58-2019-4

ԲՅՈՒՐԱԿԱՆԻ ¹ 4, 2019 թ.
ԱՍՏՂԱԴԻՏԱՐԱՆՆ
ԱՅՍՕՐ ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ.
ԱՆԿՐԿՆԵԼԻ
18
ԱՐՁԱԿԱԳԻՐՆ ՈՒ
ԳԵՂԱԳԵՏԸ

8

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ
ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿԻ
150-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԸ

44

ISSN 1829-0345

·Çï³Ñ³Ýñ³Ù³ïã»ÉÇ Ñ³Ý¹»ë
¹4, 2019 Ã.

Լրատվական գործունեություն 28

իրականացնող` ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն 2 ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՍՄԲԱՏՅԱՆՑԻ

Նախագահ` Ռ. Մարտիրոսյան ԿՅԱՆՔՆ ՈՒ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պետական գրանցման ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ

վկայականի համարը` 03Ա055313 Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի նվիրյալ միաբան Մեսրոպ արքեպիսկոպոս
Սմբատյանցը XIX դարի տեղագիր-ճանապարհորդներից էր: Անգնա­
Տրված` 28.06.2002 թ. հատելի է Մ. Սմբատյանցի դերը հատկապես ձեռագրերի պահպանման
գործում: Նա հավաքել է հայ արվեստի և գրչության անգնահատելի
Գլխավոր խմբագիր` Կիրակոսյան Ա. գանձեր, ընդօրինակել է ձեռագիր հիշատակարաններ (մոտ 300
ձեռագիր մատյան):
Գլխավոր խմբագրի
8 ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ. ԱՆԿՐԿՆԵԼԻ
տեղակալ` Սուվարյան Յու.
ԱՐՁԱԿԱԳԻՐՆ ՈՒ ԳԵՂԱԳԵՏԸ
Բաժինների խմբագիրներ` Պապոյան Ա., ¸³Ý³·áõÉ յան ¶.
ՍԱԹԵՆԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
Խառատյան Ա., Սիմոնյան Ս. Գրական-գեղարվեստական ի՞նչ նորություններ էր բերում Ակսել
Բակունցը, ո՞րն էր նորօրյա արձակագրի առանձնահատկությունը`
Գործադիր տնօրեն` Սարգսյան Ա. որպես գեղարվեստական իրականություն կերտողի. ահա այս խնդիր­
ների վերլուծությանն է նվիրված Ս. Ավետիսյանի սույն հոդվածը:
Պատասխանատու
18 Բ­ ՅՈՒՐԱԿԱՆԻ ԱՍՏՂԱԴԻՏԱՐԱՆՆ
քարտուղար` Վարդանյան Ն.
ԱՅՍՕՐ
Տեխնիկական
ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադի­
խմբագիր` Կիրակոսյան Ա. տարանը Հայաստանի կարևորագույն գիտական կազմա­կերպ­ ու­թյուն­
ներից է, նաև տարածաշրջանի կարևորագույն աստղադիտարաններից
Համակարգչային մեկը։ Տասնամյակներ շարունակ այն իր գործունեությամբ եղել և մնում
է մեր գիտության և ընդհանրապես՝ Հայաստանի այցեքարտը։
օպերատոր` Ամիրխանյան Լ. Հոդվածը նվիրված է Բյուրականի աստղադիտարանի անցյալ և ներկա
պատմությանը, զարգացման հեռանկարներին և տեսլականին:
Դիզայներ` Օհանջանյան Ա.
30 2018 Թ. ՏԱՍԸ ՆՈՐ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ
Թարգմանիչ` Սարգսյան Մ.
(Սկիզբը՝ §Գիտության աշխարհում¦, NN 2, 3, 2019)
Համարի Շարունակաբար ներկայացնում ենք 2018 թ. 10 նոր տեխնոլո­
գիաները:
պատասխանատու` Կիրակոսյան Ա.

Ստորագրված է

տպագրության` 07.11.2019
§Գիտության աշխարհում¦-Ç Ëմբագրական
խորհրդի կազմը`

Ադամյան Կ., Աղալով յան Լ., Աղասյան Ա.,
Այվազ յան Ս. (ՌԴ), Գալստյան Հ., Եսայան Ս. (ԱՄՆ),
Թավադյան Լ., Հարությունյան Հ., Հարությունյան Ռ.,
гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ê., Հովհաննիսյան Լ., Ղազարյան Էդ.
(հիմնադիր խմբագիր), Ղազարյան Հ., Մար­
տիրոս­յա­ ն Բ. (ՌԴ), Մելքոնյան Ա., Ներսիսյան Ա.,
Շահինյան Ա., Շուքուրյան Ս., Ջրբաշյան Ռ., Սեդրակյան Դ.,
êÇÙáÝÛ³Ý ².

ÊÙµ³·ñáõÃÛ³Ý Ñ³ëó»Ý՝

سñß³É ´³Õñ³ÙÛ³Ý 24 ¹,
ÐÇÙݳñ³ñ ·Çï³Ï³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ ß»Ýù, 9-ñ¹ ѳñÏ,
лé.՝ +374 60 62 35 99, ý³ùë՝ +374 10 56 80 68
e-mail: [email protected]

§¶ÇïáõÃÛ³Ý ³ß˳ñÑáõÙ¦ ·Çï³Ñ³Ýñ³Ù³ïã»ÉÇ
ѳݭ­¹»ëÁ ëï»ÕÍí»É ¿ ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ÐÐ ¶²²
ݳ˳·³ÑáõÃÛ³Ý áñáßٳٵ:

îå³ù³Ý³ÏÁ՝ 500 ûñÇݳÏ

̳í³ÉÁ՝ 64 ¿ç

¶ÇÝÁ՝ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ

Ðá¹í³ÍÝ»ñÇ í»ñ³ïåáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ
ËÙµ³·ñáõ­ÃÛ³Ý ·ñ³íáñ ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ:
ػ絻ñáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõ٠ѳݹ»ëÇÝ ÑÕáõÙÁ å³ñ­­
ï³­¹Çñ ¿: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇßï ã¿, áñ ѳٳ­
ϳñÍÇù ¿ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ Ñ»ï: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ å³­
ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ãÇ ÏñáõÙ ·áí³½¹³ÛÇÝ ÝÛáõ­Ã»ñÇ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ:

18

30 40

40 ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԿԱԹՆԱԹԹՎԻ 44
ՊՈԼԻՄԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ
ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ 56
ՆՊԱՏԱԿԱՀԱՐՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ 62

ԱՌՆՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ԳԱՅԱՆԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
ՀՀ տնտեսության արագ զարգացման համար պոլիլակտիդի
արտադրություն կազմակերպելը կարող է դառնալ կարևոր խթան:
ՀՀ ԳԱԱ օրգանական և դեղագործական քիմիայի գիտա­տեխ­նո­
լոգիական կենտրոնի պոլիմերային դիսպերսիաների լաբորատորիան
ՀՀ Կառավարության քննարկմանն է ներկայացրել Հայաստանում
տեղական գյուղատնտեսական հումքի հիման վրա պոլիլակտիդի
արտադրություն կազմակերպելու առաջարկություն և հիմնավորում:

44 ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ
ԱՂՅՈՒՍԱԿԻ 150-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԸ

ԳԵՎՈՐԳ ԴԱՆԱԳՈՒԼՅԱՆ
2017 թ. դեկտեմբերի 17-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր Վեհաժողովն իր
74-րդ լիագումար նիստում 2019 թ. հռչակեց Մենդելեևի քիմիական
տարրերի պարբերական աղ յուսակի տարի՝ ի պատիվ ռուս գիտն­ ա­
կանի հայտնագործության 150-ամյակի: Կարելի է փաստել, որ Պար­
բե­րական աղ յուսակի հայտնագործումից 150 տարի անց էլ այն չի
կորց­րել արդիականությունը և ոչ միայն շարունակում է համալրվել
նոր տարրերով և նոր` ավելի խորը տրամաբանությամբ, այլև
շարունակում է մնալ գիտական մտքի կատարելության մեծագույն
դրսևորումներից մեկը:

56 ՀԱՅԵՐԻ ԳԵՆԵՏԻԿԱԿԱՆ
ՇԱՐՈՒՆԱԿԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԼԵՎՈՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍՅԱՆ, ԶԱՐՈՒՀԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ 
Հայերի ժողովրդագրական պատմությունը հետազոտվում է
ժամանակակից և հնագույն գենետիկական նյութի հիման վրա։
Հնագույն ԴՆԹ-ի հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու
տարբեր ժամանակաշրջաններում պոպուլ յացիայի գենետիկական
կառուցվածքը և դրա հիման վրա վերականգնելու ժողովրդագրական
պատմությունը։

62 ՆՈԲԵԼՅԱՆ ՄՐՑԱՆԱԿ – 2019

Այս հոդվածում ներկայացված են 2019 թվականի Նոբել յան
մրցանակի դափնեկիրները՝ ըստ գիտական ուղղությունների:

ՄԵՐ ԵՐԱԽՏԱՎՈՐՆԵՐԸ .................................................................................................................... .

ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ

Պատ­մա­կան գիտ­ ությ­ ուն­ ե­րի թեկ­նա­
ծու, ՀՀ ԳԱԱ ՀԱԻ գիտ­ աշխ­ ա­տող
Գի­տակ­ ան հե­տաքրք­րությ­ ունն­ ե­րի
ո­լոր­տը՝ հայ­ ագ­ իտ­ ությ­ ուն, հնա­գի­
տութ­յուն, հուշ­ ար­ձանն­ ե­րի պահպ­ ա­
նում և­ ուս­ ումն­ աս­ իր­ ում, վի­մագ­րութ­
յուն, պատմ­ ությ­ ուն

ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ
ՍՄԲԱՏՅԱՆՑԻ
ԿՅԱՆՔՆ ՈՒ
ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 Մայր Աթ­ոռ Ս. Էջ­ Սմ­բատն իշ­խել է Վա­յոց ձո­ յոթ որ­դի և­եր­կու դուստր:
միած­նի նվիրյ­ ալ րում (նստա­վայ­րը՝ Նախ­ իջ­ Որ­դին­ եր­ ից ա­վա­գը` Մես­
միա­բան Մես­րոպ ևան): Տոհմ­ը հայտ­նի է նաև
ար­քեպ­ իս­կո­պոս Սմբ­ ատյ­ ան­ցը Շա­հա­պու­նի անվ­ ամբ, քան­ ի րոպ Սմբ­ ատյ­ ան­ցը, ծնվել է
XIX դա­րի տեղ­ ագ­ իր-ճան­ ա­ որ XIX-XX դդ. տոհմ­ի հոգ­ևոր 1833 թ. մար­տի 10-ին Փո­րա­
պար­հորդ­ներ­ ից էր, ում վի­ ներ­կա­յաց­ ու­ցիչ­նե­րը գործ­ ել են դաշտ գյու­ղում: Կրթ­ ութ­յունն
ճակվ­ած էր արժ­ ան­ի տեղ ու­ Շա­հապ­ ոնք, Երնջ­ ակ, Նա­խիջ­ ստա­ցել է նախ հոր մոտ (1840-
նե­նալ հա­յագ­ ի­տութ­յան մեջ: ևան գավ­ առ­ներ­ ում, հետ­ ագ­ ա­ 1844 թթ.), հետ­ ո՝ Նա­խիջ­ ևա­նի
Սմ­բատյ­ անց տոհ­մի ազ­ յում նաև՝ Երևա­նում: XVII-XVIII գավ­ առ­ ակ­ ան ուս­ ում­ն ա­րան­ ում
գաբ­ ան­ ութ­յու­նը սկզբնավ­ որ­ դդ. թուրք-պարս­կակ­ ան պա­ (1844-1847 թթ.), ա­պա Էջ­միած­
վում է 1625 թվակ­ա­նից, «ի տե­րազմ­ն եր­ ի պատճ­ առ­ ով Սմ­ նի Ժառ­ ան­գա­վոր­ աց դպրո­
Սմ­բատ ա­նուն իշ­խան­ է ի կող­ բատյ­ անց տոհ­մի շառ­ ավ­ իղն­ ե­ ցում:
ման­ոյ Սիւն­եաց և­եօթն քա­ րը ստիպվ­ ած են եղ­ ել դե­գե­րել,
հա­նայ­ իւք ան­ցեալ՝ հաս­ ա­նի ի վերջ­ո հաս­տատ­վել են Նա­ 1851 թ. Մ. Սմբ­ ատյ­ անց­ ը
զՍմ­բատ»1: Ն­րա նա­խապ­ ապ խիջ­ևան­ ում: նշա­նակ­վել Մայր Աթ­ ո­ռի քար­
տու­ղար, իսկ 1857 թ. Էջմ­ իած­նի
1 ՀԱԱ, գործ 44, Պատմական տե­ Տոհ­մի ներ­կայ­ աց­ ու­ցիչ Աբ­ Ս. Գայ­ ա­նե վան­քում ձեռ­նադր­
ղե­կանք Նորս, Բադամլու, Ղա­րա­ րա­համ Տեր-­Կար­ ապ­ ետյ­ ան-Սմ­ վել է վար­դապ­ետ: 1859-1861
բաբա, Շխմահմուդ գյուղերի մա­սին: բատ­յան­ցի և Ջա­վահ­ իր­ ի ըն­ թթ. ե­ղել է Ա­պա­րա­նից Սար­
Սմբատյանի ընտանիքի տոհմա­ տան­ ի­քում ծնվել է ին­ ը զա­վակ՝ դա­րա­պատ ըն­կած 75 գյուղ­ ե­
գրության ուրվագիծը, թերթ 34բ: րի հոգև­ որ գոր­ծա­կալ, շրջել է

2

.................................................................................................................... ՄԵՐ ԵՐԱԽՏԱՎՈՐՆԵՐԸ

բնակ­ ավ­ այ­րե­րում, ծան­ ո­թաց­ ել նա­հայր­ը, իսկ 1866 թ.
հուշ­ ար­ձանն­ եր­ ի վիճ­ ա­կին և
հավ­ ա­քել վիմ­ ագր­ ակ­ ան նյու­ գլխա­վո­րել է Տաթ­ևի
թեր:
վա­նակ­ ան միաբ­ ա­
1859-1860 թթ. Մ. Սմբ­ատ­
յանց­ ը գլխա­վոր­ ել է Մուղն­ իի նությ­ ու­նը:
Ս. Գ­ևորգ վան­քի միա­բան­ ութ­
յու­նը` կա­տա­րել­ ով մի շարք 1867 թ. Մես­րոպ
բա­րեկ­ ար­գում­ն եր, կառ­ ուց­ ել է
վա­նա­կան դպրոց­ ի համ­ ար նա­ Սմբ­ ատյ­ անց­ ը ստանձ­
խատ­ եսվ­ ած սենյ­ ակն­ եր­ ը, բա­
րեկ­ ար­գել պար­տեզ­ ը: նել է Նա­խիջև­ ան

1862-1863 թթ. եր­իտ­ա­ քա­ղաք­ ի և շր­ջա­
սարդ հոգև­ ո­րակ­ ան­ ը կարգ­
վել է Նոր Բա­յա­զետ գա­վառ­ ի՝ նի գյուղ­ եր­ ի հոգ­ևոր
Քա­նաք­ ե­ռից մինչև Չի­բուխլ­ ու
և Բա­սար­գե­չար (ներ­կայ­ իս Գե­ ա­ռ ա ջ­ն ո ր­դ ո ւ թ­յ ո ւ­ն ը :
ղարք­ ու­նի­քի մար­զը և Կո­տայ­
քի մարզ­ի մի մաս­ը) ընկ­ած Պաշ­տո­նա­վա­րութ­յան
հայ­ աբ­նակ գյուղ­ ե­րի հոգ­ևոր
գոր­ծա­կալ: Այդ տա­րի­նե­րին ընթ­ աց­քում ե­ղել է գա­
նա հա­վաք­ել է նյութ­եր 73
հա­յաբ­նակ և 80 այ­լա­դա­վան վա­ռի 88 հայ­ ա­բնակ և
գյու­ղե­րում առկ­ ա հայկ­ ա­կան
հու­շարձ­ ան­ներ­ ի վե­րա­բերյ­ ալ, 76 այ­լադ­ ավ­ ան գյու­
ո­րոնք ամ­փոփ­ ել է «­Տե­ղա­գիր
Գեղ­ ար­քու­նի ծով­ ա­զարդ գա­ ղեր­ ում, հավ­ աք­ ել
ւա­ռի, որ այժմ Նոր-­Բայ­ ա­զիտ
գա­ւառ» ուս­ ում­ն ա­սի­րությ­ ան նյու­թեր Նա­խիջև­ ան
մեջ: Գրք­ում տեղ են գտել
պատմ­ ակ­ ան, տե­ղագ­րակ­ ան, քաղ­ ա­քի և գավ­ ա­ռի
հնագ­ ի­տա­կան, ազ­գագ­րա­կան,
վի­մագր­ ակ­ ան, բա­նահ­յու­սա­ տեղ­ ագր­ ությ­ ան, ինչ­
կան հար­ուստ նյութ­եր: Հատ­
կա­պես կար­ևոր են տարբ­ եր պես նաև հա­րակ­ ից
դա­րաշր­ջան­ներ­ ին վե­րա­բեր­ ող
վիմ­ ագր­ ե­րը, ո­րոնց մի մաս­ ի հինգ գա­վառն­ եր­ ի՝
բնօր­ ին­ ակ­նե­րը, ցավ­ ոք, մեզ
չեն հա­սել մի քա­նի հայտն­ի Շա­րուր­ ի, Վայ­ ոց ձո­
պատ­ճառ­նե­րով: Այդ առ­ ու­մով
էլ Մ. Սմ­բատյ­ ան­ցի գրառ­ ում­ րի, Երնջ­ ակ­ ի, Գողթ­
նե­րը համ­ արվ­ ում են ե­զակ­ ի և­
ուն­ են գիտ­ ակ­ ան կար­ևոր ար­ նի, Ջահ­ ուկ­ ի (Ճ­ ահ­ ուկ)
ժեք:
պատմ­ ու­թյանն ու
1864-1866 թթ. Մ. Սմբ­ատ­
յանց­ ը ե­ղել է Նա­խիջ­ևան­ ի մշակ­ ու­թա­յին ար­ժեք­
Շամբ­ ի (­Մաղ­ ար­տա) Ս. Ստ­ ե­
փան­ ոս Նախ­ ավ­կա վանք­ ի վա­ նե­րի վե­րաբ­ եր­յալ, քան­ ի որ պի վանք­ը, ավ­արտվ­ում է նոր
զան­գա­կատ­ ան շին­ ար­ ա­րութ­
«ցայ­սօր ամբ­ ողջ գրքի մէջ բո­ յուն­ ը և նա­խատ­ ես­վում էր կա­
ռուց­ ել վան­ ա­կան դպրոց: 1868
վան­դակ­ ո­ւած ոչ ո­քից չէ գրո­ թ. Մ. Սմբ­ ատ­յանց­ ի նա­խաձ­ եռ­
նությ­ ամբ Քա­նաք­ ե­ռի Ս. Հա­
ւած»2: «Գ­ աւ­ առ­ ա­ցոյց Նախ­ իջ­ կոբ եկ­ եղ­ եց­ ուն կից բաց­վում է
Ս. Սա­հակ Պարթև թե­մակ­ ան
ևան­ այ» գործ­ ը պատր­ աստ է դպրո­ցը, նո­րոգ­վում են Երև­ ա­նի
Ս. Սար­գիս ե­կե­ղե­ցու առ­ աջն­ որ­
եղ­ ել տպագ­րությ­ ան 1877 թ., դար­ անն ու դպրոց­ ը: 1870 թ. նա
հիմ­ն ել է հայ­րե­նի Նորս գյու­ղի
այս­տեղ հե­ղին­ ա­կը ներ­կայ­ աց­ դպրոց­ը, իսկ 1875 թ. վեր­ա­նո­
րոգ­ ել գյուղ­ ի Ս. Երր­ որ­դութ­յուն
րել է Նախ­ իջ­ևա­նի հիմ­ն ադ­ բազ­ իլ­ իկ եկ­ ե­ղե­ցին:

րու­մից մինչև 1877 թ. պատ­ 1870-1887 թթ. Մ. Սմ­բատ­
յանց­ը ե­ղել է Ս. Էջմ­ իածն­ի Սի­
մա­կան իր­ ա­դարձ­ ութ­յունն­ ե­րը, նոդ­ ի ան­դամ: 1872 թ. նա ձեռ­
նադրվ­ ել է ե­պիսկ­ ո­պոս, իսկ
սա­կայն ձե­ռա­գի­րը ոչ միայն չի 1888 թ.՝ արժ­ ան­ աց­ ել ար­քեպ­ իս­
կո­պոս­ ի պատ­վո աստ­ ի­ճան­ ի:
տպագր­վել, այլև չի պահ­պան­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
1875-1879 թթ. Մ. Սմբ­ատ­
վել: յան­ցը Ամ­ ե­նայն հայ­ ոց կաթ­ ող­ ի­

1868-1870 թթ. Մ. Սմբ­ատ­ 3

յանց­ ը ստանձ­նում է Եր­ևա­

նի փոխ­թեմ­ ակ­ ալ առ­ աջ­նորդ­ ի

պաշ­տոն­ ը: Այդ տար­ ին­ եր­ ին նա

հիմ­ն ում է «Ար­տա­շատ­յան ըն­

կեր­ ութ­յուն­ ը», ո­րի մի­ջոցն­ եր­ ով

վե­րան­ ո­րոգվ­ ում է Խոր Վիր­ ա­

2 ՀԱԱ, գործ 11, Հրաւիրագիր Նախի­
ջևանի գաւառի տեղագրութեան
տպագ­ րութեան համար, թերթ 9ա:

ՄԵՐ ԵՐԱԽՏԱՎՈՐՆԵՐԸ .................................................................................................................... .

կո­սի և Օ­շա­կան գյու­ղի բնակ­ Ս. Սաղ­իա­նի վանքն ու վա­ ուն­ են­ ա­լով գտնել հնութ­յուն­
ներ, բևեռ­ագ­րեր, դրանք ամ­
չությ­ ան օ­ժանդ­ ակ­ ությ­ ամբ նա­կան դպրո­ցը (բաք­վա­ փոփ­ ել է «Նկ­ ա­րա­գիր սուրբ
Ստ­ ե­փան­ոս­ ի վան­ ուց Սա­ղիա­
վեր­ ա­կառ­ ուց­ ել է Օշ­ ակ­ ա­նի Ս. բնակ Բուդ­ աղ­յ ան եղբ­ այրն­ ե­ նի եւ միւս վա­նօ­րէից եւ ուխ­
տա­տեղ­ եաց, եւս եւ քա­ղաք­ ացն
Մեսր­ ոպ Մաշտ­ ոց ե­կեղ­ եց­ ին: րի նյութ­ ակ­ ան մի­ջոցն­ ե­րով), եւ գիւղ­ օ­րէից որք ի Շամ­ ախ­ւոյ
թե­մի» աշխ­ ա­տութ­յան մեջ:
1884 թ. ա­վարտ­ ել է եկ­ եղ­ եց­ ու վանք­ ի կաթ­ ող­ ի­կեն, վան­ ա­
1892 թ. հունվ­ա­րից Մ. Սմ­
ար­ևել­յ ան մաս­ ում կրկնա­հարկ հայ­րեր­ ի հա­մար նա­խատ­ ես­ բատ­յանցն անդ­ ա­մակ­ցել է
Մոսկվ­ ա­յի Կայ­սե­րա­կան հնա­
զանգ­ ակ­ ա­տան կառ­ ու­ցու­մը, ված վեց սեն­յակ­նե­րը, Բաքվ­ ի գիտ­ ա­կան ընկ­ ե­րությ­ ան­ ը, ո­րին
տրամ­ ադ­րել է հնագ­ իտ­ ա­կան
տեղ­ ադր­ ել Ս. Մաշտ­ ոց­ ի գեր­ եզ­ աղ­քատ­ ա­նոց­ ը (մե­ծահ­ ար­ ուստ տե­ղեկ­ ութ­յունն­ եր: Հայտն­ ի է
նաև, որ նա մի շարք բնա­
մա­նի նոր մարմ­ ար­ ե տա­պա­ Դիլդ­ ար­յան­ցի ա­ջակց­ ությ­ ամբ), կավ­ այ­րեր­ ից հայտն­ ա­բեր­ված
հնա­գի­տակ­ ան նմուշն­ եր է ու­
նաք­ ար­ ը և­ եկ­ եղ­ ե­ցու կառ­ ուց­ հայկ­ ակ­ ան գե­րեզ­մա­նա­տան ղար­կել Մոս­կով­յ ան հանձ­
նաժ­ ող­ ով­ ին, ո­րոնց հա­մար
ման վկայ­ ագ­ ի­րը: Դեռևս 1860 Ս. Հովհ­ անն­ ես-Մկր­տիչ ե­կեղ­ ե­ պարբ­ եր­ ա­բար ստա­ցել է շնոր­
հակ­ ա­լագ­րեր: Ցավ­ ոք, այդ
թվականներին, ե­կեղ­ եց­ ուն կից ցի-մատ­ ու­ռը, Ս. Գր­ իգ­ որ Լու­ նմուշն­ ե­րի ճակ­ ատ­ ագ­ իրն այ­
սօր անհ­ այտ է:
Մ. Սմ­բատյ­ անց­ ը բաց­ ել է գյու­ սա­վոր­ իչ եկ­ եղ­ եց­ ու խարխլ­ված
1897-1907 թթ. Մ. Սմբ­ատ­
ղի ծխակ­ ան դպրոց­ ը: գմբեթ­ ը, Շամ­ ա­խի քաղ­ ա­քի յան­ցը վարել է պատ­մակ­ ան
Երնջ­ ակ գավ­ ա­ռի Ս. Կա­րա­
Նա մի շարք պա­տասխ­ա­ ա­րա­կան դպրո­ցը և­ այլն: Ն­րա պետ վան­քի հոգ­ևոր առ­ աջ­
նոր­դի պաշտ­ ոն­ ը և­ իր տաս­
նատ­ ու պաշտ­ ոնն­ եր է վար­ ել անմ­ իջ­ ա­կան մաս­նակ­ցութ­յամբ նամ­յա տպա­վո­րութ­յունն­ երն
ու ուս­ ում­ն ա­սի­րությ­ ուն­ներն
Մայր Աթ­ ոռ­ ում` արժ­ ա­նա­նա­լով կա­ռուց­վել կամ վեր­ ա­բաց­ ամ­փո­փել «Նկ­ ա­րա­գիր ս. Կա­
րապ­ ե­տի վա­նուց Երնջ­ ակ­ այ
հայ­րա­պետն­ եր­ ի ջերմ վեր­ ա­ վել են թեմ­ի Գան­ձակ, Գիրք, եւ շրջա­կայ­ ից նոր­ ա» գրքում:

բերմ­ ուն­քին: Ղու­լա­կա (­Ղա­լա­կա), Քիլվ­ ար,

1887 թ. վեհ­ա­փա­ռի և Սի­ Մեյս­ ար­ ի, Ավ­ ա­նա­շեն գյու­ղե­

նո­դի հանձ­նար­ ար­ ութ­յամբ Մ. րի եկ­ եղ­ ե­ցա­կան դպրոցն­ ե­րը,

Սմ­բատ­յան­ցը բաց­ ել է Կար­ Բաք­վի հայկ­ ա­կան գե­րեզ­մա­

սի հոգ­ևոր կա­ռա­վար­ ությ­ ան նատ­ ան Ս. Հար­ ութ­յուն մա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 ատյ­ ան­ ը՝ կազմակերպական տու­ռը, Քյ­ ալ­բանդ, Բիլ­ իստ­ ան,

նպատակներով: Աղբ­ ու­լաղ, Ար­փա­վուտ, Հն­ղար,

1887-1894 թթ. նա գլխա­ Քովլ­ ուջ, Բզ­ ավ­ անդ գյուղ­ ե­րի

վո­րել է Շա­մա­խու թե­մը ե­կե­ղեց­ ի­ներ­ ը, Քարք­ անջ­ ի Ս.

(­Շիրվ­ ա­նի, Բաքվ­ ի և Թուր­ Սահ­ ակ մա­տու­ռը (XV-XVI դդ.):

քեստ­ ա­նի թեմ), որտ­ եղ նրա Հայտն­ի է, որ միայն 1872-1910

նա­խաձ­ եռ­նությ­ ամբ և­ օրհ­ թթ. ընթ­ացք­ում նա օծ­ել է 33

նութ­յամբ, ինչպ­ես նաև տե­ եկ­ եղ­ եց­ ի:

ղի մե­ծահ­ ար­ ուստ հայ­ ե­րի մի­ Մես­րոպ Սմբ­ ատյ­ ան­ցը

ջոցն­ ե­րով վե­րա­կա­ռուց­վել շրջա­գա­յել է պատմ­ ա­կան Աղ­

կամ կառ­ ուցվ­ ել են ե­կե­ղե­ցի­ վա­նից աշխ­ արհ­ ում՝ նպատ­ ակ

ներ, դպրոցն­եր, այդ թվում՝

4

.................................................................................................................... ՄԵՐ ԵՐԱԽՏԱՎՈՐՆԵՐԸ

Պահպ­ան­վել են նաև հե­ տա­վարձ­ ով: գի­տությ­ ան մեջ՝ հա­վաք­ ե­լով
Մ. Սմբ­ ատյ­ ան­ցի գիտ­ ա­կան ավ­ ե­լի քան 700 հայ­ ատ­ առ վի­
ղին­ ակ­ ի պատմ­ ա­գիտ­ ական մա­գիր (տպագ­ իր և­ ան­տիպ),
ժա­ռանգ­ ությ­ ուն­ ը հար­ ուստ է ո­րից ավ­ ել­ի քան 300-ը մեզ չեն
գրա­ռումն­ եր­ ը 1905-1906 թթ. ժող­ ովր­դագ­րա­կան նյութ­ ե­րով, հաս­ ել, ևս մեկ տասնյ­ակ այ­լա­
տեղ­ ե­կութ­յուն­ներ կան բնա­ լեզ­ ու ար­ձան­ ագ­րութ­յունն­ եր:
հայ-թաթ­ ա­րակ­ ան ընդ­հա­ կավ­ այր­ եր­ ի բնակչ­ ությ­ ան ընդ­
հա­նուր թվի, դա­վա­նակ­ ան ու Մ. Սմ­բատ­յան­ցը զբաղ­վել
րումն­ եր­ ի վե­րաբ­ երյ­ ալ: Այդ սեռ­ ատ­ ար­ իք­ ա­յին կազմ­ ի, տե­ է պատ­մագր­ ութ­յամբ. կազ­մել
ղաբ­ աշխ­վա­ծութ­յան մաս­ ին: է 1800-1896 թթ. պատ­մա­կան
տար­ ին­ եր­ ին նա նկա­րագ­րել իր­ ա­դարձ­ ութ­յունն­ եր­ ի ժա­մա­
Անգն­ ահ­ ատ­ ել­ ի է Մ. Սմբ­ ատ­ նակ­ ագր­ ությ­ ու­նը: Նա ու­նի նաև
է Նա­խիջ­ևա­նի և Վայ­ ոց ձո­րի յանց­ ի դեր­ ը ձե­ռագ­րեր­ ի պահ­ գրա­կան ստեղծ­ ագ­ ործ­ ությ­ ուն­
պանմ­ ան գոր­ծում: Նա հավ­ աք­ ել ներ՝ բա­նաստ­ եղ­ծությ­ ունն­ եր,
բնա­կավ­ այր­ ե­րի դրութ­յու­նը, է հայ արվ­ ես­տի և գր­չութ­յան քառ­ ատ­ ո­ղեր:
անգն­ ա­հատ­ ել­ ի գանձ­ եր, ըն­
ներկ­ այ­ ացր­ ել հա­յեր­ ի ինք­նա­ դօր­ ի­նա­կել ձե­ռագ­ իր հի­շա­տա­ Մ. Սմբ­ ատյ­ անց­ ի ու­սում­ն ա­
կար­ անն­ եր (մոտ 300 ձեռ­ ա­գիր սիր­ ութ­յունն­ եր­ ը հա­րուստ են
պաշտպ­ ա­նակ­ ան մարտ­ եր­ ը: մատ­յան): նաև ազ­գագր­ ակ­ ան նյու­թեր­ ով,
որ­ ոն­ցից ա­ռավ­ ել կարև­ որ են
Մեսր­ ոպ ար­ք. Սմբ­ ատյ­ անց­ ը 1860-1890-ա­կան թթ. Մ. Աղ­վան­քի հայ­կա­կան բնակ­ ա­
Սմբ­ ատ­յանցն Ար­ևել­յ ան Հա­ վայր­ ե­րի, սրբութ­յուն­նե­րի, հա­
նամ­ ակ­ ագ­րությ­ ուն է ու­նեց­ ել յաստ­ ա­նի տար­բեր վայր­ ե­րից վատ­ ա­լիքն­ ե­րի, բա­նահ­յուս­ ութ­
հայտ­նա­բե­րել է ա­վել­ ի քան եր­ յան գրառ­ ումն ու պահ­պա­նում­ ը,
ժա­մա­նակ­ ի հայ ան­վան­ ի մտա­ կու տասնյ­ ակ սե­պագ­րեր, որ­ ոնք քան­ ի որ ժա­ման­ ա­կի ըն­թաց­
առնչ­վում են Ար­ ար­ ատ­յան պե­ քում բարբ­ առն­ ե­րը խառն­վում և
վոր­ ակ­ անն­ եր­ ի հետ (Ղ­ևոնդ տութ­յան (Ք. ա. IX-VI դդ.) կորցն­ ում են ի­րենց ա­նաղ­ ար­
պատ­մությ­ ան հետ: Մեծ­ ա­նուն տությ­ ուն­ ը:
Ա­լի­շան, Գաբ­րիել Այ­վա­զովսկ­ ի, հոգև­ որ­ ակ­ ա­նը ինք­նակրթ­ ութ­
յան ու եր­կա­րատև աշ­խա­տանք­ 1910 թ. աշն­ ա­նը Մ. արք­ . Սմ­
Քե­րով­բե Պատ­կան­յան, Լ­ևոն նե­րի արդ­յուն­քում հսկայ­ ա­կան բատյ­ ան­ցը մեկն­ ել է Եր­ ու­սա­
ավ­ անդ է ներդր­ ել վի­մագ­րա­ ղեմ՝ ուխտ­ ագն­ ա­ցութ­յան, որ­
Մս­ եր­յանց, Պերճ Պռ­ ոշ­յան, Սմ­ տեղ էլ մի քա­նի ամ­ իս անց՝ 1911
թ. փետրվ­ ար­ ի 8-ին, մահ­ ա­ցել է
բատ Շա­հա­զիզ, Երվ­ անդ Լա­ գեր­ման­ ակ­ ան հի­վան­դան­ ո­ցում:
Ե­րուս­ աղ­ եմ­ ի պատր­ իար­քի և
լայ­ ան, Մկրտ­ իչ Էմ­ ին, Մա­կար միա­բան­ ությ­ ան հա­մա­ձայն­ ութ­
յամբ նրան թա­ղել են Ե­րուս­ ա­
ե­պիս­կոպ­ ոս Բար­խու­դարյ­ անց): ղեմ­ ի Ս. Փրկչ­ ի գե­րեզմ­ ան­ ա­տա­
նը:
Մեծ­ եր­ ը հի­շում են, որ նա «միշտ
Մես­րոպ արք. Սմ­բատ­յանց­ ի
պար­ ա­պում էր օգտ­ ա­ւէտ երկ­ ա­ անձ­նա­կան արխ­ ի­վը Հայ­ աս­
տա­նի ազ­գա­յին ար­խիվ­ ի 429
սիր­ ութ­ իւնն­ ե­րով… նա ան­կեղծ ֆոնդ­ ում է, իսկ Մեսր­ոպ Մաշ­
տո­ցի ան­վան Մա­տե­նադ­ ա­րա­
էր և­ ընդ­հա­նու­րին բա­րեկ­ ամ»3: նի պահ­ ոց­ներ­ ում կան նրանից
մնացած մոտ երկ­ու տասնյ­ակ
Երկ­ ար­ ատև հոգ­ևոր գոր­ վավ­ եր­ ագր­ եր:

ծու­նեությ­ ան համ­ ար Մեսր­ ոպ 5

ար­ք. Սմ­բատյ­ անց­ ը ար­ժան­ ա­

ցել է բարձր­ ա­գույն պարգև­ ի՝

Ար­ևել­յ ան պատ­ ե­րազ­մի (1853-

1856 թթ.) հիշ­ ատ­ ակ­ ին նվիր­

ված բրոնզ­ ե խաչ­ ի և շք­ անշ­ ա­նի:

1910 թ. գրված իր կտակ­ի հա­

մաձ­այն՝ նա Մայր Աթ­ո­ռին է

հանձ­նել իր եր­եք տպագ­իր և

յոթ ձեռ­ ա­գիր աշխ­ ատ­ ութ­յուն­

նե­րը, կորստ­ ից փրկված ե­րեք ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

տասնյ­ ակ ձե­ռա­գիր մատյ­ ան­նե­

րը, 47 կրոն­ա­կան և պատմ­ա­

կան գրությ­ ունն­ եր, իր ար­ծաթ­ե

ոսկ­ եզ­ օծ եպ­ իս­կոպ­ ո­սա­կան գա­

վա­զան­ ը, դրամ­ն եր­ ի հա­րուստ

հա­վա­քած­ ուն, այլ ի­րեր: Դր­ ա­

մակ­ ան կար­ ո­ղությ­ ուն չի ուն­ ե­

ցել, ապ­րել է ամ­սա­կան աշ­խա­

3 Մանդ­ակունի Գր. աւագ քահ.,
Ոսկի բարեկամ հայ ընտանեաց,
Թիֆլիս, 1917, էջ 552:

Ի ԴԵՊ

2017 թ. ընթ­ ացք­ ում արև­ ա­ կապվ­ ած շաք­ ա­րախտ­ ի, ճար­ վրա պետք է վե­րա­նա ծայ­րա­
յին մարտ­կոց­ներ­ ից ստաց­վող պա­կալմ­ ան և սիրտ-ան­ ո­թայ­ ին հեղ աղք­ ա­տութ­յու­նը: Այսպ­ իս­ ի
էլ­ եկտր­ աէ­ներգ­ իա­յի մի­ջին գինն հի­վան­դութ­յունն­ եր­ ի տա­րա­ծու­ աղք­ ա­տութ­յան շեմ է հա­մար­
աշ­խարհ­ ում նվազ­ ել է 26 %-ով, մը: Մեք­սի­կա­յում, որ­տեղ այդ վում օ­րա­կան 1,9 դո­լար կամ
իսկ Չի­նաս­տա­նում՝ ան­գամ հար­կը գոր­ծում է 2014 թվակ­ ա­ դրա­նից ցածր «ե­կա­մու­տը»:
44 %-ով: նից, գազ­ ա­վոր­ված քաղցր ըմ­ Այժմ աշխ­ արհ­ ում շատ աղ­քատ
պել­ ի­քի սպա­ռու­մը կրճատվ­ ել է է համ­ արվ­ ում 767 միլ­իոն մարդ,
գրե­թե 8 %-ով: նրանց 40 %-ն ապ­րում է Հնդ­
կաստ­ ա­նում և Նի­գե­րիայ­ ում:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 Պր­ ոֆ­ ե­սիո­նալ և սի­րող­ ա­ Տե­սածր­ ել­ ով (սկան­ ա­վո­ Տնտ­ ես­ ագ­ ետն­ եր­ ի տվյալն­ ե­
կան նպատ­ ակն­ եր­ ով Գեր­մա­ րե­լով) 46000 մարդ­ ու ուղ­ եղ՝ րով՝ 2018 թ. աշ­խար­հում վա­
նիայ­ ում այժմ օգտ­ ագ­ ործ­վում ամ­ եր­ ի­կաց­ ի նյար­դակ­ են­սա­ ճառ­վել է շուրջ 1,93 միլ­իարդ
է շուրջ կես միլ­իոն մանր­ աչ­ափ բանն­ե­րը պարզ­ել են, որ կա­ բջջայ­ ին նոր հե­ռա­խոս, ո­րոնց­ ից
ա­նօ­դաչ­ ու թռչող սարք՝ դրոն: նանց ու­ղեղն ա­վե­լի ակ­տիվ է, 1,6 մի­լիար­դը բազմ­ աֆ­ ունկց­ իո­
քան տղամ­ արդ­կանց­ ը: Հատ­ նալ սմարթ­ֆոն­ներ են:
Եր­կու տասնյ­ ակ երկրն­ եր կապ­ ես ակ­տիվ են կա­նանց ու­
հայտ­ ա­րա­րել են գա­զա­վոր­ված ղեղ­ ի այն հատ­վածն­ ե­րը, որ­ ոնք Տիե­զե­րակ­ ան կայ­ ան­ ում
քաղցր ըմ­պե­լիք­ ի հարկ մտցնե­ պա­տասխ­ ան­ ատ­ ու են հույզ­ եր­ ի շուրջ կես տար­ ի անց­կացր­ ած
լու մտադ­րութ­յան մաս­ ին: Դ­րա և­ ու­շադ­րութ­յան համ­ ար, իսկ 15 ա­մե­րիկ­ աց­ ի աստղ­ ագն­ աց­
նպա­տակն է կրճա­տել շա­ տղա­մարդկ­ անց դեպք­ ում՝ այն նե­րի տես­ ո­ղությ­ ուն­ ը վատ­ ա­
քա­րի սպառ­ ում­ ը և դ­րա հետ հատ­վածն­ ե­րը, որ­ ոնք կար­գա­ ցել է, տես­ ո­ղակ­ ան նյար­դե­րը
վո­րում են տե­սող­ ակ­ ան ընկ­ ա­
«Наука и жизнь», 2018, N 6. լու­մը և շար­ժում­ն ե­րի ներդ­ աշ­
նակ­ված­ ությ­ ուն­ ը:

Ըստ ՄԱԿ-ի ծրագ­րի՝ մինչև
2030 թվա­կա­նը երկր­ ագն­դի

6

բոր­բոք­վել են: Սա կապ­ ում են աղտ­ ոտ­ ումն ավ­տոմ­ ոբ­ ի­լա­յին յին ցանց տան­ ող ճյու­ղի երկ­ ա­
անկշռ­ ությ­ ան երկ­ ա­րատև ազ­ ար­տա­նե­տում­ն ե­րի հետև­ ան­քով րությ­ ուն­ ը ընդ­ ամ­ ե­նը 600 մ­ է:
դեց­ ությ­ ան հետ: հաս­ ել է սպառ­նալ­ ից չա­փեր­ ի:

Վիճ­ ա­կագ­րութ­յան համ­ ա­ Ո՞ր երկ­րի հետ է Ֆ­րան­ «Բ­րիտ­ իշ Էյր­վեյզ» ա­վիաըն­
ձայն՝ ե­թե գիտ­ ակ­ ան հոդվ­ ած­ ի սիա­յի ա­մեն­ աեր­կար սահ­ կե­րութ­յան բոլ­ որ ինք­նա­թիռ­
հեղ­ ին­ ակն­ ե­րի շար­քում առկ­ ա մա­նը: Գեր­մա­նիայ­ ի՞ հետ: Ո՛չ, ներ­ ում օ­դա­չո­ւին և­ երկր­ որդ
են թե՛ կա­նայք, թե՛ տղա­մար­ Բ­րազ­ իլ­ իա­յի հետ: Մենք, որ­ օ­դաչ­ ու­ ին ար­գել­ված է թռիչ­քից
դիկ, ապ­ ա սո­վոր­ աբ­ ար առ­ ա­ պես կա­նոն, մո­ռան­ ում ենք, որ ա­ռաջ պատվ­ ի­րել միև­նույն կե­
ջին­ ը նշվում է տղա­մար­դը: Ֆր­ անս­ իա­յի Հանր­ ապ­ ե­տությ­ ան րակ­րա­տե­սակն­ ե­րը: Սա ար­վում
Վերլ­ ուծվ­ ել է կենս­ աբ­ ան­ ա­կան անդր­ծով­յ ան դե­պար­տամ­ ենտ­ է հնա­րա­վոր թու­նավ­ որմ­ ան
և բժշ­կակ­ ան ա­մե­նահ­ եղ­ ի­նա­ ներ­ ից մեկ­ ը՝ Ֆ­րանս­ իա­կան դեպք­ ում ուղև­ որ­նե­րի կյանք­ ը
կա­վոր գի­տա­կան հան­դեսն­ ե­ Գվ­ իա­նան Հար­ ա­վայ­ ին Ամ­ ե­ վտանգ­ ի չեն­թար­կել­ ու նպա­
րում 1995-ից մինչև 2017 թթ. րի­կա­յում է: Ի դեպ, այն­տեղ է տա­կով:
հրատ­ ա­րակ­ված 3000 հոդվ­ ած: ֆրանս­ իակ­ ան Կու­րու տիե­զե­
Ճիշտ է, 2007 թ. հետ­ ո այդ մի­ րա­կայ­ ան­ ը, քա­նի որ է­ներ­գե­ Անգ­լիաց­ ի­ներ­ ը հինգ անգ­ ամ
տումն սկսել է փոխվ­ ել: տիկ տես­ ա­կետ­ ից շա­հավ­ ետ է ա­վե­լի շատ գում­ ար են ծախ­սում
տիեզ­ եր­ ակ­ ա­յան­ներ կա­ռու­ցել ընտ­ ան­ ի կենդ­ ա­նի­ներ­ ի կեր­ ի,
Գեր­մա­նիայ­ ում քննարկ­ ում հաս­ ա­րակ­ ած­ ին մոտ: քան մանկ­ ակ­ ան սննդի վրա:
են քաղ­ ա­քա­յին հաս­ ար­ ա­կա­կան
ամ­բողջ տրանսպ­ որտն անվ­ճար Ա­մեն­ ա­կարճ երկ­ աթ­ ուղ­ ի ու­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
դարձն­ ե­լու հնա­րավ­ ո­րությ­ ու­նը, նեց­ ող պե­տությ­ ուն­ ը Վատ­ իկ­ անն
որպ­ եսզ­ ի դրա­նից օգտ­վեն նաև է: Մինչ Իտ­ ալ­ իա­յի երկ­ աթ­ ու­ղա­
մաս­նա­վոր ավ­տոմ­ ե­քեն­ ա­նե­րի
վար­ որդ­նե­րը՝ կրճա­տել­ ու հա­
մար օդ­ ի աղտ­ ոտվ­ ա­ծութ­յուն­ ը:
Գի­տա­փորձն սկսվել է 2018 թ.
վեր­ջին, հինգ քա­ղաքն­ ե­րում,
այդ թվում նաև Բոնն­ում ու
Ման­հայ­մում, ընդ ո­րում՝ նոր
ավ­տո­բուս­նե­րը պետք է լի­նեն
էլ­ եկտ­րակ­ ան: Բ­նապ­ ահպ­ ան­նե­
րի տվյալն­ ե­րով՝ եվր­ ոպ­ ա­կան
առն­վազն 130 քաղ­ աք­ ում օ­դի

7

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ ...................................................................................... .

ՍԱԹԵՆԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

Բան­ ա­սի­րակ­ ան գի­տությ­ ուն­նե­րի
թեկն­ ած­ ու, դոց­ ենտ
Մ. Աբ­ եղ յ­ ա­նի ան­վան գրա­կան­ ութ­
յան ինստ­ ի­տուտ­ ի ա­վագ գի­տաշ­
խատ­ ող
Գի­տա­կան հետ­ աքրքր­ ությ­ ունն­ եր­ ի
ոլ­ որ­տը՝ հայ նոր գրակ­ ա­նությ­ ան
պատ­մութ­յուն

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ.
ԱՆԿՐԿՆԵԼԻ
ԱՐՁԱԿԱԳԻՐՆ ՈՒ
ԳԵՂԱԳԵՏԸ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 XIXդա­րի երկ­ գե­ղար­վեստ­ ակ­ ան պատ­կեր­ ի երկ­րորդ տաս­նամ­յակ­ ում նա՝
րորդ կես­ ի և կեր­պա­րի կա­ռուցմ­ ան հո­գե­ Ակ­սել Բա­կուն­ցը, մուտք գոր­
և XX դա­րի բա­նա­կան, ազ­գա­յին-աշխ­ ար­ ծեց հայ գրա­կա­նությ­ ուն, որպ­ ես
ա­ռաջ­ ին տասն­ ամ­յակն­ ե­րի հայ հագ­րակ­ ան և­ այլ ե­ղան­ ակ­ներ կազմ­ ավ­ որ­ված գե­ղա­գի­տա­կան
արձ­ ա­կի, մաս­նա­վո­րապ­ ես հայ ու բա­նաստ­ եղ­ծա­կան հնարն­ եր: համ­ ա­կարգ ուն­ ե­ցող ար­ձակ­ ա­
գյու­ղակ­ ան ար­ձակ­ ի պատ­մութ­ Եվ քան­ ի որ մշակ­ ույ­թի պատ­ գիր:
յան քննութ­յու­նը ցույց է տա­ մութ­յու­նը, մասն­ ավ­ որ­ ապ­ ես
լիս, որ ա­բով­յ ա­նակ­ ան կոչվ­ ած գրա­կա­նութ­յան զար­գաց­ման Իր հզոր կեն­սազգ­ աց­ ող­ ութ­
ուղ­ղությ­ ու­նը աս­տի­ճան­ ակ­ ան շղթան միշտ էլ ավ­անդն­ե­ յամբ և ճան­ ա­չող­ ութ­յան ան­
զար­գաց­մամբ ամբ­ ող­ջա­նում և­ րի ժա­ռանգ­ որդմ­ ան և նոր­ ե­ պարփ­ ակ հնար­ ա­վո­րությ­ ունն­ ե­
որ­պես գե­ղարվ­ ես­տակ­ ան մտա­ րին փոխ­ անց­ման մշտահ­ ո­լով րով Բակ­ ունց­ ը շար­ ուն­ ա­կեց իր
ծո­ղութ­յան ո­րակ բյու­րե­ղա­նում ըն­թացք է են­թադր­ ում, ա­պա, մեծ նախ­ որ­դի գոր­ծը` ստեղծ­ ե­
ու կերպ­ ա­վորվ­ ում է Հովհ­ ան­ բնակ­ ան­ աբ­ ար, Թում­ անյ­ ա­նով լով իր գե­ղար­վեստ­ ա­կան իր­ ա­
նես Թում­ ան­յա­նի գեղ­ արվ­ ես­ կան­խոր­ ոշվ­ ած էր նոր ար­ կան­ ութ­յու­նը: Հայ գրակ­ ա­նութ­
տա­կան աշխ­ արհ­ ում: Թում­ ան­ վես­տագ­ ետ­ ի հայտ­նութ­յուն­ ը, յա­նը քաջ­ ա­ծա­նոթ, գրող­ներ­ ի
յա­նը զարգ­ աց­րել և հա­ջորդ­ ո­րը կկա­րո­ղան­ ար շա­րուն­ ա­ ար­դեն բազմ­ իցս ու­շադր­ ութ­
նե­րին է ա­վանդ­ ել բազմ­ աթ­ իվ կել, զարգ­ աց­նել ու հարստ­ աց­ յանն արժ­ ա­նաց­ ած հայ գյուղ­ ը
նոր գե­ղագ­ ի­տա­կան պահ­ անջ­ նել նրա գեղ­ ար­վես­տակ­ ան նո­րից դար­ձավ գե­ղար­վեստ­ ա­
ներ, խնդիրն­ եր, լու­ծում­ն եր, ավ­ անդ­ներ­ ը: Հայտն­ ութ­յու­նը կան գրակ­ ա­նութ­յան նյութ 1927-
երկ­ ար չսպաս­ եցր­ եց. XX դար­ ի ին լույս տե­սած «Մթն­ աձ­ որ» ժո­
ղով­ ած­ ու­ ով, ո­րը նոր էջ բաց­ եց

8

...................................................................................... ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ

հայ ար­ձա­կի պատ­մությ­ ան մեջ: Ակսել Բակունցը հոր՝ Ստեփան Թևոսյանի և մոր՝Բոխչագյուլ Խուրշուդյանի հետ
Իր առ­ անձ­նահ­ ատկ­ ութ­յուն­նե­
րով այս գիրք­ ը ո­րակ­ ապ­ ես Ակսել Բակունցը որդու՝ Սևադայի և
փոխ­ եց հայ գյու­ղակ­ ան ար­ձա­ կնոջ՝ Վարվարա Չիվիջյանի հետ
կի դիմ­ ագ­ իծն ու զար­գաց­ման
ընթ­ աց­քը: էին հայ ինքն­ ությ­ ան ազ­գայ­ ին նող փաս­տերն ու երև­ ույթն­ ե­րը ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
դի­մա­գիծ­ ը, նրա խառնվ­ ած­քի դարձ­րեց պատմվ­ ածք­ ի նյութ,
Գ­ր ա­կ ա ն - գ ե­ղա ր­վե ս­տ ա ­ և­ էությ­ ան լավ­ ագ­ ույն ո­րակն­ ե­ բան­ աստ­ եղծ­ ութ­յուն հայտ­նա­
կան ի՞նչ նո­րությ­ունն­եր էր բե­ րը: Գ­յու­ղը` մթնա­ձոր­յան կամ բե­րեց գեղջ­ ուկ­ ի կե­ցութ­յան
րում Ակս­ել Բակ­ուն­ցը, ո՞րն էր ընդհ­ անր­ ա­պես, գրո­ղի հա­մար բազ­մազ­ ան շեր­տե­րում: Գր­ ա­
նո­րօր­յա ար­ձակ­ ագր­ ի ա­ռանձ­ այն կեն­սա­կան հողն էր, որտ­ եղ կան­ ագ­ ետ Ս. Աղ­ աբ­ աբյ­ ան­ ը
նա­հատկ­ ութ­յուն­ ը, որպ­ ես գե­ ար­ արվ­ ում և հղկ­վում են ազ­գի նկա­տում է. «Բ­ ակ­ ունցն այս
ղարվ­ եստ­ ակ­ ան իր­ ա­կա­նութ­ հոգ­ եկ­ երտվ­ ած­քը, իմ­ աստ­ ութ­ պատմ­վածք­ ում՝ «Ալ­պիակ­ ան
յուն կերտ­ո­ղի: XX դար­ի 20- յունն ու տաղ­ ան­դը, գո­յութ­յան ման­ ու­շա­կում», և­ առ­հա­սա­րակ
30-ակ­ ան թվակ­ անն­ ե­րի բարդ ար­դար և գե­ղե­ցիկ կեր­պը: իր մյուս պատմվ­ ածք­նե­րում
ու փո­փոխ­ ա­կան ժամ­ ա­նակ­ ուշ­ ադ­րութ­յուն է հրավ­ իր­ ում
նե­րում, երբ շատ ու շատ նյու­ Ինչպ­ ես Թում­ ան­յան­ ը, այն­ սո­վոր­ ա­կան մարդ­կանց վրա,
թակ­ ան, բա­րոյ­ ա­կան ու հոգև­ որ պես էլ Բա­կունցն իր ժո­ղո­վա­ ոչն­չով չառ­ անձ­նաց­ ող հե­րոս­
ար­ժեքն­ եր ոչնչ­ աց­վում էին, երբ ծո­ւի հե­րոս դարձր­ եց հաս­ ա­ նե­րի վրա` գրա­կան­ ութ­յան մեջ
բարձր­ աց­վել էր հի­նը մեր­ժե­լու րակ մարդկ­անց, կյանք­ի սո­ եղ­ ած հեր­ ոս-ին­դիվ­ իդ­ ու­ ա­լիստ­
և նորն արմ­ ա­տավ­ որ­ ել­ ու ար­ ա­ վոր­ ակ­ ան, ոչն­չով աչք­ ի չընկ­
տավ­ որ պահ­ ան­ջը, երբ գրող­
նե­րից շա­տեր­ ը դեռ չէին ճշտել
ի­րենց գրակ­ ան կողմ­ն որ­ ո­շումն
ու աս­ ել­ ի­քը, Բա­կուն­ցը վստահ
ու ա­ներկ­յ ուղ կանգ­նեց ազգ­ ա­
յին գրակ­ ան­ ութ­յան ա­վանդն­ եր­ ի
յու­րացմ­ ան, նա­խորդն­ ե­րի փոր­
ձի արժե­ վոր­ման և­ իր աս­ ե­լի­
քը ազ­գայ­ ին իր­ ակ­ ա­նությ­ ուն­ ից
քա­ղե­լու, ազգ­ ա­յին դի­մագ­ծի գե­
ղակ­ երտ­ման ճիշտ ուղ­ ու վրա:
Առ­ ա­ջին պատմվ­ ածքն­ ե­րում ար­
դեն նա ամ­րագր­ եց իր գրա­կան
դավ­ ան­ անք­ ը` ար­ ար­ ե­լով խիստ
ազգ­ ա­յին, զանգ­ եզ­ ուր­յան ի­րա­
կա­նությ­ ան և մարդկ­ անց կեն­
սա­պատ­ ում­ ը, մինչդ­ եռ գրա­կա­
նութ­յան մեջ ստեղծ­վում էին և
ս­տեղծ­վե­լու էին ան­հող ու ան­
հայր­ են­ իք բազ­մաթ­ իվ ստեղծ­ ա­
գոր­ծությ­ ունն­ եր:

«Մթն­ աձ­ որ» ժո­ղով­ ա­ծուն
պատմվ­ ածքն­ ե­րի մե­խան­ իկ­ ա­
կան միագ­ ում­ ար չէր, այլ Մթն­ ա­
ձոր­ ի գե­ղար­վես­տակ­ ան պատ­
կեր­ ը, որ­տեղ դար­ եր­ ով կերտ­վել

9

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ ...................................................................................... .

Ակսել Բակունցը մտերմուհու՝ Ժենյա¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019յու­նը (տվյալ դեպք­ ում` Մթնա­նում են այս սահմ­ ան­ներ­ ում:
Գյուզալ յանի հետ ձո­րը) ան­հա­տի ոչ միայն կե­ Բա­կուն­ցի գյու­ղը խոր­ ա­պես
ցությ­ ան, նյութ­ ա­կան արժ­ եք­
նե­րի փո­խա­րեն: Նոր չէր այս ներ­ ի ա­րար­ման հիմքն է, այլև իր­ ա­կան և խո­րա­պես բան­ աս­
հա­յացք­ ը հայ գրա­կա­նությ­ ան հոգ­ևոր հայ­րեն­ ի­քը: Ն­րա հե­ տեղ­ծակ­ ան մի աշխ­ արհ է, և­
մեջ (դրա ա­կունք­նե­րը տան­ ում րոսն­ ե­րի հեն­ման կե­տը Մթնա­ որք­ ան փոր­ձենք նման­ ությ­ ուն­
են դեպ­ ի Հ. Թու­ման­յան­ ի և Ավ. ձորն է. այն­տեղ են գտնում ներ տես­նել նախ­ որդ գյու­ղա­
Ի­սա­հակ­յ ա­նի ստեղծ­ ա­գործ­ ութ­ հո­գու խաղ­ աղ­ ությ­ ուն ու ներ­ գիր­նե­րի և նր­ ա ար­ձակ­ ի միջև,
յու­նը, սակ­ այն նոր էր սով­ ետ­ ա­ դաշ­նա­կութ­յուն, այդ աշխ­ արհն միևն­ ույն է՝ վերջ­նակ­ ան եզր­ ա­
հայ գրակ­ ան­ ութ­յան մեջ, որն իր է նրանց բնակ­ ան ապր­ ումն­ եր­ ի հանգ­ ումն այն է, որ այս արձ­ ա­
ձևավ­ որմ­ ան առ­ ա­ջին տա­րի­նե­ կեն­սա­մի­ջա­վայ­րը: կը` ի­րապ­ ես շատ ազգ­ այ­ ին, թեև
րին «Օ­րեր­ ի վիթ­խար­ իութ­յան» շա­րու­նա­կում է հայ գյու­ղա­գիր­
հոր­ձա­նու­տի մեջ կար­ծեք թե Մար­դու՝ բնությ­ ան զավ­ ակ­ նե­րին, նրանց ավ­ անդ­ ույթն­ ե­
սկսել էր կորց­նել իր գլխա­վոր ներ­ ի հետ ան­խար­դախ եղբ­ այ­ րը, այ­նու­ ամ­ են­ այ­նիվ նա­խորդ
առ­ արկ­ ան` հաս­ ա­րակ հայ մար­ րութ­յուն­ ից մինչև սոց­ իա­լակ­ ան գյուղ­ ագ­ իր­նե­րի վաստ­ ակ­ ի հա­
դու հոգ­ ե­բան­ ությ­ ու­նը, նրա աշ­ հա­կա­սությ­ ուն, ազգ­ այ­ ին հնա­ մեմ­ ատ գեղ­ ագ­ իտ­ ա­կան մի նոր
խար­հը»1: վանդ բարք­եր, չարք­աշ կե­ երև­ ույթ է` իր աշխ­ արհ­ ընկ­ ալ­
ցութ­յուն, ազգ­ ապ­ ահպ­ ա­նակ­ ան մամբ, ոճ­ ով, գա­ղա­փարն­ եր­ ով
Բա­կունցն ա­ռա­ջինն­ ե­րից տեն­չեր­ ի իր­ ակ­ ան­ աց­ման մղում, ու ի­դեալ­ներ­ ով նկատ­ ե­լիո­րեն
մեկ­ ը հայ գրա­կան­ ությ­ ան մեջ՝ հայր­ ե­նակ­ ար­ ոտ` ահ­ ա թե­մա­ տար­բեր:
մարդ-բնութ­յուն առնչ­ ութ­յու­ տիկ այն բազմ­ ա­զա­նությ­ ուն­ ը,
նը դարձ­րեց իր գեղ­ ա­գի­տա­ որ կա Բակ­ ուն­ցի ար­ձա­կում: Հ. Մնձ­ ու­րու մա­սին գրա­
կան ի­դեա­լի սնուց­ման հիմք­ ը, Բայց որ­քան այդ արձ­ ակ­ ը տա­ կան երկ­խո­սությ­ ան մեջ Հր.
ինք­նութ­յուն-բնօրր­ ան կապ­ ը րաբն­ ույթ ու տար­ ա­սեռ է թվում Մաթ­ևոսյ­ անն ահ­ ա այսպ­ ի­սի մի
բարձ­րացր­ եց փիլ­ ի­սոփ­ ա­յա­ առ­ աջ­ ին հայ­ աց­քից, նույնք­ ան միտք ու­նի. ...«­Սի­լան» եթ­ ե ինք­ ը
կան-հո­գե­բա­նակ­ ան այնպ­ իս­ ի միասն­ ա­կան ու ամբ­ ող­ջա­կան գրած չլին­ եր, եթ­ ե կա­րող­ ան­ ա­յի,
մակ­ ար­դակ­ ի, ըստ ո­րի, բնութ­ է ներ­քուստ: Նր­ ա հե­րոս­ներ­ ը ես էի գրե­լու, կեն­դա­նի, բա­րի
գա­լիս են ամ­բողջ­ ացն­ ե­լու հե­ գո­յութ­յան կա­րոտն ինձ ա­հա-
1 Աղաբաբյան Ս., Ակսել Բակունց, ղի­նակ­ ի գե­ղագ­ իտ­ ակ­ ան կա­ ա­հա կանգն­ եց­նում էր նման մի
Երևան, 1971, էջ 68: տար­ ել­ ա­տի­պը. նրանք բո­լորն էլ կեր­պա­րի սյու­ժեի վրա»2: Եր­
կյանք­ ի հարվ­ ածն­ ե­րին ենթ­ ակ­ ա, կու տարբ­ եր սերնդ­ ի` Հա­կոբ
10 չարք­ աշ գո­յությ­ ան տեր մար­դիկ Մնձուր­ ու և Հ­րանտ Մաթև­ ոսյ­ ա­
են. չնա­յած ապ­րում են աշխ­ ար­ նի այս հոգև­ որ հա­րա­զատ­ ութ­
հից կտրված լեռ­նայ­ ին գյու­ղում, յուն­ ը ծնվել է ի­րա­կան­ ութ­յանն
բայց են­թա­կա են մեծ աշ­խար­ ու մարդկ­ անց ուղղ­ված նույն­ ա­
հի հա­կա­սա­կան օ­րենք­նե­րին, տիպ հայ­ աց­քից: Մնձ­ ուր­ ու գրա­
որ­ ոնք ան­վերջ ներխ­ ուժ­ ում են կա­նութ­յան նյութ­ ը իր գա­վառ­ ի
նրանց կեն­ցաղն ու առ­ օր­յան` պայծ­ առ ի­րակ­ ա­նութ­յունն է, հո­
զրկել­ ով հեր­ ոս­նե­րին իր­ ենց ղի մար­դու, մամ­ իկ­ներ­ ի, հարս­
հոգ­ևոր աշխ­ արհ­ ը սնուց­ ող ներ­ ի, աղ­ջիկն­ եր­ ի ոչն­չով աչ­քի
հիմ­քեր­ ից: Բա­կունց­ ի հե­րոսն­ ե­ չընկն­ ող ա­ռօր­յան, ո­րում գրո­
րի հո­գե­կան աշ­խարհ­ ի կա­յու­ ղը հայտ­նագ­ ործ­ ում է առ­ ողջ,
նութ­յուն­ ը պայմ­ ան­ ա­վորվ­ ած է կեն­սուն­ ակ ազգ­ ա­յին որ­ ակ­նե­
ան­հատ­ ի և միջ­ ա­վայր­ ի, անհ­ ա­ րը: Գ­յու­ղը, գավ­ ա­ռը այն ա­նեղծ
տի և բ­նաշխ­ արհ­ ի նախ­ աստ­ եղծ հիմքն են, որ­տեղ­ ից սե­րում է
փոխ­ առնչ­ ությ­ ունն­ եր­ ով. մարդ­ ը հայ ինքն­ ութ­յան ամ­րութ­յունն
թե կեն­դա­նին իր­ ենց բնա­կան,
ազ­ ատ գո­յութ­յու­նը պահպ­ ա­ 2 Մաթևոսյան Հ.-Դավթյան Վ.,
Հեռացող աշխարհի առաքյալը,
«Գրական թերթ», թիվ 47, 1976:

...................................................................................... ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ

ու գո­յությ­ ան ճշմա­րիտ կեր­պը: րի` հո­ղի, կենդ­ ա­նու, իր նման­ ի Ակսել Բակունցը որդու՝ Սևադայի հետ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
Մնձ­ ու­րու արձ­ ակն իր ազ­գի հանդ­ եպ ուն­ եց­ ած աստվ­ ած­ ա­
ա­ռողջ կենս­ ա­գո­յությ­ ան վա­ յին սիր­ ով: Նոր ար­ձա­կում, ո­րի սե­րը Բա­կունց ար­վես­տագ­ ետն,
վեր­ ա­ցումն է, որ առ­ անձ­նա­նում դպրո­ցի հիմ­քերն արև­ ե­լա­հայ իր­ են­ ից օ­տա­րել­ ով, «ա­վան­դել
է ստեղ­ծում­ ով, մեծ­ եր­ ի իմ­ աս­ գրակ­ ա­նությ­ ան մեջ ամ­ ուր և է» իր հե­րոս­նե­րին` Պետ­ ուն,
տությ­ ամբ, հարս­նե­րի խոն­ ար­ հիմն­ ավ­ որ դրեց Բակ­ ունց­ ը, չէր Բա­դուն, Սիմ­ ո­նին, բնա­կան­ ա­
հութ­յամբ, փոք­րե­րի ուս­ ում­ անտ­ ե­սում գյու­ղա­ցու սոց­ իա­լա­ բար ո­րոշ չափ­ ով նաև իր խոր
նատ­ են­չութ­յամբ ու հնազ­ ան­ կան գոյ­ ա­վիճ­ ակ­ ը. ա­վե­լին՝ նա ի­մաց­ ութ­յունն­ ե­րը բուս­ ակ­ ան ու
դությ­ ամբ, մարդ­կա­յին հա­րա­ հենց այդ տեղ­ աշ­ արժ­ եր­ ի հեն­ կենդ­ ա­նակ­ ան աշ­խարհ­ ի մա­
բեր­ ությ­ ուն­նե­րի բարձ­րագ­ ույն քի վրա բա­ցահ­ այ­տում էր դրա­ սին վե­րագր­ել նրանց: Բայց
դրսևո­րումն­ եր­ ով: Նույ­նատ­ իպ մա­տիկ փոփ­ ոխ­ ությ­ ունն­ եր­ ը հայ մարդ­կայ­ ին իմ­ ա­ցութ­յուն­ներ­ ի
«կեն­դան­ ի, բա­րի գոյ­ ութ­յան» մար­դու հոգ­ ում՝ կար­ևո­րե­լով ու զգա­յութ­յուն­ներ­ ի պատ­կեր­
կար­ ոտ­ ից է սկսվում ճշմա­րիտ հո­ղի ու ինք­նութ­յան հավ­ եր­ժա­ նե­րով չեն վեր­ջա­նում գրող­ ի
գրա­կան­ ութ­յուն­ ը, որն էլ Բա­ կան կապ­ ի կեն­սա­կան անհր­ ա­ բնա­պաշ­տակ­ ան հայ­ ացք­նե­րը:
կունց­ ի անկրկն­ ել­ ի գե­ղար­վես­ ժեշ­տությ­ ուն­ ը:
տակ­ ան աշխ­ արհ­ ը մերձ­ եցն­ ում Նա իր գրի տա­րած­քում հա­
է Հա­մաս­տե­ղի կամ Հ­րանտ «­Ձի ու­նե՞ս,– հան­կարծ հարց­ ջող­ ությ­ ամբ վե­րարտ­ ադ­րում,
Մաթ­ևոսյ­ ա­նի գրա­կա­նությ­ ա­ րեց,– կամ ուն­ ե­ցե՞լ ես: վերլ­ ուծ­ ում, զգում է կենդ­ ա­նու
նը. չէ՞ որ այդ գրակ­ ա­նութ­յուն­ ապր­ ում­ն երն ու զգա­յությ­ ուն­
նե­րը սնուց­ ող ա­կունք­ ը նույնն է: – Ձի՞,– հանկ­ ար­ծակ­ իի ե­կա նե­րը. այն, ինչ բան­ ա­կան ա­րա­
Դարձյ­ ալ իր­ ա­վաց­ ի է հնչում Հր. ես,–­ո՛չ, չու­նեմ: Իսկ ինչ­ո՞ւ ես րա­ծի հա­մար արտ­ ա­քին, խոս­
Մաթ­ևոսյ­ ա­նի հետև­յալ ձևա­կեր­ հարցն­ ում: քա­յին թա­փան­ցիկ­ ութ­յուն ուն­ ի,
պում­ ը. «Այսպ­ ես, կար­ևո­րը դառ­ կենդ­ ա­նու վար­քագ­ծում զգալ­ ի
նում է ոչ թե ստեղ­ծող ան­հա­տը, – Իսկ ես ուն­ եմ: Գ­յու­ղումն է: չափ­ ով թաքնվ­ած է, և գ­րողն
այլ բնորդ Երկ­ ի­րը»: Ա­հա նստել քեզ հետ գա­րե­ջուր իր` երև­ ույթն­ եր­ ի ներ­քին շեր­
եմ խմում և շա­րու­նակ մտա­ տե­րը տարր­ ա­լու­ծող հա­յացք­ ով
Մարդ-բնությ­ ուն հոգ­ևոր ծում եմ նրա մաս­ ին, գար­ եջ­ ուր պատկ­ ե­րագ­րում է կեն­դա­նու
առն­չութ­յու­նը 20-ա­կան թվա­ եմ խմում, իսկ նրան գա­րի տվե՞լ էութ­յան, տառ­ ա­պան­քի, տեն­չե­
կանն­ եր­ ին հայ ար­ձա­կում նոր են, ջրե՞լ են...: րի, եր­ ազն­ ե­րի շար­ժըն­թաց­ ը:
մեկ­նությ­ ուն ու կերպ առ­ ավ:
Գյ­ու­ղը, որ մինչ այդ գրա­կա­ – Դե­պի ձին տա­ծած մարդ­ Բակ­ ունց­յան ար­ձակ­ ի այս
նութ­յուն էր մտել սո­ցիալ­ ակ­ ան կա­յին սե­րը իսկ­ ա­պես որ բա­ գիծ­ ը նկա­տել­ իո­րեն ուղ­ղոր­դել
հեղ­ ա­բե­կում­ն եր­ ի, հարս­տի ու նաս­տեղ­ծա­կան զգաց­մունք
աղք­ ատ­ ի, չունև­ որ խավ­ ի կե­ է,– հաս­տա­տեց նա ա­մե­նայն 11
ղեքմ­ ան, ցա­վատ­ անջ գոյ­ ութ­յան լրջությ­ ամբ»3:
ու ազգ­ այ­ ին հնավ­ անդ բարք­ ե­րի
պատ­կերն­ ե­րով, հայ ար­ձա­կում Գուր­գեն Մահ­ ար­ ու հուշ­ եր­ ից
ստաց­ ավ գեղ­ ա­գի­տա­կան նոր վերց­րած այս պա­տա­ռի­կը խո­
որ­ ակ, ար­տա­հայտվ­ եց պատ­ սուն վկա­յութ­յունն է այն բան­ ի,
կե­րակ­ երտմ­ ան նոր համ­ ակ­ ար­ որ Բա­կունցն իր ողջ էութ­յամբ՝
գով: Գր­ ա­կա­նութ­յուն ե­կավ խոհ­ ե­րով, հույ­զեր­ ով, կա­րո­
հո­ղի մարդ­ ը` հայ գեղջ­ ու­կը, իր տով, կապ­ված էր կենդ­ ա­նա­
հա­նա­պա­զօր­յա հոգ­սեր­ ի հետ կան աշ­խար­հին, այս­տեղ­ ից էլ
նաև իր սե­րե­րով, կա­րոտն­ եր­ ով, կենդ­ ա­նու, մասն­ ա­վո­րա­պես
ե­րազ­ներ­ ով, իր բոլ­ որ մարդկ­ ա­ ձիու բնույ­թի ու կենդ­ ա­նակ­ ան
յին մղում­ն ե­րով, և­ որ ամ­ ե­նա­ մղումն­ եր­ ի հիա­նա­լի իմ­ ա­ցութ­
կար­ևորն է` բնութ­յան տար­րե­ յու­նը:

Բ­նութ­յան բոլ­ որ զա­վակ­նե­
րի հան­դեպ բան­ աս­տեղ­ծա­կան

3 Գուրգեն Մահարի, «Չարենց-
Նամե», Երևան, 1963, էջ 73:

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ ...................................................................................... .

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹42. 2019է նրա արձ­ ակ­ ի գեղ­ ա­գիտ­ ութ­բայց նա գեղ­ ա­կեր­պում է մարդ­կան հիմ­ն ախնդ­ իր է դառն­ ում ու
յամբ ձևավ­ որ­ված գրողն­ եր­ ի աշ­ կայ­ ին կեն­սա­փոր­ձով հաս­տատ­ ենթ­ արկվ­ ում գե­ղագր­ման:
խար­հայ­ աց­քը. Հր. Մաթ­ևոս­յա­նը ված ու ստուգվ­ ած կենդ­ ան­ ակ­ ան
արձ­ ան­ ագր­ ում է. «Բ­ ա­կունցն մղում­ն ե­րը, և­ այդ­տե­ղից էլ են­ Ա. Բա­կուն­ցը 1920-30-ակ­ ան
առ­ ա­ջինն էր հայ նշա­նավ­ որ թադր­ ում տվյալ տես­ ա­կի հնա­ թվակ­ անն­ եր­ ին արմ­ ա­տավ­ որ­ ում
գրողն­ եր­ ից, որ խո­սե­լու հնա­ րավ­ որ խո­հերն ու տեն­չե­րը: էր նոր թեմ­ ա` գյուղ­ ի ամ­ այ­ աց­
րավ­ որ­ ությ­ ուն տվեց ժող­ ովրդ­ ի ման թեմ­ ան, որն ար­դեն կապ­
այն հատվ­ ա­ծին, որ զրկված լի­ Կեն­դան­ ակ­ ան աշ­խար­հի վում էր ոչ միայն հեղ­ ափ­ ոխ­ ա­
նե­լով այդ հնա­րա­վոր­ ութ­յու­նից` նկատ­մամբ տած­ած մեծ սեր, կան շարժ­ ում­ն ե­րի, այլև քաղ­ ա­
ձայն­ ի իր իր­ ավ­ ունք­ ը տվեց միջ­ ան­ անձ­նակ­ ան եր­ջան­կութ­ քա­շին­ ությ­ ան խորք­ ա­յին ծա­վալ­
նորդ­ներ­ ին, որ­ ոնք և պատմ­ ե­ցին յան զգաց­ ո­ղությ­ ուն, հա­մայնք­ ի ման հետ. նոր հաս­ ա­րա­կարգ­ ը
քաղ­ ա­քին ու աշ­խարհ­ ին «մուն­ ցավ­ երն իր­ ենց ու­սե­րին կրել­ ու կա­ռուց­ ում էր արդ­յուն­ աբ­ ե­րա­
ջեր­ ի» մա­սին: ցան­կությ­ ուն` ահ­ ա հատ­կա­նիշ­ կան կենտ­րոնն­ եր, և գյ­ ուղ­ ա­ցին
ներ, ո­րոնք միա­վո­րում են Բա­ լքում էր գյուղ­ը` հեշտ ու բա­
Բա­կունց­ ը շեշ­տեց հենց այդ կուն­ցի «Ա­յու Սա­րի լանջ­ ին», րե­կե­ցիկ ապ­րե­լու մղու­մով: Մի
«մա­սին­ ը». նա գրեց ոչ թե ժո­ «­Վանդ­ ունց Բա­դին», «Մթ­նա­ կող­մից դրսի աշխ­ ար­հի միջ­ ա­
ղովր­դի մաս­ ին, այլ ժո­ղովր­դի ձոր», «Սև ցե­լե­րի սերմ­ն աց­ ա­ մտութ­յունն էր խզում գյուղ­ աշ­
ներ­սից: Այդ «ներ­սի» սկզբուն­քը, նը» պատմ­վածքն­ եր­ ը: Բա­կուն­ խարհ­ ի բնակ­ ան կա­պեր­ ը, մյուս
որք­ ա­նով որ դա եղ­ ել է իմ հնա­ ցի հե­րոսն­ ե­րը եղ­բայր­ ա­նում են կող­մից` զարգ­ ա­ցող քա­ղա­քա­շի­
րա­վոր­ ությ­ ունն­ եր­ ի սահմ­ ան­նե­ բնութ­յան հետ ի­րենց առնչ­ ութ­ նութ­յու­նը, հեշտ ապր­ ե­լու տենչ­ ը
րում, փորձ­ ել եմ տար­ ա­ծել ողջ յուն­ներ­ ով: Նր­ անց հոգ­ևոր աճն գայ­թակղ­ ում էին գյու­ղա­ցուն, և
օր­գա­նակ­ ան և­ ան­ օր­գան­ ակ­ ան ու հա­սու­նա­ցու­մը ներդ­ աշն­ ակ նա արդ­ են սկսել էր հաճ­ ախ­ ա­կի
աշխ­ ար­հի վրա: Դա նշա­նա­կում է ի­րենց ծնող կեն­սա­մի­ջա­վայ­ լքել իր ե­զերք­ ը: Մեծ է Բա­կուն­ցի
է գրել ոչ թե ծառ­ ի մա­սին, այլ րին: Չա­փազ­ անց մեծ է հե­րոս­ ի ցավ­ ը Վանդ­ ունց Բադ­ ու ա­վեր­
ծառ­ ի ներ­սից, ոչ թե ձիու մա­սին, և բ­նությ­ ան ո­րոշ­ ա­կի ո­լոր­տի ված խրճի­թի համ­ ար. ի՞նչ կլի­նի,
այլ ձիու ներս­ ից»4: (տվյալ դեպ­քում՝ կեն­դա­նակ­ ան եթ­ ե այս­պես շար­ ու­նակ գյու­ղից
աշխ­ արհ­ ի) կապ­ ը. հե­րոսն ապ­ ու հող­ ից հեռ­ ան­ ան սերմ­ն ա­
Եվ ի­րոք, Հր. Մաթ­ևոսյ­ ա­նը րում է միայն այդ տա­րածք­ ում ցան­ ը, ջրվորն ու հնձվոր­ ը, եթ­ ե
կենդ­ ա­նու, ծառ­ ի, լայն առ­ ում­ ով՝ և­ այլ կենս­ ա­կերպ պարզ­ ապ­ ես գնա­ցած եր­ ե­խան այլևս չվե­րա­
բնութ­յան ներս­ ից, մի­ջից տես­ չի պատ­կեր­ աց­նում, դա նրա դառն­ ա` ժա­ռան­գե­լու պա­պե­րի
նել­ ու, զգա­լու, վեր­ ար­տադ­րե­ կեն­սագ­ ո­յությ­ ան բնա­կան մի­ հող­ ագ­ ործ­ ութ­յու­նը: Գաղ­ ափ­ ա­
լու կար­ ող­ ութ­յամբ շա­րու­նա­կեց ջա­վայրն է: Հե­րոս­ ի՝ բնութ­յան րա­կան այս ակ­ ուն­քից էր սնվում
բա­կունց­յան ա­վանդ­ ույթ­ ը` իր բա­նա­կան դրսևոր­ման մի­ջո­ցով նաև «Պր­ ո­վին­ցիա­յի մայ­րա­
հե­ղի­նակ­ ա­յին ոճ­ ի և գե­ղա­գի­ կարգ­ ա­վոր­վում և­ իմ­ աս­տավ­ որ­ մուտ­ ը» ստեղծ­ ագ­ ործ­ ությ­ ու­նը:
տութ­յան ինքն­ օ­րին­ ակ դրսևո­ վում են տե­սակ­նե­րի գո­յակ­ եր­ Քաղ­ ա­քակրթ­ ությ­ ամբ բնա­կան
րում­ն ե­րով: Բա­կունց­ ը կեն­դան­ ու պի ա­ռանձն­ ահ­ ատ­կութ­յունն­ ե­ մար­դու աղ­ ավ­ աղմ­ ան Բա­կուն­
ճակ­ ատ­ ագ­րից, կե­ցութ­յու­նից րը: ցի ա­ռաջ­ ադ­րած հիմ­ն ախն­դիր­ ը
գնում է նրա «հոգ­ ու» ծալ­քեր­ ը` գրո­ղի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յունն­ ե­
բաց­ ա­հայ­տել­ ու և­ ամր­ ագ­րել­ ու *** րում դարձ­ ավ աշ­խար­հա­յաց­
կենդ­ ան­ ու տա­ռապ­ անքն­ երն ու Ազգ­ ի ճակ­ ա­տա­գիրն ու ժո­ քայ­ ին մեկ­նա­կետ: Մարդ­ ու օտ­ ա­
«խո­հե­րը»: Բ­նակ­ ան է` գրո­ղը ղովր­դի կյան­քը այն հորդ­ ուն րու­մը հո­ղից, բնօրր­ ա­նից հիմք
սուբյ­ եկտ­ իվ մոտ­ ե­ցում­ն եր­ ից չի ակ­ ունքն են, որտ­ ե­ղից սնվում է են դնում մար­դու դի­մազրկ­ման,
կա­րող խու­սա­փել, գիտ­ ակ­ ան մշա­կույ­թը: Գ­յուղ­ ը, մեծ ի­մաս­ նախն­ ակ­ ան մարդ­ ու անհ­ ե­տաց­
պար­զա­բան­ ում­ն եր չի կա­րող տով՝ Հայ­ոց աշխ­ արհն է Բա­ ման: Օ­տար­ման այս թեմ­ այ­ ի
տալ կենդ­ ա­նու մտա­ծո­ղութ­յան կուն­ցի խոհ­ ե­րի ա­ռանց­քը, գե­ լա­վագ­ ույն իր­ աց­ ում­ ը Հր. Մաթ­
ու զգաց­ ող­ ությ­ ուն­նե­րի մա­սին, ղարվ­ եստ­ ա­կան իդ­ եա­լի հայր­ ե­ ևոսյ­ ա­նը համ­ ար­ ում է Բա­կուն­ցի
նիք­ ը, և նր­ ան սպառն­ աց­ ող յու­ «Պր­ ով­ ին­ցիա­յի մայր­ ամ­ ու­տը».
4 Մաթևոսյան Հ., Սպիտակ թղթի րաք­ անչյ­ ուր ի­րող­ ութ­յուն գրա­
առջև, Երևան, 2004, էջ 102:

12

...................................................................................... ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ

«­Քա­նի­սի ուշ­ ադ­րությ­ ունն եմ որ­ ոնք հող­ ին ու աշ­խատ­ ան­քին ձակ­ ը 1910-ակ­ ան թվա­կան­նե­րին ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹42. 2019
հրավ­ իր­ ել Բակ­ ունց­ ի «Պ­րո­վին­ կապ­ված գեղ­ջուկն­ եր են և փայ­ հաս­ ա­րակ մարդ­ ու հոգև­ որ ար­
ցիայ­ ի մայ­րա­մու­տի¦ վրա. ի՜նչ փա­յում են ի­րենց օջ­ ախ­ ը շեն ժեք­ներ­ ի հայտ­նաբ­ եր­ման մեջ
այժ­մեա­կան, ի՜նչ ճշմա­րիտ կի­ պահ­ ե­լու ե­րազ­ ան­քը: Մին­ ու­ նշա­նակ­ ալ­ ից ձեռքբ­ եր­ ումն­ եր­ ի
նոն­կար կլին­ եր: Մեր ժա­ման­ ա­ ճար զա­վա­կի մա­հով կոր­ծան­ էր հաս­ ել, բայց բակ­ ունցյ­ան ոճն
կի մե­ծագ­ ույն գործն է՝ մար­դու վում է նրանց եր­ ա­զանք­ ը, և ծե­ ու պոետ­ ի­կայ­ ի առ­ անձ­նահ­ ատ­
օ­տա­րումն իր երկ­րից: Քաղ­ ա­ րա­ցած հեր­ ոսն­ ե­րի գո­յությ­ ուն­ ը կությ­ ունն­ եր­ ը, նյու­թի բնույթն
քակրթ­ ութ­յան ա­նու­նով եկ­ ան, դառն­ ում է ավ­ ել­ որդ ու իմ­ աս­ ու հեղ­ ի­նա­կի օժտվ­ ա­ծությ­ ու­նը
արև­ ել­յան քո կա­վի դղյա­կը, որ տազ­ ուրկ: Ո­րոշ պատմ­վածք­ ազ­գա­յին կե­ցութ­յան կենս­ ու­նակ
էիր դու, փլեց­ին, քեզ քո երկ­ նե­րում ող­բերգ­ ութ­յան հիմք­ ը շերտ­ եր­ ի գե­ղագրմ­ ան նոր ո­րակ
րից դուրս քշեց­ ին, շոր­ երդ քա­ ազգ­ այ­ ին կյանք­ ի հնավ­ անդ արձ­ ան­ ագր­ եց­ ին:
ղա­քի գլխին մի տեղ թո­ղիր ու բարք­ երն են. Սանդ­ ուխտ­ ը, Տիգ­
վե­րա­ցար: Այ­սօր­վա իմ վիճ­ ակն րան­ ու­հին, «Ալպ­ իա­կան մա­նու­ Բա­կունց­ ի արձ­ ակ­ ին բնո­րոշ
է: Դարձ­յալ Մհ­ ե՞ր, ա­յո՛»5: Պր­ ո­ շա­կի» հեր­ ո­սուհ­ ին, Խոն­ ար­հը է պատ­կե­րա­կառ­ ուց­ման այլ­ ա­
վինց­ իայ­ ի կործ­ ան­ման աղ­ ետ­ ը նա­հապ­ ե­տա­կան բարք­ ե­րի և բան­ ա­կան կեր­պը, իր­ ակ­ ա­նութ­
Բակ­ ունց­ ի կենս­ ա­փիլ­ իս­ ոփ­ ա­ չար­քաշ կեց­ ությ­ ան զո­հեր են: յան ըն­կալ­ման բան­ աս­տեղծ­ ա­
յութ­յամբ ար­դեն գե­ղագրվ­ ել Իսկ «­Լառ-­Մար­գար», «­Ծիր­ ան­ ի կան թանձ­րությ­ ու­նը, հեր­ ոս­նե­
էր. «այս­օր­վա իմ վիճ­ակն է» փող» պատմ­վածքն­ ե­րում հե­ րի հուզ­ ա­կան-քնա­րա­կան հո­
արտ­ ա­հայտ­ ութ­յու­նը շեշտ­ ում է րոս­նե­րի ան­հատ­ ա­կան ցա­վի գե­կերտվ­ ած­քը: Ն­րանք բո­լորն
հայ մարդ­ ու` իր սկզբից օտ­ ար­ հիմք­ ում ըն­կած է հա­մազգ­ ա­յին էլ ապր­ ում են ի­րակ­ ա­նութ­յան
վել­ ու դրամ­ ատ­ իկ ըն­թացք­ ի շա­ ող­բերգ­ ությ­ ուն­ ը՝ Եղ­ եռ­նը: և­ եր­ ա­զի սահ­մա­նագ­ծում, և­
րուն­ ակ­ ակ­ ան­ ութ­յուն­ ը, իսկ այն, որք­ ան գորշ­ ա­նում է նյութ­ ի աշ­
որ օտ­ ար­ման-անհ­ ետ­ ացմ­ ան «­Նա (Ա. Բա­կուն­ցը` Ս. Ա.) խար­հը, այնք­ ան հոգ­ ու տա­րած­
առ­ ասպ­ ել­ ը մի եզ­րով կապվ­ ում կար­ ո­ղա­նում է հաղթ­ ա­հար­ ել քը ընդ­լայնվ­ ում է` ինքն­ ութ­յան
էր փոքր Մհ­ եր­ ի աշխ­ արհ­ ա­թո­ մեր հին գյու­ղագ­ իրն­ ե­րի մե­թո­ պահպ­ անմ­ ան ոգ­ ե­ղեն լծակն­ եր­ ը
ղությ­ ա­նը, ամ­րագ­րում էր հա­յոց դի շտամպ­նե­րը, նրան հաջ­ ող­ ամ­րացն­ ե­լով, յու­րօր­ ին­ ակ ձևով
մշա­կույ­թի պատմ­ ությ­ ան մեջ վում է նյութ­ ը տալ «ան­սո­վոր խու­սա­փե­լով աղճ­ ատ­ ու­մից:
երևույ­թի պար­բեր­ ակ­ ա­նությ­ ուն­ ը: կերպ­ ով», «հա­սար­ ակ բան­ ե­րը» Այս­պիս­ ի կե­ցությ­ ուն­ ը նրանց
դարձն­ ել ար­տա­կարգ, ո­րով և տա­նում է դեպ­ ի իմ­ աստ­նա­
Բակ­ ունց­ ի մի շարք հե­րոս­ մե­ծաց­նել ար­տահ­ այտ­ ությ­ ան ցում, ստեղծվ­ ում է հոգև­ որ մի
ներ (­Սեթ­ ը, Հաբ­ ուդ­ ը, Ան­դոն) ուժ­ ը»6,- գրում է 30-ա­կան­նե­րի մա­կարդ­ ակ, երբ հեր­ ոսն­ եր­ ը
լքում են գյուղ­ ը և միան­ ում հե­ քննադ­ ա­տը Բա­կունց­ ի մա­սին: հույ­զե­րից նրբաց­ ած ու տա­
ղափ­ ոխ­ ակ­ ան շարժ­ ումն­ եր­ ին. ռապ­ անք­ ից ի­մաստ­նա­ցած նե­
նրանք օ­տար­վում են հո­ղից, Իր­ ոք, գրող­ ի ա­ռաջ­ ին իսկ րաշ­խար­հով կտրվում են փոք­
հայր­ են­ ի տնից և կործ­ անվ­ ում: պատմ­վածքն­ եր­ ը ե­կան ապ­ ա­ րիկ շահ­ ախնդ­րութ­յուն­նե­րով
Բա­կուն­ցը ստեղծ­ ում է նո­րօր­ ցուց­ ել­ ու, որ նոր արձ­ ա­կա­գի­ ու մանր կրքե­րով ապր­ող մի­
յա գա­ղափ­ ար­նե­րի ա­ռա­ջին րը կա­րո­ղա­նում է կյան­քի աչք­ ի ջա­վայ­րից: Գեղ­ եց­ իկ­ ի ու բա­րու
նվիրյ­ ալն­ ե­րի կերպ­ ար­ներ­ ը, չընկն­ ող հար­ ա­բե­րութ­յունն­ երն պաշտ­ ա­մունք­ ը նրանց մղում
բայց հեղ­ ի­նա­կի համ­ ար առ­ ա­ ու եր­ևույթն­ եր­ ը բարձր­ ացն­ ել է այնպ­ իս­ ի հոգև­ որ տա­րածք­
վել կարև­ որ է ու ցավ­ ա­լի գյու­ գե­ղա­գի­տակ­ ան բարձ­րար­ժեք ներ, որտեղ նրանք դառ­նում են
ղի ա­մա­յացմ­ ան հիմն­ ախն­դիր­ ը, նյու­թի մակ­ արդ­ ակ, գտնել հա­ ավ­ ել­ ի խոհ­ ա­կան, բան­ աս­տեղ­
և պատմվ­ ածքն­ եր­ ում ա­ռա­վել սա­րակ գեղջ­ ու­կի հոգ­ ում, կեն­ ծա­կան զգայ­նութ­յուն ու ընկ­ ա­
շեշտ­ ադր­ված են Վան­դունց ցա­ղում, ազ­գայ­ ին բնավ­ որ­ ութ­ լում են ձեռք բե­րում:
Բադ­ ու, Եր­ ա­նի, բրուտ Ա­վագ­ ի յան մեջ զար­ման­ ա­լի նրբութ­
կերպ­ ար­ներ­ ը` որ­պես տոհմ­ իկ յուն­ներ ու խորք: Չն­ա­յած Ս. Բա­կուն­ցի հե­րոս­նե­րի կե­
հայ աշխ­ ա­տավ­ ո­րի տի­պեր, Զորյ­ ա­նի և Դ. Դե­միրճ­յա­նի ար­ ցութ­յան դրամ­ ատ­ իզմ­ ը նրանց
էությ­ ան և միջ­ ավ­ այ­րի միջև
5 Նույն տեղում, էջ 59: 6 «Նոր ուղի», 1930, թիվ 6-7, էջ 49: խոր հակ­ ադր­ ությ­ ունն է. նրանք
Հեղինակը ստորագրել է Ս.:
13

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ ...................................................................................... .

կտրված են շրջա­պատ­ ից ի­րենց¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019հղա­ցում­ն ե­րով լի մի աշ­խարհ,նամյ­ ակն­ եր հե­տո: Բախտն
հո­գին­ եր­ ում ուն­ ե­ցած այս կամ որ կոչվ­ ում է գրող­ ի գեղ­ ար­վես­ ինչ-որ ա­նեղ­ծե­լի բան էր պա­
այն վեհ զգացմ­ան, տեն­չի տակ­ ան իր­ ակ­ ան­ ությ­ ուն: հել գրող­ ի վաս­տա­կի հա­մար:
պատ­ճա­ռով, սով­ ո­րա­կան ցան­ Գ­րակ­ ան նոր բարձր­ աց­ ող սե­
կութ­յունն­ եր­ ով չեն ապ­րում, մի Մահ­վան շեմ­ ին կանգն­ ած, րունդն­ ե­րին վի­ճակ­ված էր մի
տես­ ակ ա­պաս­ ոց­ իա­լա­կան­ աց­ ան­լուր կտտանքն­ եր­ ի ենթ­ արկ­ փոքր հետ գնալ, կապ ստեղ­ծել
ված են, նրանց միտք­ը սևեռ­ ված Ակ­սել Բա­կունց­ ը այդ վեր­ ի­րենց և 30-ակ­ ան թվակ­ ան­նե­
ված է ո­րոշ­ ակ­ ի գա­ղա­փա­րի, ջին պա­հե­րին ի՞նչ է մտած­ել րի միջև` շա­րու­նակ­ ե­լու համ­ ար
նպա­տակ­ ի, զգաց­ման վրա: ըն­տա­նիք­ ի, հայր­ ե­նի­քի և­ իր արգ­ ա­սավ­ որ այն ա­վանդն­ եր­ ը,
Հեր­ ո­սի ող­բերգ­ ությ­ ու­նը ծնվում մտահ­ղա­ցում­ն ե­րի մա­սին: Որ իր որ ար­մատ­ ա­վոր­ ել էր Բա­կունց­ ը:
է այն պա­հին, երբ կորց­նում է գրա­կան աշ­խատ­ անքն­ եր­ ի ընդ­ Նկ­ ատ­ ի ու­նենք Խ. Դաշտ­ ենց­ ի,
հավ­ ա­տը մարդկ­ անց հան­դեպ, հա­տում­ ը շատ է հուզ­ ել նրան, Հր. Քո­չար­ ի, Մ. Գալշ­ ո­յա­նի, Ս.
հոգև­ որ ամ­բող­ջակ­ ան­ ությ­ ու­նը առ­ա­վել քան որև­ է բան, վկա­ Խանզ­ ադյ­ ա­նի, Հր. Մաթ­ևոս­յա­
խախտվ­ում է, երբ նրան հա­ յում է 1936 թ. հոկտ­ եմ­բե­րի 6-ին նի և նոր­ ա­գույն արձ­ ա­կի մյուս
կադ­րում են իր ներ­քին մար­ ՀԿ(բ)Կ Կենտ­կո­մի քար­տուղ­ ար դեմ­քեր­ ի վաս­տակ­ ը, ով­քեր ոչ
դուն: Կործ­ ան­վում է Պետ­ ին, Ա­մատ­ ու­նուն և պե­տանվ­տան­ միայն շար­ ու­նակ­ եց­ ին Բակ­ ուն­ցի
երբ նրան ստի­պում են կտրվել գութ­յան մա­յոր Մուղ­դու­սուն արձ­ ակ­ ի թեմ­ ան, գաղ­ ա­փար­նե­
նախ­րից և դիրք­ եր փո­րել Այ­ ու հասց­ եագրվ­ ած նա­մակ­ ը. «Ես րը, գե­ղա­գի­տա­կան համ­ ա­կար­
սա­րի լանջ­ ին: Իր­ ենց հա­վատն գիտ­ եմ, որ գրում եմ դեռևս չա­ գը, այլև նրան դարձ­րին իր­ ենց
ու սո­ցիա­լակ­ ան հե­նար­ անն են վարտվ­ ած գործ­ ի մաս­ ին, բայց և գրակ­ ան­ ությ­ ան հեր­ ոս­ ը՝ կերտ­ ե­
կորցն­ ում Սիմ­ ոն­ ը, որն ա­կամ­ ա գի­տեմ, որ դի­մում եմ կու­սակ­ լով նրա գրակ­ ան ու մարդկ­ ա­յին
դուրս է գալ­իս իր սի­րե­լի ձիու ցութ­յա­նը ինձ գթա­լու խնդրան­ դի­ման­կա­րը հավ­ եր­ժի հա­մար:
դեմ և­ար­նո­տում նրա և­իր գո­ քով, ոչ անձ­նակ­ ան շա­հե­րի հա­
յությ­ ուն­ ը, Շար­մաղ բի­բին, ո­րին մար: Ինձ գրե­լու և կար­դա­լու Տաս­նամ­յակն­ եր հե­տո մե­րօր­
զանգ­ եր­ ի ա­վե­տած ան­ անձն­ ա­ հնա­րա­վոր­ ութ­յուն տվեք: Ինչ յա արձ­ ակ­ ա­գիր­ ը` Սեր­ ո Խան­
կան ան­դորրն այլևս չի սփո­ ժա­մա­նակ­ ով որ անհր­ ա­ժեշտ զադյ­ ա­նը, ան­մի­ջակ­ ան­ ո­րեն շա­
փում, ազ­ ատ­ ութ­յան տենչ­ ը կհա­մա­րեք, ինձ ուղ­ արկ­ եք Հա­ րու­նակ­ եց Բակ­ ունց­ ի «Կյ­ որ­ ես­ ի»
սպա­նում է կապ­տա­վուն նժույ­ յաստ­ ան­ ի որև­ է հե­ռա­վոր շրջան, ա­վան­դույթն­ ե­րը` գրել­ ով «Մ­ ատ­
գին («Ս­պի­տակ ձին»): Ե­րազ­ ի և­ գյուղ կամ խորհր­դա­յին տնտե­ յան եղ­ ե­լութ­յանց» վիպ­ ա­կը,
ի­րակ­ ան­ ութ­յան անգ­ ո սահ­մա­ սութ­յուն, միա.յն թե ես լսեմ կեն­ ո­րը գալ­ իս էր պատ­կեր­ ագր­ ե­լու
նը խախտվ­ ում է ոչ միայն Բա­ դան­ ի խոսք­ ը, միայն թե ես կա­ հենց նույն աշխ­ արհ­ ագ­րա­կան
կուն­ցի հե­րոս­նե­րի կյան­քում, րո­ղա­նամ աշխ­ ա­տել...»7: տա­րածք­ ի մարդկ­ անց կյանք­ ի
այլև հե­ղի­նակն ինքն է լքում պատմ­ ությ­ ուն­ ը: Գա­ղափ­ ար­ ա­
իր հղա­ցում­ն ե­րի բա­ցա­ռիկ աշ­ Բա­կուն­ցը թևա­կո­խում էր իր կան հա­րազ­ ա­տությ­ ու­նից զատ
խարհ­ ը բիրտ ի­րա­կան­ ությ­ ան ու­ժեր­ ի վեր­ ել­քի մի նոր շրջան առ­ ա­վել կարև­ որ է Խանզ­ ադ­
պար­տադ­րան­քով: և շատ նոր­ ա­նոր տաղ­ անդ­ ավ­ որ յան­ ի պատկ­ ե­րա­կառ­ ուցմ­ ան և­
էջ­ եր պիտ­ ի ծնվեին, ա­նա­վարտ ոճ­ ակ­ ան հնարքն­ եր­ ի, բան­ ար­
*** է­ջեր­ ը ամ­բող­ջակ­ ան կատ­ ար­ վես­տի առ­ անձն­ ա­հատ­կութ­
Ծանր է այ­սօր մտած­ել, ման հաս­նեին, եթ­ ե ան­ժամ­ ա­ յունն­ ե­րի հա­րազ­ ատ­ ությ­ ուն­ ը
թե որ­քան պակ­աս բան մնաց նակ չկա­սեց­վեր նրա կյանք­ ի Բակ­ ուն­ցի բան­ արվ­ եստ­ ին:
Բակ­ ունց­ ի կյանք­ ի ե­ղեր­ ակ­ ան ըն­թացք­ ը: Ընկ­ ավ հայ մշա­կույ­
վախճ­ ան­ ով: Գր­ ող­ ի կյան­քի ար­ թի անկրկնելի դեմ­քե­րից մե­ Փո­ղոց առ փո­ղոց մաք­րել­ ով
յու­նոտ ընդ­հատ­ ու­մով ոչ միայն կը` իր հետ տա­նել­ով իր հղա­ քա­ղաք­ ը` ճել Ավ­ ան բիձ­ ան կանգ
խա­թար­վել են մի ա­ռանձ­ ին ցում­ն եր­ ի բա­ցառ­ իկ աշխ­ արհ­ ը: է առ­նում Գետ­ ա­հա­յաց փո­ղոց­ ի
ան­հատ­ ի կյան­քի ճան­ ա­պարհն Ճա­կա­տագ­ ի­րը որ­քան դաժ­ ան, տնե­րից մե­կի առ­ աջ. «Այս տուն­ ը
ու ե­րազ­ներ­ ը, այլև ավ­ երվ­ ել է նույն­քան էլ շռայլ ե­ղավ տաս­ Բակ­ ունց Ստ­ եփ­ ա­նինն է», - ար­
ձան­ ագր­ ում է հեղ­ ի­նակ­ ը: Հե­
14 7 Գասպարյան Դ., Փակ դռների տա­գա հաղ­ որ­դում­ն եր­ ը ա­վել­ ի
գաղտնիքը, Երևան, 1994, էջ 638:

...................................................................................... ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 120-ԱՄՅԱԿԸ

են մեծ­ աց­նում այս տան արժ­ ե­քը. բնազդ­ ով ու գի­տակց­ ութ­յամբ, գայ­ ին ցավ­ ի վրա: Բա­կուն­ցի
«Այս մայթ­ ը ավ­լե­լիս ճել Ավ­ ան մի սուրբ գործ ա­նե­լու առ­ աք­ ե­ եղ­ ե­րա­կան ճակ­ ա­տագ­րի վեր­
բի­ձան հիշ­ ում է Ս­տե­փա­նի որ­ լութ­յամբ թաքցն­ ում է Ալ­ եքս­ ա­ ջին է­ջը Խանզ­ ադյ­ ա­նը փա­
դուն` Ա­լեք­սա­նին՝ կապ­ ույտ աչք նի գիր­քը ցոր­ են­ ի մեջ. «­Ցո­րենն կում է նույն անձրև­ա­բեր-ար­
– ծիծ­ աղ­ ով տղա էր»8: աշ­խարհ է պա­հում, այս գիրքն ցուն­քա­բեր ամ­պի բա­կունց­յան
էլ կպահ­ ի» (էջ 521): Եվ լռութ­յու­ պատ­կեր­ ով. «­Կաք­ ավ­ ա­բերդ­ ի
Նոր­ օրյ­ ա ար­ձակ­ ագ­ իրն իր նը, ցոր­ ենն ու գիրք­ ը ժա­մա­նա­ գլխին տա­րին բո­լոր ամպ է
վիպ­ ակ­ ի հե­րոս է դարձ­նում այդ կի մի հատ­ված­ ում ձուլվ­ ում են, նստում»: Բայց պա­տու­մի հե­
գավ­ առ­ ա­քաղ­ աք­ ում ծնված, մե­ փակ­վում-թաքնվ­ ում, լռությ­ ու­նը` տագ­ ա ծա­վա­լումն­ ե­րում պատ­
ծա­ցած, այդ եզ­ երք­ ին իր բոլ­ որ որպ­ ես ցա­վի և բեկվ­ ած ճա­կա­ կե­րը շրջվում է, դառն­ ում մայր
հոգ­ևոր տենչ­ ե­րով կապվ­ ած տագ­րի խորհր­դան­ իշ, ցո­րենն պատ­կե­րի հա­կոտնյ­ ան. «Այդ
տաղ­ ան­դավ­ որ արձ­ ա­կագր­ ին` ու գիր­քը` որ­պես նյութ­ ակ­ ան և օ­րը Կա­քա­վաբ­ երդ­ ի գլխին մի
իր մեծ նա­խորդ­ ին: Հետ­ ա­գա հոգև­ որ ար­ժեքն­ եր­ ի շա­րու­նա­ բե­րան գցել­ու ամպ չկար»: Նոր
մի քան­ ի էջ­ ում գրող­ ը տալ­իս է կա­կան­ ությ­ ուն: ժա­ման­ ակ­նե­րի ու գեղ­ արվ­ ես­
Բա­կունց­ ի վաս­տա­կի ար­ժեքն տի օ­րենքն­ եր­ ով վե­րակ­ ենդ­ ա­
ու գնահ­ ատ­ ակ­ ան­ ը. «Մ­ ի ու­ Խան­զադ­յա­նը պա­տու­մին նա­նում են լռութ­յան մատն­ված,
րույն աշխ­ արհ բեր­ եց Բա­կունց հյուս­ ում է բակ­ ունցյ­ ան պատ­ թաղ­ված ար­ժեքն­ եր­ ը, տասն­ ամ­
Ա­լեքս­ ա­նը: Մի աշխ­ արհ, որ կար, կերն­ եր. «­Կա­քավ­ ա­բեր­դի գլխին յակն­ եր հետ­ ո Ակ­սել Բա­կունց­ ին
հրեն, Դրնգ­ան­ի ձո­րում և քու տա­րին բո­լոր ամպ է նստում»: ար­դար­ացն­ում են, և նա ընդ­
տան­ը: Բայց չգիտ­ եիր, թե կա: Ն­կա­տենք, որ «Ալ­պիա­կան մա­ միշտ վե­րա­դառն­ ում է իր բնօր­
Այդպ­ ես լեռ­ ան լանջ­ ից գլոր­վող նուշ­ ակ­ ում» այս պատկ­ եր­ ի խո­ րան. «­Հին քա­ղա­քի նոր փո­ղո­ցը
հեղ­եղն է բաց ան­ում կոր­ած հակ­ ան-խորհր­դանշ­ ակ­ ան ուժ­ ը Բա­կունց է»:
աղբյ­ ուր­ ի ակ­ ունք­ ը» (էջ 518): մեծ էր, ամ­պի՝ որ­պես խտա­
Խանզ­ ադ­յա­նը գրող-գեղ­ ագ­ ե­ ցած ցա­վի, աղ­ ե­տի, արց­ ունք­ ի Արվ­ եստ­ ի իսկ­ ակ­ ան գոր­ծերն
տի իր հայ­աց­քով և­իր հե­րոս­ խորհրդ­ ա­նիշ­ ը ձուլ­վում է այդ ան­մահ են, անմ­ ահ են այդ գոր­
ներ­ ի մարդ­կա­յին-անհ­ ատ­ ակ­ ան եզ­ երք­ ում ապր­ ող գեղ­ եց­կութ­ ծերն ստեղծ­ ող­ներ­ ը, հեր­ ոս­ ի բնու­
ընկ­ ա­լում­ն եր­ ի միջ­ ոց­ ով նոր­ ով­ ի յունն­ ե­րի դրա­մատ­ իկ կեց­ ությ­ ա­ թագր­ ում­ ը` «Էդ հո գրով գիրք չի,
և ճշգ­րիտ ներկ­ ա­յաց­ ում է Բա­ նը: Ոճ­ ա­կան-խորհրդ­ անշ­ ակ­ ան էդ ցոր­ են­հաց է, հաց», լա­վագ­ ույն
կունց­ ի և ն­րա ստեղ­ծագ­ ործ­ ութ­ նույն իմ­ աստ­ ով Խան­զադյ­ ան­ ը արժե­ վո­րումն է Բա­կունց­ ի վաս­
յան ճա­կատ­ ագ­ իր­ ը, մի փոք­րիկ այս պատկ­ եր­ ը տա­րա­ծում է տակ­ ի, գիր, որ իր­ ապ­ ես ցո­րեն­ ի
պատկ­ եր­ ի մեջ խտաց­ ում է ցավն Բակ­ ուն­ցի, 30-ակ­ ան թվա­կան­ կեն­սա­կա­նությ­ ունն ուն­ ի և հա­տի­
ու ողբ­ երգ­ ութ­յու­նը. «Ակս­ ել­ ին նե­րի մյուս զոհ­ ե­րի, հա­մազ­
բռնել են: Գրք­եր­ը վա­ռում են» կի հար­ ատ­ևութ­ ­յուն­ ը:
(էջ 520):
Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը Գորիսում ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
Ողբ­ եր­գութ­յուն­ ը շար­ ուն­ ակ­ 15
վում է և­ավ­արտ­վում, Բա­
կուն­ցի պոե­տիկ­ ա­յին հա­տուկ
լռությ­ ուն-համ­րութ­յու­նը իջն­ ում
է նրա ծննդա­վայր­ ի և բ­նա­կիչ­
նե­րի վրա, հոր և­որդ­ ու մահվ­ ան
բո­թը քաղ­ա­քը կրում է լռութ­
յամբ. «­Ծեր­ ու­նուն թաղ­ ե­ցին լուռ,
սրտներ­ ում ահ ու լաց» (էջ 520):
Ա­վան­ ը ժո­ղովր­դա­կան առ­ ողջ

8 Խանզադյան Ս., Երկերի ժողովածու
6 հատորով, հ. 5, Երևան, 1983, էջ 517:
Մյուս քաղվածքների էջերը կնշենք
տեղում:

Ի ԴԵՊ

Ա­մե­րի­կա­ցի բնապ­ ահպ­ ան­ Բոլ­ որ եվր­ ո­պա­ցի­նե­րից Եվր­ ոպ­ ա­կան տիե­զե­րա­կան
նե­րի հաշվ­ արկ­ներ­ ով, չի­ գոր­ծակ­ ա­լութ­յան տվյալն­ եր­ ով,
նակ­ ան էժ­ ան ապ­րանքն­ եր­ ը, ֆրան­սիաց­ ին­ երն ավ­ ե­լի հա­ Երկր­ ի շուրջ ուղ­ եծ­րե­րում առկ­ ա
ո­րոնք պահ­ ան­ջարկ ուն­ են ամ­ են մո­տա­վոր­ ապ­ ես 7500 տոն­
բողջ աշ­խար­հում, ա­մեն տա­րի ճախ են նշում ի­րենց ծննդյան նա տար­բեր «մեռ­յալ» տիեզ­ ե­
ավ­ ե­լի քան 100000 չի­նա­ցի­նե­րի րակ­ան սարք­եր և դ­րանց բե­
մահ­վան պատճ­ առ են դառ­նում: հար­յուր­ եր­ որդ տա­րեդ­ արձ­ ը: կորն­ եր­ ը: Ար­դեն տե­ղի է ուն­ ե­
Բանն այն է, որ արդյ­ուն­աբ­ե­ ցել գրե­թե 300 բա­խում դրանց
րությ­ ան բուռն զարգ­ աց­ ում­ ը, Վիճ­ ակ­ ագ­րութ­յան և տնտ­ ե­ հետ և դր­ անց միջև:
առ­ անց շրջա­կա միջ­ ա­վայր­ ի
պաշտպ­ ան­ ութ­յան բավ­ ա­րար սագ­ իտ­ ությ­ ան ազգ­ այ­ ին ինս­
միջ­ ոցն­ ե­րի, խիստ աղտ­ ոտ­ ում
է Չին­ աստ­ ա­նի օդն ու ջու­րը: տիտ­ ու­տի տվյալ­նե­րով, այս­ օր

հարյ­ ու­րամյ­ ա ֆրանսի­ ա­ցին­ ե­րի

թի­վը մո­տավ­ որ­ ապ­ ես 21 հազ­ ար

է (երկր­ ի բնակչ­ ութ­յու­նը 70 մի­

լիոն է ): 1975 թվակ­ ան­ ից ամ­ են

տար­ ի այդ տար­ իք­ ի հաս­նում է

7,5 %-ից ավ­ ե­լի մարդ, քան ե­ղել

է նախ­ որդ տար­ ում, և­եթ­ ե այդ

մի­տու­մը շա­րու­նակ­վի, ապ­ ա

2070 թ. Ֆ­րանս­ իայ­ ում կլի­նի

270000 եր­կար­ ակ­յ աց:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 2017 թ. ըն­թաց­քում Հար­ ա­ Գ­րիպ­ ով հի­վանդ մեկ հի­
վա­յին Կո­րեան ներմ­ ուծ­ ել է վան­դը վա­րակ­ում է իր հետ
9,74 մլն տոն­նա գեն­ ետ­ իկ­ ո­րեն շփում ուն­ եց­ ած 2-3 մար­դու:
ձևափ­ ոխ­ված օր­գա­նիզմ­ն եր, Կարմ­րախ­տի և պոլ­ իոմ­ իե­լիտ­ ի
որ­ ոնց 21 %-ն օգտ­ ագ­ ործ­վել է դեպ­քում այդ ցու­ցան­ ի­շը 5-6
բնակչ­ությ­ան սննդի մեջ, իսկ մարդ է, բայց ա­մե­նա­վա­րա­կիչ
79 %-ը՝ գյու­ղատն­տե­սությ­ ան հի­վանդ­ ութ­յու­նը հա­մար­վում է
և­ արդյ­ ու­նա­բեր­ ությ­ ան կա­րիք­ կարմր­ ու­կը՝ մեկ հի­վան­դից վա­
ներ­ ի հա­մար: րակ­վում է 12-18 մարդ:

«Наука и жизнь», 2018, N 7. Ֆ­րան­սիա­յի նյարդ­ ա­ֆի­

Կապ­ իկն­ եր­ ի տես­ ակ­նե­րի զիոլ­ ոգ­ներ­ ի տվյալ­ներ­ ով, մեր
առն­վազն 60 %-ն­այժմ բնաջնջ­
ման վտանգ­ ի տակ է: ուղ­ե­ղի 80 %-ը զբաղվ­ած է

անգ­ իտ­ ակ­ցակ­ ան գործ­ ու­

նեութ­յամբ, 10 %-ը՝ ընդհ­ա­

16

ԳՈՒՄԱ՞Ր, ԹԵ՞
ՀԵՏԱՔՐՔՐՈՒԹՅՈՒՆ

նուր գի­տակց­ ութ­յամբ (դրսից Պարզ­վում է, որ այն երկր­ նրանց հայտն­ ած հե­տաքրք­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
ստացվ­ ող տե­ղեկ­ ատվ­ ությ­ ուն, ներ­ում, որ­տեղ տիր­ում է սե­ րութ­յուն­ ը՝ այդ ցուց­ ի­չը կա­րող
ինչպ­ ես նաև դրա արձ­ ագ­ անք­ ռեր­ ի լիա­կա­տար իր­ ա­վա­հա­ էր լի­նել 39 %: Հետ­ ա­զո­տութ­
ման գնա­հատ­ ում և մ­շակ­ ում), վաս­ ա­րութ­յուն, կա­նայք ավ­ ել­ ի յան հեղ­ ին­ ակ­ներ­ ի կարծ­ ի­քով,
ևս 10 %-ը՝ բուն ուղ­ ե­ղի վի­ճա­ հազվ­ ադ­ եպ են ընտ­րում գի­ պատճ­ առն աշ­խա­տավ­ ար­ձերն
կի և գործ­ ու­նեությ­ ան մաս­ ին տա­կան և ճար­տար­ ագ­ ի­տա­կան են, որ­ ոնք ֆիզ­ իկ­ ա­մաթ­ եմ­ ատ­ ի­
տեղ­ ե­կատ­վութ­յան մշակմ­ ամբ, մասն­ ա­գիտ­ ությ­ ուն­ներ, քան կա­կան և ճար­տար­ ագ­ ի­տակ­ ան
այս­ ինքն՝ ինք­նա­գիտ­ ակցմ­ ամբ: այն երկր­նե­րում, որ­տեղ այս ուղղ­ ութ­յան մաս­նա­գետն­ ե­րի
կամ այն չափ­ ով պահ­պան­վում համ­ար ա­վե­լի բարձր են, քան
Բն­ ա­կան աղ­ ետ­նե­րի պատ­ է տղա­մարդ­կանց և կան­ անց այլ մասն­ ագ­ ետն­ եր­ ի աշ­խա­տա­
ճա­ռած վնաս­ ի տե­սանկ­յ ուն­ ից համ­ ար մասն­ ագ­ ի­տությ­ ունն­ եր­ ի վարձ­ ե­րը: Սե­ռե­րի հա­վաս­ ա­
2017 թ. ռե­կորդ­ այ­ին էր ԱՄՆ-ի բաժ­ ան­ ում­ ը: Օր­ ին­ ակ՝ Ալժ­ ի­րում րությ­ ան ա­վե­լի ցածր մա­կար­
համ­ ար. կոր­ ուստ­նե­րը կազ­մել կամ Ալբ­ ան­ իայ­ ում հա­մա­պա­ դակ ուն­ ե­ցող երկրն­ ե­րը սո­վո­
են 300 մլրդ դոլ­ար: տասխ­ ան ֆա­կուլտ­ ետն­ եր­ ի ու­ րաբ­ ար ավ­ ե­լի աղ­քատ են, քան
սան­ ող­ ուհ­ ին­ ե­րի տոկ­ ոսն ավ­ ե­ այն երկր­ներ­ ը, որ­տեղ տղա­
լի բարձր է, քան Շ­վեդ­ իա­յում, մար­դիկ և կա­նայք հա­վաս­ ա­
Ֆինլ­ անդ­ իայ­ ում կամ Նորվ­ ե­ րա­պես մրցակ­ցում են աշ­խա­
գիա­յում: տաշ­ ու­կայ­ ում: Ուստ­ ի աղք­ ատ
երկրն­ ե­րում մաս­նա­գիտ­ ությ­ ան
Սո­ցիո­լոգ­նե­րի և հո­գեբ­ ան­ ընտր­ ութ­յան ա­մե­նա­կար­ևոր
նե­րի միջ­ ազ­գայ­ ին խում­բը աշ­ գոր­ծոնն աշխ­ ա­տա­վարձն է,
խարհ­ ի 67 երկր­ներ­ ում հավ­ ա­ իսկ հա­րուստ երկրն­ ե­րում աղ­
քել է տվյալ­ներ դե­ռահ­ աս­ներ­ ի ջիկ­ ը հան­գիստ ընտ­րում է այն
վեր­ աբ­ եր­յալ: Բոլ­ որ երկրն­ ե­ մասն­ ագ­ իտ­ ությ­ ուն­ ը, որ­ ը նրան
րում աղ­ջիկ­ներն ա­վե­լի քիչ են դուր է գա­լիս. ապ­ա­գա աշ­
հե­տաքրքր­վում ֆի­զի­կայ­ ով, խա­տավ­ ար­ձի չափն այստ­ եղ
մաթ­ ե­մա­տի­կայ­ ով և տեխն­ ի­ նշան­ ա­կութ­յուն չու­նի: Անգ­ ամ
կա­յով, քան տղան­ եր­ ը, անգ­ ամ ե­թե իր ըն­դուն­ ա­կությ­ ուն­նե­
այն դեպ­քե­րում, երբ աղջ­ իկ­ րով աղջ­ ի­կը կա­րող էր դառ­նալ
ներ­ ի գնա­հա­տա­կան­ներ­ ը հա­ ֆի­զի­կոս կամ ճար­տա­րագ­ ետ
մապ­ ա­տաս­խան ա­ռարկ­ ան­ ե­ և վաստ­ ակ­ ել ավ­ ե­լի մեծ գու­
րից ա­վել­ ի բարձր են: Օր­ ի­նակ՝ մար­ներ, հո­գեկ­ ան հա­կում­ ը,
Անգլ­ իայ­ ում բուհ­ ե­րի ֆիզ­ իկ­ ա­ հետ­ աքրք­րութ­յունն­ երն ա­վել­ ի
մա­թե­մատ­ իկ­ ակ­ ան և ճարտ­ ա­ կարև­ որ են:
րա­գիտ­ ակ­ ան մաս­նա­գի­տութ­
յունն­ եր­ ի շրջա­նա­վարտ­նե­րի
29 %-ը կան­այք են, մինչդ­եռ
դա­տել­ ով դպրո­ցում ստաց­ված
նրանց գնա­հատ­ ակ­ անն­ ե­րից՝
աղջ­ իկ դպրո­ցակ­ ան­ ե­րի 48 %-ը
կար­ ող էր ընտ­րել այդ մաս­նա­
գի­տութ­յու­նը, իսկ հաշվ­ ի առ­
նե­լով հարցմ­ ան ընթ­ աց­քում

17

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

ԱՐԵԳ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

Ֆիզիկամաթեմատիկական
գիտությ­ ունների թեկնածու,
ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյանի անվան
Բյուրականի աստղադիտարանի
տնօրեն
Էլ. փոստ` [email protected]

ՍՈՆԱ ՖԱՐՄԱՆՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ Վ. ­Համ­բարձ­ ում­յա­նի ան­
վան Բյ­ ուր­ ա­կան­ ի աստղ­ ա­դի­տա­
րա­նի հանր­ այ­ ին կապ­ եր­ ի բաժն­ ի
ղեկ­ ա­վար

ՄԵԼԻՆԵ ԱՍՐՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ Վ. ­Համբ­ արձ­ ումյ­ ան­ ի ան­
վան Բ­յուր­ ակ­ ան­ ի աստղ­ ադ­ ի­տար­ ա­
նի մամ­ ու­լի քար­տուղ­ ար

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 Ներ­ ա­ծութ­յուն ձում­յան­ը (1908-1996 թթ.) 1946 նա­խանշել է ԲԱ գլխա­վոր գի­
թ.։ Արդ­ են ա­ռա­ջին տա­րին­ ե­րից տա­կան ուղ­ղութ­յունն­ ե­րը՝
ՀՀ ԳԱԱ Վ. ­Համ­բար­ձում­յա­ աստղ­ ադ­ ի­տա­րա­նը հայտ­նի • աստ­ղառ­ աջ­ ացմ­ ան երև­ ույթ­ ը
նի անվ­ ան Բյ­ ուր­ ա­կա­նի աստ­ դարձ­ ավ ամբ­ ողջ աշ­խարհ­ ում
ղադ­ իտ­ ար­ ան­ ը (ԲԱ) ­Հա­յաստ­ ա­ շնորհ­ իվ Հ­ ամբ­ արձ­ ումյ­ ա­նի և Մ­ եր Գ­ ալ­ ակտ­ ի­կայ­ ում, աստ­
նի կարև­ ո­րա­գույն գի­տա­կան մ­ եր այլ աստ­ղա­գետ­նե­րի փայ­ ղառ­ աջ­ աց­ման տի­րույթ­ներ,
կազ­մակ­ երպ­ ությ­ ունն­ ե­րից է, լուն աշ­խատ­ անքն­ եր­ ի՝ աստ­ եր­ իտ­ աս­ արդ աստղ­ եր, փո­
նաև տար­ ած­ աշր­ջան­ ի կար­ևո­ ղասփ­յուռ­ներ­ ի հայտ­նա­գործ­ փո­խակ­ ան աստղ­ եր,
րա­գույն աստղ­ ադ­ ի­տա­րան­ ման, ակտ­ իվ գա­լակ­տիկ­ ա­կան • մի­գամ­ ած­ ությ­ ուն­ներ, դրանց
նե­րից մե­կը։ ­Տաս­նամյ­ ակ­ներ միջ­ ուկ­ներ­ ի վարկ­ ած­ ի, անդր­ ա­ կապն աստ­ղեր­ ի հետ, ա­ռա­
շար­ ու­նակ այն իր գործ­ ու­ ման­ ուշ­ ակ­ ագ­ ույն ա­վել­ցու­կով ջացմ­ ան մեխ­ ա­նիզմն ու
նեությ­ամբ եղ­ ել և մ­ն ում է մեր գալ­ ակ­տիկ­ ան­ ե­րի հայտն­ ա­ է­վոլ­յ ու­ցիան,
գիտ­ ութ­յան և­ ընդհ­ ան­րապ­ ես՝ բեր­ման և­ այլն։ Հ­ ենց առ­ աջ­ ին • գալ­ ակտ­ ի­կա­նե­րի միջ­ ու­կա­
Հ­ ա­յաս­տան­ ի այ­ցե­քարտ­ ը։ ԲԱ- տար­ ին­ ե­րից Հ­ ամբ­ արձ­ ումյ­ ա­նը յին և­ աստղ­ ա­ռա­ջացմ­ ան
ն հիմ­ն ադ­րել է ա­կա­նա­վոր ակտ­ իվ­ ութ­յու­նը,
գիտն­ ակ­ ան Վ­ իկտ­ որ ­Համ­բար­

18

....................................................................................................................... ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՅՈՒՐԱԿԱՆԻ
ԱՍՏՂԱԴԻՏԱՐԱՆՆ

ԱՅՍՕՐ

• տե­սա­կան հետ­ ա­զո­տութ­ ծրագ­ ի­րը կոչ­վում է «Անկ­ ա­յուն ակ­տիվ գոր­ծել, և 1990-ակ­ ան­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
յուն­ներ՝ ճառ­ ա­գայթմ­ ան եր­ևույթն­ ե­րի դեր­ ը տիե­զեր­ ա­ ներ­ ի կես­ ե­րից, հատ­կա­պես՝
տեղ­ ա­փոխ­ման տե­սութ­յուն, կան օբյ­ եկտ­նե­րի էվ­ ոլյ­ ու­ցիա­ 2000-ակ­ ան­նե­րի սկզբից վե­
տիե­զեր­ ա­կան օբյ­ եկտ­նե­ յում»։ ­Բա­ցի այդ, ԲԱ-ի աստ­ րահ­ աս­տատ­ եց իր միջ­ ազգ­ ա­
րի սպեկտր­ներ­ ի մեկն­ ա­ ղա­գետ­ներն իր­ ակ­ ա­նացն­ ում յին կապ­ ե­րը և հ­ ե­ղի­նակ­ ութ­յու­
բա­նությ­ ուն, հակ­ ադ­ արձ են մի շարք այլ հանր­ ա­պետ­ ա­ նը։
խնդիր­ներ: կան թեմ­ ատ­ իկ և ­միջ­ ազ­գայ­ ին
ծրագր­ եր։ Ն­ երկ­ ա­յիս գի­տակ­ ան
­Վերջ­ ին տա­րին­ ե­րին ձեռ­նարկ­
վել են նաև նոր ուղղ­ ութ­յունն­ եր՝ 1990-ա­կան­նե­րի սկզբին արդ­յունքն­ եր­ ը և­ աստղ­ ա­դի­
աստղ­ աք­ իմ­ իա, աստ­ղակ­ են­սա­ աստ­ղա­դի­տար­ ա­նում, ինչպ­ ես
բան­ ությ­ ուն, բարձր էն­ եր­գիա­ և Հ­ ա­յաստ­ ա­նի գի­տությ­ ան մեջ տար­ ա­նի արդյ­ ուն­ ավ­ ե­տութ­
ներ­ ի աստղ­ աֆ­ ի­զիկ­ ա և­ այլ։ ընդհ­ ան­րապ­ ես, լուրջ ճգնա­
ժամ էր։ ԲԱ-ն­ առ­ ա­ջին­նե­րից յու­նը
ԲԱ-ի ներկ­ այ­ իս բա­զա­յին էր, որ սկսեց համ­ ե­մատ­ աբ­ ար ՀՀ ԳԱԱ Վ. Հ­ ամ­բար­ձումյ­ ա­

նի անվ­ ան Բյ­ ուր­ ակ­ ա­նի աստ­
ղա­դիտ­ ար­ ան­ ը եղ­ ել և մն­ ում է

տիեզ­ եր­ ակ­ ան նոր մարմ­ ին­

19

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

Աստղ­ ադ­ ի­տա­րա­նի գլխավ­ որ վարչ­ ակ­ ան շեն­քը և­
երկ­ ու փոքր աստ­ղա­դի­տակ­ներ­ ը

ներ­ ի հայտն­ ա­բերմ­ ան գործ­ ում նոր եր­ իտ­ ա­սարդ աստղ­ ա­ և ­հազ­վագյ­ ուտ թզուկ ած­խած­
աշխ­ ար­հի ա­մեն­ աարդ­յուն­ ա­ յին օբ­յեկտ­ներ­ ի և դր­ անց հետ
վետ աստղ­ ա­դիտ­ ա­րանն­ ե­րից կապ­ված միգ­ ա­մա­ծությ­ ուն­նե­ նայ­ ին աստ­ղեր­ ի հայտն­ աբ­ ե­
մեկ­ ը։ ­Վերջ­ ին տար­ ի­ներ­ ին այս­ րի, շի­թե­րի և ­Հերբ­ իգ-­Հար­ ո­յի
տեղ հայտ­նաբ­ երվ­ ել են հա­զա­ օբյ­ եկտ­նե­րի հայտն­ աբ­ եր­ ում (Ա. րում և­ ուս­ ումն­ աս­ ի­րութ­յուն (Կ.
րա­վոր աստ­ղեր, աստ­ղասփ­ Գ­յուլ­բուդ­ աղ­յ ան, Տ. ­Մա­ղաք­
յուռ­ներ, մի­գա­մած­ ությ­ ունն­ եր, յան, Տ. ­Մով­սիս­յան և­ այլք)։ ­Գի­գո­յան և­ այլք)։
գալ­ ակ­տի­կա­ներ, քվա­զարն­ եր,
գալ­ ակտ­ ի­կա­ներ­ ի խմբեր և  Են­թա­կարմ­ իր տիր­ ույ­  ­Մեր ­Գալ­ ակ­տիկ­ ա­
­կույ­տեր։ Աշխ­ արհ­ ի շատ աստ­ թի ու­սում­ն ա­սիր­ ությ­ ուն­ներ,
ղա­դիտ­ ա­րան­ներ և­ աստղ­ ա­ ո­րոնց արդյ­ ուն­քում հայտն­ ա­ յի բաբ­ ախ­ իչն­ եր­ ի և­ այլ գա­
գետն­ եր ու­սում­ն աս­ իր­ ում են բեր­վել են օպտ­ ի­կա­յում ան­տե­
ար­դեն հայտն­ աբ­ եր­ված տիե­ սան­ ե­լի ե­րիտ­ ա­սարդ աստ­ղեր լակտ­ իկ­ ա­ներ­ ի մագ­նի­սա­կան
զեր­ ա­կան օբյ­ եկտն­ եր­ ը. դա և ­միգ­ ամ­ ած­ ութ­յուն­ներ (Ե. ­Նի­
հա­մեմ­ ա­տաբ­ ար հեշտ խնդիր կո­ղոսյ­ ան և­ այլք)։ դաշտ­ ե­րի ու­սում­ն ա­սի­րութ­յուն
է, ե­թե առ­կա է բարձր­ ա­կարգ
տեխ­նի­կա։ Ս­ ա­կայն շատ ա­վե­  Մ­ ե­ծած­ ավ­ ալ շրջա­հա­ և դր­ անց տա­րած­ ակ­ ան դա­սա­
լի բարդ է հնար­ ա­միտ ո­րո­նո­ յութ­յուն­նե­րի տվյալն­ եր­ ի հա­
ղակ­ ան ծրագր­ եր ի­րա­կա­նաց­ մե­մատ­ ա­կան բազ­մալ­ իք­ այ­ ին վոր­ված­ ությ­ ան պարզ­ աբ­ ան­ ում
նել, որ­ ոնց արդյ­ ուն­քում հայտ­ ու­սում­ն աս­ ի­րությ­ ունն­ եր­ ի արդ­
նա­բեր­վում են տիեզ­ ե­րա­կան յուն­քում մեծ թվով նոր ակ­տիվ (Ռ. Անդր­ եաս­յան և­ այլք)։
նոր օբյ­եկտն­եր, քա­նի որ դա գալ­ ակտ­ ի­կան­ ե­րի (քվա­զար­ներ,
կապ­ված է երկ­ ար­ ատև և ­ման­ Ս­ եյ­ֆերտ­ ի տիպ­ ի գալ­ ակտ­ իկ­ ա­  Աստ­ղաք­ ի­միայ­ ի և­
րակր­կիտ որ­ ո­նում­ն եր­ ի հետ։ ներ, Լ­ այ­ներ­ներ, բաղ­ ադր­յալ
սպեկտրն­ ե­րով օբ­յեկտն­ եր և­ ա ս տ­ղա­կ ե ն­ս ա­բ ա­ն ո ւ թ­յ ա ն
ԲԱ-ի վերջ­ ին շրջան­ ի ա­ռա­ այլ) հայտ­նաբ­ ե­րում և բ­ ազ­մա­
վել կարև­ որ գիտ­ ակ­ ան արդ­ կողմ­ ան­ ի ուս­ ում­ն աս­ ի­րութ­յուն խնդիրն­ ե­րի հետ­ ազ­ ոտ­ ում՝ միջ­
յունք­նե­րից կա­րել­ ի է ա­ռանձ­ (Ա. Մ­ իք­ ա­յել­յ ան և­ այլք)։
նաց­նել հետևյ­ ալ­նե­րը. մոլ­ որ­ ակ­ ա­յին և մ­ իջ­ աստ­ղայ­ ին
 ­Մեր Գ­ ալ­ ակտ­ իկ­ ա­յի
 Ա ս տ­ղա­ռ ա­ջ ա ց­մ ա ն հա­լոյ­ ում ուշ սպեկտ­րայ­ ին դա­ տար­ ած­ ութ­յու­նում բարդ քի­
նոր տիր­ ույթ­ներ­ ի, բազմ­ աթ­ իվ սե­րի (M, R, N) նոր աստղ­եր­ի,
այդ թվում՝ փո­փո­խակ­ ան­նե­րի միա­կան և­ օր­գա­նա­կան միա­

ցութ­յունն­ ե­րի գոյ­ ությ­ ան ա­պա­

ցույց և­ ու­սում­ն աս­ իր­ ութ­յուն (Ա.

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 Եղ­ իկ­յ ան և­ այլք)։

 Ա­րեգ­ ակ­ ի և­ աստղ­ եր­ ի

մթնոլ­ որտ­նե­րի համ­ ար տես­ ա­

կան աստ­ղաֆ­ ի­զի­կա­յի խնդիր­

ներ­ ի լու­ծում (Ա. Ն­ ի­կող­ ոս­յան, Հ.

­Հա­րությ­ ուն­յան, Հ. Պ­ իկ­ իչյ­ ան և­

այլք)։

 Աստ­ղա­վի­ճա­կագ­րա­

կան խնդիրն­ ե­րի ու­սումն­ ա­

սիր­ ութ­յուն, մաս­նավ­ ո­րա­պես՝

բռնկվող և­ այլ փո­փո­խակ­ ան

20

....................................................................................................................... ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

աստղ­ ե­րի բռնկման հաճ­ ա­ կա­նիշ ուն­ ե­ցող ամ­սագ­րե­ և­ աստ­ղակ­ ենս­ աբ­ ան­ ութ­յան,

խութ­յան ֆունկ­ցիա­յի արտ­ ա­ րում՝ «Astronomical Journal», բարձր էն­ երգ­ իան­ ե­րի աստ­ղա­

ծում (Ա. Հ­ ա­կոբ­յան)։ «Astrophysical Journal», ֆիզ­ ի­կայ­ ի, ռե­լա­տի­վիս­տակ­ ան

ԲԱ-ի արդյ­ ու­նավ­ ետ աշխ­ ա­ «Astronomy & Astrophysics», գրավ­ ի­տաց­ իա­յի, պատ­մամ­

տան­քի մաս­ին են վկա­յում մի «Monthly Notices of the Royal շակ­ ու­թա­յին աստղ­ ա­գի­տութ­

շարք փաս­տեր և ­վեր­լուծ­ ութ­ Astronomical Society» և­այլ յան նոր գի­տա­հե­տազ­ ո­տակ­ ան

յուն­ներ։ ­Վեր­ջին 20 տարվ­ ա միջ­ ազգ­ ա­յին հան­դեսն­ եր­ ում։ բա­ժին­ներ։

տվյալ­ներ­ ով, «SCIMAGO» մի­ Իսկ «Աստ­ղա­ֆիզ­ ի­կա» հան­ Աստղ­ ա­դի­տար­ ա­նի կադ­

ջազգ­ ա­յին տվյալն­ ե­րի շտեմ­ ա­ դե­սը, որ­ ի խմբագ­րակ­ ան կո­ րայ­ ին կազմ­ ը, դիտ­ ո­ղա­կան

րան­ ում երկր­ներ­ ի գիտ­ ա­կան լե­գիա­յի հիմ­քը կազ­մում են բազ­ ան, ենթ­ ակ­ ա­ռուցվ­ ած­քը
Ն­ երկ­ այ­ ում ԲԱ-ում աշ­
վար­կա­նիշ­ ա­յին ցան­կում ­Հա­ Բյ­ ու­րա­կան­ ի աստ­ղա­դի­տար­ ա­

յաստ­ անն աստ­ղա­գիտ­ ութ­յամբ նի գիտն­ ակ­ ան­նե­րը, Հ­ այ­ աս­ խատ­ ում է 107 աշ­խա­տա­կից,

զբաղ­ եցն­ ում է 40-րդ տ­ եղ­ ը, տա­նի գիտ­ ակ­ ան ամ­սագր­ ե­րի ո­րից 41-ը գի­տաշ­խա­տող­ներ

մինչ­դեռ տնտե­սակ­ ան ցուց­ ա­ մեջ ու­նի ամ­ ե­նա­բարձր ազդ­ ե­ են։ 2017-ին երկ­ա­րատև ընդ­

նիշ­նե­րով Հ­ ա­յաս­տան­ ը 130- ցությ­ ան գոր­ծա­կի­ցը: 2017 ­-ից միջ­ ու­մից հե­տո վերս­տեղծ­վել

րդն­ է։ Հ­ այ աստ­ղա­գետն­ եր­ ը առց­ անց անգլ­ եր­ են տար­բե­ են գի­տահ­ ետ­ ազ­ ո­տա­կան (ԳՀ)

վերջ­ ին տա­րին­ եր­ ին շահ­ ել են րակ­ ով վե­րահր­ ա­տար­ ակվ­ ում բա­ժինն­ ե­րը։ Այժմ գործ­ ում է 10

բազ­մա­թիվ դրամ­ աշն­ որհն­ եր։ է Հ­ ամ­բարձ­ ում­յան­ ի՝ դեռևս ԳՀ բա­ժին՝ «Աստ­ղա­գի­տակ­ ան

Մ­ ասն­ ավ­ որ­ ա­պես` ԲԱ աստղ­ ա­ 1946-ին հիմ­ն ադ­րած «Բ­յու­ շրջա­հայ­ ութ­յունն­ եր­ ի», «Ան­կա­

գետն­ երը 2001-2019 թթ. արժ­ ա­ րակ­ ա­նի աստ­ղա­դիտ­ ա­րա­նի յուն երև­ ույթ­ներ­ ի», «Եր­ ի­տա­

նաց­ ել են ­Հայ օգ­նութ­յան ֆոն­ հա­ղորդ­ ումն­ եր» պար­բե­րա­ սարդ աստղ­ ա­յին օբյ­ եկտն­ ե­

դի ­Գիտ­ ութ­յան և կր­թությ­ ան կա­նը։ ­Վեր­ջին 10 տա­րին­ ե­րին րի», «Ակ­տիվ գա­լակտ­ իկ­ ա­նե­

հայ­կա­կան ազ­գա­յին հիմ­ն ադ­ ԲԱ աշխ­ ա­տա­կից­նե­րը գրքեր րի», «­Գեր­նո­րեր­ ի», «­Տես­ ակ­ ան

րա­մի (ANSEF) ա­մե­նա­մեծ թվով են հրա­տար­ ա­կել միջ­ ազգ­ ա­ աստ­ղաֆ­ ի­զիկ­ այ­ ի», «Աստ­ղա­

դրա­մաշն­ որհ­նե­րի (42, ընդ­հա­ յին հե­ղին­ ակ­ ա­վոր հրատ­ ա­ քիմ­ իայ­ ի, աստ­ղա­կենս­ աբ­ ա­

նու­րի շուրջ 10 %-ը)։ Դր­ամ­ա­ րակ­չութ­յունն­ եր­ ում՝ Cambridge նությ­ ան և­ արտ­ ար­ ե­գակն­ այ­ ին

շնորհ­ ա­յին ծրագր­ եր են կա­ University Press, Springer, մոլ­ որ­ ակն­ եր­ ի», «­Բարձր էն­ եր­

տարվ­ ել նաև FAST, COST և­այլ Cambridge Scientific Publishers, գիա­ներ­ ի աստ­ղաֆ­ ի­զի­կա­

հիմն­ ադր­ ամ­ն եր­ ի ֆին­ ան­սա­ Astronomical Society of the յի», «­Տիեզ­ ե­րակ­ ան կոմպ­ ակտ

վորմ­ ամբ։ Պ­ ե­տա­կան մրցու­ Pacific, ARACNE Editrice և­այ­ օբյ­ եկտն­ եր­ ի և ռ­ ել­յ ա­տի­վիս­

թայ­ ին ֆին­ անս­ ա­վոր­ման ձևա­ լուր, մի շարք գրքեր տպագր­ տակ­ ան գրավ­ ի­տա­ցիայ­ ի», և

չափ­ ով ի­րա­կա­նաց­վել են թե­ վել են ՀՀ ԳԱԱ «Գ­ ի­տությ­ուն» «Պ­ ատ­մամ­շա­կու­թայ­ ին աստ­

մա­տիկ և մ­ ի­ջազգ­ այ­ ին համ­ ա­ հրատ­ ար­ ակչ­ ութ­յուն­ ում: ղա­գի­տութ­յան»։ ­Վերջ­ ին 4-ը

գործ­ ակց­ ությ­ ան նախ­ ագ­ծեր: Աստղ­ ադ­ ի­տար­ անն այս­ օր նոր երև­ ույթ են աստ­ղադ­ ի­տա­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

Աստղ­ ադ­ իտ­ ա­րա­նի 41 գի­տաշ­ Հ­ ա­յաստ­ ան­ ում միջճյուղ­ ա­յին րա­նի կյան­քում։

խատ­ ող­նե­րից 4-ն­ ընդգրկ­ված ու բազմ­ աճյ­ ուղ­ ա­յին գի­տութ­ Ստ­ եղծվ­ ել է նաև եր­կու են­

են ­Հայ­ աս­տան­ ի 100 արդ­յու­նա­ յուն­ներ­ ի զար­գաց­ման ակ­տիվ թակ­ առ­ ուց­վածք­ ա­յին բա­ժին՝

վետ գիտ­ աշխ­ ա­տողն­ եր­ ի ցան­ կենտ­րոն­նե­րից մեկն է: Այստ­ եղ «­Դի­տող­ ա­կան աստղ­ ա­գի­

կում: Ս­ա 4 ան­գամ բարձր է է 2014 թ. անցկ­ ացվ­ ել «Աստ­ղա­ տությ­ ուն» և «Աստղ­ աինֆ­ որ­

երկր­ ի միջ­ ին ցու­ցա­նի­շից։ գի­տութ­յան կապն այլ գի­տութ­ մատ­ ի­կա»։ Վ­ երջ­ ի­նիս գոր­ծու­

Աստղ­ ադ­ իտ­ ա­րա­նի աշ­ յունն­ եր­ ի, մշա­կույ­թի և ­հաս­ ա­ նեութ­յան ոլ­ որտն­ երն են հա­

խա­տա­կից­նե­րը գի­տակ­ ան րակ­ ութ­յան հետ» միջճյուղ­ ա­յին մա­կարգչ­ այ­ ին ցանց­ ը, հա­մա­

հոդվ­ ածն­ եր են հրատ­ ար­ ա­ գիտ­ աժ­ ո­ղով­ ը, 2017-2018 թթ.­ ցան­ցը, ԲԱ հա­մա­ցանց­ ա­յին

կում ամ­ են­ աբ­ արձր վար­ բացվ­ ել են աստղ­ աք­ իմ­ իայ­ ի կայք­ էջ­ ը, գի­տակ­ ան գրա­դա­

21

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

րան­ ի և դ­ իտ­ ո­ղակ­ ան ար­խի­ հա­մալր­ման դեպ­քում։ 2013- արդյ­ ու­նավ­ ետ աստղ­ ադ­ իտ­ ակ­
վի թվայ­նաց­ ու­մը, Հ­ այ­կա­կան 2014 թթ. ընթ­ ացք­ ում՝ Բյ­ ուր­ ա­ նե­րից մեկն աշխ­ ար­հում։
վիր­տու­ ալ աստղ­ ադ­ իտ­ ա­րա­նի կան­ ի աստղ­ ադ­ իտ­ ա­րանն Ազ­
զար­գա­ցում­ ը, հաշվ­ ող­ ակ­ ան գա­յին ար­ժեք ճան­ աչվ­ ել­ ու կա­ 2002-2005 թթ. թվայ­նացվ­ ել
աստ­ղա­ֆիզ­ իկ­ ան, աստ­ղա­ պակց­ ութ­յամբ, ՀՀ ­Կա­ռա­վա­ է աշխ­ արհ­ ահռ­չակ աստղ­ ա­գետ
վի­ճա­կագր­ ութ­յու­նը, պատ­ րությ­ ու­նը լրաց­ ու­ցիչ միջ­ ոցն­ եր Բ­ ե­նիամ­ ին ­Մար­գար­յան­ ի շրջա­
կեր­ ա­վոր­ ում­ն եր­ ը (վի­զու­ ալ­ ի­ էր հատկ­ աց­րել, որ­ ոնց շնոր­ հայ­ ությ­ ուն­ ը, ո­րի արդ­յուն­քում
զաց­ իա), շարժ­ ա­պատկ­ ե­րում­ ը հիվ վե­րակ­ անգն­վեց ալ­յ ում­ ի­ 20 մի­լիոն երկ­նայ­ ին մար­մին­
(ան­ ի­մա­ցիա), մո­դե­լավ­ ո­րումը­ նա­պատ­ման արտ­ ադ­րա­մա­սը նե­րի սպեկտր­ ա­յին տվյալ­նե­րը
(սի­մուլ­յ ա­ցիա), լաբ­ որ­ ա­տոր և­ եր­կար տար­ ին­ ե­րի ընդմ­ իջ­ ու­ պահ­պանվ­ ում են թե՛ լուս­ ան­
աստ­ղաֆ­ ի­զիկ­ ան և­ այլն։ մից հետ­ ո ալյ­ ու­մի­նա­պատվ­ եց կարչ­ ակ­ ան թի­թեղ­նե­րի վրա,
2,6 մ­ աստղ­ ա­դի­տա­կի հայ­ ե­ և թ­ ե՛ թվայ­ ին տես­քով: Ս­ ա ­Հա­
ԲԱ Կ­ ի­րա­ռակ­ ան աստ­ղա­ լին, վեր­ ան­ ո­րոգվ­ եց գմբեթ­ ը, յաս­տան­ ում բոլ­ որ ո­լորտ­ներ­ ում
գի­տութ­յան կենտ­րոն­ ում ի­րա­ ար­դիա­կան­ աց­վեց­ ին դի­տա­ ա­ռաջ­ ին թվայ­նաց­ման նա­խա­
կանց­վում են մի շարք կիր­ առ­ ա­ կի ուղ­ղորդ­ման ու ուղ­ եկցմ­ ան գիծն է։ 2011-ին ­Մար­գար­յա­
կան խնդիր­ներ։ Մ­ ասն­ ավ­ ո­րա­ (pointing and guiding) և կ­ ա­ռա­ նի շրջահ­ ա­յութ­յունն ընդգրկ­
պես, «Ռ­ ոսկ­ ոսմ­ ո­սի» հետ պա­ վարմ­ ան այլ հա­մա­կարգ­ եր, վել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխ­ արհ­ ի
յա­մա­նագր­ ի շրջան­ ակ­ներ­ ում ձեռք բերվ­ եց նոր թվա­յին լու­ հի­շող­ ությ­ ուն» փաս­տագր­ ա­
Բյ­ ու­րա­կան­ ում ի­րա­կան­ ացվ­ ում սաըն­դու­նիչ սարք,­ արդ­ իա­կա­ կան արժ­ եք­նե­րի միջ­ ազ­գայ­ ին
է տիե­զե­րակ­ ան մնաց­ որ­դայ­ ին նացվ­ եց սպեկտր­ այ­ ին և լ­ ու­սա­ գրան­ցա­մատյ­ ա­նում՝ դառ­նա­
բեկ­ որն­ ե­րի մշտադ­ իտ­ արկում՝ չափ­ ա­կան ձևա­փոխ­ ի­չը։ Այ­սօր լով ­Հա­յաս­տան­ ի գրանցվ­ ած 11
նոր տե­ղադրվ­ ած ռու­սա­կան այս աստ­ղա­դի­տակ­ ով ի­րա­կա­ արժ­ եքն­ եր­ ից մեկ­ ը։ Մ­ ար­գարյ­ ա­
ե­րեք աստղ­ ա­դիտ­ ակն­ ե­րով։ նաց­վում է մի­ջազ­գա­յին 7 ծրա­ նի շրջահ­ ա­յությ­ ան հի­ման վրա
գիր՝ ԱՄՆ-ի, Ֆ­րան­սիայ­ ի, Իս­ 2005-ին ստեղծվ­ել է տա­րա­
Աստղ­ ա­դի­տար­ ան­ ի 2,6 մ պա­նիա­յի, Լ­ եհ­ աստ­ ան­ ի, ­Ռու­ ծաշրջ­ ան­ ում եզ­ ակ­ ի Հ­ այկ­ ակ­ ան
հ­ ա­յել­ ու տրա­մագ­ծով աստղ­ ա­ սաս­տա­նի, Լ­ իտվ­ ա­յի և Վր­ աս­ վիր­տու­ ալ աստղ­ ա­դի­տար­ ա­նը,
դի­տակն առ այ­սօր էլ խո­շոր­ ա­ տան­ ի աստղ­ ագ­ ետն­ եր­ ի հետ։ ո­րը կնպաստ­ ի է հայ աստղ­ ա­
գույն­ներ­ ից մեկն է Եվ­րո­պայ­ ի, 2015 ­-ից վեր­ ա­գործ­ արկ­վել է գետն­ ե­րի մաս­նակց­ ութ­յան­ ը
Ա­սիայ­ ի, Աֆ­րիկ­ ա­յի և Ավստ­ նաև 1 մ Շմ­ իդ­տի հա­մա­կարգ­ ի աստ­ղագ­ ի­տությ­ ան առ­ աջ­ իկ­ ա
րալ­ իայ­ ի աստ­ղադ­ իտ­ ակ­նե­րի աստ­ղա­դի­տակ­ ը, ո­րը հա­մար­ զար­գաց­ման հեռ­ անկ­ ար­ներ­ ի
ցան­կում։ Այն առ­ ավ­ ել արդյ­ ու­ վում է 20-րդ ­դա­րի առ­ ավ­ ել քննարկո­ ւմներին։
նավ­ետ կար­ող է գոր­ծել ար­
դիակ­ ան սար­քավ­ ո­րում­ն եր­ ով

Բ­յուր­ ա­կան­ ի աստղ­ ադ­ ի­տար­ ան­ ի խո­շոր­ ա­գույն՝ 2,6 մ և Շմ­ իդ­տի համ­ ա­կար­գի 1 մ­ աստղ­ ադ­ իտ­ ակ­նե­րը և 0,5 մ Շ­միդ­¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
տի համ­ ակ­ ար­գի աստ­ղա­դիտ­ ա­կի աշտ­ ա­րակ­ ը

22

....................................................................................................................... ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Աստ­ղա­դիտ­ ա­րան­ ի մի­ տպագր­վում են հա­մա­տեղ գի­ է կնքել նաև Հ­ որ­դան­ ան­ ում
տա­կան աշ­խա­տանք­ներ: գոր­ծող Ա­րա­բակ­ ան աշխ­ արհ­ ի
ջազգ­ ա­յին կա­պեր­ ը տար­ ած­ աշրջ­ ա­նայ­ ին աստղ­ ա­
Բյ­ ուր­ ա­կա­նի աստ­ղա­դիտ­ ա­ 2015 թ.­ ԲԱ և ­Մի­ջազ­գա­յին գիտ­ ակ­ ան կենտ­րոն­ ի հետ:
աստ­ղագ­ ի­տակ­ ան միութ­յան
րան­ ը միշտ ա­ռանձն­ աց­ ել է իր (ՄԱՄ) միջև կնքվել է պայ­ Ինչպ­ ես նախ­կին­ ում, այն­
մի­ջազ­գա­յին ակ­տիվ կապ­ ե­ մա­նագ­ իր, որ­ ով ստեղծ­վել է պես էլ այ­սօր ԲԱ-ի ա­մեն­ա­
րով։ Վ­ եր­ջին տա­րին­ եր­ ին մի­ ՄԱՄ-ի Հ­ ար­ ավ-Արևմտյ­ ան և սերտ կապ­ ե­րը ­Ռու­սաս­տա­նի
ջազ­գա­յին համ­ ա­գործ­ ակ­ցութ­ ­Կենտ­րոն­ ակ­ ան Ա­սիայ­ ի տա­ հետ են։ 2015-ից ԲԱ-ն «Ռ­ ոս­
յունն էլ ավ­ ել­ ի է զար­գա­ցել։ րած­ աշրջ­ ան­ այ­ ին աստղ­ ա­գի­ կոս­մոս»-ի հետ համ­ ատ­ եղ
Այս­պես, այ­սօր 2,6 մ ­հա­յե­լու տակ­ ան կենտ­րոն­ ը (ՄԱՄ ՀԱԿԱ իր­ ա­կա­նաց­նում է տիեզ­ եր­ ա­
տրամ­ ագ­ծով աստ­ղա­դի­տա­ ԱԶՏԳ, IAU SWCA ROAD): Այն կան մնաց­ որ­դա­յին բեկ­ որն­ ե­
կով ի­րակ­ ա­նացվ­ ում է 6 մի­ սեր­տո­րեն գործ­ ակ­ցում է ­Քեյփ­ րի մշտադ­ իտա­ րկման ծրա­
ջազ­գա­յին ծրագ­ իր, իսկ 1մ ­հա­ թաու­նում (­Հա­րավ­ ա­յին Աֆ­րի­ գիր։ 2017-2019 թթ. համ­ ագ­ որ­
յե­լու տրամ­ ագ­ծով Շմ­ իդ­տի հա­ կա) գործ­ ող համ­ աշխ­ արհ­ ա­յին ծակց­ ությ­ ան պայմ­ ա­նագ­րեր
մա­կարգ­ ի աստղ­ ա­դի­տակ­ ով՝ 1 աստ­ղա­գի­տա­կան կենտ­րոն­ ի են կնքվել ռուս­ աստ­ ան­յան 6
մի­ջազ­գայ­ ին ծրագ­ իր: հետ և ­հա­մակ­ արգ­ ում է աստ­ աստ­ղադ­ ի­տա­րան­նե­րի, աստ­
ղագ­ ի­տությ­ ան զար­գա­ցու­մը ղա­գի­տակ­ ան ինստ­ ի­տուտն­ եր­ ի
Աստղ­ ադ­ իտ­ ար­ ան­ ի գիտ­ տա­րած­ աշր­ջան­ ում, հա­մա­գոր­ և հ­ ա­մալ­սար­ ան­նե­րի հետ։ Հ­ ա­
նա­կանն­ եր­ ի ստացվ­ ած արդ­ ծակ­ցել­ ով Վ­րաս­տան­ ի, Իր­ ան­ ի, մագ­ ործ­ ակց­ ութ­յան ծրագ­րեր
յունք­ներ­ ը ներ­կայ­ աց­վում են Ղ­ ա­զախս­տա­նի, Տ­ աջ­ իկս­տան­ ի, կամ կապ­ եր են հաս­տատ­վել
արտ­ երկր­ ի խո­շոր գիտ­ ա­կան Թ­ ուր­քիայ­ ի կազ­մակ­ երպ­ ութ­ նաև այլ երկր­ներ­ ի կազ­մա­կեր­
կենտ­րոն­ներ­ ում կազմ­ ա­կերպ­ յուն­նե­րի հետ: 2018 թ. մեկ­նար­ պությ­ ունն­ ե­րի հետ՝ ԱՄՆ (2),
ված հեղ­ ի­նակ­ ա­վոր գի­տա­ կել է համ­ ագ­ ործ­ ակց­ ութ­յու­ Ֆր­ ան­սիա (6), ­Գեր­մա­նիա (5),
ժո­ղով­ն ե­րում՝ որ­պես պլեն­ ար նը Լ­ այ­դե­նի (Ն­ ի­դեռլ­ անդ­ներ) Ի­տա­լիա (3), ­Միացյ­ ալ ­Թա­գա­
և հ­րավ­ իրվ­ ած զե­կու­ցում­ն եր, ՄԱՄ Եվր­ ո­պա­կան տար­ ա­ վոր­ ությ­ ուն (1), Իս­պա­նիա (2),
ԲԱ-ի գիտ­նա­կանն­ ե­րը նաև ծաշրջ­ ա­նայ­ ին կենտ­րոն­ ի հետ։ Պ­ որ­տուգ­ ալ­ իա (1), Իռլ­ անդ­ իա
հրա­վիրվ­ ում են ներ­կա­յաց­նե­ Ն­ ույն թվակ­ ան­ ին ԲԱ-ն ­համ­ ա­ (1), ­Լե­հաստ­ ան (1), ­Բուլ­ղար­ իա
լու ել­ ույթն­ եր սե­մի­նարն­ ե­րում։ գոր­ծակ­ցութ­յան պայմ­ ա­նագ­ իր (1), Ի­րան (2):

Վ­ երջ­ ին տար­ ի­նե­րին ԲԱ-ն Աստղ­ ադ­ ի­տար­ ա­նի մասնաշենքը, որտ­ եղ անց­կացվ­ ել են բազմ­ աթ­ իվ գիտ­ աժ­ ո­ղով­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
կնք­ ել է միջ­ ազ­գայ­ ին հա­մա­ ներ, խորհրդ­ ակ­ցությ­ ուն­ներ, աշխ­ ա­տա­ժող­ ովն­ եր և­ ամ­ ա­ռա­յին դպրոց­ներ
գոր­ծակ­ցությ­ ան մի շարք պայ­
մա­նագ­րեր։ Աստղ­ ա­դի­տա­րա­
նը հա­մա­գոր­ծակց­ ում է ընդ­
հան­ ուր առմ­ ամբ 23 պետ­ ութ­
յան և բ­ ազմ­ ա­թիվ միջ­ ազ­գա­յին
կազ­մա­կերպ­ ությ­ ունն­ ե­րի հետ:
Հ­ ամ­ ա­գործ­ ակց­ ությ­ ան շրջա­
նակն­ եր­ ում ի­րակ­ ա­նաց­վում
են համ­ ա­տեղ հետ­ ազ­ ոտ­ ակ­ ան
նա­խագծ­ եր և ­դիտ­ ո­ղա­կան
ծրագր­ եր, կազ­մա­կերպվ­ ում
են հա­մատ­ եղ միջ­ ո­ցա­ռում­ն եր՝
գի­տա­ժող­ ով­ն եր, աշխ­ ա­տա­
ժո­ղով­ն եր, ամ­ ա­ռա­յին դպրոց­
ներ, գոր­ծում են գիտ­նա­կան­
ներ­ ի փոխ­ ան­ ակ­ման ծրագր­ եր,

23

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

ԲԱ-ն­ անդ­ ա­մակ­ցում կամ Աստ­ղա­դի­տար­ ան­ ի գիտ­ ա­ շարք­ ը Մ­ իջ­ ազ­գայ­ ին աստ­ղա­
հա­մա­գործ­ ակց­ ում է նաև մի գիտ­ ա­կան միությ­ ուն­ ը ճա­նա­
շարք մի­ջազգ­ ա­յին կազմ­ ակ­ եր­ կազմ­ ակ­ եր­պա­կան գործ­ ու­ չել է որ­պես աշխ­ արհ­ ի 3 լա­վա­
պությ­ ունն­ եր հետ` Մ­ ի­ջազգ­ ա­ գույն մի­ջազ­գայ­ ին դպրոց­նե­
յին աստղ­ ագ­ ի­տա­կան միութ­ նեությ­ ուն­ ը րից մեկ­ ը:
յուն (ՄԱՄ, IAU), Եվ­րո­պա­կան ­Վեր­ջին 20 տար­ում 3 ան­
աստղ­ ագ­ ի­տակ­ ան ըն­կե­րութ­ ­Զարգ­ ացն­ ել­ ով աստղ­ աին­
յուն (ԵԱԸ, EAS), Եվր­ աս­ իա­կան գամ (1998, 2001, 2013 թթ.) Բյ­ու­ ֆոր­մատ­ իկ­ այ­ ի ուղղ­ ութ­յուն­ ը,
աստ­ղա­գիտ­ ա­կան ըն­կեր­ ութ­ 2015 թ. ԲԱ-ն ­կազմ­ ակ­ եր­պել է
յուն (ԵԱԱԸ, EAAS), Եվր­ոպ­ ա­ րա­կա­նի աստ­ղադ­ ի­տա­րա­նը «Աստ­ղագ­ ի­տա­կան շրջահ­ ա­
կան ենթ­ ա­տար­ ա­ծաշր­ջան­ ա­ յութ­յունն­ եր և ­մեծ տվյալ­ներ»
յին աստ­ղա­գիտ­ ակ­ ան կո­մի­տե կազմ­ ակ­ եր­պել և հյ­ ու­րընկ­ ալ­ ել թե­մայ­ ով միջ­ ազգ­ ա­յին գի­
(SREAC), ­Վիր­տո­ւալ աստ­ղա­ տա­ժող­ ով, որտ­ եղ մեկ­տեղ­
դիտ­ ա­րանն­ ե­րի միջ­ ազգ­ ա­յին է աստղ­ ա­գիտ­ ութ­յան մեջ ա­մե­ վե­լ են վիր­տու­ ալ աստղ­ ա­
ալ­այ նս (ՎԱՄԱ, IVOA), ­Մո­լո­ դիտ­ ար­ անն­ ե­րի, աստ­ղագ­ ի­
րա­կա­յին տվյալ­ներ­ ի մի­ջազ­ նա­հե­ղին­ ա­կա­վոր միջ­ ո­ցա­ռու­ տութ­յան և հ­ ամ­ ակ­ արգչ­ այ­ ին
գայ­ին ալ­այ նս (IPDA), ԳՄՄԽ գիտ­ ությ­ ան մասն­ ա­գետ­նե­րը։
­Հա­մաշ­խար­հա­յին տվյալն­ ե­րի մը՝ ­Մի­ջազ­գայ­ ին աստ­ղագ­ ի­ ­Նույն խոր­ ագր­ ով 2-րդ գ­ իտ­ ա­
հա­մա­կարգ (WDS) և ­գիտ­ ա­կան ժո­ղով­ ը կկա­յա­նա 2020-ին։
տվյալ­նե­րի կոմ­ ի­տե (CODATA), տակ­ ան միությ­ ան պաշտ­ ո­նա­ 1997 ­-ից վերսկս­վել են դեռևս
Astronomy & Astrophysics եվ­ 1970-ա­կանն­ ե­րից ԲԱ-ում կազ­
րոպ­ ա­կան ամ­սա­գիր, Փ­ ա­ կան գիտ­ ա­ժո­ղով­ ը։ 2007թ.-ին մա­կերպ­վող հայ-վրա­ցա­կան
րիզ, Ֆր­ ան­սիա, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համ­ ա­տեղ կո­լոքվ­ իումն­ ե­րը,
«Աստ­ղագ­ ի­տությ­ ուն­ ը և ­հա­ ՀՀ-ում է անցկ­ աց­վել Եվր­ ո­ 1995 թ. և 2009 թ. տեղ­ ի են ու­
մաշ­խարհ­ այ­ ին ժա­ռանգ­ ութ­ նեց­ ել հայ-ֆրանս­ իակ­ ան հա­
յու­նը» ենթ­ ածր­ ա­գիր, ՄԱՄ-ի պա­կան աստղ­ ա­գի­տա­կան մատ­ եղ աշ­խատ­ ա­ժող­ ով­ն եր,
նույ­նա­նուն աշխ­ ատ­ անք­ այ­ ին իսկ 2015 թ.՝ ա­ռա­ջին հայ-
խումբ, «Աստ­ղագ­ իտ­ ութ­յու­նը հեր­թա­կան համ­ ա­գում­ ա­րը՝ իրա­նա­կան աշ­խատ­ աժ­ ող­ ով­ ը։
մշա­կույթ­ ում» եվր­ ո­պակ­ ան ըն­ 2020 թ.­ մայ­ իս­ ին Հ­ այ­ աստ­ ա­
կե­րությ­ ուն (SEAC): «Աստղ­ ա­գիտ­ ությ­ ան և ­տիե­ նում կանցկ­ աց­վի եվ­րո­պա­
կան հե­ղին­ ա­կա­վոր Astronomy
զեր­ ա­գի­տութ­յա­ն եվ­րոպ­ ա­կան

շա­բաթ»-ը, որ­ ը համ­ արվ­ ում է

Եվ­րո­պա­յի աստղ­ ագ­ ետն­ եր­ ի

տարվ­ ա գլխա­վոր իր­ ադ­ ար­

ձությ­ ուն­ ը։ 2017թ­. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի

հով­ ան­ ու ներ­քո ԲԱ-ն կ­ ազ­

մակ­ եր­պել է նաև միջ­ ազ­գա­

յին կոնֆ­ եր­ անս «Մ­ երձ­ ավ­ որ

արև­ ել­քի աստղ­ ա­գիտ­ ակ­ ան

ժա­ռան­գութ­յուն­ ը» թե­մայ­ ով։

2006-ից Բյ­ ու­րա­կան­ ի աստ­ղա­

դի­տա­րան­ ում իր­ ակ­ ան­ ացվ­ ող

աստղ­ ագ­ իտ­ ա­կան մի­ջազ­գա­

յին ա­մառ­ ա­յին դպրոցն­ եր­ ի

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019ՄԱՄ-ի թիվ 304 §Ակտ­ իվ գա­լակ­տի­կակ­ ան միջ­ ուկ­նե­րի բազ­մա­լիք­ այ­ ին շրջա­հայ­ ությ­ ունն­ եր և­ ուս­ ումն­ աս­ ի­րությ­ ունն­ ե­ր¦ (2013) և
§Աստղ­ ագ­ իտ­ ա­կան շրջահ­ այ­ ությ­ ունն­ եր և մ­ եծ տվ յալն­ եր­ ¦ (2015) գիտ­ աժ­ ո­ղով­նե­րի ցուց­ ապ­ աստ­ առն­ ե­րը

24

....................................................................................................................... ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

& Astrophysics ամ­սագր­ի տնօ­ րի հա­մար կազ­մակ­ եր­պում է (GTTP) կա­տարվ­ում է աստ­
րեն­ներ­ ի խորհր­դի նիստ­ ը: ամ­ առ­ ա­յին գի­տաճ­ ամ­բար­
ներ՝ նպատ­ ակ ու­նեն­ ալ­ ով հե­ ղագ­ իտ­ ությ­ ան ու­սուց­ իչն­ ե­րի
Աստղ­ ա­դի­տար­ ա­նի կրթա­ տաքրք­րութ­յուն առ­ ա­ջաց­նել
եր­ ե­խա­նե­րի մոտ թե՛ աստղ­ ա­ վեր­ ա­պատ­րաս­տում և ­Գա­լի­
կան գոր­ծուն­ եությ­ ուն­ ը գիտ­ ությ­ ան, թե՛ ընդ­հան­րապ­ ես
Բյ­ ուր­ ակ­ ա­նի աստղ­ ա­դիտ­ ա­ գիտ­ ութ­յան հանդ­ եպ: Հր­ ա­վիր­ լե­յան վկա­յագ­րեր­ ի հանձ­նում:
վում են գիտ­ ութ­յան զա­նազ­ ան
րան­ ը գիտ­ ակ­ ան գործ­ ուն­ եութ­ ո­լորտ­ներ­ ի ներ­կայ­ ա­ցուց­ իչ­ներ, ­Լե­հաս­տան­ ի հետ հա­մա­գոր­
յու­նից զատ ի­րակ­ ան­ ացն­ ում է կազ­մակ­ երպվ­ ում են փոխ­գոր­
լայ­նած­ ա­վալ կրթակ­ ան գոր­ ծուն (ինտ­ եր­ ակ­տիվ) դա­սա­ ծակց­ ությ­ ամբ իր­ ա­կանցվ­ ում
ծու­նեութ­յուն՝ ե­րի­տաս­ արդ­ ա­ խոս­ ությ­ ուն­ներ, աստղ­ ադ­ ի­
կան ա­մառ­ այ­ ին դպրոցն­ եր, տում­ն եր, մտավ­ որ խաղ­ եր, այլ են «Պ­ ատ­ ա­նի հետ­ ա­զոտ­ ող­ ի
օլ­ իմ­պիա­կան թի­մե­րի նա­խա­ հե­տաքր­քիր միջ­ ո­ցա­ռում­ն եր։
պատր­ աստմ­ ան դա­սըն­թաց­ ­Գի­տա­ճամբ­ արն­ եր­ ին ար­դեն ա­կումբ­ » և «­Հայ­ոց երկն­քի տա­
ներ, արտ­ ագն­ ա աստ­ղա­գի­ մաս­նակ­ցել են շուրջ 200 շնոր­
տակ­ ան դա­սախ­ ո­սությ­ ունն­ եր, հալ­ ի դպրոց­ ա­կան­ներ, այդ կ» խոր­ ագր­ ե­րով ուս­ ուց­ իչն­ ե­րի
աստղ­ ա­գի­տակ­ ան ակ­ ումբ­նե­ թվում՝ սփյուռ­քա­հայ­ եր։
րի հիմ­ն ադ­րում, ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի վեր­ ա­պատր­ աստմ­ ան ծրագ­րե­
վեր­ ա­պատ­րաստմ­ ան ծրագ­ ԲԱ-ն­ ա­ջակ­ցում է Աստ­ղա­
րեր, գիտ­ աճ­ ամ­բարն­ եր և­ այլն։ գիտ­ ությ­ ան միջ­ ազ­գայ­ ին օ­լիմ­ րը։ ­Վերջ­ ին­ իս շրջան­ ակ­նե­րում
պիա­դա­նե­րին ­Հայ­ աստ­ ա­նի
2012-ից ՀՀ մար­զեր­ ի և Ար­ թի­մի նա­խա­պատ­րաստմ­ ա­ ԲԱ-ում վեր­ ապ­ ատ­րաստվ­ ում
ցախ­ ի ավ­ ագ, միջ­նակ­ արգ և նը: Ա­մեն տար­ ի օ­լիմպ­ իա­դա­
­հիմն­ ա­կան դպրոցն­ եր­ ում ԲԱ-ն յի մաս­նա­կից­նե­րը մի քան­ ի են ֆի­զիկ­ ա­յի և­ աստղ­ ագ­ ի­
և ­Հայկ­ ակ­ ան աստղ­ ա­գի­տա­ օր անցկ­ ացն­ ում են աստ­ղա­
կան ընկ­ ե­րութ­յուն­ ը ՀՀ և Ար­ դիտ­ ար­ ա­նում, կա­տա­րում դի­ տությ­ ան ու­սու­ցիչն­ ե­րը, ­Հա­
ցախ­ ի ԿԳՆ-ներ­ ի ա­ջակ­ցութ­ տում­ն եր և ­ձեռք բե­րում գործ­
յամբ իր­ ակ­ ան­ աց­նում են դպրո­ նակ­ ան գի­տել­ իք­ներ: ԲԱ-ում յաստ­ ան­ ի մի շարք դպրոց­նե­
ցակ­ ան աստղ­ ագ­ իտ­ ա­կան դա­ բազ­միցս կազմ­ ակ­ երպվ­ ել են
սա­խոս­ ությ­ ունն­ ե­րի «Դպ­րոց­ ից ­Հան­րապ­ ե­տակ­ ան օ­լիմպ­ իա­ րում հիմ­նադր­վում են աստ­
դե­պի Տ­ իեզ­ երք­ » մե­կամսյ­ ա դա­ներ­ ի եզ­րա­փա­կիչ փուլ­ եր,
ծրա­գիր­ ը: Դպ­րոցն­ ե­րի գրա­ ինչ­պես նաև այլ օ­լիմ­պիա­դա­ ղա­գիտ­ ակ­ ան ակ­ ումբ­ներ,
դար­ անն­ ե­րին տրամ­ ադրվ­ ում ներ, օ­րին­ ակ՝ պա­տա­նի մա­
են աստղ­ ա­գիտ­ ութ­յան մա­ թե­մա­տիկ­ ոս­նե­րի «Կ­ են­գուր­ ո­ւ» տրա­մադր­վում են սիր­ ո­ղա­
սին հան­րամ­ ատչ­ ել­ ի նյութ­ եր` օլ­ իմ­պիադ­ ան։
գրքեր, բրոշյ­ ուրն­ եր, ֆիլմ­ եր և­ կան աստղ­ ա­դի­տակ­ներ: ԲԱ-ն
այլն: Ծր­ ագ­րի նպատ­ ակ­ներ­ ից Աստ­ղա­դի­տար­ անն ի­րա­
են նաև Հ­ այ­ աստ­ ա­նի դպրոց­ կա­նացն­ ում է ուս­ ու­ցիչ­ներ­ ի Հայաստա­նի պե­տակ­ ան ման­
ներ­ ում աշ­ ա­կերտն­ եր­ ի ներ­ ու­ժի վեր­ ապ­ ատր­ աստմ­ ան մի շարք
բա­ցա­հայտ­ ում­ ը և­ աստղ­ ագ­ ի­ մի­ջազգ­ ա­յին ծրագր­ եր։ ­Նո­րա­ կա­վարժ­ ա­կան համ­ ալս­ ա­րան­ ի
տությ­ ան նկատ­մամբ ա­ռանձ­ րար­ ակ­ ան մեթ­ ոդ­ներ­ ով աստ­
նա­հա­տուկ հե­տաքրքր­ ութ­յուն ղագ­ ի­տությ­ ան դաս­ ա­վանդ­ ու­ հետ համ­ ա­գործ­ ակ­ցությ­ ամբ
ուն­ ե­ցող շնոր­հա­լի ե­րե­խան­ ե­րի մը խրա­խուս­ ել­ ու նպա­տա­կով
հետ հե­տա­գա կապ­ ի պահ­պա­ ­Գա­լի­լե­յան ու­սու­ցիչ­ներ­ ի վե­ իր­ ակ­ ա­նացն­ ում է «Աստղ­ ա­գի­
նու­մը։ րապ­ ատր­ աստ­ման ծրագր­ ով
տությ­ ան դպրոց­ ակ­ ան ու­սուց­
2014-ից ամ­են տա­րի ԲԱ–ն
12-15 տա­րե­կան ե­րեխ­ ան­ ե­ ման ցանց­ » (NASE) ծրագր­ով

դա­սըն­թաց­ներ ու­սու­ցիչ­նե­րի

համ­ ար:

­Կազ­մակ­ երպվ­ ել են ՌԴ

«Տր­ այ­ եկ­տոր­ իա» հիմն­ ադր­ ա­

մի աստ­ղաֆ­ իզ­ ի­կա­կան դպրո­

ցը (2019 թ., Ա­լիխ­ ան­յա­նի անվ.

ազ­գա­յին լա­բո­րատ­ որ­ իա­յի հետ

հա­մա­տեղ), «Օր­ իոն-Բ­յուր­ ա­

կան պատ­ ա­նի տիզ­ ե­րագն­ աց­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

ներ­ ի դպրոց­նե­րը» (2017-2019

թթ., Ռ­ ոսկ­ ոս­մո­սի և Եր­ևան­ ի

ֆիզ­մաթ դպրո­ցի հետ համ­ ա­

տեղ), ՆԱՍԱ-ի տիեզ­ ե­րակ­ ան

հա­վելվ­ ած­ներ­ ի հա­քաթ­ ոն­ներ­ ը

(NASA Space Apps Hackathon),

Հ­ այ­կա­կան եր­ իտ­ աս­ ար­դա­կան

օդ­ ագ­նաց­ ությ­ ան և ­տիեզ­ ե­

րագն­ ա­ցութ­յան ընկ­ եր­ ութ­յան

(AYAS) տա­րե­կան այ­ցե­լութ­

25

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 յունն­ եր­ ը: Արդ­ են ա­վանդ­ ույթ է ժին։ 2017 թ. ստեղծվ­ ած բաժն­ ի րի, պետ­ ա­կան և մշ­ ակ­ ու­թա­յին
«Իմ Տ­ իեզ­ եր­քը» խո­րագ­րով շա­ խնդիրն­ երն են. ԲԱ գո­վազդ­ ը, գործ­ իչն­ ե­րի, պաշ­տոնյ­ ան­ ե­րի,
րադ­րութ­յունն­ եր­ ի մրցույթ­ ը ­Տա­ հա­մաց­ անց­ այ­ ին կայ­քէ­ջի ձևա­ դեսպ­ անն­ ե­րի այ­ցե­լությ­ ուն­
վու­շի սահ­ման­ ամ­ երձ գյուղ­ ե­րի վոր­ ու­մը, ԲԱ ՖԲ կայք­ է­ջը, աստ­ ներ­ ը Բյ­ ու­րա­կա­նի աստ­ղա­դի­
դպրո­ցա­կան­նե­րի համ­ ար, որն ղադ­ ի­տա­րա­նի տար­ ած­քի ու տա­րան՝ աստղ­ ա­դիտ­ ակ­ներ,
իր­ ակ­ ան­ աց­վում է ՀՕՖ-ի հետ շի­նությ­ ուն­նե­րի ներ­քին ձևավ­ ո­ տուն-թանգ­ ար­ ան։ Այս ծրագ­
հա­մա­գործ­ ակց­ ութ­յամբ: ԲԱ-ում րում­ ը, լրագր­ ությ­ ունն ու կապ­ ը րի նպատ­ ակն է հանր­ ութ­յան
կազ­մակ­ երպ­վում են ԵՊՀ-ի ֆի­ ԶԼՄ-ներ­ ի հետ, հրատ­ ար­ ակ­ ի­րա­զե­կումն ու ու­շադ­րությ­ ան
զի­կայ­ ի ֆակ­ ուլ­տե­տի ընդհ­ ա­ չութ­յու­նը, այց­ ել­ ութ­յուն­նե­րի հրա­վիր­ ում­ ը ինչպ­ ես դե­պի Ազ­
նուր ֆիզ­ իկ­ ա­յի և­ աստղ­ ա­ֆի­ կազմակերպումը պատ­վավ­ որ գա­յին արժ­ եք ճան­ աչվ­ ած Բ­յու­
զիկ­ ա­յի ամբ­ իո­նի ու­սան­ ողն­ եր­ ի հյու­րե­րի, աստղ­ աց­ ու­ցար­ ան­ ի րա­կան­ ի աստ­ղա­դի­տար­ ան­ ի
ա­մառ­ այ­ ին տար­ ե­կան պրակ­ և­ աստղ­ ադ­ ի­տար­ ա­նի հյու­րա­ գոր­ծուն­ եությ­ ուն­ ը, այնպ­ ես էլ
տիկ­ ա­ներ: ­Սանկտ ­Պետ­ երբ­ ուր­ տան գոր­ծու­նեությ­ ան ապ­ ա­հո­ դե­պի գիտն­ ակ­ ան­ ի կեր­պարն
գի ­Պետ­րոս Մ­ եծ­ ի անվ. պո­լի­ վու­մը, մի­ջո­ցա­ռում­ն եր­ ի կազ­ ու գի­տությ­ ունն առհ­ ա­սար­ ակ:
տեխն­ իկ­ ակ­ ան հա­մալս­ ար­ ա­նի մա­կերպ­ ում­ ը և ­ֆոնդ­հայթ­ այ­
և ­Հայ-ռու­սա­կան հա­մալ­սար­ ա­ թու­մը։ Աստղ­ ադ­ ի­տար­ ան­ ի պաշ­
նի հետ ե­ռա­կողմ պայ­մա­նագ­րի
շրջա­նակն­ ե­րում 2017-ին Բյ­ ու­ Ն­ ա­խա­ձեռն­ ե­լով գի­տակ­ ան տոն­ ակ­ ան կար­գավ­ իճ­ ակ­նե­րը
րա­կան­ ում կազ­մա­կերպ­վել է լրագր­ ությ­ ուն՝ ԲԱ-ն­ իր­ ակ­ ա­ ՀՀ կառ­ ավ­ ա­րութ­յու­նը 2013 թ.
Աստ­ղա­գի­տակ­ ան դպրոց: նաց­նում է գի­տա­հանր­ ամ­ ատ­
չե­լի նյու­թեր­ ի պատ­րաս­տում Բ­յու­րակ­ ան­ ի աստ­ղադ­ ի­տար­ ա­
Աստղ­ ադ­ իտ­ ար­ ա­նի աշ­խա­ (հոդ­վածն­ եր, գրքեր) և բ­ ազ­ նը ճա­նա­չել է որպ­ ես ՀՀ Ազգ­ ա­
տա­կիցն­ ե­րից մի քան­ իս­ ը վա­րել մաբ­նույթ հան­րա­յին մի­ջո­ յին ար­ժեք, ինչ­պիս­ ին են նաև
և ­վար­ ում են աստղ­ ա­գի­տա­ ցա­ռում­ն եր­ ի կազ­մա­կեր­պում: Մ­ ատ­ են­ ա­դար­ ա­նը, և Ց­ ե­ղաս­
կան և­ այլ մասն­ ագ­ ի­տա­կան Աստղ­ ա­դիտ­ ար­ ա­նը պար­բեր­ ա­ պան­ ութ­յան ինստ­ ի­տուտ-թան­
խմբակ­ներ՝ ֆիզմ­ աթ դպրո­ բար թո­ղարկ­ ում է մա­մու­լի հա­ գա­րան­ ը: Նշ­ված կար­գավ­ իճ­ ա­
ցում, «Քվ­ անտ­ » վարժ­ ա­րան­ ում, ղորդ­ ագ­րությ­ ունն­ եր, ո­րոն­ցում կի շնորհ­ իվ ՀՀ կա­ռա­վա­րութ­
Ան­ ան­ իա ­Շի­րա­կա­ցու անվ­ ան լու­սաբ­ ան­վում են ԲԱ-ի գիտ­ ա­ յուն­ ը լրաց­ ու­ցիչ հատկ­ աց­ ում­
ճեմ­ ա­րան­ ում, Մ­խիթ­ ար ­Սեբ­ աս­ կան և­ այլ նո­րությ­ ունն­ ե­րը, որ­ ի ներ է ար­ել ԲԱ-ին՝ են­թակ­ա­
տա­ցու անվ­ ան կրթա­համ­ ա­լի­ շնոր­հիվ հանր­ ությ­ ունն իր­ ա­ ռուց­վածք­ներ­ ի պահպ­ անմ­ ան
րում, ­Հա­յաս­տան­ ի ազ­գայ­ ին զեկ­վում է ԲԱ գիտ­ ա­կան ադ­ և զ­ արգ­ ացմ­ ան համ­ ար, ո­րի
ճար­տար­ ա­գիտ­ ա­կան հա­մալ­ յունքն­ եր­ ի, վերջ­ ին շրջա­նում արդյ­ ուն­քում մաս­ ամբ վե­րա­նո­
սա­րա­նի հե­նա­կետ­ ա­յին վար­ կազմ­ ա­կերպ­ված միջ­ ո­ցառ­ ում­ րոգ­վել է խո­շոր­ ա­գույն՝ հա­յել­ ու
ժար­ ա­նում ու ա­վագ դպրո­ցում, նե­րի (գի­տա­ժող­ ով­ն եր, սեմ­ ի­ 2,6 մ տ­րա­մագ­ծով աստ­ղադ­ ի­
Այբ-ում: նարն­ եր, դպրոցն­ եր և­այլն) մա­ տա­կը։
սին: ­Բա­ցի այդ, տեղ­ եկ­ ատվութ­
Աստ­ղադ­ ի­տա­րան­ ի հան­ յան տար­ ած­ման համ­ ար կազ­ ­Մի­ջազ­գայ­ ին աստղ­ ա­գի­
մակ­ երպ­վում են մա­մու­լի աս­ ու­ տակ­ ան միությ­ան (ՄԱՄ) ռազ­
րայ­ ին գործ­ ուն­ եութ­յուն­ ը լիս­ներ և­ աստ­ղա­գետ­նե­րի հետ մա­վա­րակ­ ան ծրագր­ ով աշ­
Բյ­ ուր­ ա­կան­ ի աստղ­ ադ­ իտ­ ա­ անց­կացվ­ ող հարցազրույցն­ եր, խարհ­ ը բա­ժան­վել է 10 խոշ­ որ
ո­րոն­ցում լուս­ աբ­ ան­վում է ԲԱ-ի տա­րա­ծաշրջ­ անն­ ե­րի, որ­ ոնց
րա­նը կարև­ ո­րում է նաև հան­ գործ­ ուն­ եութ­յուն­ ը: կենտր­ ոնն­ ե­րը հա­մակ­ արգ­ ում
րութ­յան շրջան­ում ԲԱ-ի գոր­ են աստղ­ ագ­ իտ­ ությ­ ան զար­
ծու­նեութ­յան և­ առ­հա­սար­ ակ՝ Հ­ ան­րայ­ ին գոր­ծուն­ եութ­յան գա­ցում­ ը։ ­Հա­յաս­տան­ ը 2015 թ.
գիտ­ ութ­յան մաս­ ին տեղ­ ե­կատ­ առ­ ան­ձին տե­սակ է աստղ­ ա­ ստա­ցել է ­Հա­րավ­ արևմտյ­ ան
վությ­ ան տար­ ած­ ու­մը: ԲԱ-ն գիտ­ ակ­ ան տու­րիզմ­ ի զար­գա­ և Կ­ ենտ­րո­նակ­ ան Ա­սիայ­ ի տա­
Հ­ այ­ աս­տա­նի միակ գի­տակ­ ան ցու­մը, որը ներ­ա­ռում է ՀՀ և­
կազմ­ ա­կերպ­ ությ­ ունն է, որտ­ եղ օտ­ ա­րերկրյ­ ա քաղ­ ա­քա­ցի­նե­ րած­ աշրջ­ ան­ այ­ ին աստ­ղա­գի­
կա մա­մու­լի քար­տու­ղա­րի պաշ­ տա­կան կենտր­ ո­նի (IAU SWCA
տոն և հ­ ան­րայ­ ին կա­պե­րի բա­ ROAD) պաշտ­ ո­նա­կան կար­գա­
վիճ­ ակ։ Տ­ ար­ ա­ծաշր­ջան­ ը ներ­

26

....................................................................................................................... ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

գրավ­ ում է ­Հա­յաս­տա­նը, Վր­ աս­ Ս­ ա­ֆար­յան­ ը, իսկ 1970-1980- մի նախ­ ագ­ծի շրջան­ ակն­ եր­ ում ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
տան­ ը, Ի­րան­ ը, ­Ղա­զախս­տա­նը, ին՝ Ս­ ար­գիս ­Գուր­զադյ­ ա­նը։ ԲԱ-ն հա­մագ­ ործ­ ակց­ ում է Տ­ ու­
Տ­ ա­ջիկս­տա­նը և ­Թուրք­ իան։ ­Հատ­կապ­ ես ա­ռանձ­նան­ ում րիզմ­ ի հայ­կա­կան ինս­տիտ­ ու­
Հ­ այ­ աս­տան­ ի նման կենտր­ ոն են աստղ­ ա­դի­տա­րան­ ի գլխա­ տի և մ­ ի շարք տու­րիս­տա­կան
հանդ­ ի­սան­ ա­լը անն­ ա­խա­դեպ է վոր վար­չա­կան շեն­քը, Վ­ իկ­տոր ընկ­ ե­րությ­ ուն­ներ­ ի հետ։ Գ­նա­
և շ­ ատ կարև­ որ՝ երկր­ ի միջ­ ազ­ ­Համ­բարձ­ ումյ­ ա­նի ա­ռանձն­ ա­ հա­տել­ ով գիտ­ ակ­ ան տուր­ իզ­
գա­յին հեղ­ ի­նա­կությ­ ան ամ­ տու­նը (ներ­կայ­ ում՝ տուն-թան­ մի զարգ­ ացմ­ ան գործ­ ում Բյ­ ու­
րապնդ­ման համ­ ար։ գա­րան­ ը), հյուր­ ա­տու­նը, 2,6 մ­ րակ­ ան­ ի աստ­ղադ­ ի­տար­ ան­ ի
աստղ­ ադ­ իտ­ ա­կի աշտ­ ար­ ակ­ ը, դեր­ ը, ՄԱՄ-ն­ ա­ռա­ջարկ­ ել է
Բ­յուր­ ա­կա­նի աստ­ղադ­ ի­ կոնֆ­ ե­րանսն­ ե­րի դահ­լի­ճը, նոր ստեղծ­ ել մի ընդհ­ ա­նուր հա­մա­
լաբ­ որ­ ա­տոր շեն­քը։ ԲԱ-ի ճար­ ցանց­ ա­յին կայք­ էջ, որ­ ը կա­րող է
տար­ ան­ ի դենդ­րո­պար­կը և տար­ ա­պետ­ ակ­ ան համ­ ա­լիր­ ը նաև օ­րի­նակ ծա­ռա­յել այլ տա­
ներ­կայ­ ացվ­ ել է ՄԱՄ-ի նշա­ րա­ծաշր­ջան­նե­րում գի­տակ­ ան/
ճ­ ար­տար­ ա­պետ­ ա­կան հա­մա­ նա­կալ­ ից աստ­ղա­գի­տակ­ ան աստ­ղա­գիտ­ ա­կան տուր­ իզմ­ ի
լիր­ ը։ ԲԱ-ի այգ­ին հա­րուստ է ժա­ռան­գությ­ ան (Outstanding զար­գացմ­ ան հա­մար։
զան­ ա­զան, ընդ­հան­ ուր առ­մամբ Astronomical Heritage, OAH)
շուրջ 140 ծա­ռա­տես­ ակ­ներ­ ով, ցանկ­ ում ընդգրկ­վել­ ու հա­մար։ ­Վերջ­ ապ­ ես, կար­ևոր է, որ
այդ թվում՝ արտ­ ա­սահմ­ ան­յան Բյ­ ու­րակ­ ան­ ի աստղ­ ադ­ ի­տա­րա­
մի շարք երկր­ներ­ ից բեր­ված Բյ­ ուր­ ա­կա­նի աստ­ղադ­ ի­ նում գոր­ծում է ՀՀ ազ­գա­յին
ե­զակ­ ի տե­սակ­ներ­ ով։ ՀՀ բնա­
պահպ­ ան­ ությ­ ան նախ­ ար­ ա­ տար­ ան­ ը՝ գիտ­ ակ­ ան տու­ հե­րոս ­Վիկ­տոր ­Համ­բար­ձում­
րութ­յան հետ 2017-ին կնքված րիզմ­ ի կենտր­ ոն։ ԲԱ-ն Հ­ա­ յան­ ի տուն-թան­գար­ ան­ ը, որն
պայ­մա­նագր­ ով ԲԱ այ­գին ճա­ յաստ­ ան­ ում գիտ­ ակ­ ան տու­ անգն­ ա­հատ­ ել­ ի նշան­ ա­կությ­ ուն
նաչ­վել է որպ­ ես պահպ­ ան­վող րիզ­մի նա­խա­ձեռ­նողն է։ Դ­ եռևս ու­նի ինչպ­ ես ճան­ աչ­ ո­ղա­կան և
տա­րածք՝ դենդ­րոպ­ արկ։ ԲԱ-ն խորհրդ­ ա­յին ժա­մա­նակ­նե­րից ­տուր­ իս­տակ­ ան տե­սակ­ ետ­ ից,
հ­ ամ­ ագ­ որ­ծակց­ ում է ՀՀ ԳԱԱ այստ­ եղ ի­րակ­ ան­ աց­վում են այն­պես էլ դպրո­ցակ­ ան­ներ­ ի
բուս­ ա­բան­ ությ­ ան ինս­տիտ­ ու­տի դպրոց­ ակ­ ան­նե­րի, տե­ղա­ցի և­ դաս­տիար­ ակմ­ ան և ­գիտ­ ութ­յան
հետ, ո­րի մասն­ ագ­ ետն­ ե­րը ժա­ ար­տա­սահմ­ անց­ ի տուր­ իստ­նե­ նկատ­մամբ հե­տաքրք­րությ­ ան
մա­նակ առ ժամ­ ան­ ակ ուս­ ում­ րի այց­ ե­լութ­յունն­ եր, որ­ ոնց ըն­ ա­ռաջ­ աց­ման գոր­ծում։
նա­սի­րում են աստղ­ ադ­ իտ­ ա­րա­ թաց­քում ցուց­ ադրվ­ ում են ­Վիկ­
նի այգ­ ին։ Աստղ­ ադ­ իտ­ ար­ ան­ ի տոր ­Համ­բարձ­ ումյ­ ա­նի տուն- Իր բազմ­ աբն­ ույթ գոր­ծու­
ճար­տար­ ա­պետ­ ա­կան հա­մա­ թանգ­ ար­ ան­ ը, հայ­ ել­ ու 2,6 մ նեութ­յամբ Բ­յու­րա­կան­ ի աստ­
լիր­ ը հայ ճարտ­ ար­ ապ­ ետ­ ա­կան տ­րա­մագծ­ ով աստղ­ ադ­ իտ­ ա­կը, ղա­դիտ­ ար­ ան­ ը բարձր հեղ­ ին­ ա­
մտքի վառ դրսևո­րում­ն ե­րից անցկ­ ացվ­ ում են գիշ­ եր­ այ­ ին դի­ կութ­յուն է վաստ­ ակ­ ել և՛ ­Հա­յաս­
է։ Այն կա­ռուցվ­ել է 1940-1980 տում­ն եր։ Ն­ երկ­ ա­յում տար­ ե­կան տան­ ի գիտ­ ա­կան համ­ այնք­ ում,
թվակ­ ան­նե­րին՝ եր­կու հեր­թա­ ԲԱ է այց­ ե­լում շուրջ 16 հազ­ ար ՀՀ ղեկ­ ա­վար­ ութ­յան ու հա­սա­
փո­խով։ 1940-1960-ին գլխա­վոր այ­ցե­լու։ Գ­ իտ­ ա­կան տու­րիզ­ րա­կութ­յան լայն շեր­տե­րի մեջ,
ճար­տա­րա­պետն էր ­Սամ­վել և՛ միջ­ ազգ­ ա­յին ասպ­ ար­ եզ­ ում։

27

Ի ԴԵՊ

Շար­ժակ­ ան հա­մաց­ ան­ նե­րին, ո­րոնց գի­տա­կան հոդ­ Բա­խի «­Ջո­նա­թան Լիվ­ ինգս­
ված­նե­րը հա­ճախ են մեջբ­ եր­ թոն ան­ ու­նով ճա­յը» վի­պա­կը
ցի ա­րա­գութ­յամբ առջև­ ում են վում ու­րիշ աշ­խատ­ ութ­յունն­ ե­ և Ֆ­րանկ Հեր­բեր­տի «Դ­յու­նա»
րում: Զեղ­չի չափ­ ը կախվ­ած է ֆանտ­ աստ­ իկ վե­պը:
Քա­թար­ ը, Նորվ­ եգ­ իան և Է­մի­ մեջ­բեր­ման հա­ճա­խութ­յուն­ ից:
Մինչև այժմ հաճ­ ախ­ որդն­ ե­րից
րութ­յունն­ ե­րը: Կապ­ ի այդպ­ ի­ մեկ­ ի ա­մեն­ ա­խոշ­ որ տնտես­ ու­
մը կազ­մել է 295 յո­ւան (մոտ­ ա­
սի ծա­ռայ­ ութ­յուն ու­նեց­ ող 126 վոր­ ապ­ ես 44 դոլ­ ար):

երկրն­ ե­րի ցու­ցակ­ ում վեր­ջին

եր­ եք տեղ­ եր­ ը զբաղ­ եցն­ ում են

Տա­ջիկս­տան­ ը, Լի­բիան և Աֆ­

ղանս­տա­նը: Ռու­սաս­տանն այդ

ցուց­ ա­կում զբաղ­ եցն­ ում է 72-

րդ տե­ղը:

Ծա­ռատ­ ուն­կի ա­րա­գությ­ ան¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 Այն երկր­նե­րում, որտ­ եղ Սով­ ո­րաբ­ ար հա­մարվ­ ում է,
ռե­կորդ է սահ­ման­վել հնդկա­ բնակ­չութ­յունն ու­նի ե­կա­մուտ­ որ եր­ իտ­ ա­սարդ­ներն ա­վել­ ի
կան Մադխյ­ ա-Պ­րադ­ եշ նա­ ներ­ ի մի­ջին կամ ցածր մակ­ ար­ եռ­ ան­դուն են, քան տար­ եցն­ ե­
հան­գում: 1,5 մլն կա­մավ­ որն­ եր դակ, վաճ­ առ­վող դեղ­ ո­րայ­քի րը: Սա­կայն ԱՄՆ-ի Բալ­թիմ­ որ
12 ժամ­ում տնկել են 66 մլն 10,5 % ան­ որ­ ակ է կամ կեղծ: քաղ­ աք­ ի հա­մալ­սար­ ան­ ի ֆի­
ծառ: Այդ կերպ նրանք դիմ­ա­ զիոլ­ ոգ­ներ­ ի հե­տա­զո­տութ­յու­
կայ­ ում են համ­ ընդհ­ ա­նուր տա­ Թուր Հե­յերդ­ ալ­ ի «­Ճա­նա­ նը ցույց է տվել, որ ա­մեն­ օրյ­ա
քացմ­ ան­ ը: պար­հոր­դությ­ ուն Կոն Թի­կի»- ֆիզ­ իկ­ ա­կան ակտ­ ի­վութ­յուն­ ով
ով գիրք­ ը հրա­տար­ ակ­չությ­ ուն­ 19-ամ­յա ամ­ եր­ իկ­ աց­ ին համ­ ա­
Չի­նաց­ ի գիտ­նա­կան­ներ­ ի նե­րը մերժ­ել են առն­վազն 20 պատ­ ասխ­ ան­ ում է 65-ամ­յա
մի խումբ ռես­տոր­ան է բաց­ել ան­գամ: Հետ­ ագ­ այ­ ում նույն­ ը իր հայ­րե­նակ­ցին: Այս հան­գա­
Պե­կի­նում, որ­տեղ մեծ զեղ­չեր կատ­ արվ­ ել է այնպ­ իս­ ի հանր­ ա­ ման­քը կա­պում են հա­մա­կարգ­
են տրա­մադր­վում այն այց­ ել­ ու­ հայտ ստեղ­ծագ­ որ­ծութ­յունն­ ե­ չայ­ ին սարք­ եր­ ով ե­րիտ­ աս­ արդ­
րի հետ, ինչ­պի­սիք են Ռի­չարդ ներ­ ի տարվ­ ած­ ութ­յան հետ, ո­րը
«Наука и жизнь», 2018, N 8. բաց­ առ­ ում է ֆի­զի­կա­կան ակ­
տիվ­ ությ­ ուն­ ը:
28
Մեր մոլ­ ո­րակ­ ի մակ­ եր­ևույ­
թի 71 %-ը ծածկվ­ ած է օվ­կիա­

նոսն­ ե­րով, որ­ ից 45 %-ը միջ­ ազ­ Իս­պա­նա­կան Գ­րան­ ա­ շրջա­նում կա­նանց թի­վը ե­րեք
գա­յին ջրեր են՝ չպատ­կա­նող ան­գամ ավ­ե­լի է, քան տղա­
որ­ևէ երկ­րի: Ուստ­ ի այդ ջրե­րի դա քաղ­ աք­ ի համ­ ալ­սար­ ա­նի մարդ­կան­ցը: Որ­պես կա­նոն,
մաք­րությ­ ան և­ էկ­ ոլ­ ո­գիակ­ ան մսից, իսկ եր­բեմն նաև կաթ­
վի­ճակ­ի համ­ար ոչ ոք պա­ բժիշկ­նե­րը հայտն­ ա­բեր­ ել են, նեղ­ ե­նից և ձ­վից հրաժ­ արվ­ ում
տաս­խան­ ատվ­ ությ­ ուն չի կրում: են ավ­ ել­ ի ե­րիտ­ աս­ արդ և­ ավ­ ե­
որ հոգ­ ե­բա­նակ­ ան ցնցում­ լի կրթված մար­դիկ: Բաց­ ի այդ՝
Շ­պիցբ­ եր­գեն կղզում գյու­ բուս­ ա­կեր­ներն ավ­ ե­լի հակվ­ ած
ղատնտ­ ես­ ա­կան բույս­ եր­ ի գե­ նե­րից հե­տո պետք է հանգս­ են դե­պի նոր տպավ­ որ­ ությ­ ուն­
նո­ֆոնդ­ ի պա­հոց­ ում պահ­պան­ ներ, պա­կաս պահպ­ ա­նո­ղա­կան
վող սեր­մե­րի տա­րատ­ ես­ ակ­նե­ տան­ ալ կա­պույտ լույս­ ով լու­ են, ա­վե­լի շատ են հե­տաքրքր­
րի քան­ ակ­ ը 2018 թվակ­ ա­նին վում քա­ղաք­ ակ­ ա­նությ­ ամբ և­
կազ­մել է 1059646 նմուշ: սավ­ որվ­ ած սեն­յակ­ ում: Մինչև ավ­ ե­լի շատ են վստա­հում հա­
մա­քա­ղաք­ ա­ցին­ ե­րին:
այժմ կա­պույտ լամպ­ երն օգ­

տա­գործվ­ ել են միայն հար­բու­

խը բուժ­ ել­ ու հա­մար:

Մանր­ էաբ­ անն­ եր­ ի տվյալ­ Անգ­լիաց­ ի թմրա­բան­նե­ XX դ. կես­ եր­ ից աշխ­ ար­հում ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
նե­րով, թռչունն­ ե­րի և կաթ­նա­ րը նկա­տել են, որ ծխա­խո­տից արտ­ ադրվ­ ել է 6,3 մլրդ տոնն­ ա
սունն­ եր­ ի օր­գան­ իզմ­ ում շրջա­ հրաժ­ ար­ված մար­դիկ սկսում պլաստ­մաս­սա, որն այ­նու­հետև
նառվ­ում են 1670000 դեռևս են նաև ավ­ ել­ ի քիչ ոգ­ ե­լից վեր­ ած­վել է թա­փո­նի: Դ­րա 9
չբաց­ ահ­ այտվ­ ած ման­րէ­ներ: խմիչք օգ­տագ­ ործ­ ել: %-ն­ օգտ­ ա­գործվ­ ել է նոր ար­
Դ­րանց­ ից 827000 կա­րող է տադր­ անք­ ի համ­ ար, իսկ 12 %-ն­
վտանգ­ ա­վոր լի­նել մար­դու Ըստ վի­ճա­կագ­րութ­յան՝ այր­վել է: Մն­ աց­ ա­ծը հայտն­վել
համ­ ար, իսկ ներ­կա­յում հայտ­ գեր­ման­ աց­ ի բուս­ ա­կերն­ ե­րի է աղբ­ ան­ ո­ցում կամ պարզ­ ա­
նի է մարդ­ ու հիվ­ ան­դությ­ ուն պես շա­րու­նա­կում է աղ­տո­
ա­ռաջ­ աց­նող 263 ման­րէ: տել դաշ­տե­րը, ան­տառ­նե­րը և
ջ­րամբ­ ար­նե­րը:

29

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ ............................................................................................................ .

2018 Թ. ՏԱՍԸ ՆՈՐ
ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ *

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ
ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ԴՐԱՆՑ
ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ
ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆԸ ԿՕԳՆԻ
ՊԱՐԶԵԼ, ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ
ՕԳՈՒՏ ՔԱՂԵԼ ԴՐԱՆՑԻՑ

(Ս­կիզ­բը՝ «Գ­ ի­տութ­յան աշխ­ արհ­ ում», NN 2, 3, 2019)

կում են էստր­ ոգ­ ենն­ եր­ ի1 ընկ­ ա­ տեխ­նոլ­ ո­գիա­ներ­ ը կա­րող են
լիչն­ եր (ռեց­ եպտ­ որ­ներ), հետ­
վիր­ ա­հա­տակ­ ան ընդ­ ուն­ված օգն­ ել բժիշկն­ ե­րին նույն­ ա­կա­
քի­միաբ­ ուժմ­ ան հետ մեկտ­ եղ
ՀԱԲԻԲԱ ԱԼՍԱՖԱՐ կար­ ող են ըն­դու­նել դե­ղա­ նաց­նել և քա­նակ­ ապ­ ես ո­րո­
ԷԼԻԶԱԲԵԹ Օ’ԴԵՅ մի­ջոց­ներ, ո­րոնք ազդ­ ում են
հենց այդպ­ իս­ ի ըն­կալ­ իչն­ եր­ ի շել բազմ­ աթ­ իվ կեն­սանշ­ իչ­ներ՝
7. ԱՌԱՋԱԴԻՄԱԿԱՆ վրա: 2018 թ. հետ­ ազ­ ո­տող­նե­
ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄ ՃՇԳՐԻՏ րը կա­տար­ել են ևս մեկ քայլ (շե­ղում­ն ե­րի առկ­ ա­յութ­յու­նը
ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ դեպ­ ի անհ­ ա­տա­վորվ­ ած բու­
ԱԽՏՈՐՈՇՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ ժում: Նր­ անք նույն­ ա­կան­ աց­րել մատն­ ան­շող մոլ­ ե­կուլ­ներ), հի­
ՆՈՐ ՍԵՐՈՒՆԴԸ ԿԱՐՈՂ Է ՎԵՐՋ են զգալ­ ի թվով հիվ­ անդ­ներ­ ի,
ԴՆԵԼ ԲՈՒԺՄԱՆ ՇԱԲԼՈՆԱՅԻՆ որ­ ոնց ուռ­ ուցք­ներն ու­նեն այն­ վանդ­նե­րին բա­ժան­ ել­ ու հա­
պիս­ ի հատ­կութ­յուն­ներ, ո­րոնք
ՄՈՏԵՑՄԱՆԸ թույլ են տալ­իս անվ­ն աս հրա­ մար ենթ­ ախմ­բե­րի՝ ըստ հի­
ժար­վել քիմ­ իա­բուժ­ ում­ ից և
XX դ. գրե­թե ողջ ըն­թաց­ խուս­ ա­փել հա­ճախ ա­ռաջ­ ա­ցող վան­դությ­ ան, հի­վան­դութ­յան
քում կրծքա­գեղ­ձի քաղց­կե­ լուրջ կողմն­ ա­կի երև­ ույթ­ներ­ ից:
ղով հի­վանդ կա­նայք բուժվ­ ել զարգ­ աց­ման պատկ­ ե­րա­ցում­
են նույն ձևով: Այժմ բուժ­ ումն Շատ հի­վան­դությ­ ունն­ ե­րի
ա­վել­ ի ան­հա­տա­կան է դար­ ախ­տո­րոշ­ման եղ­ ան­ ակ­ներ­ ի և ներ­ ի կամ բուժմ­ ան որ­ ոշ­ ա­
ձել. կրծքագ­ եղձ­ ի քաղցկ­ եղ­ ը միջ­ ոց­ներ­ ի զարգ­ ացմ­ ան ըն­
դա­սա­կարգ­ ում են ըստ են­ թացք­ ում ստաց­ված նվաճ­ ում­ կի եղ­ ան­ ակ­ ին արձ­ ա­գան­քե­լու
թատ­ ես­ ակն­ ե­րի և կատ­ ար­ ում ներն ար­ ագ­ ացն­ ում են դեպ­ ի
հա­մապ­ ատ­ ասխ­ ան բու­ժում: ան­հա­տա­կան կամ ճշգրիտ հա­վան­ ա­կա­նութ­յան:
Օր­ ին­ ակ՝ շատ կա­նայք, ո­րոնց բժշկությ­ ուն անց­ ում­ ը: Ն­ման
ուռ­ ուց­քի բջիջն­ ե­րը պար­ ու­նա­ Ախ­տո­րոշմ­ ան առ­ աջ­ ին
1 Էստրոգեն՝ իգական սեռական
* В мире науки, 2019, N 1-2. հոր­մոն: եղ­ ա­նակ­ներ­ ը հիմն­ված էին

30 մոլ­ եկ­ ուլն­ եր­ ի մի տե­սա­կի

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 որ­ ոշմ­ ան վրա, օր­ ին­ ակ՝ շաք­ ա­

րախ­տի դեպ­քում՝ գլյուկ­ ո­զայ­ ի

որ­ ոշ­ման վրա: Սակ­ այն վեր­

ջին տասն­ ամյ­ ա­կի ըն­թացք­ ում

մեծ առ­ աջ­ ընթ­ աց է գրանց­վել

այն գի­տությ­ ունն­ ե­րի եղ­ ա­նակ­

ներ­ ում, որ­ ոնց ան­վանմ­ ան մեջ

առ­կա է «-ո­միկ­ ա» բաղ­ ադր­ իչ­ ը.

կա­րե­լի է ա­րագ, հուս­ ա­լիո­րեն

և­ էժ­ ան վեր­լու­ծել ա­բողջ օր­

գա­նիզ­մի գեն­ ո­մը կամ ո­րո­շել

սպի­տա­կուց­նե­րի (պրոտ­ եոմ),

............................................................................................................ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ

նյութ­ ա­փո­խան­ ա­կությ­ ան արդ­ ջավ­ որ ե­ղա­նակն­ եր ար­դեն սա­փել քիմ­ իա­բուժ­ ու­մից: Մեկ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
յունք­ ի (մե­տաբ­ ո­լոմ) կամ միկ­ կիր­ առ­վում են ուռ­ ուցք­ ա­բա­ այլ, FoundationOne CDx թես­
րոօրգ­ ան­ իզմ­ն եր­ ի (միկր­ ո­բիոմ) նութ­յան մեջ: Oncotype DX տը հնա­րա­վոր­ ությ­ ուն է տալ­ իս
մակ­ ար­դակ­ ը հե­ղուկն­ եր­ ի կամ անվ­ ա­նու­մը կրող թես­տի օգ­ հայտն­ ա­բեր­ ե­լու փոփ­ ոխ­ ութ­
հյուսվ­ ածք­ներ­ ի նմուշն­ եր­ ում: նութ­յամբ, ո­րի շրջա­նակն­ եր­ ում յուն­ներ (մու­տա­ցիա­ներ) խո­
Այս եղ­ ան­ ակ­ներ­ ի կիր­ առ­ վեր­լուծվ­ ում է 21 գեն, հաջ­ող­ շոր ուռ­ ուցքն­ եր­ ի 300-ից ավ­ ելի
ման արդյ­ ունք­ ում ա­ռաջ­ ա­ցել վել է հայտ­նաբ­ ե­րել, որ կրծքի գե­ներ­ ում և­ ո­րո­շել գե­նի վրա
է տվյալ­ներ­ ի զանգվ­ ածն­ եր­ ի քաղցկ­ եղ ուն­ ե­ցող բազմ­ ա­ ազ­դող այն դե­ղա­մի­ջոցն­ եր­ ը,
հսկայ­ ա­կան քան­ ակ, ո­րոնք թիվ կան­այք կար­ող են խու­ ո­րոնք կա­րող են օգ­նել տվյալ
ԱԲ-ն (արհ­ ես­տա­կան բա­նա­
կա­նութ­յունը) կար­ ող է մշակ­ ել
բժշկա­կան գոր­ծու­նեությ­ ան
մեջ օգ­տակ­ ար նոր կեն­սան­շիչ­
ներ­ ի ո­րոն­ման հա­մար: ԱԲ և
բարձր արտ­ ադ­րող­ ա­կա­նութ­
յամբ «-ո­միկ­ ա-եղ­ ա­նակ­նե­րի»
նման զար­գա­ցու­մը նոր դա­
րաշրջ­ ան է բաց­ ում ա­ռա­ջա­
վոր ախտ­ որ­ ոշմ­ ան ոլ­ որ­տում,
ո­րը փո­խակ­ եր­պում է բազմ­ ա­
թիվ հի­վանդ­ ութ­յունն­ եր­ ի ըն­
կա­լու­մը և բուժ­ ում­ ը, քա­նի որ
հնար­ ա­վոր­ ությ­ ուն է տա­լիս
բժիշկն­ ե­րին՝ յուր­ ա­քանչյ­ ուր
հիվ­ անդ­ ի մոլ­ եկ­ ուլ­ այ­ ին բնույ­
թին հա­մապ­ ա­տաս­խան ընտ­
րել­ ու բուժ­ման ե­ղան­ ակ:

Ախ­տո­րոշ­ման ո­րոշ առ­ ա­

31

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ ............................................................................................................ .
ՍԻՆՏԻԱ ԿՈԼԻՆԶ

8. ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ ԳԵՆԱՅԻՆ

ԴՐԱՅՎԻ ՀԱՄԱՐ
ՏԵՍԱԿՆԵՐ ՓՈՓՈԽԵԼՈՒ ՈՒՆԱԿ
ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ

ՎՏԱՆԳԻ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019հի­վան­դին: հի­վանդ­ ի մասն­ ավ­ որ կյան­քը Գեն­ այ­ ին ճարտ­ ար­ ա­գի­
Եվս մի զար­ման­ ալ­ ի ե­ղա­ պաշտպ­ ա­նել­ ու անվտ­ անգ­ ութ­ տությ­ան հետ կապվ­ած հե­
յան մի­ջոց­ներ­ ը: Ավ­ ե­լին՝ հար­ տա­զո­տութ­յունն­ ե­րի ո­լոր­տը,
նակ է կի­րառվ­ ում էնդ­ ոմ­ ետ­ կավ­ որ են կար­գա­վո­րիչ հստակ որ­ը կա­րող է ընդ­միշտ փո­
րիոզ­ ի2 ախտ­ ո­րոշ­ման համ­ ար: հանձն­ ա­րա­րա­կան­ներ կեն­ խել պո­պուլ­յ ա­ցիա­յի և­ անգ­ ամ
DotLabs-ում մշակ­ված նոր, սան­շի­չի՝ որ­պես ախ­տո­րոշ­ ամ­բողջ տե­սակ­ ի հատ­կան­ իշ­
առ­ անց ներ­թափ­ անցմ­ ան (ոչ ման գործ­ ի­քի նշա­նա­կութ­յան ներ­ ը՝ ֆե­նոտ­ ի­պե­րը, ար­ ագ
ին­վա­զիվ) եղ­ ա­նակ­ ը կա­րող հա­ջոր­դա­կան գնահ­ ատմ­ ան զար­գան­ ում է: Խոսք­ ը գեն­ ա­յին
է որ­ ո­շել էն­դոմ­ ետր­ իո­զի առ­ համ­ ար: Այսպ­ իս­ ի հանձ­նար­ ա­ դրայվ­ ի՝ գե­նոմ­ ի այն տարր­ ե­
կա­յությ­ ու­նը՝ հետ­ ա­զոտ­ ել­ ով րա­կանն­ եր­ ը կար­ ա­գացն­ են նոր րի օգտ­ ագ­ ործմ­ ան մա­սին է,
թքի միկ­րոՌՆԹ-ն: Մշ­ ակ­վում կենս­ ան­շիչ­նե­րի կիր­ ա­ռու­մը որ­ ոնք փոխ­ անց­վում են ծնող­
են ար­յան հե­տա­զոտ­ման ե­ղա­ բժշկա­կան պրակ­տիկ­ ա­յում: ներ­ ից մեծ թվով սե­րունդն­ եր­ ի
նակն­ եր, ո­րոնք կօգն­ են ախ­տո­ և­ այդ պատ­ճառ­ ով բա­վակ­ ա­
րոշ­ ել ուղ­ եղ­ ի այն­պի­սի խախ­ Այն­ ու­ ամ­ ե­նայ­նիվ, ար­դեն նա­չափ ար­ ագ են տար­ ած­վում
տում­ներ, ինչպ­իս­իք են աու­ այ­սօր ախ­տո­րոշ­ման առ­ ա­ջա­ պոպ­ ուլյ­ աց­ իա­յի ներ­սում: Գե­
տիզ­մը, Պար­կին­սոն­ ի և Ալց­ վոր ե­ղա­նակ­ներն սկսում են նա­յին դրայվ­ եր­ ը հան­դիպ­ ում
հայմ­ ե­րի հիվ­ անդ­ ութ­յուն­նե­րը, փոխ­ ել հիվ­ անդ­ ությ­ ան ախ­ են բնութ­յան մեջ, բայց դրանք
ո­րոնք դեռևս ախ­տո­րոշ­վում են տո­րոշմ­ ան և բուժմ­ ան գո­ կար­ ե­լի է նաև կա­ռու­ցել, և սա
ըստ անհ­ ատ­ ա­կան գնահ­ ատ­ ա­ յութ­յուն ուն­ ե­ցող մո­տե­ցու­մը: կա­րող է շատ տես­ ա­կետն­ ե­րից
կան­ ի: Գիտն­ ա­կան­նե­րը նաև Ն­ման եղ­ ա­նակ­նե­րի օգ­տա­ դառ­նալ բա­րիք մարդկ­ ությ­ ան
պար­զում են՝ կա­րե­լի՞ է արդ­յոք գոր­ծու­մը հնա­րավ­ ո­րութ­յուն համ­ ար: Այս տեխն­ ոլ­ ոգ­ իա­յի
ա­ռողջ մար­դու ամբ­ ողջ գեն­ ո­ է տա­լիս կիր­ առ­ ե­լու բուժմ­ ան օգ­նությ­ ամբ կա­րե­լի է կա­սեց­
մի, միկ­րոբ­ իոմ­ ի, հար­յուր­ ա­վոր ա­ռա­վել արդյ­ ու­նա­վետ եղ­ ա­ նել մի­ջատն­ ե­րի մի­ջո­ցով հա­
սպի­տա­կուց­ներ­ ի ու մետ­ ա­բո­ նա­կը տվյալ հիվ­ անդ­ ի հա­մար րուցվ­ ող ճահճ­ ատ­ են­դի (մալ­ ա­
լիտն­ ե­րի մա­կար­դակ­ ի ո­րոշմ­ ան և գու­ցե կրճա­տել առ­ ող­ջա­պա­ րիա) և­ այլ սոսկ­ ա­լի վա­րակն­ ե­
արդյ­ ունքն­ ե­րով մշա­կել հիվ­ ան­ հութ­յան ծախս­ ե­րը: Հն­ ա­րավ­ որ րի տա­րած­ ու­մը, բարձ­րացն­ ել
դությ­ ուն­նե­րի կան­խար­գելմ­ ան է, մեզն­ ից շատ­ ե­րը երբև­ է կու­ հա­ցաբ­ ույ­սեր­ ի բեր­քատ­վութ­
անհ­ ատ­ ա­կան ու­ղե­ցույց: նե­նան կեն­սանշ­ իչն­ եր­ ի՝ ժա­ յուն­ ը՝ փոփ­ ո­խե­լով բույ­սե­րի
մա­նակ­ ի ըն­թաց­քում կու­տակ­ վնաս­ ատ­ ու­ներ­ ին, մար­ջան­նե­
Հարկ է զգուշ­ ացն­ ել, որ ախ­ ված տվյալն­ եր­ ի անհ­ ատ­ ակ­ ան րը դարձն­ ել կայ­ ուն է­կո­լոգ­ իա­
տո­րոշ­ման այդպ­ ի­սի եղ­ ան­ ակ­ ամպ­ ա­յին պա­հոց, և բուժ­ման կան սթրեսն­ եր­ ի նկատ­մամբ
ներ և բժշկ­ ակ­ ան սար­քավ­ ո­ հա­մար անհր­ ա­ժեշտ տե­ղե­ և կանխ­ ել է­կո­համ­ ակ­ արգ­ եր­ ի
րում­ն եր կիր­ ա­ռող բժիշկն­ ե­րը կատ­վությ­ ու­նը հնա­րա­վոր կլի­ քայք­ ա­յում­ ը վա­րակ կրող բույ­
պետք է խստո­րեն պահպ­ ան­ են նի ստա­նալ՝ որ­տե­ղից էլ որ սե­րի և կենդ­ ան­ ի­ներ­ ի կող­մից:
դիմ­ ենք բժշկակ­ ան օգ­նութ­յան Ընդ ո­րում գիտ­նակ­ ան­նե­րը
2 Էնդոմետրիոզ՝ արգանդի լորձա­
թաղանթի բորբոքում, որն ուղեկցվում համ­ ար:
է ցավերով և արգանդից դուրս հյուս­
վածքի տարածմամբ:

32

............................................................................................................ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ

հստակ գի­տակց­ ում են, որ տե­ վել է մկներ­ ի վրա. գիտն­ ակ­ ան­ ծող հետ­ ա­զոտ­ ա­կան կոն­սոր­
սակն­ ե­րի փո­փո­խությ­ ուն­ ը և­ ներ­ ը փոր­ձել են փոփ­ ոխ­ ել մա­
ան­գամ ոչն­չա­ցում­ ը կար­ ող է զած­ ածկ­ ույ­տի գույն­ ը: Փորձ­ ը ցիու­մին:
ուն­ ե­նալ լուրջ հետև­ անքն­ եր: հա­ջող­վել է միայն է­գե­րի դեպ­
Ուս­տի նրանք մշակ­ ում են այն­ քում: Բայց ան­գամ այդ դեպ­ Չն­ այ­ ած խոստ­ ումն­ ա­
պիս­ ի կա­նոնն­ եր, որ­ ոնք կար­ քում արդյ­ ունքն­ եր­ ը վկա­յում
գա­վո­րում են լաբ­ ո­րատ­ որ հե­ են, որ տեխ­նո­լո­գիան կա­րող լից հե­ռան­կար­նե­րին՝ գե­նա­
տազ­ ոտ­ ությ­ ունն­ ե­րից անց­ ում­ ը է օգն­ ել կամ փոփ­ ո­խել վար­ ակ
դաշ­տա­յին փորձ­ արկ­ ում­ն եր­ ի կրող այն մկնե­րի և­ու­րիշ կաթ­ յին դրայվ­ ե­րի օգ­տա­գործ­ ումն
և­ ապ­ ագ­ ա­յում ավ­ ե­լի լայն օգ­ նաս­ ունն­ եր­ ի պոպ­ ուլ­յ ա­ցիաեր­ ը,
տագ­ ործ­ման: ո­րոնք հի­վան­դությ­ ու­ներ են առ­ աջ­ աց­նում է բազմ­ աթ­ իվ
տար­ ա­ծում կամ հաց­ աբ­ ույ­սե­րի
Տասնյ­ ակ տար­ ի­ներ գիտն­ ա­ կամ վայ­րի բնութ­յան հա­մար կաս­կած­ներ: Արդ­յոք գեն­ ա­
կանն­ երն ուս­ ում­ն աս­ ի­րում են վտանգ են ներկ­ ա­յացն­ ում:
գեն­ այ­ ին դրայ­վի կի­րառ­ման յին դրայ­վե­րը կա­րո՞ղ են պա­
հնար­ ա­վո­րութ­յուն­ներ­ ը հի­վան­ ԱՄՆ պաշտ­պա­նութ­յան նա­
դությ­ ունն­ ե­րի և­ այլ խնդիր­ խար­ ար­ ութ­յան հեռ­ անկ­ ա­րա­յին տա­հա­բար փոխ­ անց­վել վայ­րի
նե­րի դեմ պայ­քար­ ում: Այս հետ­ ա­զո­տա­կան նա­խագծ­ եր­ ի
ուղղ­ ությ­ ան համ­բավ­ ի աճ­ ին վար­չութ­յու­նը (DARPA) տեխ­ բնութ­յան մյուս տես­ ակ­նե­րին
նպաստ­ ել է CRJSPR գեն­ եր­ ի նո­լո­գիա­յի զարգ­ ացմ­ ամբ շա­
խմբագրմ­ ան տեխն­ ո­լոգ­ իա­յի հագրգռվ­ ած ներդ­րող­նե­րից է: և բաց­ ա­սաբ­ ար ազդ­ ել դրանց
առ­ աջ­ աց­ ում­ ը, որ­ ը հնար­ ավ­ ո­ DARPA-ն հատկ­ աց­րել է 100 մլն
րությ­ ուն է տա­լիս հեշ­տութ­ դոլ­ ար ֆի­նանս­ ավ­ ո­րում՝ հե­ վրա: Ինչպ­ ի­սի՞ վտանգն­ եր կան
յամբ ներդն­ ե­լու գե­նե­տիկ­ ա­ տա­զո­տե­լու համ­ ար գե­նայ­ ին
կան նյութ­ ը քրո­մո­սոմ­ ի որ­ ո­ դրայ­վի կիր­ ա­ռու­մը մժեղն­ ե­ էկ­ ո­համ­ ա­կարգ­ ե­րի համ­ ար՝
շակ­ ի հատ­վածն­ ե­րում: 2015 թ. րի և կր­ծողն­ եր­ ի վա­րակ կրող
որ­ ոշ հոդվ­ ածն­ եր­ ում նշվել է տես­ ակ­ներ­ ի միջ­ ո­ցով տա­րած­ կապվ­ ած ընտր­ված տես­ ա­կի
CRJSPR հա­մակ­ ար­գի օգն­ ութ­ վող հի­վան­դությ­ ունն­ եր­ ի դեմ
յամբ խմոր­ իչ­նե­րի, պտղաճ­ ան­ պայ­քա­րում: Բիլ և Մե­լին­դա ոչնչ­ ացմ­ ան հետ: Արդյ­ ոք կա­
ճե­րի և մժ­ եղ­նե­րի մոտ գե­նա­յին Գեյթս­ներ­ ի հիմ­ն ադ­րամ­ ը 75
դրայ­վեր­ ի հա­ջող տար­ ածմ­ ան մլն դոլ­ար է տրամ­ ադր­ ել ճահ­ րո՞ղ է որ­ևէ մե­կը չա­րամտ­ ո­րեն
մաս­ ին: Հետ­ ազ­ ոտ­ ությ­ ուն­ եր­ ից ճատ­ են­դի դեմ պայք­ ար­ ի նպա­
մե­կում ճահճ­ ա­տենդ­ ի պլազ­ տա­կով գեն­ ա­յին դրայվ ստեղ­ օգտ­ ա­գործ­ ել գե­նայ­ ին դրայ­
մոդ­ իում­ ի նկատմ­ ամբ կա­յու­
նությ­ ան գե­նե­րը ներդրվ­ ել են վեր­ ը որպ­ ես զենք, օր­ ին­ ակ՝
մժեղ­ներ­ ի պո­պուլյ­ ա­ցիայ­ ում,
ո­րը տե­սակ­ ան­ որ­ են պետք է գյուղ­ ատնտ­ ե­սութ­յու­նը վնա­սե­
սահմ­ ա­նափ­ ակ­ եր մակ­ աբ­ ույծ­ ի
փոխ­ ադ­րու­մը: Մի այլ գի­տա­ լու նպա­տակ­ ով:
փոր­ձում միջ­ ամ­տությ­ ուն­ ը վե­
րա­բե­րում էր տար­բեր տես­ ա­կի Փոր­ձե­լով խուս­ ափ­ ել իր­ ա­
էգ մժեղն­ ե­րի բեղմ­ն ավ­ որմ­ ան
կարգ­ ավ­ որ­մա­նը: դար­ձությ­ ուն­ եր­ ի նման մռայլ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

2018 թ. գեն­ ա­յին դրայ­վի զարգ­ աց­ ում­ ից՝ հետ­ ազ­ ո­տող­
CRJSPR համ­ ա­կար­գը փորձ­ արկ­
նե­րի մի խումբ հե­ղի­նակ­ ել է

«փո­խար­կիչ», որն անհր­ ա­

ժեշտ է «միաց­նել» որ­ ոշ­ ակ­ ի

նյութ­ ի ներմ­ ուծմ­ ան մի­ջո­ցով՝

գե­նա­յին դրայվն աշ­խատ­ եց­

նել­ ու համ­ ար: Զու­գա­հեռ­ ա­բար

գիտ­նա­կանն­ եր­ ի բազ­մա­թիվ

խմբեր աշխ­ ա­տում են գեն­ ա­

յին դրայվ­ ե­րի ստուգմ­ ան յու­

33

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ ............................................................................................................ .

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 րա­քանչ­յուր փու­լը կարգ­ ա­ է վնա­սա­տու կաթն­ աս­ ուն­ներ­ ի ի­րող­ ությ­ ուն, իսկ մյուսն­ ե­րը
վո­րող դրույթ­ներ­ ի մշակ­ման ոչնչ­ աց­ման հա­մար գե­նայ­ ին լա­բո­րատ­ ո­րիա­յից շու­կա դուրս
ուղ­ղութ­յամբ: Օ­րի­նակ՝ 2016 թ. դրայվ­ ի հնար­ ավ­ որ կի­րառ­ման գա­լու փուլ­ ում են:
ԱՄՆ գիտ­ ությ­ ու­նե­րի ազ­գայ­ ին մաս­ ին, գիտ­նակ­ ան­ներ Քե­վին
ա­կա­դե­միան և դ­րա կազ­մի մեջ Էսվ­ ել­տը Մա­սա­չու­սեթս­ ի տեխ­ Այս տեխն­ ո­լոգ­ իա­ներ­ ը հիմն­
մտնող ճարտ­ ար­ ագ­ իտ­ ութ­յան նո­լո­գիակ­ ան ինստ­ իտ­ ու­տից և ված են է­լեկտ­րա­մագն­ իս­ ա­կան
ազ­գա­յին ա­կա­դե­միան ու Բժշ­ Նիլ Գեմ­ ե­լը Նոր Զել­ անդ­ իայ­ ի դաշտ­ ի և մետ­ աղ­ ի (որպ­ ես կա­
կությ­ ան ինս­տի­տու­տը ուս­ ում­ Օ­տա­գա հա­մալ­սար­ ա­նից նշում նոն, ոս­կու կամ արծ­ա­թի) օպ­
նա­սի­րել են տեխ­նոլ­ ո­գիան են, որ միջ­ ազ­գա­յին որև­ է մի­ տի­կա­կան հատկ­ ութ­յունն­ եր­ ի և
և մշ­ ակ­ ել են դրա կի­րառ­ման ջադ­ եպ­ ի պատճ­ առ­ ով հետ­ ազ­ ո­ հա­ղորդ­ ա­կա­նութ­յան համ­ ար
հանձն­ ա­րա­րա­կանն­ եր: 2018 թ. տությ­ ուն­ ը կա­րող է հե­տաձգ­ պատ­ ասխ­ ա­նա­տու մե­տա­ղա­
մի­ջազգ­ այ­ ին աշխ­ ատ­ անք­ այ­ ին վել տաս­ ը կամ ավ­ ե­լի տա­րի­ կան ա­զատ էլ­ եկտր­ ոնն­ ե­րի
մի մեծ խումբ մշա­կել է ճա­ նե­րով: «­Միայն ճահ­ճատ­ են­դի փո­խազ­դեց­ ությ­ ան կառ­ ավ­ ար­
նա­պար­հայ­ ին քարտ­ եզ՝ կա­ դեպ­քում,- զգուշ­ աց­նում են ման վրա: Լույս­ը գրգռում է
ռավ­ ար­ ել­ ու հա­մար հետ­ ա­զո­ գիտն­ ա­կան­ներ­ ը,- նման հե­ ազ­ ատ էլ­ եկտր­ ոնն­ ե­րի ընդհ­ ա­
տությ­ ուն­ներ­ ը՝ լաբ­ ո­րա­տոր­ իա­ տաձգ­ման գի­նը կա­րող են լի­ նուր տա­տան­ ումն­ եր մե­տա­ղի
յում կատ­ ա­րել­ ով գի­տափ­ որձ­ ե­ նել մի­լիո­նա­վոր մահ­ եր, ո­րոնք մա­կերև­ ույթ­ ին՝ ա­ռա­ջաց­նե­
րից մինչև իր­ ակ­ ան պայմ­ ան­ կար­ ել­ ի էր կան­խել»: լով մա­կեր­ևու­թայ­ ին պլազմ­ ոն:
ներ­ ում իր­ ա­կա­նա­ցում­ ը: Խմ­բի Եթ­ ե մե­տաղ­ ի կտորն ու­նի մեծ
ո­րոշ հան­դի­պում­ն ե­րին ներ­կա ԽԱՎԻԵՐ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐՏԻՆԵՍ չափ­ եր, ա­զատ էլ­ եկտր­ ոնն­ երն
էին DARPA-ի, Գեյթս­նե­րի հիմ­ անդր­ ա­դարձ­նում են լույս­ ը, և
նադ­րա­մի և­ այլ գոր­ծակ­ ա­լութ­ 9. ԹՈՒՆԱՆՅՈՒԹԵՐԻ մետ­ աղ­ ը փայ­լում է: Բայց եթ­ ե
յուն­նե­րի ներ­կայ­ ա­ցու­ցիչն­ եր: ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄԸ մետ­ ա­ղի կտոր­ ի չափ­ ե­րը ըն­
Խումբ­ ը մշա­կել է մո­դել­ այ­ ին ՊԼԱԶՄՈՆԻԿԱՅԻ դամ­ ե­նը մի քա­նի նա­նո­մետր
հանձ­նա­րա­րակ­ ան­ներ՝ նա­ ՕԳՆՈՒԹՅԱՄԲ են, դրա ազ­ ատ էլ­ եկտ­րոնն­ ե­րը
խա­տես­ված Աֆ­րիկ­ ա­յում ճահ­ չափ­ ազ­ անց փոքր տիր­ ույթ­ ում
ճա­տենդ­ ի վեր­ ահսկ­ ող­ ությ­ ան ԼՈՒՅՍԻ ՄԻՋՈՑՈՎ ԱԿՏԻՎԱՑՈՂ են, և­ ընդ­հան­ ուր տա­տան­ ում­
նպա­տա­կով գե­նա­յին դրայ­վի ՆԱՆՈՆՅՈՒԹԵՐԸ ՆՈՐ ներ­ ի տի­րույ­թը սահմ­ ա­նա­փակ
օգ­տագ­ ործ­ման համ­ ար, որ­ է: Տա­տա­նում­ն եր­ ի հաճ­ ախ­ ութ­
տեղ, նրանց կար­ծի­քով, տեխ­ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ԵՆ ՀԱՍՑՆՈՒՄ յու­նը կախ­ված է մետ­ աղ­ ի նա­
նո­լո­գիան կա­րող է ա­ռավ­ ե­լա­ ԶԳԱՅԱԿՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ նո­մասն­ ի­կի չափ­ ե­րից: Այն եր­
գույն օգ­ ուտ բե­րել ա­ռող­ջա­ ևույ­թը, որ­ ի ժա­ման­ ակ պլազ­
պահ­ ութ­յան­ ը: 2007 թ. Scientific American մո­նը կլա­նում է լույ­սի միայն
հանդ­ ես­ ում հրա­պա­րակ­ված այն մաս­ ը, ո­րի հա­ճախ­ ութ­յու­
Բաց­ ի բուն տեխ­նոլ­ ոգ­ իա­ հոդվ­ ած­ ում Կա­լի­ֆոռն­ իայ­ ի նը հա­մընկն­ում է բուն պլազ­
յի հետ կապվ­ ած վտանգ­նե­րի տեխն­ ո­լո­գիակ­ ան ինս­տիտ­ ու­ մոն­ ի հա­ճա­խութ­յան հետ և­
սահ­ման­ ա­փակ­ ու­մից՝ շատ հե­ տի գիտ­նակ­ ան Հար­րի Էթ­ ու­ անդր­ ադ­ արձն­ ում մնա­ցած լույ­
տազ­ ոտ­ ողն­ եր ցան­կա­նում են ո­թե­րը կան­խատ­ ե­սել էր, որ սը, կոչ­վում է պլազմ­ ոն­ այ­ ին
խու­սափ­ ել այն սխալ քայ­լեր­ ից «պլազմ­ ո­նի­կա» անվ­ ան­ ումն արձ­ ա­գանք­ ում: Պ­լազմ­ ո­նա­յին
և մի­ջա­դե­պեր­ ից, ո­րոնք կար­ ող ստաց­ ած տեխն­ ոլ­ ոգ­ իան է մա­կերև­ ու­թայ­ ին ար­ձա­գան­
են ա­ռաջ­ ացն­ ել քաղ­ ա­քակ­ ան գտնել լայն կի­րառ­ ում՝ ծայ­րա­ քում­ ը կար­ ել­ ի է օգտ­ ա­գործ­ ել
գոր­ծիչ­նե­րի կամ հաս­ ա­րա­ հեղ զգայ­ ուն կենս­ ադ­ ե­տեկ­ նա­նոա­լե­հավ­ աքն­ եր­ ի, արև­ ա­
կութ­յան բա­ցա­սա­կան ար­ձա­ տորն­ եր­ ից միչև ան­տե­սա­նել­ ի յին արդյ­ ուն­ ավ­ ետ մարտ­կոց­
գանք: 2017 թ. հրա­տա­րակ­ված թիկ­նոց­ներ ստեղծ­ ե­լու գոր­ նե­րի և­ այլ օգտ­ ա­կար սարք­ ե­րի
ակն­ արկ­ ում, որ­տեղ խոսվ­ ում ծում: Տաս­ ը տար­ ի անց պլազ­ ստեղծ­ման հա­մար:
մո­նի­կայ­ ի մի շարք գաղ­ ա­փար­
ներ դար­ձան առևտ­րակ­ ան Պլ­ ազ­մոն­ այ­ ին նյու­թե­րի կի­

34

............................................................................................................ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ

րառ­ ութ­յան ա­մե­նաու­սումն­ ա­ րի հի­ման վրա ստացվ­ ող ար­ րառմ­ ան ուղ­ղությ­ ամբ: Նան­ ո­
սիր­ված ոլ­ որտ­նե­րից մեկ­ ը քի­ մաս­նիկ­ներ­ ը ներ­մուծվ­ ում են
միակ­ ան և կեն­սա­բան­ ա­կան տադ­րանք: Այս ար­տադր­ ան­ արյ­ան մեջ, ո­րից հե­տո դրանք
գործ­ ոնն­ ե­րի ո­րոշ­ման համ­ ար կու­տակվ­ ում են ու­ռուցք­ ի ներ­
նա­խատ­ ես­ված զգայ­ ակն­ երն քից է կուտ­ ա­կիչն­ ե­րի ներ­քին սում: Այն­ ուհ­ ետև զանգ­ված­ ը
են: Մո­տեց­ ում­ն ե­րից մե­կը հիմն­ լուս­ ա­վոր­ ում են մեկ­ եր­ևու­թա­
ված է այն ի­րո­ղությ­ան վրա, տվի­չը, ո­րը հնար­ ավ­ ո­րութ­յուն յին պլազ­մո­նի հա­ճա­խությ­ ան
որ գիտն­ ա­կան­ներ­ ը ծածկ­ ում լույ­սով՝ ռե­զոն­ ան­սի հետև­ ան­
են պլազ­մո­նա­յին նա­նոնյ­ ու­թը է տա­լիս հետև­ ել­ ու մարտկ­ ոց­ քով ա­ռա­ջացն­ ե­լով մասն­ իկն­ ե­
միա­ցությ­ ամբ, ո­րը կապ­վում է րի տա­քաց­ ում: Բարձր ջերմ­ աս­
հե­տաքրքր­ ող մոլ­ ե­կու­լի, օր­ ի­ ներ­ ի աշ­խատ­ ան­քին և­ օգն­ ել­ ու տիճ­ ան­ ը հան­գեց­նում է քաղց­
նակ, մանր­ էակ­ ան թուն­ անյ­ ու­ կե­ղի բջիջ­ներ­ ի ոչն­չաց­ման
թի հետ: Թու­նան­յութ­ ի բաց­ ա­ դրանց տե­սակ­ ա­րար հզոր­ ութ­ ու­ռուցք­ ի ներս­ ում՝ չվնա­սել­ ով
կայ­ ութ­յամբ նյու­թի վրա ընկ­ շրջապ­ ատ­ ող առ­ ողջ հյուսվ­ ած­
նող լույ­սը վե­րա­ճա­ռա­գայթ­ յան և լիցք­ ա­վոր­ման ժա­ման­ ակ քը:
վում է որ­ ո­շա­կի անկ­յան տակ:
Բայց թու­նան­յու­թի առ­կա­յութ­ հո­սան­քի ու­ժի ավ­ ե­լացմ­ ան­ ը, Պլ­ ազմ­ ո­նի­կայ­ ի տեխ­նոլ­ ո­
յամբ մակ­ եր­ևութ­յին պլազմ­ ո­ գիայ­ ի կիր­ առմ­ ան ոլ­ որ­տում
նի հա­ճա­խությ­ ուն­ ը փոխվ­ ում ինչպ­ ես նաև սարք­ եր, ո­րոնք հաջ­ ո­ղութ­յան հասն­ ել­ ու հա­
է, հետ­ևա­բար՝ փոխ­վում է նաև մար նոր­ աս­տեղծ ըն­կե­րութ­
լույ­սի անդր­ ա­դարձ­ման անկ­ կար­ ող են տարբ­ եր­ ել վիր­ ու­ յունն­ ե­րը պետք է համ­ ոզ­վեն,
յուն­ ը: Այս եր­ևույ­թը կար­ ե­լի է որ ի­րենց ար­տադր­ անքն էժ­ ան
ճշգրտո­րեն չափ­ ել, որ­ ը հնա­ սա­յին վար­ ակն­ եր­ ը ման­րէա­ է ու հուս­ ա­լի, որ այն հեշտ­ ութ­
րա­վոր­ ութ­յուն է տա­լիս ան­գամ յամբ կա­րել­ ի է արտ­ ադր­ ել մեծ
որ­ ո­շե­լու թուն­ անյ­ ութ­ ի քան­ ա­ կան­նե­րից: Պլ­ ազմ­ ո­նի­կան կի­ ծա­վալ­ներ­ ով և միա­վո­րել ու­
կը: Նո­րաստ­ եղծ որ­ ոշ ըն­կե­ րիշ բա­ղադ­րիչ­ներ­ ի հետ: Չ­նա­
րութ­յունն­ եր մշա­կում են այս և րառ­վում է նաև մագ­նի­սա­կան յած այդ խնդիրն­ եր­ ին՝ հեռ­ ան­
ս­րա հետ կապ­ված եղ­ ա­նակ­նե­ կարն­ եր­ ը բար­ ենպ­ աստ են: Մե­
սկավ­ առ­ ակ­ ով հի­շող սար­քում: տանյ­ ու­թեր­ ի՝ սինթ­ ետ­ իկ նա­
նոնյ­ ութ­ ե­րի հայտն­վե­լը, որ­ ոն­
Օր­ ի­նակ՝ տա­քաց­մամբ գրան­ ցում պլազ­մոնն­ երն ա­ռա­ջաց­
նում են ան­սով­ որ օպ­տի­կա­կան
ցող մագ­նի­սակ­ ան սար­քերն երև­ ույթ­ներ, հնար­ ավ­ որ­ ութ­յուն
է տվել պլազմ­ ո­նի­կա­յի ոլ­ որ­
ավ­ ել­ ացն­ ում են հի­շո­ղությ­ ան տի հետ­ ա­զոտ­ ողն­ ե­րին, ոսկ­ ուց ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
և­ արծ­ աթ­ ից բա­ցի, օգ­տագ­ որ­
ծավ­ ա­լը գրանցմ­ ան ժա­ման­ ակ ծել­ ու այլ նյու­թեր, ինչպ­ իս­ իք
են գրա­ֆեն­ ը և կիս­ ա­հա­ղորդ­
սկավ­ ա­ռակ­ ի փոքր­ իկ տեղ­ ա­ չա­յին մե­տան­յու­թե­րը: Future
Market Insight-ը կան­խատ­ ե­
մաս­ ե­րի վայր­կեն­ ա­կան տա­ սում է, որ միայն պլազ­մոն­ա­
յին զգա­յակ­ներ­ ի կի­րառմ­ ան
քաց­ման հաշ­վին: ոլ­ որտ­ ում հյուս­ իս­ ամ­ ե­րիկ­յ ան
շուկ­ այ­ ի ծա­վա­լը 2017 թ. գրե­թե
Բժշկ­ ությ­ ան ո­լորտ­ ում 250 մլն դո­լար­ ի դի­մաց կաճ­ ի
մինչև 470 մլն դո­լար:
քաղցկ­ եղ­ ի բուժմ­ ան հա­մար

կատ­ ար­վում են կլի­նի­կա­կան

փորձ­ ար­կումն­ եր լույս­ ի մի­

ջոց­ ով ակ­տի­վաց­վող նա­նո­

մաս­նիկն­ ե­րի հնա­րավ­ որ կի­

35

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ ............................................................................................................ .

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 ԱԼԱՆ ԱՍՊՈՒՐՈՒ-ԳՈՒԶԻԿ յուն­ ը մեկ այլ եզ­ ա­կի բնութ­ ագ­ րը) ուն­ են ընդ­ ամ­ ե­նը մի քան­ ի
րի՝ քվանտ­ այ­ ին խճճված­ ութ­ տասնյ­ ակ քու­բիթ ծավ­ ալ: Այս
10. ՀԱՇՎԵԿԱՐԳԵՐ յան հետ միա­սին քվանտ­ ա­յին տարբ­ ե­րակն­ ե­րը, ո­րոնք Կա­
ՔՎԱՆՏԱՅԻՆ համ­ ա­կարգ­ իչն­ ե­րին հնար­ ավ­ ո­ լի­ֆոռ­նիայ­ ի տեխն­ ոլ­ ո­գիա­կան
րութ­յուն է տա­լիս ա­վել­ ի արդ­ ինս­տի­տուտ­ ի մաս­նագ­ ետ Ջոն
ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՉՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ յուն­ ավ­ ետ լու­ծե­լու խնդիր­նե­րի Պ­րես­կիլն ան­վա­նել է աղ­մուկ­
ՄՇԱԿՈՂՆԵՐԸ որ­ ո­շա­կի խմբեր, քան ցանկ­ ա­ նե­րով մի­ջին չա­փի քվան­տա­
ցած սո­վոր­ ակ­ ան հա­մա­կար­ յին համ­ ակ­ արգ­ իչն­ եր (NISQ),
ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄ ԵՆ գի­չը: դեռևս չեն կա­րող ի­րա­կան­ աց­
ՔՎԱՆՏԱՅԻՆ ՀԱՇՎՈՂԱԿԱՆ նել սխալն­ եր­ ի շտկում: Սա­կայն
ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻ ԾՐԱԳՐԵՐԸ Այն­ ո­ւամ­ ե­նայն­ իվ, այս հե­ բազմ­ աթ­ իվ հետ­ ա­զոտ­ ող­ներ
տաքրք­ իր տեխ­նո­լո­գիան շատ զբաղվ­ ում են հատ­ ուկ NISQ-
Ք­վանտ­ այ­ ին համ­ ա­կարգ­ իչ­ բարդ է: Օր­ ի­նակ՝ քվան­տա­յին ներ­ ի համ­ ար նա­խատ­ ես­ված
նե­րը կա­րող են մի քան­ ի տա­ համ­ ա­կարգչ­ ի աշ­խատ­ ան­քը հաշ­վեկ­ ար­գեր­ ի մշակմ­ ամբ, և
րում հաս­նել կամ անգ­ ամ գե­ խախտ­ ում է ապ­ ակ­ ո­հեր­ են­ սա, հնա­րավ­ որ է, թույլ տա, որ
րազ­ ան­ցել դաս­ ակ­ ան հա­մա­ տութ­յուն կոչվ­ ող գոր­ծըն­թաց­ ը: նման սար­քավ­ ո­րումն­ երն ա­վե­
կար­գիչն­ ե­րին, քա­նի որ լար­ Հետ­ ա­զոտ­ ող­նե­րը պնդում են, լի արդյ­ ու­նա­վետ կատ­ ա­րեն
ված աշխ­ ա­տանք է տարվ­ ում որ կար­ ել­ ի է ստեղծ­ ել որ­ ոշ­ ա­ որ­ ո­շա­կի հաշվ­ արկն­ եր, քան
գործ­ իք­ ա­յին ապ­ ա­հով­ման և կիոր­ են կա­ռա­վար­վող մի քա­ դա­սակ­ ան համ­ ա­կարգ­ իչն­ եր­ ը:
հաշ­վեկ­ արգ­ եր­ ի ուղ­ղութ­յամբ: նի հա­զար քու­բիթ ծա­վա­լով
քվան­տայ­ ին հա­մակ­ արգ­ իչն­ եր, NISQ մե­քե­նան­ եր­ ի օգ­տա­
Հաշվ­ արկ­ներ կա­տա­րել­ ու ե­թե կիր­ առ­վեն քվանտ­ ա­յին տե­րե­րի թվի ա­ճը ողջ աշխ­ ար­
համ­ ար քվան­տայ­ ին համ­ ա­ սխալ­ներ­ ի շտկման ե­ղա­նակ­ հում մեծ­ ապ­ ես նպաստ­ ում է
կար­գիչ­ներն օգ­տագ­ ործ­ ում ներ ապ­ ա­կո­հեր­ են­տութ­յա­նը այս ուղ­ղութ­յան զարգ­ աց­մա­
են քվանտ­ ա­յին մեխ­ ա­նիկ­ այ­ ի դիմ­ ա­կայ­ ել­ ու հա­մար: Բայց նը, քա­նի որ ա­վե­լա­նում է հա­
սկզբունք­ներ­ ը: Տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ ա­մե­նամ­ եծ քվան­տայ­ ին հա­ մալս­ ար­ ան­նե­րում գործ­ ող այն
յան բազ­ ա­յին միավ­ որ­ ը՝ քու­բի­ մակ­ ար­գիչն­ ե­րը, որ մինչև գիտն­ ա­կան­նե­րի թիվ­ ը, ո­րոնք
թը համ­ անմ­ ան է ստան­դարտ այժմ ցուց­ ադր­ ել են լա­բոր­ ա­ հնա­րա­վոր­ ութ­յուն ուն­ են այդ­
բիթ­ ին (0 կամ 1), բայց հան­դես տոր­ իան­ եր (առ­ ավ­ ել հայտն­ ի պիս­ ի մեք­ ե­նա­նե­րի համ­ ար
է գա­լիս որպ­ ես եր­կու քվան­ օր­ ին­ ակ­ներն են IBM, Google, մշա­կել­ ու և փորձ­ արկ­ ել­ ու փոքր
տայ­ ին վի­ճակ­նե­րի միջև քվան­ Rigetti Computing և IonQ ընկ­ ե­ ծրագր­ եր: Զարգ­ ան­ ում է քվան­
տայ­ ին վե­րադ­րում. քու­բի­թը րությ­ ուն­ներ­ ի համ­ ակ­ արգ­ իչն­ ե­ տա­յին համ­ ա­կարգ­ իչն­ եր­ ի հա­
կար­ ող է լի­նել միա­ժամ­ ա­նակ մար նախ­ ա­տես­ված ծրագ­
թե՛ զրո, թե՛ մեկ: Այս հատկ­ ութ­ րա­յին ա­պա­հով­ման տարբ­ եր
հայ­ եց­ ա­կետ­ ե­րի վրա կենտր­ ո­
նա­ցած նոր­ աս­տեղծ ընկ­ եր­ ութ­
յուն­նե­րի համ­ ա­լիր:

Հետ­ ազ­ ոտ­ ողն­ ե­րի կարծ­ ի­
քով, ա­ռա­վել հեռ­ ան­կա­րայ­ ին
է NISQ հաշվ­ եկ­ արգ­ եր­ ի երկ­ ու
տես­ ակ՝ մո­դե­լա­վոր­ման և մե­
քեն­ այ­ ակ­ ան ու­սուցմ­ ան հա­
մար: 1982 թ. աշխ­ ար­հահռչ­ ակ
ֆի­զի­կոս Ռի­չարդ Ֆեյն­ման­ ը
ենթ­ ադր­ ել էր, որ քվանտ­ այ­ ին
համ­ ակ­ ար­գիչ­ներ­ ի կիր­ առմ­ ան

36

........................................................ ԳԳԻԻՏՏՈՈՒՒԹԹՅՅՈՈՒՒՆՆԵԵՎՎՏՏԵԵԽԽՆՆԻԻԿԿԱԱ Ի ԴԵՊ

ա­մե­նա­կարև­ որ ոլ­ որտ­նե­րից ժեշտ զու­գակց­ ու­մը: Առնվ­ ազն ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐՆ
ե­րեք ան­կախ հետ­ ա­զո­տակ­ ան ՍՏԵՂԾԵԼ ԵՆ ԱՌԱՑ
մեկ­ը լի­նել­ու է բուն բնութ­ խմբեր հայտ­ ար­ ա­րել են մեք­ ե­ ՊԼՈՄԲԱՎՈՐՄԱՆ
նայ­ ա­կան ուս­ ուցմ­ ան այնպ­ ի­ ԱՏԱՄԸ
յան՝ ա­տոմն­ ե­րի, մո­լե­կուլն­ ե­րի սի ձևի քվան­տա­յին եղ­ ա­նա­կի ՎԵՐԱԿԱՆԳՆԵԼՈՒ
մշակմ­ ան ա­ռաջ­ ըն­թաց­ ի մա­ ՄԻՋՈՑ1
և նյ­ ու­թե­րի մո­դե­լավ­ որ­ ու­մը: սին, ո­րը հայտ­նի է «բազմ­ աց­
ման մրցող­ ա­կան ցան­ցեր» Չին­ աստ­ ան­ ի Չժ­ եծյ­ ան­ ի հա­
Բազ­մա­թիվ հետ­ ազ­ ոտ­ ողն­ եր, անվ­ ամբ և վերջ­ ին տա­րի­նե­ մալս­ ար­ ա­նի գիտն­ ա­կանն­ երն
րին շռնդալ­ ից հա­ջող­ ությ­ ուն է ստեղ­ծել են հատ­ուկ քսուք,
այդ թվում նաև ես, մշակ­ում ար­ձա­նագ­րել մեք­նա­յա­կան ու­ ո­րը վեր­ ակ­ անգն­ ում է ատ­ ամ­ ի
սուցմ­ ան ո­լորտ­ ում: ամբ­ ող­ջա­կան­ ությ­ ուն­ ը՝ առ­ անց
են NISQ սարք­ ա­վո­րում­ն ե­րի, պլոմբ­ ավ­ որմ­ ան։
Չ­նայ­ած որ մի շարք հաշ­վե­
ինչպ­ ես նաև սխալն­ ե­րի լիա­ կարգ­ եր, կար­ծես, լավ են աշ­ Ինչ­պես հայտ­նում է New
խա­տում գոյ­ ութ­յուն ուն­ ե­ցող Scientist-ը, քսուք­ ի բա­ղադ­
կա­տար շտկում ա­պահ­ ո­վող NISQ մեք­ ե­նան­ ե­րում, դեռևս ոչ րությ­ ան մեջ իսկ­ ա­կան ա­տամ­ ի
ոք չի ներ­կայ­ աց­րել ձևա­կան էմ­ ա­լի ո­րոշ կառ­ ու­ցատ­ ար­րեր
հա­մա­կարգ­ իչն­ ե­րի օգ­նութ­յամբ ա­պաց­ ույց, որ այդ հաշվ­ եկ­ ար­ են պար­ ու­նակ­վում, մասն­ ավ­ ո­
գերն ավ­ ե­լի հզոր են, քան սո­ րա­պես կալց­ իում և ֆոս­ֆատ։
մոլ­ եկ­ ուլ­ներ­ ի և նյ­ ութ­ եր­ ի մո­ վոր­ ա­կան հա­մակ­ արգ­ իչ­ներ­ ում Փոր­ձարկ­ ում­ն երն իր­ ա­կան­ աց­
կի­րառվ­ ողն­ ե­րը: Ն­ման ա­պա­ նել­ իս օգտ­ ա­գործ­վել են թթու­
դե­լավ­ որ­ման հաշվ­ ե­կարգ­ եր: ցույցն­ եր հա­վաք­ ե­լը բարդ ներ­ ով քայ­քայ­ված մարդ­կայ­ ին
խնդիր է, և հ­նա­րավ­ որ է, դրա ա­տամ­ն եր։ Դր­ անք տեղ­ ադրվ­ ել
Ն­ման հաշվ­ եկ­ ար­գե­րը կա­րող համ­ ար պա­հանջ­վեն տա­րի­ են արհ­ ես­տա­կան միջ­ ավ­ այ­րում,
ներ: ո­րը ե­ղել է համ­ արժ­ եք մարդ­ ու
են ար­ ագ­ աց­նել նոր նյութ­ եր­ ի բե­րա­նի խո­ռո­չի մի­ջա­վայր­ ին,
Շատ հա­վան­ ակ­ ան է, որ մո­ և ք­սել քսուք­ը։ 48 ժամ անց
մշակ­ ու­մը տար­բեր բնա­գա­ տակ­ ա տար­ ին­ եր­ ին հայտն­վեն նկա­տել են նոր էմ­ ա­լի աճ։ Նոր
ավ­ ե­լի խո­շոր և կա­ռավ­ ար­վող էմ­ ալ­ ի հաստ­ ությ­ ու­նը ընդ­ ա­մե­
վառ­ներ­ ի հա­մար՝ է­ներգ­ ե­տի­ NISQ սար­քա­վոր­ ումն­ եր, ապ­ ա նը ե­րեք միկր­ ո­մետր է։ Սակ­ այն
սխալն­ ե­րի լիա­կա­տար շտկում գիտն­ ակ­ անն­ եր­ ը վստահ են, որ
կա­յից մինչև բժշկությ­ ուն: կա­տար­ ող մե­քեն­ ան­ եր, որ­ ոնք քսուք­ ի մշտա­կան օգտ­ ագ­ ործ­
գործ կուն­ ե­նան հազ­ ար­ ա­վոր ման ըն­թացք­ ում վե­րա­կանգն­
Մ­շակ­ ող­ներ­ ը նաև գնա­ քու­բիթ­նե­րի հետ: Հաշ­վե­կար­ ված մաս­ ի հաս­տութ­յուն­ ը կա­
գեր մշա­կողն­ եր­ ը հույս ուն­ են, րել­ ի է մեծ­ աց­նել­ ։
հատ­ման են ենթ­ ար­կում քվան­ որ NISQ-ի հաշ­վեկ­ ար­գե­րը կլի­
նեն այնք­ ան արդ­յու­նա­վետ, որ 1 Ըստ՝ https://hraparak.am/post/
տայ­ ին համ­ ակ­ արգ­ իչ­նե­րի կգեր­ ազ­ ան­ցեն ժամ­ ան­ ա­կակ­ ից f071029860b716e666820b93ca603961
սով­ որ­ ակ­ ան հա­մա­կարգ­ իչ­
հնար­ ա­վոր­ ությ­ ուն­նե­րը մե­քե­ ներ­ին, թեև հնար­ա­վոր է, որ
ստիպվ­ ած լին­ ենք սպա­սե­լու
նայ­ ա­կան ու­սուցմ­ ան խնդիր­ սխալն­ ե­րի լիակ­ ատ­ ար շտկում
կա­տա­րող քվանտ­ այ­ ին մեք­ ե­
ներ­ ի լուծ­ման հա­մար, երբ հա­ նա­ներ­ ի հայտն­վել­ ուն:

մա­կարգ­ իչն­ ե­րը սո­վո­րում են Թարգմ­ ան­ եց Մ. Սարգս­յան­ ը

տվյալ­ներ­ ի մեծ զանգ­ված­նե­րի

կամ փորձ­ի հիմ­ան վրա: NISQ

սարք­ ա­վոր­ ումն­ ե­րի համ­ ար

նա­խա­տես­ված ա­ճող թվով

հաշ­վեկ­ ար­գեր­ ի փոր­ձարկ­ ու­մը

ցույց է տվել, որ քվան­տա­յին

համ­ ակ­ ար­գիչն­ երն, իր­ ոք, կա­

րող են լուծ­ ել մե­քեն­ այ­ ակ­ ան

ուս­ ուցմ­ ան այնպ­ ի­սի խնդիր­

ներ, ինչ­պիս­ իք են տեղ­ ե­կատ­

վությ­ ան դա­սա­կարգ­ ումն ըստ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

խմբե­րի, նման գիտ­ ա­բա­ռե­րի

կամ հատկ­ ա­նիշն­ ե­րի խմբավ­ ո­

րում­ ը և­ առկ­ ա տե­ղե­կատ­վութ­

յուն­ ից վիճ­ ակ­ ագ­րա­կան նոր

տե­ղե­կությ­ ուն­նե­րի կազ­մում­ ը:

Օր­ ին­ ակ՝ կան­խատ­ ե­սել նյու­թի

մոլ­ եկ­ ուլ­ ա­յին այն­պի­սի կառ­ ուց­

վածք, որ­ի դեպ­քում մեծ հա­

վա­նա­կա­նությ­ ամբ կդրսևոր­

վի հատ­կությ­ ունն­ ե­րի անհր­ ա­

37

Ի ԴԵՊ

ԱՎԵԼՈՐԴ
ԽԱՂԱԼԻՔՆԵՐ

1,5-2,5 տար­ եկ­ ան եր­ ե­ թացք­ ում դրսևո­րում էր ավ­ ել­ ի խա­ղա­լի­քից դե­պի մյու­
խա­ներ­ ին ա­մեր­ ի­կաց­ ի հո­ մեծ եր­ևա­կա­յությ­ ուն: Օր­ ին­ ակ՝ սը: Ծ­նող­նե­րի շրջա­նում
գեբ­ ան­նե­րը տվել են կամ խաղ­ ալ­ իք-դույ­լիկ­ ը կա­րող էր կա­տար­ված հար­ցու­մը
4, կամ 16 խաղ­ալ­իք և հե­ օգտ­ ա­գործվ­ ել որ­պես թմբուկ ցույց է տվել, որ ամ­ ե­րիկ­
ռուս­տախց­ իկ­նե­րի մի­ջո­ցով կամ գլխարկ: Իսկ եթ­ ե խաղ­ ա­ յան ընտ­ ան­ ի­քում մի­ջին
հետ­ևել են նրանց խաղ­ին: լիքն­ եր­ ի քա­նա­կը մեծ էր, փոր­ հաշ­վով լի­նում է 87 խա­
Խա­ղի յուր­ ա­քանչ­յուր սեան­ ձի մասն­ ա­կից­ ը նետվ­ ում էր մի ղալ­ իք: Հետ­ ա­զոտ­ ողն­ ե­
սը տևել է 15 րոպ­ ե: Ե­թե խա­ րը խորհ­ուրդ են տալ­իս
ղալ­ իքն­ եր­ ը քիչ էին, ե­րեխ­ ան ծնող­նե­րին ժա­մա­նակ
հիմ­ն ա­կան ու­շադ­րությ­ ուն­ ը առ ժամ­ ան­ ակ պա­հել
նվի­րում էր որ­ևէ մի խա­ղա­ խաղ­ ալ­ իք­նե­րի մի մա­
լի­քի, ընդ որ­ ում, խա­ղի ըն­ սը. Այդ դեպք­ում վեր­ա­
դարձ­ված խաղ­ ա­լիք­նե­րը
ըն­կալ­վում են որ­պես նոր
և­ ա­ռաջ­ ացն­ ում են ավ­ ե­լի

մեծ հե­տաքրք­րությ­ ուն:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019«Наука и жизнь», 2018, N 8.
38

ԱՌԱՋԻՆ ԶՐՈՆ

Պարզ­վել է, որ հնդկակ­ան
մա­թե­մատ­ իկ­ ակ­ ան տեքստ­ ը,
որտ­ եղ առ­ ա­ջին ան­գամ հան­
դի­պում է զրո­յի խորհրդ­ ա­նիշ­ ը,
500 տար­ով ավ­ել­ի հին է, քան
կար­ծում էին մինչև այժմ: 1881
թվա­կան­ ին Բախշ­ ալ­ ի գյուղ­ ում
(այժմ՝ Պա­կիս­տան) հայտն­ ա­
բեր­ված կեչ­ ու թերթ­ իկն­ ե­րի վրա
գրված ձեռ­ ագ­րի տա­րի­քը որ­ ոշ­
վել է ռա­դիոածխ­ ած­նա­յին եղ­ ա­
նակ­ ով: Հավ­ ան­ աբ­ ար, վաճ­ ա­
ռա­կանն­ եր­ ի հա­մար գրված դա­
սագրք­ ի հայտ­ նա­բեր­ված ե­րեք
տարբ­ եր թերթ­ իկն­ երն ստեղծ­
վել են 224-383, 680-779 և 885-
993 թթ., այ­սինքն՝ դա­սագ­ իր­քը
գրվել, պահպ­ անվ­ ել և համ­ ալր­
վել է դար­ եր­ ի ընթ­ աց­քում: Խո­
շոր կե­տի տես­քով պատկ­ եր­
ված զրոն հանդ­ իպ­ ում է արդ­ են

ամ­ են­ ա­հին տեքս­տե­րում:

ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ՕԴԻ
ԶՏԻՉ

Չին­ աստ­ ան­ ի Սիան քա­ղա­ թեթև օդ­ ը բարձր­ա­նում է խո­ կութ­յուն­ ը աշտ­ ար­ ա­կի միջ­ ով ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
քում փորձ­արկվ­ ում է օդ­ ի աղ­ ղո­վա­կով՝ անց­նել­ ով զտիչն­ եր­ ի ան­ցած օ­դում նվազ­ում է 19
տոտվ­ ա­ծութ­յուն­ ից պաշտպ­ ա­ մի­ջով, և մաքրվ­ ած վի­ճա­կում %-ով: Հեռ­ աց­վում են նաև ա­զո­
նող «համ­ ա­քաղ­ ա­քայ­ ին հա­ օ­րա­կան 5-8 մլն խոր­ ան­ արդ տի օքս­ իդն­ եր­ ը: Արդյ­ ունք­ ում
կագ­ ա­զը»: Շի­նությ­ ունն իր­ են­ ից մետր օդ դուրս է գալ­իս խող­ ո­ աշ­տար­ ա­կի շուրջ­ ը 7 կմ շա­
ներկ­այ­աց­նում է 300 մ բարձ­ վակ­ ի վեր­ ին մա­սից: Շի­նութ­յու­ ռավ­ իղ­ ով տար­ ածք­ ի օդ­ ը նկա­
րութ­յամբ աշ­տար­ ակ, ո­րը տե­ նը շրջա­պա­տող 10 կմ2 մա­կե­ տել­ իո­րեն թար­մա­ցել էր: Այս
ղադրվ­ ած է բետ­ ոն­ ե հիմք­ ի՝ րես­ ի վրա ձմռա­նը կատ­ արվ­ ած նախ­ ագծ­ ի հեղ­ ի­նակն­ եր­ ի կար­
ապ­ ակ­ ե տա­նի­քով տու­փի վրա: չա­փում­ն եր­ ը ցույց են տվել, որ ծի­քով, քաղ­ աք­ ի կենտ­րոն­ ում
Քան­ ի որ Սիա­նը հար­ ավ­ ա­ ծխի մաս­նիկ­նե­րի պա­րուն­ ա­ պետք է տեղ­ ադ­րել այդպ­ ի­սի
յին քաղ­ աք է և­անգ­ ամ ձմռա­ առնվ­ ազն վեց աշտ­ ա­րակ:
նը ջեր­մաստ­ իճ­ ա­նը չի իջ­նում
-5 0C-ից ցածր, ապ­ ակ­ու մի­
ջով արև­ը տաք­աց­նում է բե­
տո­նե ջերմ­ ո­ցի օդ­ ը, տա­քաց­ ած

39

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԸ .................................................................................................... .

ԱՌՆՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Քի­միա­կան գի­տությ­ ուն­ներ­ ի դոկ­
տոր, պրո­ֆես­ որ

­ԳԱՅԱՆԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

­Քի­միակ­ ան գի­տութ­յուն­նե­րի թեկ­
նած­ ու, դոց­ ենտ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԿԱԹՆԱԹԹՎԻ

ՊՈԼԻՄԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՆՊԱՏԱԿԱՀԱՐՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Կ աթ­նաթթ­վի պոլի­ այն­պես էլ ա­նօդ պայմ­ ան­նե­ ներ­ ի, անձ­նակ­ ան հիգ­ իեն­ ա­յի
մեր­ ը (պո­լի­լակտ­ իդ) րում:
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 կենս­ աբ­ ա­նո­րեն քայ­ միջ­ ոցն­ եր­ ի և վ­ իր­ ահ­ ա­տակ­ ան
Պ­ ոլ­ իլ­ ակ­տիդ­նե­րի ար­տադ­
քայվ­ ող պո­լի­մեր­նե­րի շար­ րութ­յու­նը հիմն­ված է կեն­սա- և թել­ ե­րի ար­տադ­րութ­յու­նում:
ք­ ի­միա­կան տեխ­նոլ­ ոգ­ իան­ ե­րի
քից է և­ իր կեն­սաբ­ ա­նակ­ ան և ա­մեն­ աժ­ ամ­ ան­ ակ­ ակ­ ից մե­թոդ­ Պ­ ո­լի­լակտ­ ի­դը՝ որպ­ ես ելք­ ա­յին
նե­րի վրա: Որ­պես հումք ծա­ռա­
ֆ­ ի­զի­կա­քի­միակ­ ան հատկ­ ութ­ յում են ա­մեն­ ա­տար­բեր գյու­ նյութ, օգտ­ ա­գործ­վում է նաև
ղատնտ­ ես­ ակ­ ան մթերք­ներ­ ը և
յունն­ եեր­ ով ոչ միայն չի զիջ­ ում, կ­ են­ցա­ղա­յին աղբ­ ը: 3D տպիչ սարք­ ա­վոր­ ում­ն ե­րում:

այլև շատ չա­փան­ իշ­նե­րով գե­ ­Պո­լիլ­ ակտ­ իդ­ներն օգտ­ ա­ Մ­ եծ է այս­ օր պո­լիլ­ ակտ­ իդ­ ի և
գործվ­ ում են էկ­ ոլ­ ոգ­ իա­պես
րազ­ ան­ցում է նավ­թաք­ իմ­ իա­ մա­քուր փա­թեթ­նե­րի, տար­ ա­ ն­րա ած­ անցյ­ ալն­ ե­րի դե­րը նաև

կան հումք­ից ստացվ­ող պո­ դեղ­ ա­գործ­ ութ­յան մեջ:

լի­մեր­նե­րին: Պ­ ո­լիլ­ ակ­տի­դը Պ­ ո­լի­լակտ­ իդ­ ի ստաց­

հեշ­տությ­ ամբ ենթ­ արկվ­ ում է ման տեխ­նո­լո­գիա­կան շղթան

կեն­սատր­ ոհ­ման ինչ­պես օդ­ ում, բաղ­կաց­ած է մի քան­ի փու­

40

................................................................................................... ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԸ

լից, ո­րոն­ցից ա­ռաջ­ ին­ ը հումք­ ի

ձեռք­բեր­ ումն է:

Այս փու­լում մեծ եկ­ ամ­ ուտ­

ներ կա­րող են ակն­կալ­ել այն

պետ­ ութ­յունն­ ե­րը, որ­ ոնց­ ում

ի­րակ­ ա­նաց­վում է տե­սա­կա­

վորվ­ ած աղ­բահ­ ա­նությ­ ուն:

Եվր­ ոպ­ ա­կան երկրն­ եր­ ի ճնշող

մեծ­ ամ­ ասն­ ությ­ ան քա­ղա­քաց­ ի­

նե­րը պարտ­ ադ­ իր տես­ ա­կավ­ ո­

րում և ­հավ­ ա­քում են սննդամ­

թերք­ ի, ապ­ ա­կու, թղթի, պլաս­

տի­կի և մ­ ետ­ ա­ղի թա­փոն­ներ­ ը,

ո­րի շնոր­հիվ լուծվ­ ում են ամ­ ե­

նաէժ­ ան հում­քի ձեռք­բերմ­ ան

և ­միաժ­ ամ­ ա­նակ աղբ­ ի էկ­ ոլ­ ո­

գիա­կան մաքրմ­ ան խնդիրն­ ե­

րը: Այս փուլ­ը, ան­շուշտ, խթա­

նում է նաև տվյալ պե­տութ­յու­

նում հող­ ա­գոր­ծութ­յան ա­րագ երկ­ ու­սը ­Հա­յաստ­ ա­նի Հ­ անր­ ա­ վառն­ ե­րում աշ­խատ­ ած, բարձր
պե­տությ­ ու­նում կա­րող են լուծ­ որ­ ակ­ ա­վոր­ ում ու­նեց­ ող մաս­
զար­գաց­ ում­ ը: վել ա­վել­ ի մեծ հաջ­ ո­ղությ­ ամբ, նագ­ ետ­ներ, ­պե­տա­կան բու­հե­
քան մեկ այլ երկ­րում: րում կան քի­միա­կան և կ­են­
Տեխն­ ո­լոգ­ իա­կան շղթա­ սաբ­ ան­ ա­կան ֆա­կուլտ­ ետն­ եր,
Առ­ աջ­ ին խնդի­րը տե­ղա­կան ՀՀ ԳԱԱ Գ­ իտ­ ակրթ­ ակ­ ան մի­
յի երկր­որդ փուլ­ը հում­քի կեն­ և­ էժ­ ան հում­քի ձեռքբ­ ե­րումն է: ջազ­գա­յին կենտ­րո­նի մա­գիստ­
­Պո­լի­լակտ­ ի­դի հումք են՝ կար­ րատ­ ուր­ ա­յում պատր­ աստ­վում
սաս­ ին­թեզն է և կ­ աթն­ աթթ­վի տո­ֆի­լը, ցո­րեն­ ը, ե­գիպ­տաց­ ո­ են կադ­րեր «­Դեղ­ ագ­ իտ­ ութ­
րեն­ ը և բ­ ո­լոր այն գյուղ­ ատն­ յուն» և «Դ­ ե­ղա­գոր­ծա­կան քի­
ստաց­ ու­մը E.coli խմոր­ իչ­ ով: տես­ ա­կան մթերքն­ եր­ ը, ո­րոնք միա» մաս­նագ­ ի­տությ­ ունն­ ե­րով:
ենթ­ արկվ­ ում են կաթն­ աթթ­վա­ Ակ­ ադ­ եմ­ իա­յիում առ­կա են նաև
­Տեխ­նոլ­ ոգ­ իա­կան շղթայ­ ի յին խմոր­ման: Հ­ ա­յաս­տա­նում քիմ­ իա­կան ֆիզ­ իկ­ այ­ ի, օր­գա­
գյուղմ­թեր­քի ար­տադր­ ությ­ ան նակ­ ան և ­դե­ղագ­ ործ­ ա­կան քի­
հա­ջորդ փուլ­ ը կեն­սա­միջ­ ա­վայ­ քա­նակ­ ութ­յու­նը մի քան­ ի ան­ միա­յի, միկ­րո­կեն­սաբ­ ա­նությ­ ան
գամ ա­վել­ աց­նե­լու մեծ հնար­ ա­ և ­մոլ­ ե­կուլ­ ա­յին կեն­սաբ­ ան­ ութ­
րից կաթ­նաթթ­վի ան­ջա­տումն վոր­ ութ­յուն­ներ կան: յան ինստ­ ի­տուտ­ներ: Նշվ­ ած
կազմ­ ա­կեր­պութ­յունն­ եր­ ը կա­
ու մաք­րումն է, որ­ը մտնում է Երկր­ որդ և­ ա­մեն­ ակ­ արև­ որ րող են ար­տադր­ ութ­յու­նում և
խնդի­րը ին­ժեն­ եր­ ա­տեխն­ իկ­ ա­ գ­ որ­ծար­ ա­նա­յին լաբ­ որ­ ատ­ ո­
կենս­ ատ­ եխն­ ոլ­ ոգ­ իակ­ ան բո­լոր կան և գ­ իտ­ ա­կան կադ­րե­րի րիան­ եր­ ում աշխ­ ա­տե­լու համ­ ար
առկ­ այ­ ությ­ ունն է և ­նոր կադ­ բարձ­րա­կարգ ճար­տա­րագ­ ի­
ար­տադր­ ութ­յունն­ ե­րի տեխ­նո­ րեր պատ­րաստ­ ե­լու հնար­ ա­վո­ տակ­ ան և ­գի­տա­կան կադր­ եր
րությ­ ու­նը: Այսօր Հայաստանում պատ­րաս­տել:
լոգ­ իակ­ ան շղթան­ եր­ ի մեջ: կան քի­միակ­ ան (քլո­րոպր­ ե­
նա­յին կաուչ­ ուկ­ ի) արդ­յու­նա­ Եր­րորդ խնդի­րը ֆին­ ան­սա­
­Չոր­րորդ՝ քիմ­ իակ­ ան տեխ­ բեր­ ությ­ ան և ­կենս­ ա­տեխ­նո­լո­ կան մի­ջոցն­ եր­ ի հայ­թայ­թումն
գիայ­ ի (լի­զինի և­ այլն) բնա­գա­
նո­լոգ­ իա­յի բնա­գավ­ ա­ռին վե­

րաբ­ ե­րող փուլ­ ում իր­ ա­կան­ աց­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

վում է կաթ­նաթթ­վի դի­մեր­ ի­

զաց­ ում և դ­ իմ­ եր­ ի կա­տա­լիտ­ իկ

պո­լի­մեր­ ում:

­Հին­գե­րորդ փու­լը վերջ­

նանյ­ ու­թի ան­ջատ­ ումն է մի­ջա­

վայ­րից և դ­րան ապ­րանք­ այ­ ին

տեսք տա­լը:

­Պոլ­ իլ­ ակ­տիդ­ ի ար­տադ­

րութ­յան կազ­մակ­ երպմ­ ան ե­րեք

հիմ­ն ախն­դիրն­ եր կան, ո­րոն­ցից

41

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԸ .................................................................................................... .

է: Մ­ ինչ այս խնդրի լուծմ­անն կա­կից քի­միակ­ ան ար­տադ­րան­ պատ­րաստ­ված ապ­րանքն­ ե­րի
քից, կու­նե­նանք նաև առ­ աջ­ ա­ շուկ­ան բա­վա­կան մեծ է մեր
անդ­րա­դառ­նա­լը՝ հարկ է նշել, տար և զ­ ար­գա­ցող գի­տությ­ ուն` տա­րած­ աշր­ջան­ ում, այն տա­
քիմ­ իա­յի, դեղ­ ա­գործ­ ութ­յան և րած­վում է նաև ար­ աբ­ ակ­ ան,
որ պո­լի­լակ­տի­դի գործ­ ա­րան­ ­կենս­ ատ­ եխ­նոլ­ ոգ­ իա­յի ուղղ­ ութ­ միջ­ ին­ ա­սիակ­ ան և­ աֆ­րիկ­յ ան
յունն­ եր­ ով: Բ­ ա­ցի գյուղ­ ատն­ երկրն­ եր: ­Շուկ­ ան ճշգրիտ ներ­
ներ գոր­ծում են աշխ­ արհ­ ի տես­ ությ­ ու­նից, մեծ տեմ­պե­րով կայ­ աց­նել­ ու և վստ­ ա­հությ­ ուն
կսկսեն զարգ­ա­նալ նաև պո­ ներշնչ­ ե­լու դեպք­ ում «Purac»
ամ­ են­ ազ­ ար­գա­ցած երկր­նե­րում լիմ­ եր­ ա­յին կեն­ցաղ­ այ­ ին ի­րե­րի ֆիր­ման կա­րող է հան­դես
ար­տադր­ ությ­ ունն­ ե­րը (սննդի գալ որպ­ ես ներդ­նող և ­կա­ռու­
(Շ­վե­դիա, ­Հոլ­ անդ­ իա, Բ­ ելգ­ իա, և ­պար­ են­ ա­յին ապր­ անքն­ եր­ ի ցել գոր­ծա­րան Հ­ այ­ աստ­ ա­նում:
փա­թեթ­ ավ­ որմ­ ան շու­կայ­ ում Գ­ որ­ծա­րան­ ը կա­րող են նաև
ԱՄՆ, ­Ճա­պո­նիա, Հ­ ար­ ա­վա­ պոլ­ իլ­ ակտ­ իդ­ ի մաս­նաբ­ աժ­ ի­ գնել ՀՀ քաղ­ ա­քաց­ ին­ եր­ ը և­ այն
նը դեռևս 2010 թ. տվյալն­եր­ով աշ­խա­տեցն­ ել որ­պես ազ­գա­յին
յին ­Կոր­ եա, Չ­ ի­նաստ­ ան): ­Պո­ կազ­մել է 42,5 %): ձեռն­ արկ­ ությ­ ուն: ՀՀ Կ­ ա­ռավ­ ա­
րությ­ու­նը կա­րող է նաև ձեռ­
լի­լակտ­ իդ ար­տադ­րող հան­ Հ­ աջ­ ող­ ութ­յան դեպ­քում ­Հա­ նամ­ ուխ լի­նել ան­հատ­ ա­կան
յաս­տա­նը կու­նե­նա մեծ թափ­ ով ներդ­րող հրա­վի­րել­ ու գործ­ ըն­
րահ­ այտ ֆիրմ­ ա­նե­րից են` զար­գաց­ ող գյու­ղատն­տես­ ութ­ թա­ցին:
յուն, գյուղ­ ա­կան բնակ­չութ­
DuPont (ԱՄՆ), Toyota, Hitachi, յան գոր­ծազրկ­ ութ­յան և­ ար­ Ակնհ­այտ է, որ ՀՀ տնտե­
տա­գաղ­թի կտրուկ նվազ­ ում: սությ­ ան ա­րագ զար­գաց­ման
(Ճապոնիա), LG (Հարավային ­Կու­նեն­ ա նաև կենց­ աղ­ այ­ ին հա­մար պո­լի­լակ­տիդ­ ի արտ­ ադ­
ու դեղ­ ա­գոր­ծակ­ ան քիմ­ իայ­ ի րությ­ ուն կազմ­ ակ­ երպ­ ել­ ը կա­
Կորեա), Galactic (Բելգիա) Hisun զար­գաց­ ող ար­տադր­ ութ­յուն: րող է դառ­նալ կար­ևոր խթան:
Պ­ ոլ­ ի­լակտ­ ի­դի գործ­ ար­ ա­նին
Biomaterials (Չինաստան), Purac կից կգոր­ծեն խիստ թանկ­ար­ ՀՀ ԳԱԱ օր­գա­նակ­ ան և դ­ ե­
ժեք բժշկա­կան պոլ­ ի­մեր­նե­րի ղագ­ որ­ծակ­ ան քի­միայ­ ի գի­տա­
(Հոլանդիա): և ­գերժ­ ա­ման­ ա­կա­կից դե­ղեր­ ի տեխն­ ոլ­ ո­գիակ­ ան կենտր­ ո­նի
հում­քի արտ­ ադր­ ութ­յան մին­ ի­ պո­լի­մեր­ ա­յին դիս­պեր­սիա­ներ­ ի
Հոլանդական Purac ֆիր­ տեխ­նոլ­ ո­գիա­կան գի­տա­հետ­ ա­ լա­բոր­ ա­տոր­ իան ՀՀ Կ­ առ­ ավ­ ա­
զոտ­ ակ­ ան լա­բոր­ ատ­ որ­ իա­ներ: րությ­ան քննարկ­մանն է ներ­
ման նաև պոլիլակտիդի գոր­ կայ­ աց­րել ­Հայ­ աս­տա­նում տե­
Պ­ ո­լի­լակ­տի­դի գործ­ ա­րան ղակ­ ան գյուղ­ ատն­տես­ ա­կան
ծարան նախագծող և կա­ կառ­ ուց­ ել­ ու մո­տա­վոր ար­ հում­քի հիմ­ ան վրա պոլ­ իլ­ ակ­
ժեք­ը կա­րող է կազ­մել շուրջ տի­դի արտ­ ադ­րությ­ ուն կազ­մա­
ռուց­ ող ամենաառաջատար ե­րեք հարյ­ուր մի­լիոն ԱՄՆ դո­ կեր­պե­լու ա­ռա­ջարկ­ ությ­ ուն և
լար: Պ­ ո­լի­լակ­տի­դի և դ­րան­ ից հ­ իմ­ն ավ­ ո­րում:
կազմ­ակերպություն է: 2012 թ.

այդ ֆիրման ավարտել է պո­

լիլակտիդի գործարանի կառու­

ցումը Թայլանդում, 2018 թ.

շվեյց­արական Sulzer Chemtech

ֆիրմ­ այ­ ի հետ շահ­ ագ­ ործ­ման

է հանձն­ել լրիվ նոր տեխ­նո­լո­

գիայ­ ով պո­լի­լակ­տի­դի գոր­ծա­

րան՝ տա­րեկ­ ան 1000 տոնն­ ա

հզոր­ ությ­ ամբ: ­Ֆիր­ման պլան­ ա­

վո­րել է ֆրան­սիակ­ ան Arkema

ֆիր­մայ­ ի հետ հա­մատ­ եղ ար­

տադ­րել լակտ­ իդ­ ի խիստ թան­

կար­ժեք բլոկ համ­ ապ­ ո­լիմ­ եր­ներ:

Ե­թե Հ­ այ­ աստ­ ան­ ում սկսի

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 գոր­ծել պոլ­ ի­լակտ­ իդ­ ի գործ­ ա­

րան, ապ­ ա բա­ցի գերժ­ ա­մա­նա­

42

ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ նե­րի (մեգ­ ապ­ ո­լիս) վեր­ ա­բեր­ են Տոկ­ իոն, Դել­ ին, Կալկ­ ա­թան
ՄՈԼՈՐԱԿ յալ: Այժմ Երկր­ի վրա առկ­ա է և­ ուր­ իշ ա­վե­լի փոքր խոշ­ որ
1 մլն և ավ­ ել­ի բնակ­չությ­ուն ու­ քաղ­ աքն­ եր: 1990-2015 թթ. Աֆ­
Մ­շա­կե­լով 1975-2015 թթ. նեց­ ող 470 քա­ղաք և 32 խո­շոր րի­կայ­ ի քաղ­ աք­ներ­ ի բնակ­չութ­
կա­տա­րած արբ­ անյ­ ա­կա­յին 12,4 քա­ղաք, որ­տեղ բնակ­չությ­ ան յուն­ ը կրկնապ­ ատկվ­ ել է, իսկ
մլրդ լուս­ ան­կարն­ եր և նույն թի­վը գե­րազ­ անց­ ում է 10 մլն: Աս­ իայ­ ում քաղ­ աք­ներ­ ի բնակ­
թվա­կան­ներ­ ի ժո­ղովր­դագ­րա­ Դ­րան­ցից խոշ­ ո­րագ­ ույնն­ ե­րը չությ­ ունն ավ­ ել­ ա­ցել է 1,1 մլրդ­­
կան վիճ­ ակ­ ագ­րությ­ ու­նը՝ Եվ­ չին­ ա­կան Գո­ւան­ջոուն է (բնակ­ -ով: Այս գործ­ ընթ­ ա­ցի դրա­կան
րո­պայ­ ի աշ­խար­հագր­ ագ­ ետն­ ե­ չութ­յուն­ ը՝ 46038426), Կա­հի­ կողմն այն է, որ 2000-2015 թթ.
րի մի խումբ ստաց­ ել է տվյալ­ րեն (Եգ­ իպտ­ ոս, 37893850) կան­ աչ տնկարկն­ եր­ ի մա­կե­
ներ՝ աշ­խարհ­ ի խո­շոր քաղ­ աք­ և Ջա­կարտ­ ան (Ինդ­ ոն­ եզ­ իա, րեսն­ երն աշխ­ արհ­ ի քա­ղաք­նե­
36398769): Դր­ անց հա­ջոր­դում րում աճ­ ել են 20 %-ով:

«Наука и жизнь», 2018, N 7. ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

43

ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ ....................................................................................... .

ԳԵՎՈՐԳ ԴԱՆԱԳՈՒԼՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ օր­գան­ ա­կան և դեղ­ ագ­ ործ­ ա­
կան քիմ­ իա­յի ԳՏ կենտր­ ոն­ ի
լաբ­ ո­րա­տոր­ իայ­ ի վա­րիչ, քիմ­ իակ­ ան
գի­տությ­ ունն­ եր­ ի դոկ­տոր,
Հայ-­Ռու­սա­կան (Սլ­ ավ­ ոն­ ա­կան) հա­
մալ­սար­ ա­նի պրոֆ­ ես­ որ,
ՀՀ ԳԱԱ թղթակ­ ից ան­դամ
Գիտ­ ա­կան հետ­ աքրքր­ ութ­յունն­ եր­ ի
ո­լորտ­ ը` կենս­ աակ­տիվ նյութ­ եր­ ի սին­
թեզ և հե­տեր­ ոց­ իկ­լա­յին միա­ցութ­յուն­
նե­րի նոր վե­րախմ­բա­վո­րումն­ եր

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ
ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ
ԱՂՅՈՒՍԱԿԻ
150-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԸ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 2017 թ. դեկտ­ եմ­բե­րի 17-ին վոր գրա­սենյ­ ակ­ ում: Տարվ­ ա տա­նի Դաշն­ ութ­յան Սանկտ-­
ՄԱԿ-ի Գլ­խա­վոր Վե­հաժ­ ո­ ըն­թաց­քում մեծ ու փոքր միջ­ ո­ Պե­տերբ­ ուրգ քաղ­ ա­քում վեր­
ղովն իր 74-րդ լիագ­ում­ար ցա­ռումն­ ե­րով ի­րենց մաս­նակ­ ջերս ավ­ արտ­ված Ռուս­ աս­տա­
նիստ­ ում 2019 թ. հռչա­կեց Մեն­ ցութ­յամբ առ­ անձն­ աց­ ան ա­վե­ նի Մենդ­ ե­լեևյ­ ան քի­միակ­ ան
դե­լե­ևի քի­միակ­ ան տար­րե­ լի քան 50 պետ­ ությ­ուն­ներ, այդ ըն­կե­րութ­յան XXI համ­ ա­գու­
րի պարբ­ եր­ ա­կան աղ­յ ուս­ ա­կի թվում` նաև Հայ­ աս­տա­նը: Ինչ­ մա­րը, ո­րոնք նույնպ­ ես նվիր­
տա­րի (IYPT2019)` ի պատ­իվ պես և սպ­ ասվ­ ում էր, հոբ­ ել­յա­ ված էին քի­միա­կան տարր­ ե­
ռուս գիտն­ ա­կա­նի հայտ­նա­ նա­կան տարվ­ ա խո­շո­րագ­ ույն րի Պարբ­ եր­ ա­կան աղ­յ ու­սա­կի
գոր­ծութ­յան 150-ամյ­ ակ­ ի: Ան­ և­ առ­ ավ­ ել տպավ­ որ­ իչ միջ­ ոց­ ա­ 150-ամյ­ ա­կին: Համ­ ա­գում­ ար­ ին
շուշտ, դա թե՛ գիտն­ ա­կան­ ի, ռում­ներն էին Փա­րի­զում հու­ մասն­ ակ­ցում էր 52 երկ­րի ավ­ ե­
և թե՛ նրա հայտն­ ագ­ ործ­ ութ­ լիս­ ի 5 – 12-ը կայ­աց­ ած Տե­սա­ լի քան 3000 գիտն­ ա­կան: Հա­
յան բաց­ ա­ռիկ նշա­նակ­ ութ­յան կան և Կի­րառ­ ակ­ ան Քի­միա­յի մա­գու­մար­ ը միավ­ ո­րում էր 16
գնա­հա­տակ­ անն էր: Այս տա­ Միջ­ ազգ­ ա­յին Միությ­ ան (IUPAC` մի­ջազգ­ այ­ ին գիտ­ ա­կան միջ­ ո­
րի մի­ջոց­ ա­ռումն­ ե­րի մեկ­նարկ­ ը International Union of Pure and ցա­ռում­ն եր, ո­րոնք նվիր­ված
տրվեց հունվ­ ա­րին` Փար­ ի­զում Applied Chemistry) հոբ­ ելյ­ ան­ ա­ էին քիմ­ իա­յի և հա­րակ­ ից գի­
կայ­ ա­ցած ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յի գլխա­ կան վեհ­ աժ­ ո­ղով­ ը և Ռուս­ աս­ տութ­յուն­նե­րի բազ­մազ­ ան հիմ­

44

....................................................................................... ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ

նախն­դիրն­ եր­ ին և մարտ­ ահր­ ավ­ երն­ եր­ ին: Ինչ­ ո՞ւ է նշվում Պարբ­ ե­րակ­ ան աղ­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
Խո­սե­լով Մենդ­ ե­լեև­ ի հայտն­ ագ­ ործ­ ութ­ յու­սակ­ ի և­ ոչ Պարբ­ ե­րակ­ ան օր­ են­քի
150-ամյ­ ա­կը
յան դեր­ ի և ն­շան­ ա­կությ­ ան մա­սին, քի­միայ­ ի
դպրո­ցա­կան և բու­հակ­ ան ծրագր­ եր­ ում, ինչ­ Օ­րենքն­ ե­րը ըն­կած են բոլ­ որ գի­տությ­ ունն­ ե­րի
պես նաև մաս­նա­գիտ­ ակ­ ան գրակ­ ա­նությ­ ան հիմք­ ում` դրանք գիտ­ ութ­յան յու­րաք­ անչյ­ ուր բնա­
մեջ, որպ­ ես կա­նոն, ընդ­ ուն­ված է առ­ աջ­նութ­ գավ­ ա­ռի հիմ­ն ա­քա­րերն են: Դր­ անք ոչ միայն սահ­
յուն­ ը տալ Պար­բեր­ ա­կան օր­ են­քին` ստոր­ ա­ մա­նում և­ ամփ­ ոփ­ ում են գիտ­ ությ­ ան զար­գացմ­ ան
դա­սե­լով Պարբ­ եր­ ա­կան աղյ­ ուս­ ակ­ ը, այս­ ինքն` ընթ­ ացք­ ում ի հայտ եկ­ ած օ­րին­ աչ­ ափ­ ութ­յուն­նե­րը,
դի­տար­կե­լով վերջ­ ինս որպ­ ես սահմ­ ան­ված հա­մակ­ ար­գել­ ով տվյալ բնագ­ ավ­ առ­ ում հայտ­նի
օ­րենք­ ի ա­ծանցյ­ ալ` գրա­ֆի­կա­կան պատկ­ եր: տե­սակ­ ան և փոր­ձար­ ար­ ակ­ ան գիտ­ ել­ իքն­ ե­րը, այլև
Ինչ­ ո՞վ է պայ­ման­ ավ­ որ­ված հոբ­ ելյ­ ան­ ա­կան հնա­րավ­ որ­ ությ­ ուն են ընձ­ եռ­ ում կանխ­ ա­տես­ ել­ ու
միջ­ ոց­ ա­ռում­ն ե­րում Պարբ­ ե­րա­կան աղ­յ ուս­ ա­ դեռևս անհ­ այտ երև­ ույթն­ եր, հաշվ­ ար­կե­լու տարբ­ եր
կին առ­ աջ­նութ­յուն տա­լը: Կ­փորձ­ եմ շար­ ադ­ փոր­ձեր­ ի կամ գոր­ծող­ ութ­յուն­նե­րի արդ­յունք­նե­րը:
րել իմ անձն­ ա­կան կարծ­ իքն այդ հարց­ ի վե­
րաբ­ եր­յալ: Օ­րենքն­ ե­րը կա­րող են լի­նել համ­ ընդհ­ ան­ ուր
և գործ­ ել ֆի­զիկ­ այ­ ի, քի­միա­յի և բ­նագ­ ի­տութ­յան
բոլ­ որ բնա­գավ­ առն­ եր­ ում, սա­կայն կար­ ող են ու­

45

ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ ....................................................................................... .

Իսպ­ ան­ ակ­ ան Մուր­սիա քաղ­ ա­քի հա­մալս­ ար­ ան­ ի պատ­ եր­ ին պատկ­ եր­ փությ­ ունն­ ե­րի ու­սում­ն աս­ իր­ ութ­
ված աշխ­ ար­հի ա­մե­նամ­ եծ պարբ­ եր­ ակ­ ան աղ ­յուս­ ակ­ ը (150 մ2) յուն­ ը հանգ­ եցր­ եց գի­տութ­յան
նոր բնա­գա­վառ­ ի` մի­ջուկ­ այ­ ին
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 նե­նալ կիր­ ա­ռությ­ ան սահ­մա­ մթնո­լորտ` հնա­րավ­ ո­րութ­յուն ֆի­զիկ­ ա­յի ձևավ­ որ­ման և զար­
նափ­ ակ ո­լորտ` վեր­ ա­բեր­վե­լով ըն­ձե­ռել­ ով գի­տությ­ ան ան­նա­ գաց­ման, ինչ­պես նաև մի­ջու­կա­
գի­տութ­յան որ­ևէ բնա­գա­վառ­ ի խա­դեպ թռիչք­ այ­ ին զարգ­ աց­ յին ռեակ­ցիան­ ե­րի մի­ջո­ցով նոր
կամ նույ­նիսկ դրա հատ­վա­ծին: ման: Ան­տար­ ակ­ ույս, նույն­ իսկ տարր­ եր­ ի ստեղծմ­ ան, ատ­ ոմ­ ա­
Վստա­հությ­ ամբ կա­րող ենք ինք­ ը` Մենդ­ ել­ եև­ ը, չէր կար­ ող յին է­ներ­գիայ­ ի ար­տադ­րությ­ ան,
արձ­ ան­ ագր­ ել` օր­ ենքն­ եր­ ը շատ անգ­ ամ պատկ­ եր­ ացն­ ել իր ա­տոմ­ այ­ ին և մի­ջու­կայ­ ին զենք­ ի
են: Պարբ­ ե­րա­կան աղ­յ ու­սա­կի հայտն­ ագ­ որ­ծությ­ ան դերն ու ստեղծ­ման: Ն­ման հայտն­ ագ­ որ­
ա­ռանձն­ ահ­ ատկ­ ութ­յու­նը և, ան­ նշա­նա­կությ­ ու­նը գիտ­ ությ­ ան ծությ­ ուն­նե­րի շղթա­յակ­ ան զար­
շուշտ, յու­րօ­րին­ ա­կությ­ ունն այն տարբ­ եր ճյուղ­ ե­րի զար­գացմ­ ան գացմ­ ան օ­րի­նակ­ներ կար­ ել­ ի է
է, որ դա միակն է, համ­ ընդ­ հա­մար: Այսպ­ ես, աղ­յ ուս­ ակ­ ի բե­րել գի­տությ­ ան և­ այլ բնագ­ ա­
հա­նուր նշա­նակ­ ությ­ ուն ուն­ ի նոր տարր­ ե­րի հայտն­ ա­գործ­ ու­ վառ­նե­րից: Այս ամ­ ե­նը խո­սում
ոչ միայն քի­միայ­ի, այլև բո­լոր մը նախ­ ադրյ­ ալ­ներ ստեղծ­ եց է Պարբ­ ե­րակ­ ան աղ­յ ու­սակ­ ի
բնա­կան գիտ­ ությ­ ունն­ եր­ ի, ինչ­ բոլ­ ո­րո­վին նոր հատ­կութ­յունն­ ե­ հայտ­նա­գոր­ծութ­յան բաց­ առ­ իկ
պես նաև դրան­ցից զարգ­ աց­ ած րով օժտվ­ ած ճա­ռա­գայթ­ աակ­ նշան­ ակ­ ութ­յան և գի­տությ­ ան
և դ­րանց հենք­ ի վրա ստեղծ­ված տիվ տար­րեր­ ի և­ որպ­ ես դրա զար­գացմ­ ան գործ­ ում դրա մեծ
գիտ­ ութ­յան ճյու­ղե­րի հա­մար` հետև­ անք` ճառ­ ագ­ այ­թաակտ­ ի­ դեր­ ի մաս­ ին:
երկր­ աբ­ ա­նութ­յան, բժշկութ­յան, վությ­ ան եր­ևույ­թի հայտն­ ա­գոր­
դե­ղագ­ որ­ծությ­ ան, նյու­թա­գի­ ծությ­ան համ­ար, որն իր հեր­ Հարկ է նշել, որ երբ­եմն
տութ­յան, աստղ­ ագ­ իտ­ ութ­յան, թին նոր հնար­ ա­վո­րությ­ ուն­ներ կարծ­իքն­եր են հնչում առ այն,
տիեզ­ ե­րագ­ ի­տությ­ ան, որ­ ոնց­ ից բա­ցեց ա­տոմ­ ի կա­ռույ­ցի տե­ որ Մենդ­ ել­ եև­ ի պարբ­ ե­րակ­ ան
յուր­ ա­քանչյ­ ու­րը իր­ ավ­ ունք ու­նի սութ­յան ստեղծ­ման համ­ ար: օ­րենք­ ը և համ­ ա­նուն աղ­յ ուս­ ակ­ ը
աղ­յ ու­սակ­ ը հա­մա­րե­լու իր­ են­ ը: Ճառ­ ա­գայթ­ աակտ­ իվ տար­րե­րի ժա­ման­ ա­կին միանշ­ ան­ ակ չեն
հատ­կությ­ ուն­նե­րի հե­տազ­ ո­տու­ ըն­դունվ­ ել գիտ­ ա­կան հանր­ ութ­
Աղ­յ ու­սա­կն ստեղ­ծեց նոր մը, դրանց տրոհ­ման օր­ ի­նա­չա­ յան կողմ­ ից` ա­վել­ին, որ դրան­
գիտ­ ա­կան լեզ­ ու և գիտ­ ա­կան ցում այս­օր էլ չի ընդ­ուն­վում
ռուս գիտ­նա­կա­նի ավ­ ան­դը: Որ­
պես հակ­ ա­փաս­տարկ ներկ­ ա­
յաց­նենք ստորև պատ­կերվ­ ած
պարբ­ ե­րակ­ ան աղ­յ ուս­ ա­կը, որ­ ը
մեզ հաս­ ած տարր­ ե­րի հնա­
գույն տպագ­ իր պարբ­ եր­ ա­կան
աղ­յ ու­սակն է, և­ ո­րում, ինչպ­ ես
եր­ևում է, նշված է Մենդ­ ե­լե­ևի
ազգ­ ան­ ում­ ը: Այն տպագրվ­ ել է
Գերմ­ ան­ իայ­ ում, հավ­ ան­ աբ­ ար
1879–1885թթ. ժա­ման­ ակ­ ա­հատ­
ված­ ում:

Նշվ­ ած ժա­ման­ ակ­ ա­հատվ­ ա­
ծի մա­սին է վկայ­ում հետևյ­ալ
հե­տաքրք­ իր փաս­տը: Ինչ­պես
գիտ­ ենք, կազմ­ ել­ ով աղ­յ ու­սա­
կը և հիմն­վե­լով աղ­յ ու­սա­կում
նկատ­ված օ­րին­ ա­չափ­ ութ­յուն­
ներ­ ի վրա` Մեն­դել­ եև­ ը ենթ­ ադ­

46

....................................................................................... ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ

րել և կան­խագ­ ուշ­ ա­կել է այն կը տպագրվ­ ել է 1886­-ից առ­ աջ` տվյալ­ներ քի­միակ­ ան տար­րե­
ժա­ման­ ակ դեևս անհ­ այտ եր­ եք 1879–1885 թթ. և դեռևս այդ տա­ րի և դր­ անց միաց­ ութ­յուն­ներ­ ի
տարր­ եր­ ի գո­յությ­ ու­նը բնությ­ ան րի­ներ­ ին Մեն­դե­լե­ևի ա­վան­դը մաս­ ին: Հատկ­ ա­պես լավ էին
մեջ: Այդ տար­րեր­ը նա ան­վա­ չէր ժխտվում: հե­տազ­ ոտ­ված ալկ­ ա­լիակ­ ան և
նել էր է­կա­բոր, էկ­ ա­սի­լից­ իում հո­ղալկ­ ա­լիա­կան մետ­ աղն­ եր­ ի,
և­ է­կաալ­յ ու­մին (է­կա մաս­նի­կը Մենդ­ ել­ եև­ ի պարբ­ եր­ ա­ հա­լո­գեն­նե­րի և մի շարք այլ
նշան­ ա­կում է «նման»): Հետ­ ա­ կան աղ­յ ուս­ ակ­ ը խմբեր­ ի պատկ­ ան­ ող տարր­ ե­
գայ­ ում` դեռևս Մենդ­ ե­լե­ևի կեն­ րի և դ­րանց միաց­ ությ­ ուն­նե­րի
դա­նութ­յան օր­ ոք, այդ տարր­ ե­րը Մինչ Մենդ­ ել­ եև­ ի պարբ­ ե­ հատկ­ ութ­յունն­ եր­ ը: Սա­կայն բա­
հայտն­ ա­բերվ­ ե­ցին և ս­տա­ցան րակ­ ան օր­ ենք­ ի սահ­ման­ ում­ ը ցա­կայ­ ում էր հա­մա­կարգվ­ ած
սկանդ­ իում (Sc), գեր­ման­ իում և դ­րա հեն­քի վրա Պարբ­ եր­ ա­ և­ ընդհ­ ա­նուր պատ­կե­րա­ցում
(Ge) և գալ­ իում ան­վա­նում­ն ե­ կան աղ­յ ու­սա­կի կառ­ ու­ցում­ ը, քի­միակ­ ան տար­րե­րի և դր­ անց
րը (Ga)` ի պատ­ իվ այն երկր­նե­ քի­միայ­ ում կու­տակ­վել էին մե­ միաց­ ութ­յուն­ներ­ ի հատկ­ ութ­
րի, որ­տեղ հայտն­ աբ­ եր­վել էին ծած­ ավ­ ալ փոր­ձա­րար­ ական յուն­նե­րի, ինչպ­ ես նաև դրանց
(սկանդ­ ի­նավ­յ ան Շվ­ ե­դիա, Գեր­ փո­փո­խութ­յան օր­ ին­ ա­չափ­ ութ­
ման­ իա և Ֆր­ ան­սիա, ո­րի լատ­ ի­ յուն­ներ­ ի մա­սին: Չի կա­րել­ ի
նակ­ ան ան­վան­ ու­մը Գալ­ իա է): ա­սել, որ այդ­պի­սի հա­մակ­ արգ­
Հայտ­նի է որ գալ­իում­ը հայտ­ ման փորձ­եր չէին արվ­ել: Սա­
նաբ­ եր­վել է 1875թ, սկանդ­ իու­մը` կայն 1869 թ. Մենդ­ ել­եև­ ին հա­
1879թ., մինչդ­ եռ գեր­մա­նիում­ ի ջողվ­ եց գտնել և­ առ­ աջ­ ար­կել
մա­սին առ­ աջ­ ին հա­ղոր­դու­մը հա­մակ­ ար­գի ստեղծ­ման և կա­
տպագրվ­ել է 1886թ. փետրվ­ա­ ռուցմ­ ան պար­զագ­ ույն բա­նա­
րի 6-ին: Աղ­յուս­ ակ­ ում նշված են լին` նա իր­ար կապ­ եց տարր­ին
սկանդ­ իում­ ի և գա­լիու­մի նշան­ առնչվ­ ող եր­կու կարև­ որ­ ագ­ ույն
նե­րը և զանգվ­ ած­նե­րը (հա­մա­ հասկ­ աց­ ութ­յունն­ եր` ատ­ ոմ­ ա­
պա­տաս­խան­ ա­բար` 44 և 68), յին զանգվ­ա­ծը և տարր­ի քի­
սակ­ այն բաց­ ա­կա­յում է գերմ­ ա­ միա­կան հատկ­ ութ­յունն­ եր­ ը: Եվ
նիու­մի նշան­ը, թեև բեր­ված է պարզվ­ եց, որ այդ պարզ­ ագ­ ույն
այդ տարր­ ի հա­մար Մենդ­ ել­ ե­ևի
կանխ­ ա­տե­սած ա­տո­մայ­ ին կշի­ Պարբ­ եր­ ակ­ ան աղ ­յուս­ ակ­ ին նվիրվ­ ած ար­ձան Ս­լով­ ա­կիայ­ ում ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
ռը (72): Ն­շան­ ակ­ ում է` աղ­յ ուս­ ա­

47

ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ ....................................................................................... .

Մենդ­ ե­լեև­ ի` պար­բե­րա­կան աղ յ­ ուս­ ա­կի ա­ռա­ջին ձեռ­ ագ­րե­րը թիվ հայտն­ ագ­ ործ­ ությ­ ուն­ներ­ ը
(օր­ ի­նակ` ա­տո­մի կա­ռույ­ցի բա­
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 և­ այ­սօր­վա դիրք­ ե­րից ակնհ­ այտ կությ­ ուն­նե­րի մա­սին սխալ էին: ցա­հայտ­ ու­մը, 55 նոր տարր­ ե­րի
թվա­ցող բան­ աձ­ևը գործ­ ում է Թ­վում է ան­հավ­ ան­ ա­կան, սա­ հայտն­ ա­գործ­ ու­մը, ա­տոմ­ն եր­ ի
գրե­թե ան­խա­փան. տար­րե­րի կայն 150 տար­ ի առ­ աջ, երբ Մեն­ է­լեկտր­ ո­նա­յին շեր­տե­րի կա­ռու­
քիմ­ իակ­ ան հատ­կությ­ ունն­ երն դե­լե­ևը կա­տա­րեց իր հայտն­ ա­ ցու­մը, նյութ­ ի և­ ա­տո­մի հե­տա­
ա­տո­մի զանգ­ված­ ի փո­փոխ­ ութ­ գործ­ ությ­ ուն­ ը, դեռևս ան­հայտ զոտմ­ ան նո­րա­գույն ֆիզ­ ի­կա­
յա­նը զու­գըն­թաց փոխվ­ ում են էր ա­տո­մի կառ­ ույ­ցը, ա­վել­ ին` կան և ֆի­զի­կաք­ իմ­ իա­կան ե­ղա­
որ­ ո­շա­կի օր­ ի­նաչ­ ափ­ ութ­յամբ: շատ գիտն­ ա­կանն­ եր նույն­ իսկ նակն­ ե­րի մշակ­ ում­ ը, տարր­ ե­րի և
Եվ, որ ա­մե­նա­կար­ևորն է, չէին ընդ­ ուն­ ում ա­տո­մի գո­յութ­ դր­ անց­ ից ա­ռաջ­ աց­ ող նյութ­ եր­ ի
տարր­ ե­րի քի­միա­կան հատկ­ ութ­ յու­նը: հատ­կությ­ ուն­նե­րի ճշտգրտու­
յունն­ եր­ ը պարբ­ ե­րաբ­ ար (յու­ մը, նոր նյութ­ եր­ ի և­ եր­ևույթ­նե­րի
րաք­անչ­ուր 8 կամ 18 տար­րից Պարբ­ եր­ ակ­ ան աղ­յ ուս­ ակ­ ը, բաց­ ա­հայ­տու­մը և­ այլ բազ­մա­
հե­տո) կրկնվում են: Տե­ղադ­րե­ ինչպ­ ես և Պար­բեր­ ակ­ ան օ­րեն­ թիվ հայտն­ ա­գոր­ծությ­ ուն­ներ)
լով միան­ման հատ­կությ­ ուն­ներ քի սահ­մա­նում­ ը գիտ­ ությ­ ան ոչ միայն չսաս­ ա­նեց­ ին այս տե­
ու­նեց­ ող տարր­ եր­ ը նույն շար­ զար­գաց­մա­նը զուգ­ ըն­թաց են­ սութ­յան հիմք­ ե­րը և չս­տի­պե­
քեր­ ում` Մեն­դել­ եև­ ը ստա­ցավ թարկվ­ ել են փոփ­ ոխ­ ութ­յունն­ ե­ ցին փո­խա­րի­նել Մենդ­ ե­լե­ևի
այժմ իր ա­նուն­ ը կրող աղ­յ ուս­ ա­ րի: Եթ­ ե Մեն­դե­լեև­ ը աղ­յ ու­սա­կի տե­սութ­յունն ու աղ­յ ուս­ ա­կը նո­
կը: Հի­րա­վի` հանճ­ ար­ եղ­ ութ­յու­ կա­ռուցմ­ ան հիմք­ ում դնում էր րով` ա­վել­ ի ար­դիա­կան­ ով, այլև
նը պարզ­ ութ­յան մեջ է: Զարմ­ ա­ տար­րե­րի ատ­ ո­մայ­ ին զանգ­վա­ հաս­տատ­ եց­ ին 150 տար­ ի ա­ռաջ
նալ­ ին այն է, որ պարբ­ ե­րա­կան ծը (նրա սահմ­ ան­մամբ` կշիռ­ ը), կատ­ արվ­ ած հայտ­նա­գոր­ծութ­
աղ­յ ուս­ ա­կի ստեղծմ­ ան ժա­մա­ ա­պա այ­սօր դա ա­տոմ­ ի կար­ յան անթ­ եր­ ի լին­ ել­ ը: Ավ­ ել­ ին,
նակ այ­սօր հայտն­ ի 118 տար­րե­ գա­թիվն է, որ­ ը որ­ ո­շում է միջ­ ու­ այդ բոլ­որ­ը միայն պարզ­ա­
րից գի­տեին միայն 63-ի մաս­ ին, կի դրակ­ ան լից­քի մեծ­ ությ­ ուն­ ը: բան­ եց­ ին և հաստ­ ատ­ ե­ցին այն
և նույն­ իսկ շատ տար­ ած­ված Սակ­ այն կարև­ որ է ընդգծ­ել, որ ամ­ե­նը, որն այդք­ան էլ պարզ
տարր­ եր դեռևս հայտ­նա­բեր­ված դա չի բե­րել աղ­յ ու­սակ­ ի տեսք­ ի չէր, և­ընդ­ ուն­վում էր միայն այն
չէին, ընդ ո­րում, ո­րոշ տար­րեր­ ի և ն­րա­նում տարր­ եր­ ի հեր­թա­ պատ­ճա­ռով, որ ավ­ ե­լի տրամ­ ա­
հատ­կութ­յունն­ ե­րը դեռ նույն­ իսկ կա­նութ­յան սկզբուն­քա­յին որև­ է բա­նակ­ ան էր թվում գիտն­ ակ­ ա­
ու­սում­ն ա­սիր­ված չէին կամ տե­ փո­փո­խութ­յան: Ավ­ ել­ ին, զար­ նին: Հիմ­ն ա­վոր­ ենք դա մեկ օ­րի­
ղեկ­ ութ­յունն­ ե­րը դրանց հատ­ ման­ա­լի է, որ 150 տար­վա ըն­ նա­կով:
թացք­ ում կատ­ արվ­ ած բազ­մա­
Կառ­ ու­ցե­լով պար­բեր­ ակ­ ան
համ­ ակ­ արգն իր սահ­մա­նած
սկզբուն­քի համ­ աձ­ այն` ավ­ ել­ ի ուշ`
ար­գոն գազ­ ի հայտ­նա­բեր­ ում­ ից
հետ­ ո, Մենդ­ ե­լե­ևը նկա­տել էր
ո­րոշ անհ­ ա­մա­պա­տասխ­ ա­նութ­
յուն­ներ, որ­ ոնք խախ­տում էին
աղ­յ ու­սակ­ ի օր­ ին­ ա­չափ­ ությ­ ուն­
նե­րը և տր­ ա­մա­բա­նությ­ ուն­ ը, այն
է` որ նման հատ­կութ­յուն­նե­րով
տարր­ե­րը պետք է լին­են միև­
նույն խմբում: Քա­նի որ ալ­կա­
լիա­կան մետ­ աղ կա­լիում տարր­ ի
ա­տո­մա­յին զանգվ­ ա­ծը (39) փոքր
է ար­գո­նի ա­տոմ­ այ­ ին զանգ­վա­
ծից (40), աղ­յ ու­սակ­ ում կալ­ իում­ ը

48