րա­կավ­ որ­ ում Բ­նույթ Տա­րի­ներ Ո­րա­կա­վո­րում Բ­նույթ
Նի­դերլ­անդն­ եր 3 4
Պոր­տու­գա­լիա­ 3 բակ­ ա­լավ­րի աստ­ ի­ճան ակ­ ադ­ եմ­ իա­ կան 3 մ­ ա­գիստր­ ո­սի աստ­ ի­ճան մասն­ ա­գիտ­ ա­կան
Հա­յաս­տան 3
Իսլ­ան­դիա­ 3 բժշկ­ ութ­ յան բա­կա­լավր ակ­ ա­դեմ­ իա­ կան 3 բժշ­կութ­ յան մագ­ իստր­ ոս կամ ակ­ ադ­ եմ­ ի­ական և
Շվ­ եյ­ցար­ ի­ա 5 թեկն­ ած­ ու մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան
3-4 բժշկ­ ակ­ ան գիտ­ ութ­ յուն­ ակ­ ադ­ եմ­ իա­ կան
3 ներ­ ի բա­կալ­ավր ակ­ ա­դեմ­ իա­ կան բժշ­կա­կան գիտ­ ութ­ յունն­ ե­րի ա­կա­դեմ­ ի­ական և
մագ­ իստ­րոս մասն­ ա­գիտ­ ա­կան
բժշկ­ ա­կան գիտ­ ու­թյուն­
ներ­ ի լից­ ենտ­ իա­ տ 3 բժշ­կութ­ յան մագ­ իստր­ ոս մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան

բակ­ ալ­ավր ակ­ ա­դեմ­ իա­ կան 2 մա­գիստր­ ոս` հիմն­ ա­կան ոլոր­ ա­կադ­ եմ­ իա­ կան և

տի նշում­ ով մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան

գիտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի բակ­ ա­ ա­կադ­ եմ­ իա­ կան 2-3 բժշ­կութ­ յան թեկն­ ա­ծու ա­կա­դեմ­ ի­ական
լավր

բժշկ­ ութ­ յան բակ­ ա­լավր ակ­ ադ­ եմ­ իա­ կան 1-2 բժշկ­ ութ­ յան մագ­ իստ­րոս և ակ­ ա­դեմ­ ի­ական և
բժշ­կութ­ յան ֆեդ­ եր­ ալ դիպլ­ոմ մասն­ ա­գիտ­ ա­կան

թյան, առողջ­ ա­պա­հութ­ յան կազ­մակ­ երպմ­ ան և կառ­ ա­ կար­գի ներդրմ­ ա­նը (որ­ ը նաև անվ­ ա­նում են բժշ­կա­կան
վարմ­ ան մասն­ ագ­ ետն­ եր, և ոչ թե ինչպ­ ես ներկ­ ա­յումս կրթ­ ութ­ յան բուհ­ ա­կան փուլ): Բո­լոն­ իայի հռչ­ա­կա­գիր­ ը
է ար­վում, այդ պաշտ­ ոնն­ եր­ ը զբաղ­ եցն­ են այն­պիս­ ի կլի­ ստոր­ ագ­րած երկրն­ ե­րում ներկ­ ա­յաց­վեց բժշկ­ ա­կան կր­
նի­ցիստ բժիշկն­ եր, ովք­ եր տեղ­ յակ չեն ֆին­ ան­սակ­ ան և թութ­ յան մեջ երկ­ աստ­ ի­ճան համ­ ա­կար­գի ներդրմ­ ան վի­
տն­տես­ ակ­ ան խնդ­ իրն­ եր­ ից: Նույն ձևով առանց կլին­ ի­ ճակ­ ը պարզ­ ե­լու մա­սին 2007թ. կատ­ ար­ված հարցմ­ ան
կակ­ ան պրակ­տի­կայի նաև բժշկ­ ակ­ ան բուհ­ եր­ ի համ­ ար ար­դյունքն­ եր­ ը: Հարց­ ա­շա­րը տա­րած­վել էր հռ­չակ­ ա­գիր­ ը
կա­րել­ի է պատ­րաս­տել դաս­ ա­խոսն­ եր` մի շարք ոչ կլի­ ստո­րագր­ ած բո­լոր 46 երկրն­ եր­ ում: Բոլ­որ երկրն­ ե­րից
նի­կա­կան առար­կան­ ե­րի գծով: Իսկ կլին­ իկ­ ակ­ ան ուղղ­ ստաց­ված պա­տաս­խանն­ ե­րի հիմ­ ան վրա հե­ղի­նակ­նե­
վա­ծու­թյան մասն­ ա­գետ դառն­ ա­լու հա­մար անհ­ րաժ­ եշտ րը եզր­ ակ­ ացր­ ին հետև­ յա­լը. հռչ­ակ­ ա­գիր­ ը ստո­րագ­րած
է ավարտ­ ել օր­դին­ ա­տու­րան և ստա­նալ համ­ ապ­ ա­տաս­ 19 երկ­ իր (46,3%) չեն ընդ­ ուն­ ել­ու բժշ­կա­կան կր­թութ­ յան
խան վկայ­ա­կան: երկ­ աստ­ ի­ճան հա­մակ­ արգ­ ը, 7 երկրն­ ե­րում պա­հանջվ­ ում
է, որ բոլ­որ բժշ­կակ­ ան բուհ­ երն ընդ­ ուն­ են երկ­ աս­տիճ­ ան
Մ. Պատ­րի­սիոն և այլք [29], 2007թ. անց­ կաց­րած հա­մակ­ արգ­ ը (17,1%), 4 երկ­ իր այս որոշ­ ում­ ը թող­նում է
«Բո­լոն­ իայի եր­կաս­տիճ­ ան համ­ ակ­ ար­գի ներդր­ ում­ ը բժշ­ բուհ­ եր­ ի հայեց­ ո­ղութ­ յա­նը (9,8%), և մնաց­ ած 11 երկրն­ ե­
կակ­ ան կրթ­ ութ­ յան մեջ» հարցմ­ ան արդ­ յունքն­ եր­ ից ել­ րը դեռևս որոշ­ ում չեն կայ­ացր­ ել (26,8 %):
նե­լով, նշում են, որ Բոլ­ոն­ իայի հռչ­ա­կագր­ ով առաջ­ արկ­
վող կրթ­ ութ­ յան երկ­ աս­տիճ­ ան համ­ ակ­ ար­գը առա­ջին Աղ. 1-ո­ւմ ներկ­ այ­աց­ված են երկ­ աստ­ ի­ճան հա­մա­
հայ­ացք­ ից կարծ­ ես չի համ­ ապ­ ատս­խան­ ում Եվր­ ոպ­ այի կարգն ընդ­ ուն­ ած երկրն­ ե­րում օգտ­ ա­գործվ­ ող ցիկ­լեր­ ի
ներկ­ այիս բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան փորձ­ ին: Ըստ նրանց` տևո­ղութ­ յունն­ երն ու որակ­ ա­վոր­ ումն­ եր­ ի բնութ­ ագր­ ե­րը:
բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան ներդ­ աշ­նա­կում­ ը Եվր­ ոպ­ ա­յում Ինչպ­ ես երև­ ում է, ամեն­ ա­տա­րած­վա­ծը 3+3 մո­դելն է:
կար­ ող է օգտ­ ակ­ ար լին­ ել բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան հա­մար,
սակ­ այն Բոլ­ոն­ իայի առա­ջարկ­վող երկ­ աստ­ իճ­ ան հա­մա­ Վեր­ ոնշ­ յալ հարց­ման արդ­ յունքն­ եր­ ը ցույց են տվել,
կար­գը տա­րաձ­ այն­ ութ­ յունն­ եր է առա­ջաց­նում: Հե­ղի­ որ եվր­ ոպ­ ա­կան երկրն­ եր­ ում բժշ­կակ­ ան կրթ­ ութ­ յան մեջ
նակն­ ե­րը նշում են, որ ամ­բողջ Եվր­ ո­պա­յում նկատ­վում է խառ­նաշ­փոթ է առա­ջաց­ ել գործ­ ած­վող տերմ­ ի­նա­բա­նու­
Բոլ­ոն­ իայի հռչ­ա­կագ­րի վեր­ աբ­ եր­ յալ տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ յան թյան շուրջ: Հեղ­ ին­ ակն­ ե­րը նկատ­ ել են, որ շատ երկր­ներ
պա­կաս ինչպ­ ես կրթ­ ա­կան, այնպ­ ես էլ քա­ղա­քակ­ ան մա­ բժշ­կակ­ ան կրթ­ ութ­ յան բա­ժա­նում­ ը բակ­ ալ­ավր­ իատի և
կարդ­ ակ­նե­րում, որը ենթ­ ադ­րում է, թե ան­հրա­ժեշտ է մագ­ իստ­րատ­ ուր­ այի դիտ­ ում են որպ­ ես քայլ դե­պի ետ,
եր­կաս­տիճ­ ան հա­մակ­ արգ­ ի մաս­ ին բոլ­որ կարծ­ իքն­ ե­րը որպ­ ես հիմն­ ա­րար և կլին­ ի­կա­կան բժշկ­ ութ­ յան բա­ժա­
քն­նար­կել մինչև այն ընդ­ ուն­ ել­ու մա­սին որոշ­ ում կա­յաց­ նում: Միևն­ ույն ժա­ման­ ակ նրանք նշում են, որ ամ­բող­
նել­ը: Օրի­նակ` Եվր­ ոպ­ ա­յում բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան ասո­ ջո­վին ուղղ­ ա­հա­յաց ինտ­ եգր­ված ու­սումն­ ակ­ ան ծրագ­րի
ցիացիայի (AMEE – Association for Medical Education in իրա­կան­ ա­ցում­ ը հնա­րա­վոր է նաև երկ­ աստ­ ի­ճան հա­մա­
Europe) տա­րե­կան կոնֆ­ եր­ անսն­ ե­րի ընթ­ աց­քում (AMEE կար­գի դեպք­ ում:
Annual Conferences) քնն­ արկվ­ ել է, թե որ­քա­նով են մաս­
նակ­ ից երկրն­ ե­րը համ­ աձ­ այն Բոլ­ոն­ իայի հռչ­ա­կագ­րի` եր­ Հետ­ ա­զո­տող­ներ­ ը եզր­ ա­կաց­նում են, որ ներ­կա­յումս
կաս­տիճ­ ան (բա­կալ­ավր­ իատ-մագ­ իստր­ ա­տու­րա) հա­մա­ բժշ­կակ­ ան կր­թութ­ յան մեջ բակ­ ա­լավր­ ի­ատ/մա­գիստ­
րատ­ ու­րա համ­ ա­կարգ­ ի ներդր­ ում­ ը վիճ­ արկ­ ե­լի խնդ­ իր է
հետ­ևյալ պատ­ճառն­ ե­րով.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 85

Ավանդական Ինտեգրված Ավանդական Ինտեգրված
ուսումնական ծրագիր ուսումնական ծրագիր ուսումնական ծրագիր ուսումնական ծրագիր

2-րդ 6- 6- Կլինիկականն Մագիստրատուրա Կլինիկական
աստիճան 5- առարկաներ առարկաներ
Կլինիկական 4- Կլինիկական 2-
առարկաներ Հիմնարար 2 - առարկաներ
գիտություններ
1-ին 5- Հիմնարար Հիմնարար Բակալավրիատ Հիմնարար
աստիճան 4- գիտություններ
1 - գիտություններ 1 - գիտություններ

3- 3- 3- 3-

Նկ. 2. Երկաստիճան կրթական համակարգի հնարավոր կառուցվածքը՝ ինտեգրված ուսումնական ծրագրով

1. ­Բարձր­ ագ­ ույն բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան ավանդ­ ակ­ ան նշում են նաև, որ տերմ­ ի­նա­բա­նութ­ յան մեջ պետք է լին­ ի
հա­մակ­ ար­գը բաղկ­ ա­ցած է առաջ­ ին 2-3 տար­ ին­ եր­ ին ներդ­ աշ­նա­կե­ցում: Այս­ ինքն` բոլ­որ երկրն­ եր­ ը բակ­ ալ­ավ­
դա­սավ­ անդվ­ ող հիմն­ ա­րար և հետ­ ա­գա 3-4 տա­րի­ րի­ատում և մագ­ իստ­րա­տու­րայ­ում պետք է կիր­ առ­ են
նե­րին դա­սա­վանդվ­ ող կլին­ իկ­ ա­կան առարկ­ ան­ եր­ ից: նման­ ա­տիպ տեր­մինն­ եր, կրեդ­ իտ­նե­րի միևն­ ույն քա­նակ
Եվ­րոպ­ ա­կան բժշկ­ ակ­ ան ֆակ­ ուլտ­ ետ­ներ­ ից շատ­ ե­րը և նույն­ անմ­ ան ծրագ­րեր:
բազմ­ ա­թիվ հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ի ար­դյունք­ ում բա­
րե­փո­խել են կր­թա­կան ծրագր­ ե­րը դեպ­ ի ուս­ ուցմ­ ան Բ­ արձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան ակտ­ ի 2003թ. ապ­րի­
գործ­ ըն­թաց­ ում կլին­ իկ­ ակ­ ան առար­կան­ եր­ ի վաղ ին­ լի 4-ի լրացմ­ ամբ Բելգ­ իա­ յի ֆլամ­ ան­դա­կան հա­մայն­
տեգ­րում: Բակ­ ալ­ավր­ ի­ատ/մա­գիստր­ ա­տուր­ ա հա­ քում բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը 2004-2005 ուս­ ումն­ ա­կան
մա­կար­գի ներդր­ ում­ ը նոր­ ից կհանգ­ եցն­ ի բազ­ ային տարվ­ ան­ ից իրակ­ ա­նաց­վում է երկ­ աս­տիճ­ ան համ­ ա­կար­
և կլին­ ի­կա­կան առարկ­ ան­ ե­րի բաժ­ ան­ման: Վերջ­ ինս գով` բակ­ ա­լավ­րիա­ տ և մագ­ իստ­րա­տուր­ ա [39]: Ըստ
իր հերթ­ ին բաց­ ա­սա­բար կազդ­ ի բժշկ­ ա­կան կրթ­ ու­ այդմ, բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան ընդհ­ ա­նուր տևո­ղու­թյուն­ ը
թյան որակ­ ի վրա: Այդ խնդր­ ի հնար­ ա­վոր լուծ­ ում 7 տա­րի է: Առաջ­ ին 3 տա­րի­ներ­ ը տես­ ա­կան են, և այն
կար­ ող է լի­նել այնպ­ իս­ ի բակ­ ա­լավր­ իա­ տի կուրս­ ը, ավարտ­ ե­լուց հե­տո շնորհվ­ ում է բա­կալ­ավ­րի աստ­ իճ­ ան.
որը բաղկ­ աց­ ած կլին­ ի թե՛ բազ­ ային և թե՛ կլին­ իկ­ ա­ այս ընթ­ աց­քում դա­սա­վանդ­վում են ընդհ­ ա­նուր գի­տու­
կան առարկ­ ա­նե­րից (նկ. 2):­ թյունն­ եր, ինչպ­ ի­սիք են քիմ­ իա­ ն, կենս­ ա­ֆիզ­ իկ­ ան, ֆիզ­ ի­
ոլոգ­ իա­ ն, անատ­ ոմ­ ի­ան և այլն: Բակ­ ա­լավր­ ի ծրա­գիրն
2. Եթ­ ե բակ­ ալ­ավր­ ի աստ­ ի­ճան­ ը ենթ­ ադ­րում է ելք դե­ ավարտ­ ե­լուց հե­տո ուս­ ա­նող­ներն իրավ­ ունք ուն­ են ըն­
պի աշխ­ ատ­ ա­շուկ­ ա, ապա հստ­ ակ չէ` ինչ աշ­խա­ դունվ­ ել­ու (բժշ­կութ­ յան մագ­ իստ­րա­տուր­ ա), որը տևում
տան­քի հա­մար է բա­կալ­ավ­րը պատ­րաստ­վում: Չկա է 4 տա­րի և բաղկ­ ա­ցած է տե­սա­կան և կլին­ իկ­ ա­կան
որև­ է մասն­ ա­գիտ­ ա­կան որակ­ ա­վոր­ ում, որը կհամ­ ա­ մա­սեր­ ից: Մա­գիստ­րա­տուր­ այի առա­ջին երկ­ ու տա­րի­նե­
պա­տաս­խա­նի բժշկ­ ութ­ յան բակ­ ալ­ավր­ ին: Բակ­ ա­ րի ընթ­ աց­քում ուս­ ան­ ողն­ ե­րը սով­ որ­ ում են պաթ­ ո­լոգ­ իա­ ,
լավր­ իա­ տից միա­ կ ուղ­ ին տա­նում է դեպ­ ի մա­գիս­ ֆարմ­ ա­կոլ­ոգ­ իա­ և բժշ­կա­կան այլ առար­կա­ներ: Երր­ որդ
տրա­տուր­ ա: կուրս­ ը ուս­ ա­նողն­ երն անց­ կաց­նում են կլին­ իկ­ ա­ներ­ ի
տարբ­ եր բա­ժանմ­ ունքն­ եր­ ում: Չոր­րորդ տա­րին նվիր­ ում
3. Բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան ընթ­ աց­քում որոշ առար­կա­ են այն ուղղ­ ու­թյա­նը, որն ուս­ ա­նողն ընտր­ ում է որպ­ ես
ներ դա­սավ­ անդվ­ ում են ավել­ի քան երեք տա­րի: հետ­ ա­գա կա­րիե­ րա: Այս երկր­ ում կրեդ­ իտ­ ային հա­մա­
Բա­կալ­ավր­ ի­ատ/մա­գիստր­ ա­տուր­ ա համ­ ակ­ արգ­ ի կարգ­ ը` հիմնվ­ ած ECTS հա­մա­կարգ­ ի վրա, ներդրվ­ ել է
ներդր­ ում­ ը կհանգ­ եցն­ ի այդ առար­կա­ներ­ ի ար­հես­ դեռևս 1991-­ից­ , դիպ­լոմ­ ի հավ­ ել­ված­ ի հետ մեկտ­ եղ (հա­
տա­կան բա­ժանմ­ ան` դրան­ ով իսկ սահ­ման­ ափ­ ա­կե­ վել­վա­ծի անգ­ լեր­ են տարբ­ եր­ ա­կը, համ­ ա­պա­տասխ­ ան
լով շար­ժու­նութ­ յուն­ ը: միջ­ ազ­գային ստան­դարտն­ եր­ ի, ուս­ ա­նող­ներ­ ը կա­րող են
Այս ամեն­ ի հետ մեկտ­ եղ հետ­ ա­զոտ­ ող­ներ­ ը խոստ­ ո­ վերց­նել ըստ ցանկ­ ութ­ յան):

վա­նում են, որ բուհ­ ա­կան կրթ­ ա­կան ծրագր­ ի տար­ անջ­ ա­ Դան­ իա­ յում բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան միջ­ ին տևող­ ու­
տում­ ը բակ­ ալ­ավր­ իա­ տի և մա­գիստ­րատ­ ու­րայի կար­ ող թյուն­ ը 7-7,5 տա­րի է [40]: Առաջ­ ին երեք տար­ ին ուս­ ա­
է ուս­ ա­նողն­ ե­րին հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն ընձ­ եռ­ ել մագ­ իստ­ նողն­ եր­ ը սով­ որ­ ում են բակ­ ա­լավ­րիա­ տի ծրագր­ ով, որն
րա­տուր­ ա ընդ­ ունվ­ ել­ու հար­ ակ­ ից մասն­ ա­գիտ­ ու­թյամբ, այն­ ուհ­ ետև շա­րուն­ ակվ­ ում է մագ­ իստ­րա­տու­րայ­ում`
հնա­րավ­ որ է նույ­նիսկ այլ երկր­ ում (չն­ ա­յած առող­ջապ­ ա­ երեք տար­ ի տևող­ ութ­ յամբ (3+3): Բակ­ ա­լավ­րի­ատի և
հութ­ յան ոլորտ­ ում դա դժ­վար իրագ­ ործ­ ել­ի է): Նրանք

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

86 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

մագ­ իստ­րատ­ ու­րայի ծրագր­ եր­ ը համ­ ակցվ­ ած են: Վեց­ ե­ ECTS կրեդ­ իտ­ ի: Նոր հա­մա­կարգն առա­վալ­ա­պես տեղ
րորդ տար­վա ավար­տին շնորհվ­ ում է բժշկ­ ակ­ ան գի­տու­ է տա­լիս գործն­ ա­կան և գիտ­ ա­հե­տա­զոտ­ ա­կան աշ­խա­
թյունն­ ե­րի մագ­ իստր­ ոս­ ի (Master of Science in Medicine) տանք­ներ­ ին:
կո­չում: Այն­ ուհ­ ետև բժիշկն­ եր­ ը պետք է ան­ցնեն լրաց­ ու­
ցիչ մեկ տա­րի տևո­ղու­թյամբ ին­տերն­ ատ­ ու­րա, որը նե­ Փ. Շիլտ­ ե­րը և այլք «Բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը բա­կա­
րառ­ ում է եր­կու վեց­ ամս­ յա վեր­ ա­պատ­րաս­տում ընդ­հա­ լավ­րիա­ տ-մա­գիստ­րա­տու­րա կառ­ ուց­ված­քում. շվեյ­ցա­
նուր վի­րաբ­ ուժ­ ու­թյան, ներք­ ին հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ ե­րի կամ րա­կան մոդ­ ել» հոդվ­ ա­ծում քնն­ արկ­ ում են բարձ­րա­գույն
ընդհ­ ա­նուր պրակ­տիկ­ այի ուղղ­ ութ­ յունն­ եր­ ով: Վերջ­ ինս բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան մեջ երկ­ աստ­ ի­ճան հա­մա­կարգ­ ի
ավար­տե­լուց հետ­ ո բժիշկն­ եր­ ը ստա­նում են ան­ժամ­կետ ներդրմ­ ան հետ կապ­ված խնդ­ իրն­ ե­րը [31]: Նրանք նշում
բժշկ­ ակ­ ան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան արտ­ ոն­ ա­գիր: են, որ Բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան հա­մաշխ­ արհ­ ային ֆե­դե­
րաց­ ի­ան (WFME – World Federation for Medical Educa-
Բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան տևող­ ութ­ յուն­ ը Նիդ­ երլ­անդ­ tion) և Եվ­րոպ­ այի բժշ­կակ­ ան կր­թութ­ յան ասո­ցի­ացի­ան
նե­րում վեց տար­ ի է [28]: Դաս­ ավ­ անդ­ ում­ ը հիմն­ ակ­ ան­ ում (AMEE – Association of Medical Education in Europe)
իրա­կանցվ­ ում է նոր մե­թոդն­ եր­ ով, ինչպ­ իս­ իք են ինտ­ եգր­ խորհ­ ուրդ են տա­լիս, որ բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում
ված ուս­ ումն­ ա­կան ծրագր­ եր­ ը, պրոբլ­եմ­ ի վրա հիմնվ­ ած գեր­ ադ­ ա­սել­ի է պահ­պա­նել ընդհ­ ա­նուր, երկ­ ար, ին­տեգ­
ուս­ ուց­ ու­մը (problem-based learning), կոմպ­ ե­տենց­ ի­այի րաց­ված, մեկ մակ­ արդ­ ա­կի վրա կառ­ ուց­ված հա­մա­կար­
վրա հիմն­ված ուս­ ուց­ ում­ ը: Ավանդ­ ակ­ ան ուս­ ումն­ ա­կան գը, կամ, այլ կերպ ասած, կր­թութ­ յան առա­ջին աս­տի­
ծրագր­ ե­րը, երբ առար­կա­ներ­ ը (օր­ ին­ ակ` ֆիզ­ ի­ոլոգ­ իա­ ն, ճա­նը պետք է համ­ ապ­ ա­տաս­խա­նի ամբ­ ողջ բժշ­կա­կան
քի­մի­ան կամ պա­թոլ­ոգ­ իա­ ն) դա­սավ­ անդ­վում էին առան­ կրթ­ ութ­ յան ծրագր­ ի առա­ջին հատ­ված­ ին՝ առանց մաս­
ձին, մեկ դաս­ ա­խոս­ ի կողմ­ ից և ավարտ­վում էին այդ նագ­ իտ­ ա­կան առար­կա­ներ­ ի:
առարկ­ այի քնն­ ութ­ յամբ, այլևս չեն կիր­ առ­վում: Գրեթ­ ե
բժշ­կակ­ ան բո­լոր բուհ­ եր­ ում ներդրվ­ ել է բակ­ ալ­ավր­ ի­ Այստ­ եղ պետք է նշել, որ Եվր­ ա­մի­ութ­ յան No. 93/16/
ատի և մագ­ իստ­րա­տու­րայի համ­ ակ­ արգ­ ը՝ յու­րա­քանչ­յու­ EEC Art. 23 par.2 [11] դիր­ եկտ­ ի­վը Եվր­ ոպ­ ա­յում բժշ­կա­
րը երեք տա­րի տևո­ղութ­ յամբ (3+3): Այն­ ու­ամ­ են­ այն­ իվ, կան աստ­ ի­ճան­նե­րի և որակ­ ա­վոր­ ումն­ եր­ ի ճան­ աչ­ման
այս եր­կու ծրագր­ եր­ ի միջև բաժ­ ա­նում­ ը զուտ ձևակ­ ան վեր­ աբ­ ե­րյալ կարծ­ ես թե հակ­ ա­սութ­ յան մեջ է հայտն­վում
է, որով­հետև բա­կալավ­րիա­ տի և մագ­ իստր­ ա­տու­րայի Բոլ­ոն­ իա­ յի գործ­ ըն­թաց­ ի և իր հիմն­ ա­կան ուղղ­ ու­թյուն­
ըն­թացք­ ում հնար­ ա­վոր չէ փոխ­ ել ուս­ ումն­ ա­կան հաս­ ներ­ ի հետ (ECTS և երկ­ աստ­ իճ­ ան համ­ ակ­ արգ­ ը): Դիր­ եկ­
տա­տութ­ յուն­ ը: Վեց­ ա­մյա ծրագր­ ի ավարտ­ ին շնորհվ­ ում տի­վում նշվ­ ում է, որ բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան ծրագ­րե­րը
է բժշկ­ ի որակ­ ավ­ որ­ ում, որը հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն է տա­լիս Եվր­ ամ­ ի­ութ­ յուն­ ում պետք է կազմ­ են 5500 ժամ կամ
իրագ­ ործ­ ե­լու բժշ­կակ­ ան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յուն, սակ­ այն իրա­ ուն­ են­ ան վեց­ ա­մյա տևող­ ութ­ յուն: Այդ իսկ պատ­ճառ­ ով
վունք չի տա­լիս ծա­վալ­ել անկ­ ախ նեղ մասն­ ա­գիտ­ ա­կան երկրն­ եր­ ի մեծ­ ա­մասն­ ութ­ յուն­ ում ինտ­ եգրվ­ ած ու­սումն­ ա­
գործ­ ու­նե­ութ­ յուն: Շր­ջա­նա­վարտն­ եր­ ը 1-2 տա­րի աշխ­ ա­ կան ծրագր­ եր­ ը պահպ­ ան­վել են, և կազ­մում են 360-420
տում են որ­պես բժիշկ-­օգն­ ա­կան, այ­նուհ­ ետև ուս­ ում­ ը ECTS կրեդ­ իտ (6-7 տա­րի)՝ բակ­ ա­լավ­րի և մա­գիստ­րոս­ ի
շար­ ուն­ ակ­ ում են մասն­ ա­գիտ­ ա­կան ծրագր­ ում: կոմբ­ ին­ աց­ված աս­տի­ճան­ներ­ ի համ­ ար: Բժիշկ աշխ­ ատ­ ե­
լու հա­մար, համ­ ա­ձայն ԵՄ դիր­ եկտ­ իվ­ ի, անհ­ րա­ժեշտ է
Պ­ որ­տուգ­ ալ­իա­ յի կրթ­ ա­կան համ­ ա­կարգ­ ում, Բոլ­ո­ նաև լրա­ցուց­ իչ հետբ­ ուհ­ ա­կան մասն­ ա­գիտ­ ա­ցում: Այդ
նի­այի գործ­ ըն­թա­ցով պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած, նույնպ­ ես կա­ իսկ պատ­ճա­ռով ոչ մի երկ­ իր չի կար­ ող փոխ­ ել իր բժշկ­ ա­
տարվ­ ել են մի շարք փո­փոխ­ ու­թյունն­ եր [16]: Բար­ եփ­ ո­ կան կրթ­ ութ­ յան ծրագ­րի տևո­ղութ­ յուն­ ը և այն սահ­մա­
խումն­ երն ուղղ­ված են այն­պիս­ ի կրթ­ ա­կան համ­ ակ­ արգ նել 6 տա­րուց պակ­ աս:
ստան­ ա­լու, որը միա­ յն գիտ­ ել­իքն­ եր փոխ­ անց­ ե­լու փո­խա­
րեն կապ­ ա­հո­վի կոմպ­ ետ­ ենց­ իա­ ներ­ ի ձեռքբ­ եր­ ում, ինչ­ Չ­նա­յած Շվեյց­ ա­րիա­ ն Եվր­ ամ­ իո­ ւթ­ յան անդ­ ամ չէ, սա­
պես նաև հա­մե­մա­տե­լի աստ­ իճ­ անն­ եր և Եվր­ ոպ­ ա­յում կայն վերջ­ ին­ իս հետ սերտ­ ո­րեն կապվ­ ած է երկկ­ ող­մա­նի
համ­ ա­հունչ որակ­ ա­վոր­ ումն­ ե­րի ներդր­ ում: Ներդրվ­ ել է բազ­մա­թիվ պայ­ման­ ագ­րեր­ ով և նույնպ­ ես պատ­կա­նում
եռաս­տիճ­ ան կր­թա­կան համ­ ա­կարգ՝ բակ­ ալ­ավ­րիա­ տ, է Բո­լոն­ իա­ յի հռչ­ակ­ ա­գիր­ ը ստո­րագ­րած երկրն­ ե­րին: Սա­
մագ­ իստ­րատ­ ու­րա և դոկտ­ ո­րանտ­ ուր­ ա: Բակ­ ա­լավ­րի­ կայն, ի տարբ­ եր­ ութ­ յուն հռչ­ակ­ ա­գիր­ ը ստոր­ ագ­րած մյուս
ատի տևող­ ութ­ յուն­ ը 3-4 տար­ ի է, մագ­ իստր­ ա­տուր­ այի­նը՝ երկրն­ եր­ ի, Շվեյց­ ա­րի­այում առա­ջարկ­վել է բժշ­կա­կան
1-2 տար­ ի, իսկ դոկտ­ որ­ անտ­ ու­րային­ ը՝ 3 տար­ ի: Բժշկ­ ա­ կր­թութ­ յան նոր մոդ­ ել, որը հնա­րա­վո­րութ­ յուն է տա­լիս
կան կրթ­ ութ­ յունն իրագ­ ործվ­ ում է «ին­տեգրվ­ ած մա­գիստ­ անց­ նել­ու կրթ­ ութ­ յան եր­կաստ­ ի­ճան հա­մա­կար­գի՝ հաշ­
րատ­ ուր­ այի» (համ­ ա­տեղ աստ­ ի­ճան – joint degree) միջ­ ո­ վի առ­նել­ով աշ­խա­տան­քային շուկ­ այի ապա­հո­վում­ ը բա­
ցով (BSc+MSc): Այս ինտ­ եգրվ­ ած ծրագր­ ի տևող­ ու­թյուն­ ը կալ­ավրն­ ե­րի համ­ ար: Ըստ նոր մոդ­ ել­ի` Շվեյ­ցա­րի­այում
10-12 կիսամյակ է և համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան­ ում է 300-360 բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը ընդհ­ ա­նուր առ­մամբ դիտ­վում է
որպ­ ես հինգ տար­վա ինտ­ եգրվ­ ած ծրա­գիր (բա­կա­լավր­ ի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 87

աս­տիճ­ ան`180 կրեդ­ իտ, որին հաջ­ որդ­ ում է մագ­ իստ­րո­սի •• ատ­ ամ­նա­բուժ­ ութ­ յան մագ­ իստր­ ոս (120 կրե­
աս­տիճ­ ան­ ը` 120 կրեդ­ իտ), գում­ ար­ ած 10 ամիս կլին­ ի­ դիտ),
կա­կան էլեկտ­ իվն­ եր (60 կրեդ­ իտ): Այս ծրագ­ իր­ ը պար­
տա­դիր է այն ուս­ ա­նողն­ եր­ ի համ­ ար, ովք­ եր, վեց­ եր­ որդ •• գ­ իտ­ ութ­ յան մագ­ իստր­ ոս բժշկ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում
տար­վա ավարտ­ ին հանձն­ ել­ով պետ­ ա­կան քնն­ ութ­ յուն (120 կրեդ­ իտ) + մասն­ ագ­ իտ­ աց­ման ան­վան­ ում:
(Staatsexamen)` հե­տա­գայ­ում աշ­խատ­ ե­լու են որպ­ ես
բուժ­ ող բժիշկ: Չնայ­ած ու­սան­ ողն­ եր­ ի մեծ­ ա­մաս­նութ­ յու­ Հետագա ուսուցում Հետազոտական դոկտորանտուրա
նը ցանկ­ ա­նում է բժիշկ դառն­ ալ, սակ­ այն շվեյց­ ար­ ա­կան 2-3 տարի
մո­դել­ը հնա­րավ­ ո­րութ­ յուն է տա­լիս ընտր­ ել­ու նաև մաս­ Լիցենզավորված բժիշկ
նա­գիտ­ ա­կան այլ ուղ­ղութ­ յունն­ եր: Սկս­ ած բակ­ ալ­ավ­րի­ Մագիստրատուրա «Այլ ուղի»
ատից` «բժ­ իշ­կի ու­ղու» փոխ­ ար­ են ուս­ ան­ ող­ ը կար­ ող է Պետական քննություն 120 կրեդիտ
ընտ­րել այլ հիմն­ ակ­ ան (major) առարկ­ ա­ներ, ինչպ­ ի­սիք Լիցենզավորված բժիշկ
են կենս­ աբժշկ­ ա­կան գիտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը, հանր­ ային առող­ Կլինիկական էլեկտիվներ Պարտադիր առարկաներ + հիմնական
ջութ­ յուն­ ը և այլն: Ու­սա­նողն­ եր­ ը հետ­ ա­գա­յում կար­ ող են 60 կրեդիտ (5 կամ 6-րդ տարի) առարկա 4-5 տարի
ընտ­րել մա­գիստ­րատ­ ու­րայի ծրագ­ իր­ ը՝ համ­ ա­պա­տաս­
խան իրենց ընտ­րած հիմն­ ակ­ ան առար­կան­ եր­ ի: Բակ­ ա­ Մագիստրատուրա «Բժշկի ուղի»
լավ­րի­ատի ըն­թացք­ ում ուս­ ան­ ողն­ եր­ ը կար­ ող են փոխ­ ել 120 կրեդիտ
իրենց հիմն­ ակ­ ան առար­կա­ներ­ ը: Այս դեպք­ ում կարև­ որ
է բա­կալ­ավ­րի­ատի վերջ­ ին տար­վա ընթ­ աց­քում ընտ­րած Պարտադիր առարկաներ + հիմնական
հիմն­ ակ­ ան առարկ­ ան /ուղղ­ ու­թյուն­ ը/: առարկա 4+5 կամ 6-րդ տարի

Ուս­ ա­նողն­ ե­րը կա­րող են դուրս գալ բժշկ­ ակ­ ան հա­ Բակալավր
մալս­ ար­ ա­նից բա­կա­լավ­րի աստ­ ի­ճան­ ը ստա­նալ­ուն պես: 180 կրեդիտ
Սա­կայն նրանք չեն կար­ ող ինքն­ ուր­ ույն աշխ­ ա­տել որ­պես Պարտադիր առարկաներ + հնարավոր հիմնական ուղղություն
բժիշկ: Բժշկ­ ութ­ յան բակ­ ա­լավր­ ը կար­ ող է ուն­ են­ ալ մեկ 1-3-րդ տարի
այլ բա­կա­լավր­ ի աստ­ իճ­ ան (օր­ ին­ ակ` տեղեկատվական
տեխն­ ո­լոգ­ իա­ ներ­ ի կամ տնտ­ ես­ ա­գիտ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում), Նկ. 3. Եռաստիճան կրթական համակարգի շվեյցարական
որը հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն է տա­լիս առող­ջա­պա­հակ­ ան մոդել
ոլորտ­ ում իրա­գործ­ ել­ու նոր առա­ջադ­րանքն­ եր կամ ծա­
վա­լել­ու այլ գործ­ ուն­ եո­ ւթ­ յուն՝ բժշկ­ ա-տեխ­նի­կակ­ ան Ամ­փո­փել­ով հոդվ­ ա­ծը` հեղ­ ի­նակ­նե­րը նշում են, որ
մասն­ ա­գիտ­ ու­թյամբ: Նրանք ուն­ են գիտ­ ա­հետ­ ա­զո­տա­ դեռևս շատ շուտ է գնահ­ ատ­ ել բակ­ ա­լավ­րեր­ ի պահ­ ան­
կան աշ­խա­տանքն­ ե­րի հիմն­ ա­կան գիտ­ ե­լիքն­ եր և ուն­ ա­ ջարկ­ ը աշ­խատ­ ան­քային շուկ­ ա­յում և կանխ­ ագ­ ուշ­ ա­կել,
կութ­ յունն­ եր և կա­րող են աշխ­ ատ­ ել նաև նման ոլորտ­ թե ինչպ­ ես կարձ­ ա­գանք­ են ոչ բժշկ­ ակ­ ան ոլորտ­ ի գոր­ծա­
նե­րում: տու­ներ­ ը: Այն­ ու­ա­մե­նայն­ իվ, ըստ գոյ­ութ­ յուն ուն­ ե­ցող հա­
մոզմ­ ունք­ ի, բակ­ ալ­ավ­րը կա­րող է աշխ­ ատ­ ել բժշ­կութ­ յան
120 կրեդ­ իտ­ ի չա­փով մագ­ իստ­րոս­ ի աստ­ իճ­ ա­նով հետ կապվ­ ած տար­բեր ոլորտն­ ե­րում, կա­տա­րել կազ­մա­
ուս­ ան­ ող­ ը շվեյ­ցար­ ա­կան մոդ­ ել­ում ավարտ­ ում է բժշկ­ ա­ կերպչ­ա­կան բնույթ­ ի աշխ­ ա­տանք կամ համ­ ակց­ ել­ով այլ
կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը և մտն­ ում է աշխ­ ա­տանք­ ային շուկ­ ա՝ ոլորտ­ ի բակ­ ա­լավ­րի աստ­ իճ­ ա­նին` աշխ­ ա­տել, օրին­ ակ,
առանց հի­վանդն­ ե­րի հետ աշխ­ ա­տե­լու իրավ­ ունք­ ի: Մա­ որ­պես բժշկ­ ակ­ ան լրագր­ ող և այլն:­
գիստ­րո­սի աս­տի­ճան ուն­ եց­ ող ուս­ ա­նող­ ը պետք է անց­ նի
նաև կլին­ ի­կակ­ ան էլեկտ­ իվ առարկ­ ան­ եր­ ի մեկ լրաց­ ու­ցիչ Եվր­ ո­պայի բժիշկ-­ուս­ ա­նողն­ եր­ ի կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­ յու­
տար­վա կուրս, որը նա կար­ ող է անել նաև ավել­ի ուշ, նը (EMSA – European Medical Students’ Association) և
օրին­ ակ` դոկ­ ոտ­ ո­րանտ­ ուր­ այից հետ­ ո: Շվեյ­ցար­ ակ­ ան Բժիշկ-­ուս­ ա­նող­ներ­ ի ասո­ցիա­ ցիա­ ներ­ ի միջ­ ազ­գային ֆե­
մո­դել­ը պատ­կերվ­ ած է նկար 3-ու­մ: դեր­ ա­ցի­ան (IFMSA – International Federation of Medical
Students’ Association), Եվր­ ոպ­ ա­յում և աշ­խար­հում լի­
Բար­ ե­փո­խումն­ եր­ ի շրջ­ ա­նակ­ներ­ ում Շվեյ­ցա­րիա­ յում նե­լով բժիշկ-­ու­սան­ ող­ներ­ ի պաշ­տո­նա­կան կազմ­ ակ­ եր­
գործ­ ում է կրթ­ ակ­ ան աստ­ իճ­ անն­ ե­րի նոր համ­ ակ­ արգ: պու­թյունն­ եր և ճա­նաչվ­ ած լի­նել­ով Հա­մաշ­խար­հային
Պայ­մա­նավ­ որ­ված ընտր­ ած ուղ­ իո­ վ՝ ուս­ ան­ ողն­ եր­ ին կա­ առող­ջապ­ ա­հակ­ ան կազմ­ ակ­ երպ­ ու­թյան կողմ­ ից, բժիշկ­
րող են շնորհվ­ ել հետև­ յալ աստ­ իճ­ անն­ եր­ ը` -ուս­ ան­ ողն­ ե­րի անուն­ ից պաշ­տո­նա­կան կարծ­ իք են
հայտ­նել բժշ­կակ­ ան կրթ­ ութ­ յան մեջ բա­կալ­ավ­րի­ատի և
•• բժշ­կութ­ յան բակ­ ա­լավր (180 կրեդ­ իտ),­ մագ­ իստ­րատ­ ու­րայի հա­մակ­ ար­գի ներդրմ­ ան վեր­ աբ­ ե­
•• ա­տամ­նաբ­ ուժ­ ութ­ յան բակ­ ալ­ավր (180 կրեդ­ իտ), րյալ [18]: EMSA/IFMSA անդ­ ամն­ եր­ ը Բոլ­ոն­ իա­ յի գործ­ ըն­
•• բժշկ­ ութ­ յան մագ­ իստր­ ոս (120 կրեդ­ իտ),­ թաց­ ին վեր­ աբ­ ե­րող 6-րդ գիտ­ ա­ժո­ղո­վի քնն­ ար­կումն­ ե­րի
արդ­ յունք­ ում եզր­ ա­կացր­ ին, որ բարձր­ ա­գույն բժշկ­ ա­կան
կր­թութ­ յան ոլորտ­ ում հնար­ ավ­ որ է ներդն­ ել բակ­ ա­լավ­
րիա­ տ/­մա­գիստ­րատ­ ու­րա համ­ ա­կարգ­ ը: Սակ­ այն չա­փա­
զանց կարև­ որ է, որ բա­կալ­ավ­րի­ատ/­մա­գիստր­ ա­տուր­ ա
համ­ ակ­ արգ­ ի ներդն­ ում­ ը ոչ մի բաց­ ա­սակ­ ան ազդ­ եց­ ու­
թյուն չուն­ են­ ա ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ ի վրա: Որպ­ ես­զի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

88 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

բժշ­կակ­ ան կր­թութ­ յուն­ ը Եվր­ ոպ­ ա­յում ներդ­ աշ­նակ լին­ ի, կիր­ առ­ ել բարձ­րա­գույն կրթ­ ու­թյան հետև­ յալ մոդ­ ել­ը, որը
պետք է համ­ ա­ձայ­նութ­ յան գալ հիմն­ ա­կան ուս­ ումն­ ակ­ ան ներկ­ ա­յաց­ված է նկար 4-ու­մ և 5-ու­մ:
նպատ­ ակն­ ե­րի վեր­ աբ­ ե­րյալ, որոնք ուս­ ա­նողն­ եր­ ը պետք
է իրակ­ ան­ ացր­ ած լին­ են ավարտ­ ել­ու պա­հին: Այս ընդհ­ ա­ Բակալավրիատ
նուր նպատ­ ակն­ եր­ ը, որոնք համ­ ահ­ ունչ կլին­ են համ­ ա­ 4 տարի
պա­տաս­խան Եվր­ ո­պա­կան դիր­ եկտ­ իվն­ եր­ ին, կկազմ­ են
Եվ­րոպ­ ա­կան հիմն­ ակ­ ան ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրա­գիր­ ը (Eu- (բժշկագիտության բակալավր)
ropean Core Curriculum): Այն­ ո­ւա­մե­նայն­ իվ, տեղ­ ա­կան
ակա­դեմ­ ի­ական ավանդ­ ույթն­ եր­ ը և գեր­ ակ­ այ­ութ­ յունն­ ե­ Աշխատաշուկա Մագիստրատուրա Մագիստրատուրա Աշխատաշուկա
րը պետք է խրա­խուսվ­ են և հստ­ ակ նկար­ ագրվ­ ած լին­ են ՏԵՍԱԿԱՆ 2 տարի 2 տարի Հիգիենիստ, էպիդեմիոլոգ,
ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ ում: Եվր­ ոպ­ ա­կան հիմն­ ակ­ ան ու­ (բժիշկ)
սումն­ ակ­ ան ծրա­գիր­ ը պետք է պարտ­ ա­դիր նախ­ ապ­ այ­ ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ (բժշկագիտության մագիստրոս) հանրային առողջության
ման լին­ ի, եթե բակ­ ա­լավ­րիա­ տ/­մա­գիստր­ ատ­ ու­րա կա­ մասնագետ
ռուցվ­ ած­քը ներդրվ­ ի բժշկ­ ութ­ յան մեջ:
Սուբօրդինատուրա
Ըստ ու­սա­նողն­ ե­րի կարծ­ իք­ ի՝ բակ­ ալ­ավր­ իա­ տ/­մա­ 1 տարի
գիստ­րատ­ ու­րա համ­ ակ­ արգ­ ը կա­րող է հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն
տալ ուս­ ա­նող­նե­րին ոչ բժշկ­ ակ­ ան բակ­ ալ­ավր­ իա­ տից կր­ (վիրաբուժություն, թերապիա,
թութ­ յուն­ ը բժշ­կութ­ յան մա­գիստր­ ոս­ ի ծրագր­ ում շար­ ու­ մանկաբուժություն)
նա­կե­լու միա­ յն այն դեպք­ ում, եթե նրանք բժշ­կութ­ յան
մագ­ իստր­ ա­տուր­ ա ընդ­ ունվ­ ել­իս ուն­ են­ ան բժշ­կութ­ յան Կլինօրդինատուրա Աշխատաշուկա
բա­կալ­ավր­ ի հիմն­ ա­կան իրավ­ աս­ ութ­ յունն­ եր: Նրանք հա­ 1-4 տարի ԿԼԻՆԻՑԻՍՏ
տուկ շեշ­տադր­ ում են նաև այն, որ բժշ­կակ­ ան կրթ­ ութ­ յու­
նը պետք է լին­ ի շար­ ուն­ ակ­ ա­կան, այս­ ինքն` բժշկ­ ութ­ յան Ասպիրանատուրա
բակ­ ա­լավր­ ի­ատը և մա­գիստր­ ա­տուր­ ան պետք է ըն­ 3 տարի
դուն­ ել որ­պես ամ­բողջ­ ութ­ յուն: Խոսվ­ ում է նաև այն մա­
սին, որ պետք է ստեղծ­ ել որակ­ ի ապա­հովմ­ ան ներք­ ին Ն­կ. 4. Ընդհ­ ա­նուր բժշ­կութ­ յան ֆա­կուլտ­ ե­տի կրթ­ ութ­ յան
և ար­տա­քին մի­ջոցն­ եր, և որ բժշկ­ ութ­ յան մագ­ իստ­րո­սի փու­լեր­ ը
աստ­ իճ­ ան­ ը կա­րող է իրավ­ ունք տալ զբաղ­վել­ու ինքն­ ու­
րույն բժշ­կա­կան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յամբ՝ միա­ յն ելն­ ե­լով տվյալ Աշխատաշուկա Բակալավրիատ Մագիստրատուրա Աշխատաշուկա
երկր­ ի օրենսդր­ ութ­ յուն­ ից: ԲԺԻՇԿ-ՍՏՈՄԱՏՈԼՈԳ 4 տարի 2 տարի Հիգիենիստ, էպիդեմիոլոգ,

­Հա­յաստ­ ա­նի Հանր­ ապ­ ետ­ ութ­ յուն­ ում գործ­ ում է մի­ ՕԳՆԱԿԱՆ (ստոմատոլոգիայի բակալավր) (բժշկագիտության հանրային առողջության
այն մեկ պե­տա­կան բարձր­ ա­գույն բժշկ­ ակ­ ան կր­թութ­ յան մագիստրոս) մասնագետ
ուս­ ումն­ ակ­ ան հաս­տա­տութ­ յուն՝ Երև­ ա­նի պետ­ ա­կան Աշխատաշուկա Մագիստրատուրա
բժշ­կա­կան հա­մալ­սար­ ան­ ը, որը բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան ՏԵՍԱԿԱՆ 1 տարի
ոլորտ­ ում իրա­կան­ աց­վող բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ի առաջ­նոր­
դը և հիմն­ ակ­ ան կատ­ ա­րողն է: 2006-­ից ԵՊԲՀ բոլ­որ ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ Սուբօրդինատուրա
ֆակ­ ուլտ­ ետ­նե­րում կրթ­ ութ­ յուն­ ը դարձ­ ել է երկ­ աստ­ ի­ 1 տարի
ճան՝ բակ­ ալ­ավ­րիա­ տի և մագ­ իստր­ ա­տու­րայի տես­քով:
Ընդ որում, ընդ­հան­ ուր բժշկ­ ութ­ յան ֆակ­ ուլտ­ ետ­ ում բա­ Կլինօրդինատուրա Աշխատաշուկա
կալ­ավր­ ի­ատի տևող­ ու­թյուն­ ը 5 տար­ ի է, ստոմ­ ա­տո­լոգ­ ի­ 1-3 տարի ԲԺԻՇԿ-ՍՏՈՄԱՏՈԼՈԳ
ական և դեղ­ ա­գիտ­ ա­կան ֆակ­ ուլտ­ ետ­ներ­ ում՝ 4 տա­րի,
մագ­ իստ­րա­տուր­ այի տևող­ ութ­ յուն­ ը բոլ­որ ֆակ­ ուլտ­ ետ­ Ասպիրանատուրա
նե­րում 2 տա­րի է: Բակ­ ա­լավր­ իա­ տը ավար­տե­լիս, ըստ 3 տարի
հա­մապ­ ա­տասխ­ ան ֆակ­ ուլտ­ ե­տի, համ­ ա­պա­տաս­խա­
նաբ­ ար շնորհվ­ ում են բժշկ­ ա­գիտ­ ութ­ յան, ստոմ­ ա­տո­լոգ­ ի­ Ն­կ. 5. Ստո­մա­տո­լոգ­ իա­ կան ֆա­կուլտ­ ետ­ ի կր­թութ­ յան փուլ­եր­ ը
այի և դեղ­ ա­գիտ­ ութ­ յան բա­կա­լավր­ ի աստ­ իճ­ անն­ եր, իսկ
մագ­ իստ­րատ­ ու­րայի ավար­տին՝ բժիշկ, բժիշկ-ստ­ ո­մա­ Կրթ­ ութ­ յան որա­կը
տո­լոգ, բժշկ­ ա­գիտ­ ու­թյան մագ­ իստր­ ոս և դեղ­ ա­գիտ­ ու­ ­Բոլ­ոն­ իա­ յի գործ­ ըն­թաց­ ի կարև­ որ­ ագ­ ույն դրույթն­ ե­
թյան մագ­ իստ­րոս աստ­ իճ­ ան­ներ: Այս­ օր առա­ջարկվ­ ում է
րից մե­կը կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի ապա­հով­ ումն է, որին ուղղ­
ված են նաև գործ­ ըն­թա­ցի բոլ­որ մյուս դրույթն­ ե­րը:

Ըստ ISO 9000:2000 միջ­ ազ­գային չա­փո­րո­շիչ­ի՝
«որ­ ա­կը» արտ­ ադ­րանք­ ի կամ ծառ­ այ­ութ­ յան հատկ­ ա­նիշ­
ներ­ ի և բնութ­ ագր­ ե­րի միա­ ս­նութ­ յուն է, որը բնոր­ ո­շում է
դրա ուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը՝ բավ­ ար­ ա­րել­ու սահ­ման­ված կամ
ենթ­ ադր­ յալ պա­հանջ­ներ­ ը [19]: Այս բնոր­ ոշ­ ում­ ը կի­րա­
ռել­ի է նաև մասն­ ագ­ ետ­ներ՝ մասն­ ա­վոր­ ապ­ ես բժիշկ­ներ
պատ­րաստ­ ել­ու դեպք­ ում: Ծա­ռա­յութ­ յունն­ ե­րի մեծ մա­
սը, այդ թվում և բժշ­կա­կան­ ը, ուն­ են ապ­րան­քի բնույթ,
այ­սինքն` դրանք կար­ ել­ի վաճ­ ա­ռել և գնել: Հետ­ևաբ­ ար
դրա որակ­ ը նույնպ­ ես ձևավ­ որվ­ ում է երեք բա­ղադ­րի­
չից՝ ռես­ ուրսն­ եր, գործ­ ընթ­ աց և ար­դյունք: Կր­թութ­ յան
ոլորտ­ ում որ­պես ար­դյունք կա­րել­ի է դի­տել բուհ­ ի շր­
ջա­նա­վարտ­ ին՝ գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի, ուն­ ա­կութ­ յունն­ ե­րի և ան­
ձնային բնութ­ ագ­րեր­ ի որոշ­ ա­կի ծա­վալ­ով: Գոր­ծըն­թա­ցը
մասն­ ագ­ ետ պատ­րաս­տե­լու ուս­ ումն­ ա­կան ընթ­ ացքն է և
առան­ձին առարկ­ ան­ ե­րի դա­սա­վանդմ­ ան տեխ­նո­լոգ­ ի­
աներ­ ը: Ռես­ ուրսն­ ե­րը կազմ­ ավ­ որ­վում են մարդկ­ այի­նից
(ու­սա­նողն­ եր, դաս­ ա­խոսն­ եր) և նյութ­ ակ­ ա­նից (լս­ ա­րան­
ներ, դաս­ ա­վանդմ­ ան միջ­ ոցն­ եր, տեղ­ ե­կատ­վա­կան ապա­
հովվ­ ա­ծու­թյուն և այլն):

Հա­մաձ­ այն Եվր­ ոպ­ ա­կան ստան­դարտ­նե­րի՝ որա­կի
ներք­ ին ապա­հով­ման համ­ ա­կար­գեր­ ը պետք է պար­ ու­
նակ­ են հետև­ յալ յոթ հիմն­ ա­կան կառ­ ու­ցա­մաս­ ե­րը [9]`

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 89

1. որ­ ա­կի ապա­հովմ­ ան ռազ­մավ­ ար­ ութ­ յուն/­քաղ­ ա­քա­ շրջ­ ա­նակն­ եր­ ում բուհ­ ի շրջ­ ա­նա­վար­տին ներկ­ ա­յաց­
կան­ ութ­ յուն և դրա հետ կապ­ված ընթ­ ա­ցա­կարգ­ եր վող պա­հանջ­ներ­ ի շարք­ ում հա­ճախ հանդ­ իպ­ ում է
և չա­փո­րո­շիչն­ եր, «կոմպետենցիաների» մոտ­ եց­ման (competence-based
education) պա­հանջ­ ը: Յու. Տա­տուր­ ը [50] սահմ­ ան­ ել է
2. ծ­րագր­ ե­րի և որակ­ ավ­ որ­ ումն­ եր­ ի հաստ­ ատ­ման, կոմպ­ ետենցիան հետև­ յալ կերպ. «Կոմպետենցիան որո­
պարբ­ ե­րակ­ ան վեր­ ա­նայմ­ ան և մոն­ իթ­ ո­րինգ­ ի հաս­ շա­կի աստ­ ի­ճա­նի կրթ­ ութ­ յուն ստաց­ ած մար­դու հատ­
տատ­ված մե­խան­ իզմն­ եր, կա­նիշ է, որն ար­տա­հայտ­վում է նրա՝ կրթ­ ութ­ յան հիմ­ ան
վրա արդ­ յուն­ ա­վետ, հաջ­ ո­ղակ գործ­ ու­նե­ութ­ յուն ծա­
3. ուս­ ան­ ողն­ ե­րի գնա­հատմ­ ան հետև­ ո­ղա­կա­նոր­ են կի­ վա­լել­ու պատր­ աստ­վա­ծու­թյամբ (ուն­ ա­կութ­ յամբ): Այս
րառվ­ ող և հրապ­ ա­րակվ­ ած չա­փա­նիշն­ եր, կան­ ոն­ ա­ մոտ­ եց­ման դեպք­ ում պետք է հս­տակ նշվ­ ած լին­ են ու­
կարգ­ եր և ընթ­ ա­ցակ­ ար­գեր, սումն­ առ­ ու­թյան նպատ­ ակ­ներ­ ը և որակ­ ա­վոր­ման բնու­
թագ­րե­րը, որոնք պետք է ուն­ ե­նա շր­ջան­ ա­վար­տը»:
4. դա­սա­խո­սի կա­րող­ ութ­ յունն­ եր­ ի գնահ­ ատմ­ ան թա­
փան­ցիկ մեխ­ ան­ իզմն­ եր և չափ­ ա­նիշն­ եր, Եվր­ ոպ­ ա­կան «Կրթ­ ա­կան կառ­ ույց­ներ­ ի համ­ ա­ձայ­նե­
ցում» (Tuning Educational Structures) [13] նախ­ ագ­ծի ար­
5. կրթ­ ակ­ ան ծրագ­րեր­ ի պա­հանջն­ եր­ ին համ­ արժ­ եք ու­ դյունք­ ում մշակ­վել են կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի ապա­հովմ­ ան
սումն­ ա­կան և աջակ­ցող այլ ռե­սուրսն­ եր,­ և համ­ աձ­ այ­նեցմ­ ան մի շարք մոտ­ ե­ցումն­ եր, որոնց­ ից են
ուս­ ումն­ առ­ ութ­ յան նպա­տակ­ներ­ ի և կոմպետենցիաների
6. ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ընթ­ ա­ցը արդ­ յուն­ ավ­ ետ կա­ռա­ հստ­ ակ ձևա­կերպ­ ու­մը: Այս դեպք­ ում հնար­ ա­վոր է լու­
վա­րել­ու հա­մար պատ­շաճ տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ յան հա­ ծել հա­մաեվ­րոպ­ ա­կան հետև­ յալ խն­դիր­ ը. ի՞նչ պետք է
վաք­ ում, վերլ­ուծ­ ում և օգտ­ ա­գործ­ ում, իմա­նա և կար­ ո­ղա­նա անել շրջ­ ա­նա­վար­տը՝ ուս­ ումն­ ա­
կան ծրա­գիր ստեղ­ծե­լու և ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ընթ­ ա­ցը
7. ծր­ ագ­րեր­ ի և շնորհվ­ ող որակ­ ավ­ որ­ ումն­ եր­ ի վեր­ ա­բե­ իրակ­ ա­նացն­ ել­ու գործ­ ում (միևն­ ույն ժա­ման­ ակ պահ­
րյալ մշ­տա­պես նոր­ աց­վող, անաչ­առ և օբյեկտ­ իվ տե­ պա­նել­ով բուհ­ ի ինքն­ ա­վա­րութ­ յուն­ ը): Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ,
ղեկ­ ատվ­ ութ­ յան պարբ­ եր­ աբ­ ար հրապ­ ա­րա­կում: ուս­ ումն­ ակ­ ան գործ­ ընթ­ ա­ցի որակ­ ը կառ­ ավ­ ա­րե­լու հա­
Ն.­Ա­. Սել­եզնյով­ ան [47], վերլ­ուծ­ ել­ով Ռուս­ աս­ մար ու­սումն­ ա­ռութ­ յան արդ­ յունքն­ եր­ ի չափ­ ո­րո­շիչն­ ե­րի
որոշ­ ում­ ը և արտ­ ա­հայ­տու­մը միա­ ս­նա­կա­նաց­ված ձևով
տա­նի բուհ­ ե­րում որա­կի ապա­հովմ­ ան գործ­ ըն­թա­ցը, դեռևս բավ­ ար­ ար չէ: Արդ­ յուն­ ա­վետ կառ­ ավ­ ա­րե­լու հա­
նշում է այդ գործ­ ընթ­ աց­ ը խոչ­ընդ­ ոտ­ ող մի շարք պատ­ մար հարկ­ ա­վոր է լուծ­ ել նաև ար­դյունքն­ եր­ ի քա­նա­
ճառ­ներ, որոնց­ ից են` կակ­ ան չափ­ման խնդ­ իր­ ը: Այդ խնդր­ ի լուծ­ ու­մը խիստ
կար­ևոր է նաև բարձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան համ­ ա­կար­գը
•• ան­ ընդմ­ եջ թե­րի ֆին­ անս­ ավ­ ո­րում­ ը, կազմ­ ա­կերպ­ ե­լու առում­ ով:
•• տն­տե­սագ­ իտ­ ա­կան և շուկ­ ա­յա­կան ոչ կայ­ուն
Ճիշտ է, պե­տու­թյունն ինքն է ղեկ­ ավ­ ա­րում բարձ­
վի­ճա­կը, րագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան կազմ­ ա­կերպ­ ու­մը երկր­ ում, սա­կայն
•• ­բուհ­ ի պրոֆ­ ես­ որ­ ա-դաս­ ախ­ ոս­ ա­կան կազմ­ ի ծե­ շատ որոշ­ ումն­ եր կայ­աց­վում են բուհ­ ի մակ­ արդ­ ա­կով: Ի
վերջ­ ո բուհն է պա­տաս­խա­նա­տու որակ ապա­հո­վել­ու
րաց­ ու­մը և դանդ­ աղ երիտ­ ա­սարդ­ ա­ցում­ ը, հա­մար:
•• ­բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան ետ մնալ­ը արևմտ­ յան
­Մեկ այլ հեղ­ ին­ ակ` Յու. Պոխ­ ոլկ­ ո­վան [46], նշում է
դպ­րոցն­ եր­ ից, բուհ­ ում կրթ­ ութ­ յան և մասն­ ա­գետ­նե­րի պար­տաստ­ման
•• ­գիտ­ ա­հե­տա­զո­տա­կան աշ­խա­տանքն­ եր­ ի ծա­վա­ որակն ապահ­ ով­ ող հա­մաշխ­ ար­հային երեք մոտ­ ե­ցում.
1. ­hամ­բավ­ ային մո­տեց­ ում (репутационный), որը հիմն­
լի փոքր­ աց­ ում­ ը,­
•• օ­րենսդր­ ութ­ յան թեր­ ա­ցում­ ը բարձր­ ա­գույն կր­ ված է կրթ­ ա­կան ծրագ­րեր­ ի և բուհ­ ի որակ­ ի գնա­
հատմ­ ան փոր­ձա­գի­տա­կան մե­խան­ իզմն­ երն օգտ­ ա­
թութ­ յան որա­կի բարձր­ աց­ման գործ­ ընթ­ աց­ ում, գործ­ ե­լու վրա,­
•• բ­ արձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի մոն­ իթ­ ո­րինգ­ ի 2. արդյունքային (результативный) մոտ­ ե­ցում, որը հիմն­
ված է բուհ­ ի գործ­ ուն­ եո­ ւ­թյան քա­նակ­ ա­կան ցուց­ ա­
և գնա­հատմ­ ան խնդ­ իրն­ եր­ ի անհ­ րաժ­ եշտ­ ու­թյան նիշ­ներ­ ը չափ­ ել­ու վրա,
առկ­ այ­ութ­ յուն­ ը՝ պետ­ ա­կան չափ­ որ­ ոշ­ իչն­ ե­րի և 3. ընդ­հան­րացվ­ ած մո­տեց­ ում, որը հիմն­ված է «որ­ ա­կի
բուհ­ ում հա­մա­պա­տաս­խան մշակ­ ույթ­ ի բաց­ ա­ հա­մընդ­հա­նուր կառ­ ա­վար­ման» (Total Quality Man-
կայ­ութ­ յան պատ­ճառ­ ով, agement) սկզբ­ ունք­ներ­ ի Ստանդ­ արտ­ ի­զաց­ իա­ յի մի­
•• ­բուհ­ եր­ ի կառ­ ա­վարմ­ ան և գործ­ ուն­ եո­ ւթ­ յան ան­
համ­ ապ­ ա­տասխ­ ա­նութ­ յուն­ ը միջ­ ազ­գային չափ­ ո­
րո­շիչն­ ե­րին:
­Հաշվ­ ի առն­ ե­լով մեր երկրն­ եր­ ի բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ու­
թյան հա­մակ­ ար­գեր­ ի նման­ ութ­ յուն­ ը՝ այս բոլ­որ խնդ­ իր­
ներն առ­կա են նաև Հա­յաս­տա­նում:
Ինչ­պես արդ­ են ասվ­ եց, Բոլ­ոն­ իա­ յի հռչ­ակ­ ագ­րում
յուր­ ա­հատ­ ուկ ուշ­ ադր­ ութ­ յուն է դարձվ­ ում կրթ­ ութ­ յան
որակ­ ի ապա­հով­մա­նը: Վերջ­ ին տա­րին­ եր­ ին մասն­ ա­
գիտ­ ա­կան գրակ­ ան­ ութ­ յան մեջ որակ­ ի ապա­հով­ման

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

90 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ջազգ­ ային կազ­մակ­ եր­պութ­ յան (ISO) որա­կի կառ­ ա­ կարգ, որը վեր­ ահսկ­ ում է Որա­կի ապա­հով­ման պե­տա­
վար­ման հա­մա­կար­գեր­ ի հանդ­ եպ պահ­ անջ­ներ­ ի վրա: կան կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­ յուն­ ը (Quality Assurance Agency)
Ներկ­ այ­ումս պատմ­ ա­կա­նո­րեն ձևավ­ որվ­ ել է որա­կի [2]: Գերմ­ ա­նիա­ յում գործ­ ում է մի քան­ ի մասն­ ա­գիտ­ ու­
գնա­հատմ­ ան և վեր­ ահսկմ­ ան երեք մոդ­ ել՝ «անգ­լիա­ կան» թյունն­ եր­ ի՝ ճարտ­ ա­րա­գիտ­ ու­թյան, ինֆ­ որմ­ ա­տի­կայի,
մոդ­ ել­ը, որի հիմք­ ում բուհ­ ի ներք­ ին ինքն­ ագն­ ահ­ ատ­ ումն բնա­կան գիտ­ ու­թյունն­ եր­ ի և մաթ­ եմ­ ա­տի­կայի ոլորտն­ ե­
է, «ֆ­րանս­ իա­ կան» մոդ­ ել­ը՝ հաս­ ա­րակ­ ութ­ յան և պե­տու­ րում կրթ­ ակ­ ան ծրագր­ եր­ ի հավ­ ա­տար­մագր­ման գործ­ ա­
թյան առջև բուհ­ ի ուն­ եց­ ած պա­տասխ­ ա­նատ­վութ­ յան կա­լութ­ յուն­ ը (ASIIN – Accreditaion Agency for Study Pro-
տե­սան­կյուն­ ից բուհ­ ի արտ­ ա­քին գնահ­ ա­տում­ ը և «ա­մե­ grams in Engineering, Informatics, Natural Sciences and
րի­կյան» մո­դել­ը՝ վեր­ ոնշ­ յալ երկ­ ու մոդ­ ելն­ ե­րի հա­մակց­ ու­ Mathematics) [3]:
մը, որը կոչվ­ ում է հավ­ ատ­ արմ­ ագր­ ում (акредитация):
ԱՄՆ­-ու­մ հավ­ ա­տար­մագր­ ում­ ը կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյուն­ ում բարձր­ ա­գույն
վե­րահսկմ­ ան հա­մա­կարգ է, որը հնար­ ավ­ ո­րութ­ յուն է կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի վեր­ ահսկմ­ ան և կառ­ ա­վարմ­ ան գոր­
տա­լիս հաշվ­ ի առ­նե­լու մասն­ ակ­ ից բոլ­որ կողմ­ եր­ ի հե­ ծա­ռույթն­ եր­ ը հիմն­ ակ­ ա­նում իրակ­ ան­ աց­նում է Կր­թու­
տաքրքր­ ութ­ յունն­ ե­րը [1]: Այն միա­ վոր­ ում է վեր­ ահսկ­ թյան և գի­տու­թյան նախ­ ա­րա­րութ­ յուն­ ը: 2008­-ին ՀՀ
ման հա­սար­ ակ­ ա­կան և պետ­ ա­կան ձևեր­ ը: Հա­վատ­ ար­ Կա­ռա­վար­ ութ­ յան որոշմ­ ամբ մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կրթ­ ու­
մագրմ­ ան հիմն­ ակ­ ան նպատ­ ակ­ներ­ ից է կրթ­ ութ­ յան թյան համ­ ակ­ արգ­ ի բար­ ե­փո­խումն­ ե­րի շր­ջան­ ա­կում
ար­դյուն­ ա­վե­տութ­ յան գնահ­ ատմ­ ան սկզբ­ ունքն­ եր­ ի և հիմն­ ադր­վել է «Մաս­նագ­ իտ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան որա­կի
չափ­ ա­նիշն­ եր­ ի մշակմ­ ան հաշվ­ ին բուհ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան ապա­հովմ­ ան ազ­գային կենտր­ ոն» (ՈԱԱԿ) [4]։ Կենտր­ ո­
զար­գա­ցումն ու առա­ջընթ­ ա­ցը, բուհ­ ի կամ առան­ձին կր­ նը ՀՀ մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կրթ­ ակ­ ան հաս­տա­տու­թյունն­ ե­
թա­կան ծրագ­րեր­ ի նպատ­ ակն­ եր­ ի ճիշտ ձևակ­ երպ­ ում­ ը րում կազմ­ ակ­ երպ­ ում և իրակ­ ա­նաց­նում է որակ­ ի ապա­
և դրան հաս­նե­լու պայ­մանն­ ե­րի ապա­հով­ ում­ ը: Հա­վա­ հով­ման և հավ­ ա­տարմ­ ագր­ման գործ­ ըն­թացն­ եր։ Այդ
տարմ­ ագր­ ում­ ը «մաս­նագ­ իտ­ աց­ված» է, երբ գնահ­ ատ­ գործ­ ըն­թացն­ երն ուղղվ­ ած են մեր երկր­ ում պե­տա­կան
վում են առան­ձին կրթ­ ա­կան ծրագր­ երն ու բուհ­ ի գոր­ կր­թակ­ ան և եվր­ ո­պա­կան չափ­ որ­ ո­շիչն­ եր­ ին մասն­ ա­գի­
ծու­նեո­ ւթ­ յուն­ ը որոշ­ ակ­ ի մասն­ ա­գետն­ եր պատ­րաստ­ ե­լու տա­կան կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի համ­ ա­պա­տաս­խա­նութ­ յան
ոլորտ­ ում, և «ինստ­ իտ­ ուտ­ ային», երբ գնահ­ ատվ­ ում է ապա­հովմ­ ան­ ը, որակ­ ի բար­ ե­լավ­մա­նը և միջ­ ազ­գային
ուս­ ումն­ ակ­ ան հաս­տա­տու­թյունն ամբ­ ող­ջապ­ ես` որպ­ ես աս­պա­րեզ­ ում ՀՀ մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան որա­կի
հաս­ ար­ ակ­ ա­կան ինստ­ իտ­ ուտ: ճան­ աչմ­ ան­ ը։­
Հա­մալ­սա­րա­նի գործ­ ուն­ եո­ ւթ­ յան ար­դյուն­ ա­վե­տու­
թյուն­ ը ինս­տիտ­ ու­տային հավ­ ատ­ ար­մագրմ­ ան դեպ­քում Ընդհ­ անր­ ապ­ ես մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան հա­
որոշվ­ ում է չա­փոր­ ո­շիչն­ ե­րով (ցուց­ ան­ իշն­ ե­րով): Նախ­կի­ վա­տարմ­ ագրմ­ ան հիմն­ ա­կան նպա­տակն է հա­վաս­տել
նում կիր­ առ­ ում էին քա­նակ­ ակ­ ան ցուց­ ա­նիշն­ եր (պ­րոֆ­ ե­ ՄՈւՀ-­եր­ ին, ուս­ ան­ ող­նե­րին, նրանց ծնողն­ ե­րին, գործ­ ա­
սո­րա-դա­սա­խոս­ ակ­ ան կազմ­ ի քա­նակ­ ը, գրադ­ ա­րան­ ի տուն­ եր­ ին և շահ­ ագր­գիռ հաս­ ա­րակ­ ութ­ յա­նը, որ մաս­նա­
ռես­ ուրսն­ եր­ ը, լա­բոր­ ատ­ որ­ իա­ ներ­ ի սարք­ ա­վոր­ ումն­ եր­ ը, գիտ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան որակ­ ը ճան­ ա­չել­ի է պե­տութ­ յան
ֆին­ անս­ներ­ ը և այլն), որոնք հնա­րավ­ ո­րութ­ յուն էին տա­ կող­մից: Այս առում­ ով կար­ևոր սկզբ­ ունք է հավ­ ա­տագր­
լիս համ­ ե­մա­տել­ու տար­բեր հա­մալ­սար­ անն­ ե­րի աշխ­ ա­ ման մաս­ ին որոշ­ ում կայ­աց­նող կառ­ ույց­ ի ան­կա­խու­թյու­
տանք­նե­րը: Սա­կայն հետ­ ա­գայ­ում քա­նա­կակ­ ան չափ­ ո­րո­ նը:
շիչն­ ե­րի փո­խար­ են սկս­ եց­ ին օգտ­ ա­գործ­ ել չափ­ ա­նիշն­ եր,
որոնց­ ից են բուհ­ ի ամբ­ ողջ­ ա­կա­նութ­ յուն­ ը, նպատ­ ակ­նե­ Հա­յաստ­ ա­նում մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կր­թութ­ յան որակն
րը, պլա­նավ­ ո­րումն ու արդ­ յուն­ ավ­ ետ­ ութ­ յուն­ ը, կառ­ ա­ ապա­հով­ ող համ­ ա­կարգ­ ը ներ­ ա­ռում է գործ­ ող­ ութ­ յունն­ ե­
վար­ ումն ու ադմ­ ին­ իստր­ ա­ցիա­ ն, կրթ­ ակ­ ան ծրագ­րեր­ ը, րի երկ­ ու մակ­ ար­դակ.
կազ­մը, գրադ­ ա­րան­ներ­ ը, համ­ ա­կարգ­ իչն­ երն ու տեղ­ ե­ 1. «Ք­ ա­ղա­քա­կան» մա­կարդ­ ակ. կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ի
կատվ­ ութ­ յան այլ աղ­բյուրն­ եր­ ը, նյութ­ ա­կան ռես­ ուրսն­ ե­
րը, տա­րածք­նե­րը, ֆին­ անսն­ եր­ ը և այլն: շա­հակ­ ից­ներ­ ը մասն­ ակց­ ում են հավ­ ատ­ արմ­ ագր­ման
Եվր­ ոպ­ ա­յում դեռևս ներդրվ­ ած չէ կրթ­ ակ­ ան հաս­ չափ­ ա­նիշն­ եր­ ի մշակմ­ ան և պար­բեր­ աբ­ ար վե­րա­նայ­
տա­տութ­ յունն­ եր­ ի գործ­ ուն­ ե­ութ­ յան ինստիտուտային ման գործ­ ըն­թա­ցին և այդ չափ­ ա­նիշն­ եր­ ը մեկ­նա­բա­
գնահ­ ատմ­ ան հա­մա­կարգ­ ը (Ա­ՄՆ­-ի հավ­ ատ­ արմ­ ագր­ նել­ու հե­տա­գա քնն­ արկ­ ումն­ ե­րին: Հա­յաս­տա­նի դեպ­
ման համ­ ակ­ արգ­ ի նման): Այսպ­ ես` Մեծ Բրիտ­ ա­նի­այում քում այս քնն­ արկ­ ումն­ ե­րի համ­ ակ­ ար­գող­ ը ՈԱԱԿ-ն է:
ստեղծ­ված է համ­ ալս­ ար­ ան­նե­րի և իրենց կրթ­ ա­կան 2. «Ըն­թաց­ ա­կար­գային» մակ­ ար­դակ. հա­վա­տար­
ծրագր­ ե­րի հավ­ ա­տար­մագրմ­ ան բազ­մաս­տիճ­ ան համ­ ա­ մագրմ­ ան յուր­ ա­քանչ­յուր գործ­ ընթ­ ա­ցում պետք է
երաշ­խա­վորվ­ ի որակ­ ի ապա­հովմ­ ան կա­ռույ­ցի լի­
ակա­տար ան­կա­խու­թյուն­ ը:
ՀՀ­-ու­մ կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի ապա­հով­ ում­ ը պար­տա­
դիր գործ­ ընթ­ աց է բո­լոր ՄՈւՀ-­եր­ ի համ­ ար և բաղ­կա­ցած

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 91

է եր­կու հիմն­ ա­կան բաղ­ ադ­րիչն­ եր­ ից՝ բուհ­ ում և կր­թութ­ յան որակ­ ի վրա դրանց ազ­
•• Մ­ ՈւՀ­-եր­ ի որակ­ ի ներք­ ին ապա­հով­ ում, որը դեց­ ու­թյուն­ ը,
ՄՈւՀ-­ի պա­տասխ­ ա­նատ­վութ­ յունն է, •• բուհ­ ի ռես­ ուրս­ ային ապահ­ ո­վում­ ը, նյութ­ ա­տեխ­
•• Մ­ ՈւՀ-­եր­ ի որա­կի արտ­ ա­քին ապա­հով­ ում, որն նիկ­ ակ­ ան բազ­ այի առ­կա­յութ­ յուն­ ը, ֆին­ անս­ ա­
իրակ­ ան­ ացվ­ ում է պետ­ ու­թյան կողմ­ ից լիա­ զոր­ կան ապա­հով­ ում­ ը,
ված որակ­ ի ապա­հովմ­ ան անկ­ ախ կառ­ ույ­ցի՝ •• բուհ­ ում կրթ­ ութ­ յան որա­կի կառ­ ա­վա­րում­ ը:
ՈԱԱԿ-­ի կողմ­ ից: 4. Բ­նութ­ ագ­րեր, որոնք ցույց են տալ­իս բուհ­ ի գոր­
ՀՀ­-ու­մ որա­կի արտ­ ա­քին գնահ­ ատ­ման այս գործ­ ըն­ ծու­նեո­ ւթ­ յան արդ­ յունքն­ ե­րը, այն է` բուհ­ ի շրջ­ ա­նա­
վարտ­ներ­ ի պատ­րաստվ­ ած­ ու­թյան որակ­ ը (պետ­ ա­
թաց­ ի վրա է հիմն­ված բուհ­ ի հավ­ ատ­ արմ­ ագ­րում­ ը [9]: կան ավար­տա­կան քնն­ ութ­ յունն­ ե­րի արդ­ յունքն­ ե­րի,
Վ. Տրայն­ևը և Ս. Մկրտչ­յա­նը 2007-­ին համ­ ա­տեղ հատ­ ուկ հա­մա­լիր հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի, շրջ­ ա­
նա­վարտն­ ե­րի և գործ­ ա­տուն­ եր­ ի հար­ցումն­ ե­րի ար­
աշխ­ ատ­ ութ­ յան մեջ ամփ­ ոփ­ ել են տար­բեր բնութ­ ագ­րե­ դյունքն­ եր­ ի և բու­հի շր­ջա­նա­վարտ­ներ­ ի պա­հան­ջար­
րի ձևավ­ որ­ ումն ու օգտ­ ա­գործ­ ու­մը կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի կի վերլ­ուծ­ ու­թյան միջ­ ո­ցով):
գնա­հատմ­ ան գործ­ ըն­թա­ցում [52]: Ըստ հեղ­ ին­ ակ­ներ­ ի` Մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան համ­ ա­կարգ­ ի մոն­ ի­
կր­թութ­ յան որա­կի գնահ­ ատ­ ումն անհ­ րաժ­ եշտ է ուս­ ում­ թոր­ ինգ­ ը ենթ­ ադր­ ում է կրթ­ ութ­ յան առան­ձին դրույթն­ ե­
նա­կան գործ­ ըն­թաց­ ի օբյեկտ­ իվ իրավ­ ի­ճակ­ ը որոշ­ ել­ու և րի՝ մասն­ ա­գետ­ներ­ ի պատ­րաստմ­ ան որակ­ ի, ժա­մա­նա­
դրա բար­ ե­լավ­ման ուղ­ ի­ներ­ ը գտն­ ե­լու համ­ ար: Կրթ­ ու­ կակ­ ից ուս­ ումն­ ակ­ ան բազ­ այով ապա­հով­ված­ ու­թյան,
թյան որա­կը գնահ­ ատ­ ող համ­ ա­կարգ­ ում հեղ­ ին­ ակն­ ե­րը դա­սա­վանդ­ման մակ­ արդ­ ակ­ ի, հաս­ ա­րա­կութ­ յան կող­մից
կարև­ որ­ ում են որա­կակ­ ան և քա­նա­կակ­ ան բնութ­ ագ­րե­ բուհ­ ի շրջ­ ա­նա­վարտ­ներ­ ի պահ­ անջ­ ար­կի, հաս­ ա­րա­կու­
րը, որոնք խմբ­ ա­վո­րում են հետև­ յալ կերպ։ թյան մեջ տե­ղի ու­նեց­ ող փո­փոխ­ ու­թյունն­ եր­ ին կրթ­ ա­
1. Բն­ ութ­ ագր­ եր, որոնք բնոր­ ոշ­ ում են բուհ­ ի ուղղ­ ու­ կան համ­ ա­կար­գի հարմ­ ա­րեց­ման և այլն­ ի պարբ­ ե­րա­
բար հետև­ ում:
թյունն­ ե­րի, մաս­նա­գիտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի և կրթ­ ա­կան Հե­ղի­նակն­ ե­րը նշում են, որ բուհ­ ի կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի
ծրագ­րե­րի կառ­ ուցվ­ ած­քը (ցանկ­ ը): Այս խմբ­ ում են ամբ­ ող­ջա­կան գնահ­ ա­տու­մը ներկ­ ա­յումս և մոտ ապա­
նաև այն բնու­թագր­ եր­ ը, որոնք բնոր­ ոշ­ ում են ու­ գա­յում գործն­ ակ­ ա­նո­րեն անհ­ նար է. կիր­ առվ­ ող բոլ­որ
սան­ ող­նե­րի վե­րաբ­ եր­ յալ տվյալ­ներ­ ը (բաշխվ­ ա­ծու­ մոտ­ ե­ցումն­ երն ուն­ են իրենց սահմ­ ան­ ա­փա­կումն­ երն ու
թյունն ըստ մասն­ ա­գիտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի, ըստ կրթ­ ակ­ ան թեր­ ութ­ յունն­ եր­ ը, ուստ­ ի կրթ­ ութ­ յան մեջ անհ­ րա­ժեշտ է
աս­տիճ­ ան­նե­րի՝ բակ­ ալ­ավր, դիպլ­ոմ­ ավ­ որվ­ ած մաս­ գնա­հա­տել ընթ­ աց­ իկ, վերջն­ ակ­ ան և հեռ­ ա­կա արդ­ յունք­
նագ­ ետ, մագ­ իստ­րոս), ինչպ­ ես նաև ուս­ ան­ ող­ ա­կան ներ­ ը: Ներկ­ ա­յումս առա­վել դյու­րին է գնահ­ ա­տել կրթ­ ա­
քան­ ա­կա­կազ­մի շարժ­ ու­նութ­ յուն­ ը (կոր­ ուստ, մա­ կան գոր­ծընթ­ աց­ ը և դրա ընթ­ աց­ իկ ար­դյունք­ ը՝ ելն­ ել­ով
գիստր­ ա­տուր­ ա­յում, աս­պիր­ ան­տու­րայ­ում ուս­ ում­ ը պետ­ ա­կան չափ­ որ­ ո­շիչն­ եր­ ին կրթ­ ակ­ ան գործ­ ըն­թա­ցի
շար­ ուն­ ակ­ ող­նե­րի թիվ և այլն): հա­մապ­ ա­տասխ­ ա­նութ­ յան մա­կարդ­ ա­կից:
2. Բ­նութ­ ագ­րեր, որոնք արտ­ ա­ցոլ­ում են բարձր­ ագ­ ույն Կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի ցուց­ ա­նիշ­նե­րից մեկ­ ը ուս­ ա­նող­
կրթ­ ութ­ յամբ մասն­ ա­գետն­ եր­ ի պատ­րաստմ­ ան որա­ ներ­ ի գի­տե­լիք­ներ­ ի գնա­հա­տումն է: Հա­մաշխ­ արհ­ ային
կին վեր­ ա­բե­րող պետ­ ա­կան կրթ­ ա­կան չափ­ ո­րոշ­ իչն­ ե­ պրակտ­ ի­կայ­ում բա­վա­կան լավ է մշակվ­ ած օբյեկտ­ իվ
րի պահ­ անջն­ ե­րի նորմ­ ատ­ իվ­ ային մակ­ ար­դա­կը: գնա­հատ­ման հա­մա­կարգ­ ը՝ թեստ­ ա­վոր­ ում­ ը: Հան­րո­րեն
3. Բն­ ութ­ ագ­րեր, որոնք բազմ­ ա­կողմ­ ան­ իո­ րեն բնու­ ընդ­ ունվ­ ած է սով­ որ­ ո­ղի պատ­րաստվ­ ա­ծութ­ յան գնա­
թագ­րում են բարձ­րագ­ ույն մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան կրթ­ ու­ հատ­ման ավան­դակ­ ան փոր­ձա­գիտ­ ա­կան մեթ­ ո­դի
թյան որակն ապա­հով­ ող համ­ ակ­ արգ­ ը: Դրանց­ ից են` նկատ­մամբ այս մեթ­ ո­դի առա­վել­ութ­ յուն­ ը՝ օբյեկտ­ իվ­ ու­
•• ­դիմ­ որդն­ ե­րի պատ­րաստմ­ ան որակ­ ը (նա­խա­բու­ թյուն­ ը, արագ­ ութ­ յուն­ ը, տեխն­ ո­լոգ­ իա­ կան­ ութ­ յուն­ ը, ողջ
ուս­ ումն­ ա­կան նյութ­ ի ներ­ առվ­ ա­ծու­թյուն­ ը, արդ­ յունքն­ ե­
հակ­ ան կրթ­ ութ­ յան և բուհ­ ի ընդ­ ուն­ ել­ութ­ յան քն­ րի վերլ­ուծ­ ու­թյան համ­ ար մաթ­ ե­մատ­ ի­կա­կան մեթ­ ոդն­ ե­
նութ­ յունն­ եր­ ի արդ­ յունքն­ եր­ ի հիմ­ ան վրա), րի կիր­ առ­ման հնար­ ա­վո­րութ­ յուն­ ը:­
•• պ­րոֆ­ ես­ ո­րա-դա­սախ­ ոս­ ակ­ ան կազմ­ ի պատ­ Ուս­ ան­ ող­ներ­ ի գնահ­ ա­տու­մը տար­բեր նպատ­ ակն­ եր
րաստ­ված­ ու­թյան որակ­ ը, ուն­ ի`
•• կր­թակ­ ան ծրագր­ ե­րի և համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան ու­ •• ո­րոշ­ ել ուս­ ա­նող­ ի համ­ ա­պա­տաս­խա­նութ­ յու­
սումն­ ա­մե­թո­դակ­ ան գրակ­ ան­ ութ­ յան բով­ ան­դա­ նը սահմ­ անվ­ ած նվազ­ ագ­ ույն որակ­ ավ­ որ­ման
կութ­ յան որա­կը (չափ­ որ­ ո­շիչ­ներ­ ին համ­ ապ­ ա­ նկատ­մամբ,
տասխ­ ան­ ե­լու տես­ անկ­ յուն­ ից),­
•• օգտ­ ա­գործվ­ ող կրթ­ ա­կան տեխ­նոլ­ոգ­ իա­ նե­րի
որակ­ ը,
•• գ­ իտ­ ա­կան հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ եր­ ի մակ­ արդ­ ակ­ ը

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

92 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

•• ­տա­րո­րո­շել այն ուս­ ան­ ողն­ եր­ ին, որոնք պատ­ սակ, ապա հար­ցե­րը կկազմ­ են այն թե­մա­նե­րով,
րաստ են անց­ նել­ու ուս­ ումն­ առ­ ութ­ յան հաջ­ որդ որոնք ավել­ի հարմ­ ար են տվյալ ձևաչ­ա­փին, և
մակ­ արդ­ ակ կամ պետք է կրկն­ են ծրագ­ իր­ ը, որոշ թեմ­ ա­ներ հնար­ ա­վոր է դուրս մնան հար­
ցա­շա­րից: Այդ պատ­ճա­ռով խորհ­ ուրդ է տր­վում
•• ­թույլ­ատր­ ել ուս­ ան­ ո­ղին ինքն­ ուր­ ույն հետև­ ել­ու կիր­ առ­ ել հար­ցե­րի տարբ­ եր տես­ ակն­ եր:
իր ուս­ ուցմ­ ան­ ը, •• Ծախս­-արդ­ յուն­ ա­վետ­ ութ­ յուն­ ը և ընդ­ ուն­ ե­լիո­ ւ­
թյուն­ ը կարև­ որ են, քան­ ի որ առա­ջի­նի դեպ­քում
•• տ­րա­մադ­րել տեղ­ եկ­ ութ­ յունն­ եր ուս­ ան­ ող­ներ­ ի պետք է անպ­ այ­ման հաշվ­ ի առն­ ել քն­նութ­ յուն­
առա­ջադ­ իմ­ ութ­ յան վեր­ աբ­ ե­րյալ: ներ­ ի արժ­ ե­քը, իսկ երկր­ որդ­ ի դեպ­քում նույն­ իսկ
ամեն­ ալ­ավ քնն­ ութ­ յան տե­սա­կը չի գործ­ ի, եթե
Բժշ­կակ­ ան կրթ­ ութ­ յան գործ­ ընթ­ աց­ ում կիր­ առ­վում այն չընդ­ ունվ­ ի դա­սախ­ ոսն­ ե­րի և ուս­ ա­նող­նե­րի
են գի­տե­լիքն­ ե­րի գնահ­ ատմ­ ան տար­բեր եղան­ ակն­ եր, կող­մից:
որոնց­ ից են, օրին­ ակ, պորտֆ­ ոլ­իո­ ներ­ ը, օբյեկտ­ իվ կազմ­ Հեղ­ ի­նակն­ եր­ ը եզր­ ա­կացն­ ում են, որ պետք է ճիշտ
ված կլի­նիկ­ ա­կան քնն­ ութ­ յունն­ ե­րը (objective structured ընտր­ ել քն­նութ­ յան ընթ­ աց­քում կի­րառվ­ ող թես­տե­րի տե­
clinical examinations, OSCE), ձևա­փո­խած ակ­նար­կային սակ­ներ­ ի հաշ­վեկշ­ իռ­ ը գնահ­ ատ­վող նյութ­ ին համ­ ա­պա­
հարց­ ե­րը (modified essay questions, MEQ), բազմ­ ընտր­ ան­ տասխ­ ան և կիր­ ա­ռել թեստ­ եր­ ի տար­բեր տես­ ակ­ներ:
քային հար­ցեր­ ը (multiple choice questions, MCQ): Գնա­ Բազ­մաթ­ իվ դաս­ ախ­ ոսն­ եր, այն­ ու­ա­մեն­ այ­նիվ, թես­
հատմ­ ան բո­լոր մե­թոդն­ երն ուն­ են առավ­ ե­լութ­ յունն­ եր ու տա­վորմ­ ան­ ը վեր­ աբ­ եր­ ում են ընդ­ ամ­ են­ ը որպ­ ես նոր­ աձ­
թե­րութ­ յունն­ եր: Գնահ­ ատ­ման տարբ­ եր մեթ­ ոդն­ ե­րի կի­ ևութ­ յան տարր՝ թեր­ ագ­նա­հա­տե­լով մեթ­ ո­դի հնար­ ավ­ ո­
րառ­ ու­մը և գի­տել­իքն­ ե­րի բազմ­ ա­տես­ ակ գնահ­ ա­տու­մը րութ­ յունն­ ե­րը և դեր­ ը կրթ­ ութ­ յան ար­դյուն­ ա­վե­տու­թյան
ժա­ման­ ակ­ ի ըն­թաց­քում կա­րող է մաս­ ամբ հատ­ ու­ցել այս բարձր­ աց­ման գործ­ ում: Ինչպ­ ես կարծ­ ում են Յու. Նեյմ­ ա­
կամ այն մե­թոդ­ ի թեր­ ութ­ յունն­ եր­ ը [10]: նը և Վ. Խլեբն­ իկ­ ո­վը [44], դա պայ­ման­ ա­վոր­ված է դա­
սախ­ ոսն­ եր­ ի թեր­ ի տե­ղեկ­ աց­ված­ ութ­ յամբ: Բուհ­ ե­րի դա­
Լ. Շուրվ­ իր­թը և այլք [33] ամփ­ ոփ­ ել են գրավ­ որ սախ­ ոսն­ եր­ ը հիմն­ ա­կա­նում ծա­նոթ չեն թեստ­ ա­վոր­ման
գնահ­ ատմ­ ան դրա­կան և բաց­ ա­սա­կան կող­մեր­ ը: Ըստ հի­մունքն­ ե­րին, որի պատ­ճա­ռով, ուս­ ումն­ ա­կան գոր­ծըն­
գործ­ ող կարծ­ իք­ ի` բազմ­ ընտր­ անք­ ային հար­ցերն ամ­ թաց­ ի արդ­ յուն­ ավ­ ետ­ ու­թյան բարձր­ աց­ման փո­խա­րեն,
բող­ջապ­ ես չեն կար­ ող գնահ­ ա­տել ուս­ ա­նո­ղի` բժշկ­ ա­կան թես­տեր­ ը դաս­ ախ­ ոս­ներ­ ի համ­ ար միա­ յն ավե­լորդ աշ­
խն­դիրն­ եր լուծ­ ե­լու ուն­ ակ­ ութ­ յուն­ ը: Այս ենթ­ ադր­ ութ­ յան խա­տանք են դառն­ ում:
հիմք­ ում այն տրամ­ աբ­ ան­ ութ­ յունն է, որ բազ­մընտր­ ան­ ԵՊԲՀ-­ու­մ թեստ­ ա­վո­րում­ ը կիր­ առվ­ ում է 2003­-ից
քային թեստ­ ի դեպ­քում ուս­ ան­ ո­ղը պետք է ճա­նաչ­ի մի­ [24]: Թեստ­ ա­վո­րում­ ը սկզբ­ ում ուն­ եց­ ել է ձևակ­ ան բնույթ,
այն ճիշտ պա­տասխ­ ա­նը, մինչդ­ եռ բաց հարց­ ե­րում նա սա­կայն 2006-­ից­ , ըստ հա­մալ­սա­րան­ ի համ­ ապ­ ա­տաս­
ինքն­ ուր­ ույն պետք է կազ­մի պատ­ ասխ­ ա­նը: Այն­ ու­ա­մե­ խան կարգ­ ի, բո­լոր առար­կա­յակ­ ան քնն­ ութ­ յունն­ ե­րը,
նայն­ իվ, հե­տազ­ ոտ­ ու­թյունն­ եր­ ը ցույց են տվել, որ կար­ մի­ջանկ­ յալ հարց­ ումն­ եր­ ը և պետ­ ա­կան ավարտ­ ա­կան
ևոր է ոչ այն­քան հարց­ եր­ ի ձևաչ­ափ­ ը, որք­ ան բով­ անդ­ ա­ քնն­ ութ­ յան առաջ­ ին փուլ­ը ան­ցկաց­վում են գրավ­ որ թես­
կութ­ յուն­ ը: Դա ամեն­ևին չի նշան­ ակ­ ում, որ ձևաչ­ա­փերն տե­րով:
անփ­ ո­փոխ են, քան­ ի որ որոշ գիտ­ ել­իքն­ եր հնա­րա­վոր չէ Վերջ­ ին տասն­ ամ­ յակն­ եր­ ում ինչպ­ ես զար­գա­ցած,
ստուգ­ ել միա­ յն բազմ­ ընտր­ անք­ ային հարց­ եր­ ով: այնպ­ ես էլ զարգ­ ա­ցող երկրն­ եր­ ում զգա­լի բարձ­րա­ցել
է ու­շադ­րութ­ յուն­ ը բժշկ­ ա­կան դպր­ ոցն­ ե­րում ու­սումն­ ա­
Թեստ­ ե­րի տե­սակն­ եր­ ի առա­վե­լութ­ յունն­ երն ու թե­ կան ծրագ­րի պլա­նավ­ որմ­ ան և բժշկ­ ա­կան կր­թութ­ յան
րութ­ յունն­ ե­րը գնահ­ ատ­ ել­ու նպա­տա­կով հեղ­ ին­ ակն­ երն մատ­ ուց­ման ձևեր­ ի վեր­ ա­նայ­ման հանդ­ եպ: Ուս­ ումն­ ա­
առանձն­ ացն­ ում են 5 չափ­ ա­նիշ՝ հուս­ ալ­իո­ ւթ­ յուն, վա­վե­ կան ծրագր­ ի պլա­նա­վոր­ ում­ ը պայմ­ ա­նա­վոր­ված է այն­
րակ­ ա­նութ­ յուն, կրթ­ ակ­ ան ազ­դեց­ ութ­ յուն, ծախս­-արդ­ յու­ պի­սի իրավ­ աս­ ութ­ յունն­ ե­րի զար­գաց­մամբ, ինչպ­ ի­սիք են
նա­վե­տու­թյուն և ընդ­ ուն­ ել­իո­ ւթ­ յուն: «պ­րոբլ­եմ­ ային ուս­ ուց­ ում­ ը», «ուս­ ա­նո­ղա­կենտ­րոն ու­սու­
ցու­մը», «ինտ­ եգր­ված դաս­ ա­վանդ­ ում­ ը»: Նպա­տակն այն
•• Հու­սալ­իո­ ւթ­ յուն­ ը հարց­ ի միջ­ ոց­ ով որոշվ­ ած ար­ է, որ ապա­գա բժիշկ­ներ­ ը պատ­րաստ լին­ են հա­սա­րա­
դյունք­ ի ճշգրտ­ ութ­ յունն է: կութ­ յան պա­հանջն­ ե­րին համ­ ա­պա­տաս­խա­նե­լու առու­
մով:
•• Վա­վե­րակ­ ան­ ութ­ յուն­ ը ցույց է տա­լիս, թե որք­ ա­ Հա­ճախ, երբ դաս­ ա­խոսն­ ե­րին առաջ­ արկ­վում է
նով է հար­ցի տես­ ա­կը հարմ­ ար տվյալ գիտ­ ե­լիք­ «նորարական ուս­ ումն­ ա­կան ծրա­գիր» և որպ­ ես այ­լընտ­
նե­րը ստուգ­ ել­ու համ­ ար:

•• Կր­թակ­ ան ազ­դեց­ ութ­ յուն­ ը կարև­ որ է այն առու­
մով, որ ուս­ ան­ ողն­ ե­րը հակվ­ ած են կենտր­ ոն­ ա­
նա­լու այն բա­ժինն­ եր­ ը սով­ որ­ ե­լու վրա, որոնք
նե­րառվ­ ած են լին­ ե­լու քնն­ ակ­ ան հարց­ ե­րում:
Դաս­ ախ­ ոսն­ երն իրենց հերթ­ ին, եթե ստիպվ­ ած
լին­ են օգտ­ ա­գործ­ ել­ու հարց­ եր­ ի որոշ­ ա­կի տե­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 93

րան­քային` «ավ­ ան­դա­կան բժշկ­ ա­կան ուսումնական Ին­տեգր­ ա­ցի­ան կա­րող է լի­նել հո­րիզ­ ոն­ ա­կան և
ծրագիր», նրանք հիմն­ ա­կան­ ում ընտր­ ում են երկր­ որդ ուղ­ղա­հայ­աց: Հո­րի­զո­նա­կա­նը զուգ­ ա­հեռ առար­կան­ ե­րի
տար­բեր­ ա­կը: Ռ. Հար­դեն­ ը և այլք [14, 42] դաս­ ա­խոս­ ինտ­ եգ­րումն է, ինչպ­ ի­սիք են անա­տոմ­ իա­ ն, ֆիզ­ ի­ոլոգ­ ի­
նե­րին առաջ­ արկ­ ել են բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան ուս­ ում­ ան, կենս­ աք­ իմ­ իա­ ն կամ թեր­ ա­պի­ան և վիր­ ա­բուժ­ ութ­ յու­
նա­կան ծրագր­ ե­րի ռազմ­ ավ­ ա­րա­կան մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ի նը: Այսպ­ ի­սի ինտ­ եգ­րա­ցիա­ ն հիմն­ ակ­ ա­նում ար­վում է
վե­րաբ­ ե­րյալ մի մո­դել, որում ներկ­ այ­աց­ված են մի քա­նի օրգ­ ան-համ­ ա­կարգ­ եր­ ի շուրջ: Ուղղ­ ա­հա­յաց ինտ­ եգր­ ա­
բա­ղադ­րիչն­ եր` ցի­այի դեպ­քում կլին­ իկ­ ա­կան առար­կա­նե­րը սկս­ ում են
1. S--ուս­ ան­ ո­ղա­կենտր­ ոն --------- դաս­ ախ­ ոս­ ակ­ ենտր­ ոն, դա­սավ­ անդ­ ել առա­ջին իսկ տա­րին­ եր­ ից. այս դեպ­քում,
2. P--պր­ ոբլ­եմ­ ային ուս­ ուց­ ում ---------- ինֆ­ որմ­ աց­ ի­այի օրին­ ակ, սկս­ ած երկր­ որդ տար­վան­ ից, ու­սա­նողն­ ե­րին
կար­ ել­ի է բաժ­ ա­նել փոքր խմբ­ եր­ ի և առա­ջարկ­ ել քն­
կուտ­ ա­կում, նար­կել քրոն­ իկ հիվ­ անդ­ ու­թյունն­ եր­ ով հիվ­ անդ­ներ­ ի
3. I--ինտ­ եգ­րաց­ված ուս­ ուց­ ում ---------- ա­ռար­կայի վրա պատ­մութ­ յունն­ ե­րը՝ կիր­ առ­ ե­լով հիմն­ ա­րար բժշ­կա­կան
առար­կան­ ե­րից արդ­ են ձեռք բեր­ ած գիտ­ ել­իքն­ ե­րը: Գործ­
հիմնվ­ ած ուս­ ուց­ ում, նակ­ ա­նում ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագ­րում ավել­ի օգտ­ ա­կար է
4. C--հաս­ ար­ ա­կութ­ յան վրա հիմնվ­ ած ---------- հիվ­ ան­ ուն­ են­ ալ և՛ հոր­զո­նակ­ ան, և՛ ուղ­ղա­հայ­աց ին­տեգր­ ա­ցի­
այի տարր­ եր: Ինտ­ եգ­րա­ցի­ան հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն է տա­
դա­նո­ցի վրա հիմնվ­ ած, լիս դի­տարկ­ ել­ու հիվ­ ան­դի պրոբլ­եմն­ երն ամբ­ ող­ջակ­ ան
5. E--էլ­եկտ­ իվ­ներ ---------- ստ­ անդ­ արտ ծրա­գիր, տե­սան­կյուն­ ից, խթան­ ում է ուս­ ա­նողն­ եր­ ի հետ­ աքրք­
6. S--համ­ ա­կարգ­ված ---------- աշ­ ա­կերտ­ ա­կան կամ րութ­ յուն­ ը բժշկ­ ա­գիտ­ ու­թյան նկատմ­ ամբ, ինչպ­ ես նաև
փոխ­կա­պակց­ված գի­տե­լիքն­ ե­րը դարձն­ ում է մնայ­ուն:
հար­մարվ­ ող:
Ձ­ ախ կող­մում առա­ջարկվ­ ում են նոր­ ար­ ա­կան Դ. Սեմյոն­ ո­վը [48], հոդվ­ ա­ծում խոս­ ե­լով ինտ­ եգ­րա­
(SPICES), իսկ աջ կողմ­ ում՝ ավանդ­ ակ­ ան մոտ­ եց­ ումն­ եր: ցի­այի մաս­ ին, որպ­ ես միջ­ ոց նախ­ անշ­ ում է միջ­ ա­ռարկ­ ա­
Հեղ­ ի­նակն­ երն առա­ջարկ­ ել են յուր­ ա­քանչ­յուր մոտ­ ե­ցում յակ­ ան ինտ­ եգ­րա­ցիա­ ն, որը հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն է տա­
քն­նար­կել առանձ­ ին, քան­ ի որ այդ դեպք­ ում ավել­ի հեշտ լիս դա­սավ­ անդ­ ողն­ եր­ ին և ուս­ ան­ ող­ներ­ ին կիր­ ա­ռե­լու
կլին­ ի պատ­կեր­ ացն­ ել ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ ի վեր­ ա­բե­ յուր­ ա­քան­չյուր առար­կայի բով­ ան­դա­կութ­ յուն­ ը` հա­մա­
րյալ ամբ­ ող­ջակ­ ան մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ը: պա­տաս­խան դիտ­ արկ­վող երև­ ույթ­ ի կամ գործ­ ըն­թա­
Ուս­ ան­ ո­ղա­կենտր­ ոն մոտ­ եցմ­ ան դեպք­ ում ուս­ ա­նող­ ցի առար­կայ­ա­կան կերպ­ ը կառ­ ուց­ ե­լու համ­ ար, ինչպ­ ես
նե­րը իրենք են պա­տաս­խան­ ա­տու իրենց կրթ­ ութ­ յան նաև կիր­ ա­ռե­լու այն մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան գործ­ ու­նե­ութ­ յան
հա­մար, շեշ­տը այս դեպք­ ում դրվ­ ում է ուս­ ա­նող­ ի վրա և միա­ ս­նա­կան պատ­կեր­ ի մեջ: Ըստ հեղ­ ին­ ա­կի` միջ­ առ­ ար­
կարև­ որ­վում է, թե նրանք ինչ են սով­ ո­րում: Դաս­ ախ­ ո­ կայ­ա­կան ինտ­ եգ­րա­ցի­այի իրակ­ ա­նա­ցում­ ը հնա­րա­վո­
սի վրա հիմնվ­ ած մոտ­ եցմ­ ան դեպք­ ում շեշտ­ ադր­վում է րութ­ յուն է տա­լիս հասն­ ել­ու բարձր­ ա­գույն բժշկ­ ա­կան
դա­սախ­ ո­սը. դա­սերն իրակ­ ա­նացվ­ ում են ֆորմ­ ալ դաս­ ա­ կրթ­ ութ­ յան համ­ ա­կարգ­ ի որակ­ ա­կան զար­գաց­ման, կա­
խոս­ ութ­ յունն­ ե­րի տեսք­ ով, ուս­ ան­ ողն­ եր­ ը չեն որոշ­ ում, թե ռու­ցե­լու ուս­ ում­նա­սիրվ­ ող երև­ ույթ­նե­րի ամ­բող­ջակ­ ան
ինչ սո­վոր­ են, ինչ հերթ­ ա­կան­ ութ­ յամբ և ինչ մեթ­ ոդն­ եր­ ով: մոդ­ ելն­ եր և նպաստ­ ում է ուս­ ա­նո­ղի՝ ապա­գա մաս­նա­գե­
Ուս­ ուց­ ումն ավել­ի շատ պա­սիվ է, քան ակ­տիվ: տի անձ­ ի ամբ­ ող­ջա­կան զարգ­ աց­ման­ ը: Միջ­ առ­ արկ­ այ­ա­
Հ­ ե­ղի­նակն­ եր­ ը ներկ­ ա­յաց­նում են` նոր­ ար­ ա­րա­կան մո­ կան ինտ­ եգր­ աց­ ի­ան հեղ­ ին­ ա­կը դիտ­ ում է որ­պես կր­թու­
դե­լը` որ­պես ին­տեգ­րաց­ ի­ոն, սահմ­ ա­նում են ին­տեգր­ ա­ցի­ թյան որակ­ ի բարձր­ աց­ման կարև­ որ ռես­ ուրսն­ եր­ ից մեկ­ ը:­
ան` որ­պես դաս­ ավ­ անդմ­ ան այնպ­ իս­ ի կերպ, երբ տար­բեր
դա­սըն­թացն­ ե­րում կամ ամբ­ ի­ոնն­ եր­ ում դա­սա­վանդ­վող Ա. Ցերկ­ ովսկ­ ին և այլք [53] առանձ­նաց­նում են մի­
նյութ­ ը փոխկ­ ա­պակց­վում է կամ միա­ ս­նակ­ ա­նացվ­ ում: ջառ­ ար­կայ­ա­կան հիմք­ ի վրա գիտ­ ա­կան հասկ­ աց­ ու­թյուն­
Ավանդ­ ա­կան ու­սուցմ­ ան դեպ­քում առարկ­ ան­ եր­ ը, ինչ­ ներ­ ի ձևա­վորմ­ ան մանկ­ ա­վար­ժա­կան, ընդհ­ ան­ ուր դի­
պիս­ իք են անա­տոմ­ իա­ ն, ֆի­զիո­ լո­գիա­ ն, կենս­ ա­քի­միա­ ն, դակ­տիկ և հոգ­ եբ­ ա­նա­կան հետ­ևյալ պայ­մանն­ ե­րը։
ախ­տաբ­ ա­նու­թյու­նը, վիր­ աբ­ ու­ժութ­ յու­նը, դաս­ ավ­ անդ­վում 1. Առ­ ան­ձին կրթ­ ակ­ ան առար­կան­ եր­ ի ուս­ ումն­ ա­սի­րու­
են առանձ­ ին­-ա­ռան­ձին, և ուս­ ա­նող­նե­րը վեր­ջում պետք
է կար­ ո­ղան­ ան կապ­ ակ­ցել ստաց­ ած գի­տել­իքն­ եր­ ը և ու­ թյուն (հա­մա­ձայ­նեց­ված ժամ­ ան­ ա­կի ընթ­ ացք­ ում),
նե­նալ գի­տե­լիքն­ եր­ ի ընդհ­ ան­ ուր պա­շար: Ին­տեգր­ ացվ­ ած որի դեպք­ ում դրանց­ ից յու­րաք­ անչ­յուր­ ը հիմնվ­ ում
դա­սավ­ անդ­ման դեպ­քում տարբ­ եր առարկ­ ան­ եր­ ի կապն է նախ­ որդ­ ող հաս­կաց­ ու­թյուն­ներ­ ի բա­զայի վրա և
իրակ­ ան­ աց­վում է դաս­ ախ­ ո­սի կող­մից, ինչպ­ ես, օրին­ ակ, պատ­րաստ­ ում հա­ջորդ առար­կայի հասկ­ աց­ ու­թյուն­
սիրտ­-ան­ ոթ­ ային հա­մակ­ արգ­ ը ուս­ ում­նա­սի­րե­լու դեպք­ ում նե­րի յուր­ աց­մա­նը:
քնն­ արկվ­ ում է այդ հա­մակ­ ար­գի անատ­ ո­միա­ ն, ֆի­զի­ոլո­ 2. Հ­ աս­կա­ցութ­ յունն­ եր­ ի զարգ­ աց­ման մեջ հաջ­ որ­դա­
գի­ան, ռա­դի­ոլո­գի­ան, ախտ­ աբ­ ա­նու­թյու­նը, թե­րա­պիա­ ն, կա­նութ­ յան և անընդհ­ ատ­ ու­թյան ապա­հով­ման ան­
վիր­ աբ­ ու­ժու­թյուն­ ը և այլն:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

94 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

հրաժ­ եշ­տու­թյուն: Հաս­կաց­ ու­թյունն­ եր­ ը, որոնք ընդ­ կերպ­ ու­մը կար­ ող է լին­ ել կա՛մ առան­ձին առարկ­ ա­նե­րի
հա­նուր են մի շարք առար­կան­ ե­րի համ­ ար, պետք է տեսք­ ով, կա՛մ որոշ­ ա­կի ազատ ժա­մա­նա­կահ­ ատ­վա­ծի
անընդհ­ ատ զարգ­ ա­նան` մեկ առարկ­ այից մյուս­ ին տեսք­ ով, որի ընթ­ աց­քում ուս­ ա­նող­ ը ինքն է որո­շում իր
անց­ նե­լիս, համ­ ալրվ­ են նոր բո­վան­դակ­ ութ­ յամբ, գործ­ ող­ ու­թյունն­ երն ու ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յան առար­կան:
հարս­տա­նան նոր կապ­ եր­ ով:­ Հե­ղի­նակն­ եր­ ը նշում են էլեկտ­ իվ առար­կան­ ե­րի մո­տեց­
3. Ընդհ­ ան­ ուր գի­տա­կան հասկ­ ա­ցու­թյունն­ եր­ ի մեկն­ ա­ ման հետև­ յալ առա­վել­ութ­ յունն­ ե­րը`­
բա­նութ­ յան միա­ ս­նա­կան­ ութ­ յուն:
4. Տ­ ար­բեր առար­կա­ներ ուս­ ումն­ ա­սիր­ ե­լիս միևն­ ույն •• է­լեկտ­ իվ առարկ­ ան­ եր­ ի միջ­ ո­ցով հնա­րա­վոր է
հասկ­ աց­ ութ­ յունն­ եր կրկն­ ել­ու բաց­ ա­ռում: դյուր­ ին­ ացն­ ել բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան օրեց­ օր
5. Հ­ ասկ­ աց­ ութ­ յունն­ եր­ ի նման կարգ­ եր­ ի բաց­ ա­հայտ­ ծա­վալ­վող ուս­ ումն­ ա­կան ծրա­գիր­ ը,
ման մի­աս­նակ­ ան մոտ­ եցմ­ ան իրակ­ ան­ ա­ցում:
Ռ. Հար­դեն­ ը [14] վերլ­ուծ­ ութ­ յան մեջ նշում է ին­ •• ուս­ ան­ ող­ներն ավել­ի մեծ պա­տասխ­ ա­նատ­վու­
տեգր­ված ուս­ ուցմ­ ան հանդ­ եպ առար­կայի վրա հիմն­ թյուն են կրում իրենց ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան հա­մար,­
ված ու­սուցմ­ ան հետև­ յալ առա­վել­ութ­ յունն­ եր­ ը.
•• առ­ արկ­ այի նյութ­ ի որոշ կարև­ որ և հիմն­ ար­ ար •• էլ­եկտ­ իվ առարկ­ ան­ եր­ ը հնար­ ա­վո­րութ­ յուն են
տա­լիս ուս­ ա­նող­ներ­ ին ավել­ի լավ կողմն­ ո­րոշ­
մա­սեր կար­ ող են անտ­ եսվ­ ել ինտ­ եգր­ ացվ­ ած դա­ վել­ու ապա­գա մասն­ ագ­ իտ­ ու­թյան ընտր­ ութ­ յան
սա­վանդմ­ ան ընթ­ աց­քում, հար­ցում:
•• դա­սախ­ ոսն­ երն ավե­լի լավ են դաս­ ա­վանդ­ ում
մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան առար­կան, քան փոխ­կա­ SPICES կրթ­ ակ­ ան մոդ­ ել­ում հա­մա­կարգվ­ ած մո­
պակց­վա­ծը՝ իրենց ոչ այնք­ ան ծա­նոթ բնագ­ ա­ տե­ցում­ ը ենթ­ ադ­րում է, որ կլին­ իկ­ ա­կան ուս­ ումն­ ակ­ ան
վառ­ ի հետ, գործ­ ըն­թա­ցը նախ­ ա­պես պլան­ ա­վոր­ված է (հա­մակ­ արգ­
•• պա­կաս ծախ­սատ­ ար է ժա­ման­ ակ­ ի առու­մով, ված), և ուս­ ան­ ողն­ եր­ ը պետք է ձեռք բեր­ են ծրագր­ված
որն ան­հրաժ­ եշտ է պլան­ ավ­ որ­ ե­լու և ծրա­գիր կլին­ իկ­ ա­կան ուն­ ակ­ ութ­ յունն­ եր, որոշ­ ակ­ ի հմտ­ ութ­ յունն­ եր
ներդն­ ե­լու համ­ ար: և կոմպետենցիաներ, որոնք պետք է գրանցվ­ են հա­տուկ
Այսպ­ իս­ ով, բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ու­թյան ժա­ման­ ա­կա­կից մա­տյա­նում: Աշա­կերտ­ ա­կան մոտ­ ե­ցու­մը ենթ­ ադ­րում է,
մի­տում­ներ­ ը թե՛ արևմտ­ յան երկրն­ եր­ ում, թե՛ Ռուս­ աս­տա­ որ ուս­ ան­ ողն­ եր­ ը կցվ­ ում են մեկ բժշկ­ ի, մասն­ ակ­ցում են
նում ուղղվ­ ած են ուս­ ումն­ ա­կան ծրագր­ ի բար­ եփ­ ո­խում­ նրա ամեն­ օր­ յա գործ­ ուն­ ե­ութ­ յա­նը, կատ­ ա­րում են նրա
ներ­ ին՝ ի դեմս ինտ­ եգրվ­ ած ծրագր­ ի: Այս ուղղ­ ու­թյամբ հանձն­ ար­ ար­ ութ­ յունն­ եր­ ը և սով­ որ­ ում են նրան­ ից:
ԵՊԲՀ-­ու­մ իրա­կան­ աց­վել են ծրագր­ ային բազմ­ աթ­ իվ
փո­փոխ­ ու­թյունն­ եր` պայմ­ ան­ ա­վորվ­ ած բա­կա­լավր­ ի­ատի Հե­ղին­ ակ­նե­րը եզր­ ակ­ աց­նում են, որ յուր­ ա­քան­չյուր
և մա­գիստ­րա­տու­րայի ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ եր­ ի ներդր­ բուհ պետք է ինքն­ ուր­ ույն որոշ­ ի, թե SPICES կրթ­ ա­կան
ման հետ: ԵՊԲՀ 2-րդ և 3-րդ ու­սումն­ ակ­ ան տա­րին­ եր­ ի մոդ­ ել­ի որ մոտ­ ե­ցումն է ավել­ի նպա­տա­կա­հար­մար:
առար­կայ­ակ­ ան ծրագր­ երն ամ­բողջ­ ով­ ին ենթ­ արկվ­ ել են «Նոր» կրթ­ ա­կան ռազմ­ ավ­ ար­ ութ­ յունն­ եր­ ը կար­ծես ավե­
հոր­ ի­զո­նակ­ ան ինտ­ եգ­րացմ­ ան: Ուս­ ումն­ ա­կան 2-րդ տա­ լի առա­վել­ութ­ յունն­ եր ուն­ են, մինչդ­ եռ ավան­դակ­ ան մո­
րում փոխկ­ ապ­ ակց­վել (ինտ­ եգրվ­ ել) են նորմ­ ալ անա­տո­ տեց­ ումն­ եր­ ը բժշկ­ ութ­ յան ոլոր­տում ինչ-­որ չափ­ ով ան­
մի­այի, նորմ­ ալ ֆիզ­ ի­ոլոգ­ իա­ յի, հյուսվ­ ած­ա­բան­ ութ­ յան տե­սում են փոփ­ ո­խութ­ յունն­ ե­րը: Այն­ ու­ա­մե­նայն­ իվ, եր­կու
և կենս­ աք­ իմ­ իա­ յի առար­կայ­ա­կան ծրագր­ եր­ ը, իսկ 3-րդ մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ի տար­բեր բաղ­ ադ­րամ­ ա­սեր­ ի կի­րա­ռում­ ը
կուրս­ ում՝ ախ­տա­ֆիզ­ իո­ լոգ­ իա­ յի, ախ­տա­բա­նա­կան կա­րող է հանգ­ եցն­ ել առա­վել արդ­ յուն­ ա­վե­տութ­ յան:
անատ­ ո­միա­ յի և ֆարմ­ ա­կո­լոգ­ իա­ յի ծրագր­ եր­ ը [23, 25]:­
Առ­ աջ­ արկվ­ ած SPICES կրթ­ ա­կան մոտ­ եցմ­ ան մեջ Ռ. Բարձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան որա­կի վրա ազդ­ ող մյուս
Հար­դեն­ ը [14] քնն­ արկ­ ում է նաև էլեկ­տիվ առար­կա­ներ­ ի ցու­ցիչ­ը դա­սախ­ ոս­ ա­կան կազմ­ ի որա­կի ապա­հո­վումն
գաղ­ ա­փա­րը, դրանց առա­վե­լութ­ յունն­ երն ու թեր­ ութ­ յուն­ է: ENQA ստան­դարտ­ ը [27] արդ­ յուն­ ա­վետ իրագ­ ործ­ ե­
նե­րը: Սով­ ո­րա­բար բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան ստանդ­ արտ լու հա­մար առաջ­ արկ­վող ուղ­ ե­նիշն­ ե­րը սահ­մա­նում են,
ծրագ­ իր­ ը նախ­ ատ­ ես­ ում է, որ բոլ­որ ուս­ ան­ ողն­ ե­րը պետք որ դա­սախ­ ոս­ներ­ ը ուս­ ան­ ող­ներ­ ի մեծ­ ա­մաս­նութ­ յան հա­
է սով­ որ­ են նախ­ ապ­ ես որոշվ­ ած առար­կան­ եր­ ի ծրագ­րե­ մար մատ­չել­ի կարև­ որ­ ա­գույն ռես­ ուրս են: Ուստ­ ի խիստ
րով: Էլեկ­տիվ ծրագր­ եր­ ը հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն են տա­լիս կար­ևոր է, որ դաս­ ա­խոսն­ երն ուն­ ե­նան դաս­ ա­վանդ­վող
ուս­ ա­նողն­ ե­րին ընտր­ ել­ու որոշ առար­կա­ներ` ըստ ցան­ առարկ­ այի վեր­ ա­բե­րյալ լիա­ ր­ժեք գիտ­ ել­իքն­ եր և խոր ըն­
կութ­ յան և հետ­ աքրքր­ ութ­ յուն­ներ­ ի: Ընդ որում, ուս­ ում­ կա­լում, ան­հրա­ժեշտ հմտ­ ու­թյուն և փորձ՝ դա­սա­վանդ­
նառ­ ութ­ յան ընթ­ աց­քում էլեկտ­ իվ ուս­ ուցմ­ ան կազմ­ ա­ ման տար­բեր համ­ ա­տեքստ­ եր­ ում դրանք ուս­ ա­նող­նե­
րին արդ­ յուն­ ավ­ ետ փոխ­ ան­ցել­ու հա­մար, ինչպ­ ես նաև
դաս­ ավ­ անդ­ման որակ­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ հետ­ ա­դարձ կա­պի
ձեռքբ­ երմ­ ան կար­ ող­ ութ­ յուն:

Վ. Տրայնև­ ը և այլք «Բար­ձա­գույն կրթ­ ութ­ յան որա­
կի ապա­հով­ ում և Բոլ­ոն­ ի­այի գործ­ ըն­թաց. արտ­ ա­սահ­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 95

մա­նյան և տե­ղա­կան փորձ­ ի ամփ­ ոփ­ ում» հոդվ­ ա­ծում րի ան­հա­տի, առար­կայի և բուհ­ ի պա­հանջն­ ե­րը: Բաց­ ի
քն­նարկ­ ել են դա­սախ­ ոս­ ի կարգ­ ա­վիճ­ ակ­ ի ազդ­ եց­ ու­թյու­ դրան­ ից, դա­սա­խոսն­ եր­ ի վեր­ ա­պատ­րաստ­ման ծրա­գիր­ ը
նը բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի բարձր­ ացմ­ ան վրա պետք է ուղղ­ված լին­ ի դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի ինչպ­ ես մաս­նա­
[52]: Ըստ հեղ­ ին­ ակ­ներ­ ի` կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի բարձր­ աց­ գիտ­ ա­կան (այ­սինքն` բուհ­ ի շա­հե­րից ելն­ ել­ով), այնպ­ ես էլ
ման գործ­ ըն­թաց­ ում հիմն­ ա­կան դեր­ ը դաս­ ախ­ ո­սինն է: անձ­ նակ­ ան (այ­սինքն` անհ­ ա­տի օգտ­ ին) զար­գացմ­ ա­նը:
Ընդ որում, նրա կար­ևոր­ ագ­ ույն հատկ­ ան­ իշն­ եր­ ից են Հե­ղի­նակն­ եր­ ը եզր­ ա­կաց­նում են. դաս­ ա­խոսն­ ե­րի վեր­ ա­
որա­կա­վո­րում­ ը, պրոֆ­ ես­ իո­ նալ և ինտ­ ե­լեկտ­ ու­ալ մա­ պատ­րաս­տու­մը ծա­ռայ­ում է վերջն­ ակ­ ան նպա­տա­կին.
կարդ­ ա­կը, ստեղ­ծա­գործ­ ա­կան պոտ­ ենց­ իա­ լը, ակտ­ ի­ բա­րել­ա­վե­լով բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը` բար­ ե­լա­վել նաև
վութ­ յուն­ ը, առող­ջակ­ ան վիճ­ ա­կը: Այս ամե­նը կարև­ որ առող­ջա­պա­հակ­ ան ծա­ռա­յութ­ յունն­ եր­ ի որակ­ ը՝ կրթ­ ե­լով
է աշխ­ ա­տանք­ ին նվիրվ­ ած­ ութ­ յան և ինք­նաուս­ ուցմ­ ան որա­կյալ բժիշկն­ եր: Ժող­ ո­վուրդ­ ը, կառ­ ա­վա­րութ­ յուն­ ը և
համ­ ար: Այս հատ­կա­նիշն­ ե­րը վերջ­ ին տաս­նամ­ յակ­ ում մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կա­ռույցն­ երն իրա­վունք ուն­ են պար­բե­
նկա­տե­լիո­ րեն նվազ­ ել են, որը բաց­ ատր­վում է կրթ­ ա­ րաբ­ ար պահ­ անջ­ ել­ու բուհ­ ի դաս­ ա­վանդ­ման աուդ­ իտ­ներ՝
կան ոլորտ­ ում ներդր­ ումն­ եր­ ի պակ­ աս­ ով և դաս­ ա­խոս­ որպ­ ես որա­կի ապահ­ ովմ­ ան մի մաս: Ընդ որում, արևմ­
նե­րի նյութ­ ա­կան և հոգ­ եկ­ ան աջակց­ ու­թյան նվազմ­ ամբ: տյան մի շարք երկրն­ ե­րում արդ­ են իսկ քնն­ արկ­վում է
Դա­սա­խոս­նե­րի աշխ­ ատ­ ա­վարձ­ ը արևմտ­ յան երկրն­ ե­ դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի արտ­ ո­նագրմ­ ան անհ­ րաժ­ եշ­տու­թյուն­ ը:
րում մոտ 10-30 անգ­ ամ ավել­ի է, քան ԱՊՀ երկրն­ եր­ ում:
Ցածր աշխ­ ատ­ ա­վարձ­ եր­ ի պատ­ճառ­ ով շատ տա­ղան­ Բ­ ուհն ինք­ ը պետք է կարև­ որ­ ի դաս­ ա­խոս­ ա­կան
դա­վոր դաս­ ա­խոսն­ եր ստիպվ­ ած են եղել փո­խել աշ­խա­ կազմ­ ի որակ­ ը, և դա­սա­խոսն­ ե­րը պետք լին­ են բուհ­ ի ար­
տան­քը, և նրանց փո­խար­ են դաս­ ա­վանդմ­ ան դաշտ են ժեք­ ավ­ որ ուն­ եցվ­ ածք ու պարգ­ևատր­վեն իրենց աշ­խա­
եկել պա­կաս որա­կա­վոր­ ում ուն­ ե­ցող կադր­ եր: Այդ պատ­ տան­քի համ­ ար, և այս դեպք­ ում դաս­ ա­խոսն­ ե­րի վե­րա­
ճառ­ ով դա­սախ­ ոսն­ ե­րի մոտ 25%-­ը ուն­ ի 5 տար­վա­նից պատ­րաստ­ ու­մը դի­տարկվ­ ում է որպ­ ես ինստ­ իտ­ ուտ­ ային
պա­կաս դաս­ ա­վանդմ­ ան ստաժ, որը, ըստ հետ­ ա­զոտ­ ու­ կար­ևոր ներդր­ ում:
թյան տվյալ­ներ­ ի, պայ­մա­նա­վորվ­ ած չէ կադր­ եր­ ի երի­
տա­սարդ­ աց­ման քա­ղա­քա­կան­ ութ­ յամբ: Երբ­ եմն դաս­ ա­խոսն­ ե­րը չեն ընդ­ ուն­ ում վեր­ ա­պատ­
րաստ­ման կարև­ ո­րութ­ յուն­ ը: Այդ դեպք­ ում ուս­ ան­ ող­նե­րի
Դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի ինտ­ ել­եկտ­ ու­ալ պո­տենց­ ի­ալը հա­ և գործ­ ընկ­ երն­ եր­ ի կողմ­ ից գնահ­ ատ­ ու­մը կա­րող է կի­
րա­բե­րակցվ­ ում է նրանց գիտ­ ա­կան գործ­ ուն­ եո­ ւթ­ յան­ ը: րառվ­ ել որպ­ ես վե­րա­պատ­րաստ­ման ծրա­գիր սկս­ ել­ու
Դա­սա­խոս­նե­րի գի­տա­կան գործ­ ուն­ եո­ ւթ­ յան վե­րա­բեր­ յալ սկզբն­ ա­կետ [17]:
տվյալն­ ե­րը բա­վակ­ ան հա­կաս­ ակ­ ան են, և կար­ծես դա­
սա­խոս­ներ­ ի ըն­դամ­ են­ ը 10%-ն է զբաղվ­ ում հիմն­ ա­րար 2006թ. Միա­ ցյալ Թա­գա­վոր­ ութ­ յուն­ ում տպագր­վել
հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ ե­րով: Հեղ­ ի­նակ­ներ­ ը եզր­ ա­կաց­նում են այդ երկր­ ի բարձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում դա­սա­
են, որ, որ­պես­զի հնա­րավ­ որ լին­ ի խոս­ ել բարձր­ ագ­ ույն վանդմ­ ան և ուս­ ուցմ­ ան աջակց­ման ազգ­ ային մաս­նա­
կրթ­ ութ­ յան հետ­ ա­գա արդ­ իա­ կան­ աց­ման և որակ­ ի բար­ ե­ գիտ­ ա­կան ստանդ­ արտ­ներ­ ի շրջ­ ա­նակն­ ե­րում որոշվ­ ած
լավ­ման վեր­ ա­բե­րյալ, անհ­ րա­ժեշտ է կատ­ ա­րել իրա­կան հմտ­ ու­թյունն­ եր­ ի ցանկ­ ը: Ստորև ներկ­ ա­յաց­ված է այդ
փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն­ եր բուհ­ ի դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ի նյութ­ ակ­ ան և ցան­կի ստանդ­ ար­տի երեք կետ­ ե­րի պահ­ անջն­ ե­րը [12]։
հո­գեկ­ ան աջակ­ցութ­ յան առու­մով:
ա. Գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան ոլորտ­ներ­ ը`
Կ. Շիթս­ ը և Տ. Շվենք­ ը 1990 թ. [35] սահմ­ ան­ ել են 1. ձ­ևա­վո­րել և պլան­ ա­վոր­ ել ուս­ ումն­ ա­կան ծրագ­րեր­ ը
դա­սախ­ ոսն­ ե­րի վեր­ ա­պատ­րաստ­ ում­ ը` որպ­ ես «ցան­կա­
ցած պլա­նա­վոր­ված միջ­ ոց­ ա­ռում, որն ուղղ­ված է բար­ ե­ և/կամ ծա­վալ­ել ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ուն­ եո­ ւթ­ յուն,
լա­վե­լու անհ­ ատ­ ի գիտ­ ել­իքն­ եր­ ը և հմտ­ ու­թյունն­ եր­ ը այն
ոլորտն­ ե­րում, որոնք անհ­ րաժ­ եշտ են դաս­ ախ­ ոս­ ակ­ ան 2. ­դաս­ ավ­ ան­դել և/կամ աջակց­ ել ու­սան­ ողն­ ե­րի կր­թու­
գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան համ­ ար, օրին­ ակ` դաս­ ավ­ անդմ­ ան հմ­ թյան­ ը,
տութ­ յունն­ եր, ադ­մին­ իստր­ ատ­ իվ հմտ­ ութ­ յունն­ եր, հետ­ ա­
զոտ­ ա­կան հմ­տութ­ յունն­ եր, կլին­ ի­կակ­ ան հմտ­ ու­թյունն­ եր 3. գ­նահ­ ա­տել և ապա­հով­ ել սով­ ո­րող­նե­րին հետ­ ա­դարձ
և այլն»: կապ­ ով,

Մ. Մակ­լին­ ը և այլք [27] կարծ­ ում են, որ դաս­ ախ­ ոս­ 4. ­զարգ­ աց­նել արդ­ յուն­ ավ­ ետ ուս­ ուցմ­ ան միջ­ ավ­ այր և
նե­րի վե­րապ­ ատ­րաս­տում­ ը ճոխ­ ութ­ յուն չէ, այլ պար­տա­ ուս­ ա­նողն­ ե­րին աջակց­ ութ­ յուն և ղե­կա­վար­ ում տրա­
դիր է բոլ­որ բժշ­կա­կան բուհ­ ե­րի համ­ ար: Այն պետք է մադ­րել,
լին­ ի համ­ ակ­ արգվ­ ած, ներ­ առ­ ի պլան­ ա­վոր­ ում, իրա­գոր­
ծում և գնահ­ ատ­ ում, ինչպ­ ես նաև պետք է բա­վա­րա­ 5. ­գիտ­ ա­կան աշխ­ ա­տանքն­ երն ու մասն­ ա­գիտ­ ա­կան
գործ­ ու­նե­ութ­ յուն­ ը ինտ­ եգ­րել դա­սա­վանդ­ման­ ը և ու­
սուցմ­ ան­ ը,

6. գ­նահ­ ատ­ ել պրակտ­ ի­կան և իրագ­ ործ­ ել շար­ ուն­ ա­կա­
կան մաս­նա­գիտ­ ա­կան զարգ­ ա­ցում:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

96 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

բ. Գիտ­ ե­լիք­ներ­ ը`­ Ի. Շտայ­ներտ­ ը և այլք [38] անց­ կաց­րել են հետ­ ա­
1. առ­ ար­կայի իմա­ցութ­ յուն, զոտ­ ու­թյուն՝ պար­զե­լու այն գործ­ ոն­ներ­ ը, որոնք խոչ­ըն­
2. ­դաս­ ա­վանդմ­ ան և ուս­ ուցմ­ ան համ­ ա­պա­տաս­խան դոտ­ ում են դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի վեր­ ա­պատ­րաստ­ման դա­
սընթ­ աց­ներ­ ին: Հետ­ ա­զոտ­ ու­թյան արդ­ յունք­ ում, որ­պես
մե­թոդն­ ե­րի կիր­ առ­ ում, այդ­պի­սի գործ­ ոն­ներ, առանձն­ ացվ­ ել են բուհ­ ի կող­մից
3. ­հա­մապ­ ա­տաս­խան կրթ­ ա­կան տեխ­նոլ­ոգ­ իա­ ներ­ ի անբ­ ա­վա­րար աջակ­ցու­թյուն­ ը, դաս­ ավ­ անդ­ման բա­րե­
լավմ­ ան մե­թոդն­ ե­րի վե­րաբ­ եր­ յալ նվազ տե­ղե­կութ­ յուն­ ը,
օգտ­ ա­գործ­ ում, այն տա­րածվ­ ած կար­ծի­քը, թե դաս­ ա­խոս­ ի գիտ­ ել­իքն­ ե­
4. ­դաս­ ավ­ անդմ­ ան արդ­ յուն­ ա­վետ­ ութ­ յան գնահ­ ատմ­ ան րը, ուն­ ակ­ ութ­ յունն­ ե­րը դա­սա­վանդ­ման գործ­ ըն­թա­ցում
կապ չուն­ են դա­սավ­ անդ­ման արվ­ եստ­ ին տի­րա­պե­տե­լու
մեթ­ ոդն­ ե­րի իմա­ցութ­ յուն,­ հետ: Կլի­նիկ­ ան­ ե­րում աշխ­ ա­տող դաս­ ա­խոսն­ ե­րը որպ­ ես
5. ո­րակն ապահ­ ով­ ե­լու համ­ ար մասն­ ա­գիտ­ ա­կան գոր­ խոչ­ընդ­ ոտ առաջ­նա­հերթ նշել են ժա­մա­նա­կի ս­ղութ­ յու­
նը և աշխ­ ատ­ ան­քի մեծ ծա­վա­լը, վեր­ ա­պատ­րաստ­ման
ծու­նե­ութ­ յան բար­ ել­ավ­ ում: դա­սընթ­ ացն­ եր­ ի տե­ղա­կա­յում­ ը կլին­ ի­կա­նե­րից դուրս և
գ. Մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան արժ­ եքն­ եր` դա­սա­վանդ­ման հա­մար առանձ­նաց­ված սուղ ֆին­ ան­
1. ­հարգ­ անք սով­ ո­րողն­ եր­ ի հանդ­ եպ, սա­վոր­ ում­ ը:
2. ­պարտ­ ա­վո­րութ­ յուն՝ դաս­ ավ­ անդմ­ ան ըն­թաց­քում
ԵՊԲՀ­-ու­մ վերջ­ ին տաս­նա­մյակ­ ում չի գործ­ ում դա­
կի­րառ­ ել­ու hետ­ ա­զոտ­ ու­թյան և/կամ մասն­ ագ­ իտ­ ա­ սա­խոսն­ եր­ ի վեր­ ա­պատ­րաստմ­ ան և որակ­ ա­վոր­ման
կան փոր­ձի ար­դյունքն­ ե­րը, բարձր­ աց­ման ինստ­ իտ­ ուտ­ ը: Այ­նու­ա­մեն­ այ­նիվ, բուհ­ ի
3. պ­ արտ­ ա­վո­րութ­ յուն՝ զարգ­ ացն­ ել­ու կրթ­ ա­կան միջ­ ա­ դա­սախ­ ո­սակ­ ան կազմ­ ի մոտ 10%-­ը մեկ տար­վա ըն­
վայր, թաց­քում մասն­ ակց­ ել է տար­բեր բնույթ­ ի վե­րա­պատ­
4. պ­ արտ­ ա­վո­րութ­ յուն՝ շար­ ուն­ ակ­ ա­կան մասն­ ա­գիտ­ ա­ րաստմ­ ան ծրագր­ ե­րի՝ կարճ­ ա­ժամկ­ ետ և երկ­ ա­րաժ­ ամ­
կան զար­գաց­ման համ­ ար: կետ, ար­տա­սահմ­ ա­նյան կլին­ ի­կա­ներ­ ում և բուհ­ եր­ ում,
­Դա­սախ­ ոս­ներ­ ի վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան ծրագր­ ի ար­ ինչպ­ ես նաև տեղ­ ում կազմ­ ա­կերպվ­ ող թրեյ­նինգն­ ե­րին
դյուն­ ավ­ ե­տութ­ յուն­ ը պայ­մա­նավ­ որվ­ ած է մի քան­ ի գոր­ և վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան ծրագր­ ե­րին, գիտ­ ա­ժո­ղով­նե­րին,
ծոն­նե­րով, այդ թվում` ծրագր­ ի առաջ­նային նպատ­ ա­կով: որն իրագ­ ործվ­ ում է զուտ դա­սա­խոսն­ եր­ ի նախ­ ա­ձեռ­նու­
Օրին­ ակ` եթե հե­տապնդ­վում է առանձ­ ին ուն­ ակ­ ութ­ յուն թյամբ [56]:
զար­գացն­ ե­լու նպա­տակ, որպ­ ի­սին է դա­սախ­ ոսն­ ե­րի ծա­
նո­թաց­ ում­ ը նոր տեխ­նոլ­ոգ­ իա­ նե­րին, ապա մի քան­ ի դա­ Այսպիսով, կարելի է ասել, որ ԵՊԲՀ-ն անցել է
սընթ­ աց­ ը լիո­ վին բավ­ ա­րար է: Սակ­ այն եթե ան­հրա­ժեշտ կրթության որակի բարելավման բարդ և երկարատև
է ներդն­ ել ու­սան­ ող­ ա­կենտր­ ոն ուս­ ուց­ ում, ապա անհ­ րա­ ուղու վրա, որի արդյունքում բուհի կզբաղեցնի ավելի
ժեշտ են երկ­ ար­ ատև աշխ­ ա­տանք, ներդր­ ումն­ եր, խորհր­ բարձր դիրք միջազգային կրթական համակարգում:
դատ­վութ­ յուն և հետ­ ա­դարձ կապ: Որոշ հեղ­ ի­նակ­ներ
աշխ­ ատ­ ութ­ յունն­ եր­ ում խոս­ ում են դաս­ ա­խոսն­ եր­ ի վե­
րապ­ ատ­րաստ­ման և ու­սան­ ողն­ եր­ ի առա­ջա­դիմ­ ութ­ յան
միջև առկ­ ա կապ­ ի մաս­ ին [30]:

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ 9. ENQA Standards and guidlines for quality assurance in the European Higher
Education Area. - Helsinki, 2007. - 2nd edition.
1. [­Առց­ անց] // ABET Accreditation. - 28.12.2011. - www.abet.org.
2. [­Առ­ցանց] // The Quality Assurance Agency for Higher Education (QAA). - 10. Epstein R. Assessment in medical education // New Engl J Med. - 2007. - 356.
- էջեր 387-96.
28.12.2011. - www.qaa.ac.uk.
3. [­Առց­ անց] // ASIIN e.V.. - 28.12.2011. - http://www.asiin-ev.de/pages/de/asiin- 11. European Council Directive 93/16/EEC // Official Journal of the European Com-
munities. - 7 7, 1993. - L165/1.
e.-v.php.
4. ­[Առ­ցանց] // Մաս­նա­գիտ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան որակ­ ի ապահ­ ովմ­ ան ազգ­ ային 12. Fry H. Professional Development for teaching in higher education. // Zeitschrift
für Hochschulentwicklung. - June, 2006. - 1 : Հա­տոր 2.
կենտ­րոն հիմն­ ադր­ ամ. - 28 12, 2011. - www.anqa.am.
5. Baroffio A, Kayser B, Vermeulen B, Jacquet J, Vu NV. Improvement of tutorial 13. Gonzelez J., Wagenaar R. Tuning Educational Structures. Final Report. Phase
One. [Զե­կույց]. - Bilbao-Groningen, 2003.
skills: and effect of workshops of experience. // Academic Medicine. - 1999. -
10 Suppl.: Հա­տոր 74. - էջեր S75-S77. 14. Harden R. Sowden S., Dunn W. Educational strategies in curriculum develop-
6. Bernadic M., Traubner P., Kukurova E., Bernadicova H. Asserting Bologna ment: the SPICES model. // Medical Education. - 1984. - 18. - էջեր 284-297.
Declaration in restructuring of school system at Comenius University Medical
School Bratislava. // Bratisl Lek Listy. - 2006. - 5. - 4 : Հա­տոր 107. - էջեր 15. Higher education and research [Առ­ցանց] // Council of Europe. - 28.12.2011.
123-125. - http://www.coe.int/t/dg4/highereducation/ehea2010/bolognapedestrians_
7. Cook D. Twelve tips for evaluating educational program // Medical Teacher . - en.asp.
2010. - Հատ­ որ 32. - էջեր 296-301.
8. Costigliola V., Creusy C. The implementation of the Bologna Process in medi- 16. Higher Education in Portugal [Առ­ցանց] // Wikipedia. - 06.02.2010. -
cal education [Առ­ցանց] // European Medical Association. - 2005. - December, http://en.wikipedia.org/wiki/Higher_education_in_Portugal.
2007. - http://www.emanet.org/page.cfm?pageid=14.
17. Hitchcock M. Stritter F., Bland C. Faculty development in the health professions:
conclusions and recommendations // Medical Teacher. - 1992. - 4 : Հա­տոր

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 97

14. - էջեր 295-309. Հա­տոր 28. - էջեր 497-526.
18. IFMSA (International Federation of Medical Students’ Associations) EMSA (Eu- 38. Steinert Y., McLeod P., Boillat M., Meteressian S., Elizov M. Faculty Develop-

ropean Medical Students’ Association) The Bachelor and Master Structure in ment: a “Field of Dreams”? // Medical Education. - 2009. - Հատ­ որ 43. - էջեր
Medicine - Statement of Beliefs. [Առ­ցանց]. - 2007. - 26.03.2008. - http://bvmd. 42-49.
de/fileadmin/SCOME/Downloads/Positionspapiere_IFMSA_und_EMSA_zum_ 39. Structure of education system in Belgium [Առ­ցանց]. - 04.02.2010. - http://www.
Bologna_Prozess/2007_Amsterdam_-_Statement_of_ Beliefs_-_The_Bach- euroeducation.net/prof/belco.htm.
elor_and_Master_structre_in_Medicine.pdf. 40. Studying medicine in Denmark [Առ­ցանց]. - 04.02.2010. - http://healthsciences.
19. ISO 9000:2000 Quality management systems - Fundamentals and Vocabulary. ku.dk/education/medicine/.
20. Kirkpatrick DL Evaluating training prorams: the four levels. - San Francisco, CA: 41. Vahalia KV, Subramaniam K, Marks SC Jr, De Souza EJ. The use of multiple-
Berrett-Koehler Publishers, 194. choice tests in anatomy: common pitfalls and how to avoid them. // Clinical
21. Koeslag JH, Melzer CW. The incorrect response in multiple-choice examina- Anatomy. - 1995. - 1 : Հա­տոր 8. - էջեր 61-5.
tions. [Հոդ­ված] // S Afr Med J. - 1981. - 15 : Հա­տոր 10. - էջեր 591-2. 42. Vidic B, Weitlauf H. Horizontal and Vertical Integration of Academic Disciplines
22. Litzelman DK, Stratos GA, Marriott DJ, Lazaridis EN, Skeff KM. Beneficial and in the Medical School Curriculum // Clinical Anatomy. - 2002. - 15. - էջեր 233–
harmful effects of augmented feedback on physicians clinical-teaching perfor- 235.
mances. // Academic Medicine. - 1998. - 3 : Հատ­ որ 73. - էջեր 324-332. 43. Накипбекова Р.У. Использование междисциплинарной интеграции в обра-
23. Markosyan A. Horizontal integration in basic science curriculum at the Yerevan зовательном процессе медицинского вуза. [Առ­ցանց]. - 2007. - 20.01.2009.
State Medical University. // Association for Medical Education in Europe, 2009 - http://www.vgmu.vitebsk.by/science/intconf/1-Nakipbekova.html.
Conference. - Malaga, Spain, 2009. - էջ 184. 44. Нейман Ю., Хлебников В. Введение в теорию моделирования и параметри-
24. Markosyan A. Kyalyan G. Recent Medical education reforms at the Yerevan зации педагогических тестов. Москва, 2000. - стр. 7.
State Medical University // The New Armenian Medical Journal. - 2008. - 2 : 45. Пальцев М., Перфильева Г., Денисов И., Чекнев Б. Высшая медицинская
Հա­տոր 2. - էջեր 67-73. школа России и Болонский процесс. Выпуск II. - Москва, 2005.
25. Markosyan A. New integrated curriculum for dental education at the Yerevan 46. Похолкова Ю., Чучалина А. Управление качеством высшего образования за
State Medical University. - New York : 10th Armenian Medical World Congress, рубежом. // Менеджмент качества. - 01.01.2007.
2009. 47. Селезнева Н.А. Основные проблемы обеспечения качества высшего обра-
26. Marvel MK Improving clinical teaching skills using the parallel process model. // зования: общая характеристика. // Инновационные обучающие технологии в
Family Medicine. - 1991. - 4 : Հատ­ որ 23. - էջեր 279-284. профессиональной подготовке специалистов. Лаврентьев Г.А. Лаврентьева
27. McLean M., Cilliers F., Van Wyk J.Faculty development: yesterday, today an to- Н.Б., Неудахина Н.А.. - Барнаул : Издательство государственного универ-
morrow. // Medical Teacher. - 2008. - Հատ­ որ 30. - էջեր 555-584. ситета, 2002.
28. Medical education in Netherlands [Առ­ցանց] // SCOME Wiki. - 06.02.2010. - 48. Семенов Д.М. Междисциплинарная интеграция как основа качества меди-
http://wiki.ifmsa.org/scome/index.php?title=Medical_education_in_the_Nether- цинского образования [Առ­ցանց]. - 2007. - 20.01.2009. - http://www.vgmu.
lands. vitebsk.by/science/intconf/1-semenov.html.
29. Patrício Madalena, Corine den Engelsen, Dorine Tseng, Olle ten Cate. Imple- 49. Скакодуб А.Ю., Дорский А.Ю., Скрипюк И.И., Филатова О.Г. [Առ­ցանց] //
mentation of the Bologna two-cycle system in medical education. Where do we Информационно-образовательный сайт в рамках проекта “Инновацион-
stand in 2007? Results of an AMEE-MEDINE survey. // Medical Teacher. - 2008. ная образовательная среда в классическом университете”. - 10.01.2011.
- 30. - Հատ­ որ 6. - էջեր 597-605. - http://www.rek-smi.pu.ru/method/11.html?wr=2.
30. Prebble T, Hargraves H, Leach L, Naidoo K, Suddaby G, Zepke N. Impact of 50. Татур Ю.Г. Компетентностный подход в описании результатов и проекти-
Student Support Services and Academic Development Programmes on Stu- ровании стандартов высшего профессионального образования. // Труды
dent Outcomes in Undergraduate Tertiary Study: A Synthesis of the Research / методологического семинара «Россия в Болонском процессе: проблемы,
Ministy of Education. - New Zealand, 2004. задачи, перспективы”. - Москва, 2004.
31. Probst Schilter C., de Weert E., Witte J. Medical education in the Bachelor- 51. Тимофеев А.А. Кредитно-модульная система организации учебного про-
Master structure: the Swiss model. // EUA Bologna Handbook. Making Bologna цесса в высшем медицинском учебном заведении. [Առ­ցանց]. - 10.01.
Work / Froment Kohler, Purser, Wilson. - Stuttgart, Berlin, 2008. 2011. - http://www.stomatologia.by/specialistam/statji-specialistam/mir-
32. Reid A, Stritter FT, Arndt JE. Assessment of faculty development program out- stomatologii/1606-kreditno-modulnaja-sistema-organizacii-uchebnogo.html.
comes. // Family Medicine. - 1997. - 4 : Հա­տոր 29. - էջեր 242-247. 52. Трайнев В.А. Мкртчян С.С., Савельев А.Я. Повышение качества высшего об-
33. Schuwirth L., van der Vleuten C. Written Assessment // MBJ. - 22 March, 2003. разования и Болонский процесс. Обобщение отечественной и зарубежной
- Հա­տոր 326. практики.- Москва, 2007.
34. Sheets KJ, Henry RC. Assessing the impact of faculty development programs 53. Церковский А.Л. Гапова О.И., Федосеенко В.С., Девятых С.Ю., Ивашкевич
in medical education. // Journal of medical Education. - 1984. - 9 : Հա­տոր Ю.В. Принцип междисциплинарной интеграции в психологической подго-
59. - էջեր 746-748. товке студента-медика. [Առ­ցանց]. - 2007. - 20.01.2009.
35. Sheets KJ, Schwenk TL. Faculty development for family medicine educators: 54. ՀՀ Առողջ­ ապ­ ա­հութ­ յան նախ­ ար­ ա­րութ­ յուն Առող­ջապ­ ա­հակ­ ան պե­տա­կան
and agenda for future activities. // Teaching & Learning medicine. - Հա­տոր վի­ճա­կագր­ ութ­ յան տա­րե­կան ցուց­ ան­ իշն­ եր [Առ­ցանց] // Ministry of Health.
2. - էջեր 141-148. - 01.07.2011. - 09.10.2011. - http://www.moh.am/?section=static_pages/
36. Skeff KM, Stratos G, Campbell M, Cooke M, Jones HW. Evaluation of the semi- index&id=237.
nar method to improve clinical teaching. // Journal of General Internal Medicine.. 55. ՀՀ Կրթ­ ութ­ յան եւ գի­տու­թյան նախ­ ա­րա­րութ­ յուն Բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յուն
- 1986. - 5 : Հա­տոր 1. - էջեր 315-322. - Երևան : Կրթ­ ութ­ յան ազ­գային ինստ­ ի­տուտ, 2005. - Հա­տոր 1 : 4 : էջեր
37. Steinert Y., Mann K., Centeno A., dolmans D., Spencer J., Gelula M., Prideaux 49-74.
D. A systematic review of faculty development initiatives designed to improve 56. ԵՊԲՀ հրա­մա­նա­գիրք, դա­սիչ «Գ»: ԵՊԲՀ աշ­խա­տա­կից­նե­րի գործ­ ուղ­ ումն­ եր
teaching effectiveness in medical education. // Medical Teacher. - 2006. - 6: 2006-2010թթ.:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012

98 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

РЕЗЮМЕ

ОБЕСПЕЧЕНИЕ КАЧЕСТВА МЕДИЦИНСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ В ЕВРОПЕ И АРМЕНИИ В
КОНТЕКСТЕ БОЛОНСКОГО ПРОЦЕССА

Думанян Д.Г.1, Аветисян С.А.2, Аветисян Л.Р.3, Маркосян А.М.4
1 ЕГМУ, Ректор
2 ЕГМУ, проректор по учебной работе
3 ЕГМУ, зав. центром оценки и обеспечения качества обучения
4 ЕГМУ, ассистент кафедры организации здравохранения и медицинского права

В статье обсуждаются реформы высшего медицинского ния в Армении.
образования в Армении в связи с подписанием Болонского Обеспечение качества образования, как одного из положе-
соглашения и принятием Закона о высшем образовании в
2005 году. Приводятся примеры европейских моделей выс- ний Болонского соглашения, обсуждаются и с европейской,
шего медицинского образования по структуре бакалавриата и с американской, и с российской точек зрения. В статье
и магистратуры, их положительные и отрицательные стороны, детально исследуются различные компоненты, обуславлива-
отношение европейских медицинских школ и студенческих ющие качество образования, такие, как учебная программа,
структур к двухступенчатой системе медицинского образова- система оценивания знаний студентов, квалификация препо-
ния, а также предложенная модель медицинского образова- давателей, аккредитация вуза и т.д.

S U MM A R Y

QUALITY ASSURANCE OF MEDICAL EDUCATION IN EUROPE AND REPUBLIC OF ARMENIA IN THE
CONTEXT OF THE BOLOGNA PROCESS

Dumanyan D.H.1, Avetisyan S.A.2, Avetisyan L.R.3, Markosyan A.M.4
1 YSMU, Rector
2 YSMU, Vice-rector for educational affairs
3 YSMU, Head of Department of educational quality assessment and assurance
4 YSMU, Assistant professor, department of healthcare organization and medical law

Medical education reforms in Armenia within the frameworks proposed model of medical education in Armenia.
of the Bologna agreement and as a result of the implementation The European, American and Russian approaches on Quality
of the new Law on Higher Education in Armenia (2005) are dis-
cussed in the article. European models on Bachelors and Mas- Assurance in education as one of the main points of the Bo-
ters Structure in higher medical education are shown with their logna process are discussed. Various components constituting
positive and negative sites, opinion of Medical Schools in Europe the quality of education are studied, such as curriculum, assess-
and Student Associations on two-cycle system, as well as the ment, faculty development, university accreditation, etc.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ԱՊՐԻԼ 2012