58-2019-4

....................................................................................... ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ

պետք է տեղ զբաղ­ եցն­ եր արգ­ ո­ կը միավ­ ո­րում է տիեզ­ երք­ ում Պար­բե­րակ­ ան աղ­յ ու­սակ­ ը ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
նից ա­ռաջ: Սակ­ այն այդ դեպք­ ում առկ­ ա բո­լոր տարր­ եր­ ը: Բո­լոր կազմ­ված է 118 տարբ­եր տար­
կա­լիում­ ը կհայտնվ­ եր ի­ներտ մար­մինն­ ե­րը, որ­ ոնք գո­յութ­յուն րե­րից, ո­րոնց­ ից յուր­ աք­ անչ­
գազ­ե­րի, իսկ ի­ներտ գազ ար­ ու­նեն տիեզ­ երք­ ում` ար­ եգ­ ակ­ յուր­ ը զբա­ղեց­նում է առ­ ան­ձին
գոն­ ը` ալ­կա­լիա­կան մե­տաղ­նե­րի նա­յին համ­ ակ­ արգ­ ի մո­լո­րակ­ տեղ` վան­դակ: Այն ամ­ե­նը, ինչ
խմբում: Գիտ­ ակ­ցե­լով դրա անտ­ ներ­ ը և դ­րանց ար­բան­յակ­նե­ շրջապ­ ա­տում է մեզ ` օ­դը, ջու­
րամ­ ա­բան­ ա­կան լին­ ե­լը և միև­ րը, հե­ռա­վոր գալ­ ակ­տի­կա­ րը, հո­ղը, սար­ եր­ ը, կեն­դան­ ին­ ե­
նույն ժամ­ ա­նակ չկար­ ո­ղա­նալ­ ով ներ­ ի աստ­ղեր­ ը, որ­ ոնց լույ­սը րը, բնա­կան և­ արհ­ եստ­ ակ­ ան
բաց­ ատ­րել իր որ­ ոշ­ ու­մը, հիմն­վե­ հասն­ ում է մեզ հա­զար­ ա­վոր շին­ ութ­յունն­ ե­րը, նոր սինթ­ ե­տիկ
լով միայն աղ­յ ու­սակ­ ում ար­ձա­ լու­սա­տար­ ի­ներ­ ի ըն­թաց­քում` նյութ­ ե­րը, կազմվ­ ած են նշված
նագր­ված օ­րին­ ա­չափ­ ութ­յունն­ եր­ ի բոլ­ ո­րը կազմվ­ած են միայն տարր­ եր­ ի ատ­ ոմ­ն ե­րից:
և տարր­ եր­ ի զբա­ղեց­րած տեղ­ ի և պար­բեր­ ա­կան աղյ­ ու­սակ­ ում
դ­րանց հատ­կութ­յուն­ներ­ ի կա­պի եղ­ ած տարր­ ե­րից: Ին­չո՞ւ են Պար­բեր­ ակ­ ան աղ­յ ուս­ ակի
վրա` Մենդ­ ե­լեև­ ը ո­րո­շում է փո­ գիտ­նա­կան­ներ­ ը դրա­նում հա­ տար­րերն անհ­ ա­մաչ­ ափ են տա­
խել կալ­ իում­ ի և­ արգ­ ո­նի զբա­ մոզ­ված, ե­թե, բաց­ ի Եր­կիր մո­ րածվ­ ած: Այսպ­ ես, երկ­րակ­ եղ­ևի
ղեցր­ ած դիր­քեր­ ը` առ­ աջն­ ութ­յու­ լո­րա­կից, մար­դը կա­րող­ աց­ ել է 99,5 %-ը կազ­մում են` թթված­ի­
նը տալ­ ով տրամ­ աբ­ ան­ ությ­ ա­նը: ոտք դնել միայն Լուս­նի վրա: նը, սի­լի­ցիու­մը, ալ­յ ում­ ին­ ը, եր­
Տաս­նամ­յակն­ եր անց, երբ պարզ­ Դր­ ա մա­սին են վկա­յում տար­ կա­թը, կալց­ իում­ ը, նատր­ իում­ ը,
վեց, որ ավ­ ել­ի ճիշտ է տարր­ ե­րի րե­րի ա­տոմ­ն ե­րի սպեկտ­րայ­ ին կալ­ իում­ ը, մագն­ ե­զիու­մը և տի­
կարգ­ աթ­ իվ­ ը կապ­ ել ոչ թե ատ­ ո­ գծե­րը, ո­րոնք յուր­ ա­քանչյ­ ուր տա­նը, իսկ մնաց­ ած բոլ­որ տար­
մայ­ ին զանգ­ված­ ի մեծ­ ութ­յան, տարր­ ի հա­մար յու­րահ­ ա­տուկ րե­րը միաս­ ին` 0,5%-ը: Օվկ­ իա­
այլ ա­տո­մի միջ­ ուկ­ ի լիցք­ ի հետ, են, ինչպ­ ես մատն­ ահ­ ետք­ եր­ ը: նոս­նե­րը և ծո­վեր­ ը 99,5%-ով
պարզ դարձ­ ավ, որ, ի­րոք, ա­վե­ Հե­ռա­վոր տիեզ­ եր­ ակ­ ան մար­ կազմվ­ ած են թթվածն­ ից, ջրած­
լի թեթև կալ­ իումն աղ­յ ու­սա­կում մին­ներ­ ից ար­ձակվ­ ած և Երկ­ իր նից, քլո­րից և նատր­ իում­ ից,
պետք է տեղ զբաղ­եցն­ի ծանր հասն­ ող ճա­ռա­գայթ­ման մեջ, մթնո­լոր­տը` ազ­ ոտ­ ից (78,5%),
ար­գո­նից հետ­ ո, քան­ ի որ կա­լիու­ բաց­ ակ­ այ­ ում են նոր` ան­հայտ թթվածն­ ից (20,5%), արգ­ ո­նից
մի ատ­ ոմ­ ի մի­ջու­կի լիցք­ ը 19 է, սպեկտ­րա­յին գծեր, ո­րոնց հի­ (0,93%), կեն­սո­լոր­տը` հիմ­ն ա­
իսկ արգ­ ո­նի ատ­ ոմ­ ի մի­ջու­կի լից­ ման վրա կա­րել­ ի էր են­թադ­րել կան­ ում թթված­նից, ած­խած­նից,
քը` 20, և­ այդ թվայ­ ին արժ­ եք­նե­րը այլ` ան­հայտ տարր­ եր­ ի գոյ­ ութ­ ջրած­նից, ա­զո­տից, ֆոս­ֆոր­ ից և­
համ­ ընկ­նում են տվյալ տարր­ եր­ ի յան մաս­ ին: Ի դեպ, հենց Ա­րե­ որ­ ոշ չափ­ ով ծծմբից:
կարգ­ աթվ­ եր­ ի հետ: գակ­ ի լույս­ ի սպեկտ­րա­յին վեր­
լու­ծությ­ ան մի­ջոց­ ով է 1868 թ. Տար­րեր­ ը ոչ միայն անհ­ ամ­ ա­
Մեն­դել­ եև­ ը այս­տեղ ևս ճիշտ հայտ­նա­բեր­վել այն ժա­մա­նակ չափ են տար­ածվ­ած, այլ նաև
էր: դեևս անհ­ այտ հել­ իում տար­րը, խիստ անհ­ ամ­ ա­չափ են ծախս­
որ­ ի գո­յությ­ ուն­ ը Երկր­ ի վրա վում: Ավ­ ե­լին, ո­րոշ քիմ­ իակ­ ան
Պարբ­ եր­ ակ­ ան աղ­յ ու­ հայտ­նա­բե­րել է շոտլ­ անդ­ աց­ ի տար­րե­րի քան­ ա­կը Երկ­ իր մո­
սակ­ ի տարր­ ե­րը, երկ­ գիտն­ ա­կան Ռամ­զայ­ ը 1895 թ. լո­րակ­ ի վրա վտանգվ­ ած է:
րա­գունդն ու տիե­զեր­քը (նկ. 1): Նկ. 2-ում տարբ­ եր գույն­ եր­ ով
պատ­կերվ­ ած են Երկր­ ի վրա
Բո­լոր­ ի համ­ ար, ովք­ եր սո­ Նկ. 1. Սպ­ եկտր­ ա­յին վերլ­ ու­ծությ­ ամբ տարր­ եր­ ի պաշ­ ար­նե­րը: Այս­
վոր­ ել են դպրոց­ ում, սո­վո­ հայտն­ ա­բեր­ված հել­ իում տարր­ ին հա­ պես, կար­միր գույ­նը նշա­նա­
րակ­ ան և նույն­ իսկ ակնհ­ այտ կում է, որ տար­րի պա­շար­ներ­ ին
է Պար­բեր­ ա­կան աղ­յ ուս­ ա­ մապ­ ա­տաս­խան­ ող վառ դեղ­ ին գի­ծը մո­տա­կա 100 տար­վա ըն­թաց­
կի գոյ­ ությ­ ու­նը: Սակ­ այն այդ (587,56 նմ)  քում լուրջ վտանգ է սպառն­ ում:
պարզ­ությ­ան մեջ կա ևս մեկ Նարնջ­ ա­գույն­ ը նշա­նակ­ ում է,
«հրաշք», ո­րի մա­սին եր­բեք որ պաշ­ ար­ներ­ ը վտանգ­ված են
չենք մտա­ծում: Այն է` Աղ­յ ու­սա­ օգտ­ ա­գործ­ման ա­ճող տեմպ­ ե­
րի պատ­ճա­ռով: Դեղ­ ին գույն­ ը

49

ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ ....................................................................................... .

ցույց է տալ­ իս, որ ա­պագ­ ա­յում կան նշա­նը O)` «օք­սիդն­ եր ծնող» «Հ­ ոլմ­ իում» (Ho) տարր­ ի ա­նուն­ ը,
հնա­րա­վոր են ռիս­կեր, քան­ ի որ ա­նուն­ ը:
տար­րեր­ ի կորզ­ ու­մը սահմ­ ան­ ա­ որն անվ­ ա­նել են ի պատ­ իվ Շվ­ ե­
փակվ­ ած է ռիսկ­ եր­ ի պատճ­ ա­ Մի շարք ա­նուն­ներ նկա­րագ­
ռով: Կա­նաչ գույ­նը նշա­նա­կում րում են տար­րե­րին բնութ­ ագ­րող դիայ­ ի մայր­ աք­ ա­ղաք Ս­տոկ­հոլ­
է, որ տարր­ի քան­ա­կը և պա­ հատ­կությ­ ուն­ներ: Այս­պես, «յոդ»
շար­նե­րը մեծ են և­այն վտանգ­ հու­նար­ են նշա­նա­կում է մուգ մի, որ­ ի հին լատ­ ին­ ե­րեն ան­ ունն
ված չէ: Սև գույ­նը ցույց է տա­ կապ­ ույտ, մա­նու­շա­կագ­ ույն,
լիս, որ տարր­երն ստացվ­ում «chlorine gas», ինչպ­ ես ի սկզբա­ էր Holmia: Մի շարք լանթ­ա­
են պա­տեր­ ազմ­ ա­կան գոտ­ ին­ ե­ նե կոչվ­ ում էր քլո­րը, նշան­ ակ­ ում
րում: Նշ­ ենք, որ պատկ­ եր­ված է դեղն­ ակ­ ան­ աչ գազ: Ֆոս­ֆոր­ ի նոիդ­ներ, մաս­նավ­ ո­րա­պես,
90 տարր­ ե­րից 31-ը կիր­ ա­ռութ­ ա­նունն ա­ռաջ­ ա­ցել է phosphorus
յուն են գտել ժա­ման­ ակ­ ակ­ ից mirabilis արտ­ ահ­ այտ­ ությ­ ուն­ ից, «Էրբ­ իում» (Er) , «Իթ­ եր­բիում»
սմարթֆ­ ոնն­ եր­ ի և հե­ռա­խոս­նե­ ո­րի լատ­ ին­ եր­ են­ ից թարգմ­ ա­
րի ար­տադ­րութ­յան տեխ­նո­լո­ նությ­ ուն­ ը նշան­ ա­կում է զարմ­ ա­ (Yb) և «Իտր­ իում» (Y) տարրերը
գիան­ եր­ ում /նշված են փոքր­ իկ նահր­ աշ լույս­ ի կրող (սպիտ­ ակ
սպի­տակ ուղղ­ անկ­յ ու­նով/: ֆոսֆ­ ո­րը մթությ­ ան մեջ լուս­ ար­ անվ­ ա­նա­կոչվ­ ել են շվե­դակ­ ան
ձա­կում է):
Նկ. 2. Քի­միա­կան տարր­ ե­րի պաշ­ ար­նե­ Իթ­ երբյ­ ու գյուղ­ ի պատվ­ ին, որ­
րը Երկ­րի վրա Ա­ռանձ­ ին շարք են կազ­մում
այն տարր­ եր­ ը, որ­ ոնց ան­ ուն­ տեղ հայտն­ աբ­ եր­վել էր նշված
Քիմ­ իա­կան տարր­ եր­ ի ներ­ ը պայ­ման­ ավ­ որվ­ ած են աշ­
անվ­ ան­ ումն­ եր­ ը խարհ­ ագր­ ակ­ ան տե­ղա­նունն­ ե­ տար­րե­րը պա­րու­նա­կող հան­
րով: Այս­պես, «­Մագ­նեզ­ ում» (Mg)
Ինչ­պե՞ս են տրվում քի­միա­ տարրն ան­վա­նել են հուն­ ա­ քա­քար­ ը: «Լյ­ ուտ­ ե­ցիում» (Lu)
կան տար­րե­րի ա­նունն­ ե­րը և կան Մագն­ ե­սիա քաղ­ ա­քի, իսկ
դ­րանց նշան­նե­րը: Այստ­ եղ գոր­ պղինձ­ ը` «Cuprum» (Cu) Կիպր­ ոս և «­Հաֆն­ իում» (Hf) տար­րեր­ ի
ծում է մի քան­ ի սկզբունք: Ո­րոշ կղզու ան­ ու­նով: Պար­բե­րակ­ ան
տար­րե­րի ան­ ուն­ներ մատ­նան­ համ­ ա­կար­գի մեծ թվով տար­ ա­նուն­նե­րը համ­ ապ­ ատ­ աս­խա­
շում են տարր­ ի կար­ևո­րա­գույն րեր իր­ ենց ան­ ուն­ներն ստաց­ ել
քիմ­ իակ­ ան հատկ­ ութ­յուն­ներ­ ը: են ի պատ­ իվ այն վայ­րեր­ ի տե­ նում են Ֆր­ անս­ իայ­ ի և Դան­ իա­
Օ­րին­ ակ` ջրա­ծին տար­րի ա­նու­ ղան­ ուն­ներ­ ի, որտ­ եղ հայտն­ ա­
նը (Hydrogenium) լատ­ ին­ ե­րեն­ ից բեր­վել են, կամ որ­տեղ ծնվել յի մայր­ աք­ ա­ղաքն­ եր­ ի (Փ­ ար­ իզ և
թարգմ­անվ­ում է «ջուր ծնող»: են դրանք հայտ­նա­բեր­ ող գիտ­
Եվ իր­ ոք, ջրածն­ ի (քիմ­ իա­կան նակ­ ան­նե­րը: Այսպ­ ես, «Գ­ երմ­ ա­ Կո­պեն­հագ­ են) լատ­ ի­նե­րեն ան­
նշան­ ը` H) փո­խազդ­ ե­ցությ­ ու­նը նիում» (Ge) և «Ֆր­ անս­ իում» (Fr)
թթված­նի հետ ա­ռա­ջաց­նում է տարր­ եր­ ի ա­նուն­նե­րը հու­շում վա­նում­ն եր­ ին («Հ­ աֆն­ իան» Կո­
ջուր` են դրանց հայտ­նա­բե­րած գիտ­
նա­կան­ներ­ ի հայր­ ե­նիք­ ը, «­Պո­ պեն­հա­գեն­ ի հին ա­նունն է) (նկ.
2H2 + O2 = 2H2O լո­նիում» (Po), «­Ռու­թեն­ իում»
Ն­ման կերպ է ա­ռա­ջաց­ ել (Ru), «­Գալ­ իում» (Ga) տար­րեր­ ի 3):
թթված­նի (Oxygenium, քի­միա­ ա­նուն­ներ­ ը համ­ ապ­ ատ­ աս­խա­
նում են Լեհ­ աս­տան­ ի, Ռու­սաս­ Աշխ­ ար­հագր­ ակ­ ան ծա­գում
տան­ ի և Ֆ­րան­սիա­յի լատ­ ի­
նա­կան ա­նունն­ ե­րին: Աշխ­ ար­ ու­նեն նաև «Եվ­րո­պիում» (Eu),
հագր­ ակ­ ան ծագ­ ում ու­նի նաև
«Ամ­ ե­րից­ իում» (Am), «­Կա­լիֆ­ որ­

նիում» (Cf) և «Բ­երկլ­իում» (Bk)

տարր­ եր­ ի ա­նունն­ եր­ ը. վերջ­ ի­նը

սինթ­ եզվ­ ել է ԱՄՆ Կա­լի­ֆոռն­ իա

նա­հանգ­ ի Բերկլ­ ի քա­ղաք­ ում:

Ցե­րիում (Ce) տարրն իր ան­

վամբ պարտ­ ակ­ ան է փոքր մո­

լոր­ ակ­ներ­ ից ամ­ են­ ա­մեծ­ ին` Ցե­

րեր­ այ­ին (Ceres), որ­ ին էլ հնում

անվ­ ա­նել են ի պա­տիվ հու­նա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 կան պտղա­բեր­ ությ­ ան աստվ­ ա­

ծու­հու: Տիեզ­ եր­ ակ­ ան մար­մին­

ներ­ ի ա­նուն­նե­րով են կոչվ­ ել

նաև «Ու­րան» (U), «Ն­ եպ­տու­

նիում» (Np), «Պ­լու­տո­նիում» (Pu)

և «­Տել­ ուր» (Te) տարր­ ե­րը, ո­րոնց

ա­նունն­ եր­ ը համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ա­

նում են ար­ ե­գակ­նայ­ ին համ­ ա­

կար­գի մոլ­ ո­րակ­ներ­ ի ան­ ուն­նե­

րին, իսկ «Տ­իտ­ ան» (Ti) և «­Սե­

լեն» (Se) տար­րե­րի ան­ ուն­նե­րը

50

....................................................................................... ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ

Նկ. 3. Աղ յ­ ու­սա­կում նշված են պետ­ ութ­յունն­ եր­ ի դրոշն­ եր­ ը, որտ­ եղ հայտն­ աբ­ եր­վել են Այդ շար­քում նշենք հետևյ­ալ
քիմ­ իակ­ ան տարր­ ե­րը: տարր­ ե­րը` «Էյնշտ­ եյ­նիում» (Es),
«­Գադ­ ոլ­ ին­ իում» (Gd), «­Մեն­
Ու­րան և Երկ­ իր մո­լո­րակն­ ե­րի Գիտն­ ակ­ անն­ եր­ ի հա­ դել­ ե­ևիում» (Md), «Ն­ ո­բել­ իում»
վերժ­ ա­կան հուշ­ ակ­ ո­ (No), «­Լոուր­ են­սիում» (Lr), «Ռ­ ե­
ար­բանյ­ ակն­ ե­րի ա­նունն­ երն են: թող­ներ զերֆ­ որ­դիում» (Rf), «Բ­ որ­ իում»
Հե­տաքրք­իր ձևով են կազմ­ (Bh), «Կյ­ ու­րիում» (Cm), «­Սա­մա­
Պարբ­ եր­ ակ­ ան համ­ ակ­ ար­ րիում» (Sm), «­Ֆեր­միում» (Fm),
վում տարր­ եր­ ի անվ­ ա­նում­ն ե­ գի ո­րոշ տարր­ ե­րի ա­նուն­նե­րը «­Սիբ­ որգ­ իում» (Sg), «­Մայտն­ ե­
րը չի­նար­ ե­նում` հիեր­ ոգլ­ իֆն­ եր­ ը գիտ­ ությ­ ան բնագ­ ա­վա­ռում մեծ րիում» (Mt), «­Ռենտ­գե­նիում»
պա­րուն­ ա­կում են հատ­վածն­ եր, ա­վանդ ու­նե­ցող գիտ­նակ­ ան­ (Rg), «Կ­ ո­պեռ­նիկ­ ում», «Ֆլ­ ե­րո­
որ­ոնք ցույց են տալ­իս տար­րի ներ­ ի յուր­ ահ­ ա­տուկ հա­վերժ և վիում» (Fl): Մեր համ­ար այդ
տե­սակ­ը` մետ­ աղ, գազ կամ այլ տես­ ան­ ել­ ի հուշ­ ար­ձանն­ երն են: շար­քում ա­ռանձն­ ա­նում է հա­
տի­պի ոչ մետ­ աղ: Ս­տորև բեր­ Իր­ ոք, դժվար է ստեղ­ծել ա­վե­լի յազ­գի գիտ­նակ­ ան Յուր­ ի Ցո­
վում է մինչ այդ տրված պատ­ մնա­յուն, բարձր և պատ­վաբ­ եր լակ­ ի Հով­հան­նիսյ­ ա­նի ան­ ու­
կեր, որ­ում նշված են տար­րե­րի հու­շարձ­ ան մարդկ­ անց ան­ ու­նով: նով կոչ­ված «Օգ­ ա­նես­ ոն» (Og)
թվարկ­ված տե­սակ­ներ­ ը (նկ. 4 տարր­ ը (նկ. 6 ):

և նկ. 5). Նկ. 6 . 118-րդ տար­րի հայտ­նա­գոր­ծող
Յու. Հովհ­ անն­ իսյ­ ա­նին նվիրվ­ ած նամ­ ա­

կա­նի­շը

Նկ. 4 Նկ. 5 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

51

ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ ....................................................................................... .

«Օգ­ ա­նես­ ոն» բա­ցա­ռիկ էր մի քա­նի պատ­ է, ո­րով ամ­փոփվ­ում է պար­
ճառ­ով: Նախ` դա պատմ­ութ­
Հայ ժո­ղո­վուրդ­ ը հիր­ ավ­ ի յան մեջ երկ­րորդ դեպքն է, որ բեր­ ակ­ ան համ­ ակ­ ար­գի 7-րդ
հպար­տան­ ա­լու ի­րա­վունք ու­ տարր­ ին տրվում է անվ­ ան­ ում
նի իր մեծ ներդր­մամբ համ­ աշ­ ի պատ­ իվ գիտ­նակ­ ան­ ի` նրա պարբ­ ե­րութ­յու­նը: Հաշ­վի առ­
խարհ­ այ­ ին մշա­կույթ­ ի տար­բեր կեն­դան­ ությ­ ան օր­ ոք: Նշ­ ենք,
բնագ­ ավ­ առ­ներ­ ում: Եվս մեկ որ ա­ռա­ջի­նը Նո­բելյ­ ան մրցա­ նել­ ով օգ­ ան­ ես­ ոն տար­րի դիրք­ ը
համ­ աշ­խարհ­ ա­յին մասշտ­ աբ­ ի նակ­ ակ­ իր Գլ­ են Սի­բորգն է
իր­ ա­դարձ­ ութ­յուն կա­տար­վեց (1912-1999), ում պատվ­ին ան­ պար­բե­րակ­ ան համ­ ակ­ արգ­ ում`
վերջ­ ին տար­ ին­ ե­րին, որն սա­ վան­ ել են «Ս­ ի­բոր­գիում» (Sg,
կայն, դեռևս պատ­շաճ կեր­պով Z = 106) տար­րը: Երկ­րորդ` այդ են­թադրվ­ ում է, որ այն ի­ներտ
չի լու­սաբ­անվ­ել և չի գնա­ ան­վա­նու­մը տրվել է ի պատ­ իվ
հատ­վել, չնա­յած որ բաց­ ա­ռիկ հայ­ ազ­գի գիտն­ ա­կան­ ի` Յու­րի է (այստ­ եղ­ ից էլ` ոն վեր­ջած­ ան­
ի­րադ­ ար­ձությ­ ուն էր բնա­գի­ Հովհ­ ան­նիս­յան­ ի (Oganessian),
տությ­ան մեջ: 2016թ Տես­ ա­կան ով սինթ­ ե­զել է այդ տար­րը ՌԴ ցը` նեոն, ար­գոն, կրիպտ­ոն,
և Կի­րառ­ ա­կան Քիմ­ իայ­ ի Մի­ Դուբ­նա քաղ­ ա­քի Միջ­ ուկ­ այ­ ին
ջազգ­ ա­յին Միությ­ ու­նը (IUPAC) հե­տա­զոտ­ ությ­ ունն­ եր­ ի միաց­ քսե­նոն, ռա­դոն, օ­գա­նե­սոն):
Z = 118 կարգ­ աթ­վով քիմ­ իա­կան յալ ինս­տի­տուտ­ ում: Ն­շենք
տար­րին շնորհ­ եց «Օ­գա­նես­ ոն» նաև, որ օգ­ ա­նես­ ո­նը ներկ­ ա­ Կար­ ե­լի է մեծ­ ագ­ ույն հա­
ան­վան­ ում­ ը, հաս­տատ­ ել­ ով յում Մեն­դել­ եև­ ի պարբ­ ե­րակ­ ան
դրա հա­մար «Og» նշա­նը: Դա համ­ ա­կարգ­ ի վեր­ջին տարրն մոզվ­ ած­ ությ­ ամբ փաստ­ ել, որ

Պարբ­ եր­ ակ­ ան աղ­յ ուս­ ակ­ ի

հայտ­նագ­ ործ­ ու­մից 150 տար­ ի

անց էլ այն չի կորցր­ ել ար­դիա­

կան­ ությ­ ու­նը և­ ոչ միայն շա­

րու­նակ­ ում է համ­ ալրվ­ ել նոր

տար­րե­րով և նոր` ավ­ ե­լի խոր­ ը

տրամ­ ա­բա­նութ­յամբ, այլև շա­

րուն­ ա­կում է մնալ գի­տա­կան

մտքի կա­տա­րե­լութ­յան մեծ­ ա­

գույն դրսևո­րում­ն ե­րից մե­կը:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 Նկ. 7. Ան­վան­ ի գիտն­ ա­կան­ներ­ ի նկար­նե­րով աղ յ­ ուս­ ակ, ի պատ­ իվ ո­րոնց կոչ­վել են ո­րոշ տար­րեր
52

....................................................................................... ՄԵԾ ՀԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԸ Նկ. 8. Ք ­իմիա­կան տա ­րր ­երի պա ­րբ ­եր ­ական աղ ­յու­ս ­ակը
53
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

Ի ԴԵՊ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 Երկր­ ի մթնոլ­ որ­տի զանգ­վա­ հաջ­ ող ապր­ անք­ներ­ ի թան­ Մարդ­կութ­յան մշակ­ ութ­ ա­
ծը մո­տավ­ որ­ ա­պես 5 կվա­դրի­ գար­ ան, այդպ­ ի­սին բաց­վել է յին ժառ­ ան­գութ­յան ցան­կում
լիոն տոնն­ ա է: Օդ­ ի մեկ խո­րա­ նաև ԱՄՆ-ում: Այս­տեղ ցու­ ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ն գր­ անց­ ել է ի­տա­
նարդ մետր­ ի զանգվ­ ա­ծը ծով­ ի ցադր­ված են տնտես­ ակ­ ան լա­կան պի­ցան: Պի­ցան հայտ­նի
մակ­ եր­ևույթ­ ին 1,3 կգ­ է: Բո­լոր ի­րեր, սննդամթ­ երք, խա­ղա­լիք­ է XIII դար­ից, երբ Նեապ­ ո­լում
օվ­կիան­ ոսն­ եր­ ի ջրի զանգ­վա­ծը ներ և­ այլ ապր­ անքն­ եր, որ­ ոնք սկսել են թխել կլոր բլիթն­եր
270 անգ­ ամ մեծ է մթնոլ­որ­տի մերժվ­ ել են գնորդ­ ի կողմ­ ից և­ ան­չոուս­ ով, սխտո­րով և զա­
զանգվ­ ա­ծից: ա­րագ հան­վել ար­տադ­րութ­յու­ նա­զան հա­մեմ­ ունքն­ եր­ ով: Նոր
նից: Այդ հավ­ ա­քա­ծու­ ից է կա­ կեր­ ակ­րա­տես­ ա­կն ուտ­ ում էին
Հաս­ ա­րակ­ ա­կան շոգ­ եբ­ աղ­ նաչ կետ­չուպ­ ը, ան­գույն կո­լան, հիմն­ ա­կան­ ում բնակ­չությ­ ան
նիքն­ ե­րի քան­ ակ­ ով համ­ աշ­ արտ­ ա­նետ­ված գա­զի հո­տով աղ­քատ շերտ­ եր­ ը:
խար­հայ­ ին ռե­կոր­դը պատ­կա­ օ­ծան­ ե­լիք­ ը մոտ­ ոց­ իկլ­ ա­վար­ ի
նում է Գեր­ման­ իայ­ ին. երկր­ ում համ­ ար: Ան­գամ ցուց­ ադրվ­ ած Աշ­խարհ­ ում շրջան­ առվ­ ող
կա 10000 բաղն­ իք: են շու­կա­յում անհ­ ա­ջող­ ությ­ ուն թղթադ­րամ­ն ե­րի ընդհ­ ան­ ուր
կրած ավ­տոմ­ եք­ են­ ան­ եր: Թան­ քան­ ակն ամ­ են տար­ ի ավ­ ել­ ա­
Շվ­ եդ­ իայ­ ի օր­ ի­նա­կով, որ­ գար­ ան­ ը հե­տաքրք­ իր է հիմ­ նում է 5 %-ով:
տեղ 2017 թվակ­ ան­ ին բացվ­ ել նակ­ ա­նում այն մասն­ ա­գետ­նե­
է առևտ­րի տե­սակ­ ետ­ ից ան­ րի հա­մար, որ­ ոնք ցան­կան­ ում Մինչև 2025 թ. Նորվ­եգ­իա­
են դաս քա­ղել ու­րիշ­ի սխալ­ յի ճա­նապ­ արհն­ եր դուրս եկ­ ող
«Наука и жизнь», 2018, N 9 ներ­ ից: Օր­ ին­ ակ՝ ցուց­ ադր­ված բոլ­ որ նոր ավտ­ ոմ­ եք­ են­ ա­ներ­ ը
է կնճիռ­ներ­ ի դեմ պայք­ ար­ ի պետք է լին­ են է­լեկտ­րակ­ ան­ ութ­
է­լեկտր­ ակ­ ան դիմ­ ակ: Է­լեկտ­
րակ­ ան հոս­ ան­քի ազդ­ ակ­նե­
րը պետք է խթան­եին դեմ­քի
մկան­ներ­ ը՝ հարթ­ ե­լով մաշկ­ ը:
Բայց այդ դիմ­ ակ­ ով կինն ուն­ ի
այնք­ ան զարհ­ ուր­ ել­ ի տեսք, որ
գնորդ­ներն այն մեր­ժել են:

54

%-ը տե­ղի է ու­նե­նում վիր­ ահ­ ա­
տութ­յան մաս­նա­կիցն­ եր­ ի միջև
ոչ լրիվ փոխ­ըմբռնմ­ան հետ­
ևանք­ ով:

յամբ աշխ­ա­տող: Իսկ մինչև Երկ­ իր­ ը շրջապ­ ատ­ ող ու­
2040 թ. նորվ­ ե­գա­ցի­նե­րը մտա­ ղեծր­ ե­րում այժմ կա մոտ­ ա­վո­
դիր են ներք­ ին բոլ­որ թռիչք­ներն րա­պես 4300 ար­հես­տակ­ ան
ի­րակ­ ան­ աց­նել է­լեկտ­րաինքն­ ա­ ար­բան­յակ: Մաշ­վե­լու կամ
թիռ­նե­րի միջ­ ո­ցով: վնասվ­ ել­ ու հետ­ևանք­ ով դրանց
72 %-ը չի աշխ­ ատ­ ում:
Ա­րե­գակ­ ի զանգ­ված­ ը կազ­
մում է Ար­ եգ­ ակն­ այ­ ին հա­մա­
կարգ­ ի զանգվ­ ած­ ի 99,86 %-ը:

Ամ­ են տար­ ի ամ­ ե­րի­կա­ցի­ Ավստ­րալ­ իա­ցի աստ­ղա­ ՄԱԿ-ի սննդամթ­ եր­քի և
ներն աղբ­ ան­ ոց են նե­տում գետն­ ե­րը կազմ­ ել են հա­րա­վա­ գ­յուղ­ ատն­տես­ ութ­յան կազմ­ ա­
շուրջ 10 մլն տոնն­ա ջարդվ­ած յին երկն­քի ամ­ ե­նալր­ իվ աստ­ կերպ­ ութ­յան տվյալն­ ե­րով, աշ­
կամ հնաց­ ած է­լեկտր­ ոն­ այ­ ին ղա­յին քարտ­ եզ­ ը: Դր­ ա­նում խարհ­ ում տար­ եկ­ ան արտ­ ադր­
սար­քեր՝ համ­ ակ­ ար­գիչ­ներ­ ից նշված են 300 մլն­աստղ և գա­ վում է 36 մլրդ շիշ գի­նի:
լակտ­ իկ­ ա:
մինչև սմարթ­ֆոնն­ եր:

Վի­րաբ­ ուժ­ ութ­յան մեջ Յու­րաք­ անչյ­ ուր դո­լար, որ Երկ­րի առ­ անց­քի թեք­ ութ­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
ներդր­վել է 1990–2003 թթ. յու­նը, որ­ ը ճշգրտո­րեն չափվ­ ել
բժշկա­կան սխալ­նե­րի 70-80 մարդ­ ու գե­նո­մի վեր­ծանմ­ ան է 2018 թ. սկզբին, կազ­մում է
նա­խագ­ իծն ի­րա­կան­ ացն­ ե­լու 23,436938 աս­տիճ­ ան:
համ­ ար, հետ­ ագ­ ա­յում տնտե­
սությ­ ան, բժշկութ­յան և դեղ­ ա­
գոր­ծությ­ ան ոլ­ որտն­ եր­ ում բե­
րել է 141 դոլ­ար ե­կամ­ ուտ:

55

ԷՏՆՈԳԵՆՈՄԻԿԱ ............................................................................................................................... .

ԼԵՎՈՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ մո­լեկ­ ու­լա­յին կեն­սաբ­ ան­ ութ­
յան ինս­տիտ­ ուտ­ ի էթ­նո­գեն­ ոմ­ իկ­ ա­յի
լաբ­ ո­րա­տոր­ իա­յի վար­ իչ,
կենս­ ա­բա­նակ­ ան գիտ­ ութ­յուն­ներ­ ի
դոկտ­ որ, պրո­ֆես­ որ
Գիտ­ ա­կան հե­տաքրքր­ ությ­ ուն­ներ­ ի
ո­լոր­տը՝ մար­դու պոպ­ ուլ յ­ աց­ իոն գե­
նե­տիկ­ ա, հնամ­ արդ­ ա­բան­ ութ­յուն

ԶԱՐՈՒՀԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ մոլ­ ե­կուլ­ այ­ ին կենս­ աբ­ ան­ ութ­
յան ինստ­ իտ­ ու­տի էթ­նո­գե­նո­մի­կա­յի
լա­բոր­ ա­տո­րիայ­ ի ա­վագ գի­տաշ­խա­
տող, կենս­ ա­բան­ ակ­ ան գի­տութ­յուն­
ներ­ ի թեկ­նած­ ու
Գի­տա­կան հետ­ աքրքր­ ութ­յուն­նե­
րի ոլ­ որ­տը՝ բժշկակ­ ան գե­նե­տի­կա,
մար­դու պո­պուլ յ­ ա­ցիոն գեն­ ետ­ իկ­ ա

ՀԱՅԵՐԻ ԳԵՆԵՏԻԿԱԿԱՆ
ՇԱՐՈՒՆԱԿԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հար­ ա­վայ­ ին Կով­ Հա­յեր­ ի ժող­ ովր­դագր­ ա­կան 2. պարզ­ ա­բա­նել հայ­ եր­ ի ա­­
պատ­մությ­ ուն­ ը հե­տազ­ ոտվ­ ում է կունք­ ա­յին պո­պուլ­յ ա­ցիա­ներ­ ը,
կասը, ո­րը Եվր­ ոպ­ ան ժամ­ ան­ ակ­ ակ­ ից և հ­նագ­ ույն գե­
նե­տի­կակ­ ան նյութ­ ի հի­ման վրա։ 3. բաց­ ա­հայ­տել գաղթ­ ե­րի
և Մերձ­ ավ­ որ Ար­ևել­ Առ­ ա­ջին դեպք­ ում պատմ­ ութ­յան և­ ար­շա­վանք­նե­րի արդ­յուն­
վեր­ ակ­ անգն­ ու­մը հիմն­ված է մո­ քում հնա­րավ­ որ գե­նետ­ ի­կակ­ ան
քը կապ­ ող խաչ­մեր­ ուկ­ ում է, իր դել­ ա­վորմ­ ան վրա, որ­ ը հնա­րա­ շփում­ն ե­րի հետ­քեր­ ը։
վոր­ ությ­ ուն է տալ­ իս.
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 աշխ­ արհ­ ագ­րա­կան դիրք­ ի շնոր­ Հ­նագ­ ույն ԴՆԹ-ի հե­տա­զո­
1. գնա­հա­տել պո­պուլ­յ աց­ իա­ տությ­ ուն­ ը հնար­ ավ­ որ­ ութ­յուն է
հիվ հազ­ ա­րամյ­ ակն­ եր շար­ ուն­ ակ յի1 տա­րի­քը, թվաք­ ան­ ա­կի ա­ճը, տա­լիս ո­րո­շել­ ու տար­բեր ժա­
վե­րարտ­ ադ­րո­ղա­կան մե­կու­սաց­ ման­ ա­կաշր­ջանն­ ե­րում պո­պուլ­
եղ­ ել է մարդկ­ անց զանգ­ված­ ա­ ման տևո­ղությ­ ու­նը, յաց­ իայ­ ի գեն­ ե­տի­կա­կան կա­
ռուցվ­ ածք­ ը և դր­ ա հիմ­ ան վրա
յին գաղ­թեր­ ի կի­զակ­ ետ։ Չ­նա­ 1 Պոպուլյացիա` որոշակի տարած­ վե­րակ­ անգն­ ել­ ու ժող­ ովրդ­ ագր­ ա­
քում բնակվող, նույն լեզվով խոսող և կան պատ­մութ­յուն­ ը։
յած ի­րար հա­ջոր­դող հնագ­ ի­տա­ նույն պատմամշակութային ժառ­ան­
գությունը կրող մարդկանց հանրույթ։ Հայ­ եր­ ը, Մերձ­ ավ­ որ Ար­ևել­
կան մշակ­ ույթ­ներ­ ի վեր­ աբ­ եր­յալ

հստակ վկա­յութ­յունն­ եր­ ին՝ այս

տար­ ածք­ ի էթ­նիկ­ ա­կան խճան­

կա­րի ձևավ­ որ­ման հիմ­քում ըն­

կած ժո­ղովր­դագ­րակ­ ան ի­րա­

դար­ձութ­յունն­ ե­րը դեռևս սակ­ ավ

ուս­ ում­ն ա­սիրվ­ ած են։

56

............................................................................................................................... ԷՏՆՈԳԵՆՈՄԻԿԱ

քում բնակ­վող հրեա­նե­րի, դրու­ ան­ցել են այս շրջան­ ով՝ նկա­տե­ ա­ռաջ­ ըն­թա­ցը հնա­րավ­ որ­ ությ­ ուն
զե­րի և ք­րիս­տոն­յա ար­ աբն­ ե­րի լի հետք թողն­ ել­ ով բնակ­չությ­ ան է տվել քա­նա­կա­պես գնա­հատ­ ե­
հետ միաս­ ին, տար­ ա­ծաշրջ­ ան­ ի գե­նո­ֆոն­դում: Բաց­ ի այդ, Հա­յաս­ լու տար­բեր ժո­ղով­ ուրդն­ եր­ ի գե­
այն սակ­ ա­վա­թիվ գե­նե­տիկ­ ա­ տա­նի աշ­խարհ­ ագր­ ա­կան դիրք­ ը նե­տի­կակ­ ան միախ­ առն­ման աս­
կան մե­կուս­ ի խմբե­րի շար­քում կար­ևոր նշա­նա­կութ­յուն է ու­նեց­ ել տի­ճա­նը և­ ավ­ ե­լի ճշգրիտ թվագ­
են, ո­րոնց ու­սում­ն աս­ ի­րութ­յունն հնդեվ­րո­պակ­ ան լե­զու­ներ­ ի տա­ րե­լու դրանց­ ից ա­ռավ­ ել նշան­ ա­
օգ­նում է վե­րա­կանգ­նել հնա­գույն րած­ման գոր­ծում, քա­նի որ Հայ­ կա­լի իր­ ադ­ արձ­ ութ­յուն­ներ­ ը։ Այս­
բնակչ­ ութ­յան պոպ­ ուլ­յ ա­ցիոն կա­ կակ­ ան լեռն­ աշ­խար­հը սերտ­ ո­րեն պես, հա­րա­վարևմտ­յան Ա­սիա­յում
ռուցվ­ ած­քը և նախ­ ա­պատմ­ ա­կան սահմ­ ան­ ակ­ցում է այդ լեզ­վաըն­ դրու­զե­րի մոտ հայտ­նաբ­ երվ­ ել է
ժող­ ովր­դագր­ ակ­ ան գործ­ ընթ­ աց­ տան­ ի­քի ծագմ­ ան հնար­ ա­վոր աֆ­րիկ­յ ան խառն­ ուրդ­ ի նվազ­ ա­
նե­րը։ օ­ջախն­ եր­ ին։ գույն տոկ­ ոս, իսկ հա­յե­րի գե­նո­
ֆոն­դում` դրա լիակ­ ատ­ ար բա­ցա­
Հայ ժո­ղովրդ­ ի պատմ­ ակ­ ան Ժա­ման­ ակ­ ակ­ ից հայկ­ ակ­ ան կայ­ ությ­ ուն։ «Աֆր­ իկ­յ ան հետ­քի»
հայ­րե­նի­քը՝ Հայկ­ ակ­ ան լեռ­նաշ­ պո­պուլ­յ աց­ իա­յի ա­ռա­ջին ներ­ բաց­ ակ­ ա­յութ­յուն­ ը հա­յեր­ ի մոտ
խար­հը, որն ընկ­ ած է Բերր­ ի կի­ կա­յա­ցուցչ­ ա­կան ուս­ ում­ն ա­սի­ բա­ցատր­վում է կրոն­ ի ազդ­ ե­ցութ­
սա­լուս­նի տա­րածք­ ից (­Մեր­ձավ­ որ րությ­ ու­նը հայր­ ակ­ ան գծով ժա­ յամբ և­ ազգ­ ա­յին հո­գե­բա­նութ­յան
Արև­ ելք­ ում տար­ ածք, որտ­ եղ ծա­ ռանգվ­ ող Y քրո­մո­սոմ­ ի նշիչ­նե­րի ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­նե­րով,
գել է երկ­րագ­ ործ­ ութ­յու­նը) դե­պի (մար­կեր) միջ­ ոց­ ով բաց­ ահ­ այտ­ ել որ­ ոնք, հատկ­ ա­պես օ­տար ար­
հյուս­ իս-ար­ևելք, ա­ռանց­քայ­ ին է զգա­լի տար­ ած­քա­յին շեր­տա­վո­ շավ­ անքն­ ե­րին դի­մա­կա­յել­ ու ժա­
դեր է խա­ղա­ցել ժամ­ ա­նակ­ ա­կից րում, ո­րը գե­րա­զան­ցում է Եվր­ ո­ մա­նակ­ աշրջ­ ա­նում, խոչ­ ըն­դոտ­ ել
մարդ­ ու է­վոլ­յ ու­ցիա­յի գործ­ ընթ­ ա­ պայ­ ում էթն­ ո-ազ­գայ­ ին տար­բեր են այլ ժո­ղո­վուրդն­ ե­րի հետ գե­
ցում։ Նեոլ­իթ­յան (նոր քա­րի դա­ խմբե­րի միջև գե­նետ­ իկ­ ա­կան նե­տի­կա­կան շփում­ն ե­րը։
րի) երկ­րագ­ ործ­ներ­ ի գաղթ­ երն տար­բեր­ ակ­ված­ ությ­ ան մակ­ ար­
դա­կը։ Բ­նակ­չությ­ ան կտրուկ աճն Հայ­կա­կան գեն­ ոֆ­ ոնդ­ ի հա­
սկսվել է մոտ հինգ հա­զար տար­ ի մար հնա­րա­վոր չէ նույն­ ա­կա­
առ­աջ (վեր­ջին 10 հա­զար տար­ նաց­նել ակ­ ուն­քա­յին պո­պուլ­յ ա­
վա սահմ­ անն­ եր­ ում), ինչ­ ը հա­ ցիան­ եր­ ը։ Դա նշան­ ա­կում է, որ
մընկ­նում է տար­ ած­ աշրջ­ ա­նում այս­ օրվ­ ա հա­յե­րը տևա­կան ժա­
նեոլ­ իթյ­ ան երկ­րագ­ որ­ծութ­յան ման­ ակ (շուրջ չորս հա­զար տա­
սկզբի հետ։ րի) գրեթ­ ե «մաքր­ արյ­ ուն» (գե­նե­
տիկ­ ո­րեն մե­կու­սաց­ված լի­նե­լու
Մո­լե­կուլ­ ա­յին տեխն­ ոլ­ ո­գիա­ պատճ­ ա­ռով) պոպ­ ուլ­յ ա­ցիա­յի
ներ­ ի և կեն­սաին­ֆորմ­ ա­տիկ­ այ­ ի

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019

57

ԷՏՆՈԳԵՆՈՄԻԿԱ ............................................................................................................................... .

ժառ­ անգ­ներ են։ Այսպ­ ի­սով` կա­ վորմ­ ան ա­վարտ­ ը, ըստ հա­յոց կակ­ ան բնա­պատ­կերն ա­նընդ­
րել­ ի է են­թադ­րել, որ Հայ­կակ­ ան պատ­մագ­րությ­ ան հայր Մով­սես
լեռ­նաշխ­ ար­հում էթն­ ո­ցե­ղա­յին Խոր­ են­ աց­ ու, ժամ­ ան­ ա­կագ­րոր­ են հատ փոփ­ ոխվ­ ել է։ Թուրք­ իայ­ ի
խմբե­րի գե­նե­տի­կակ­ ան շփում­ համ­ ընկն­ ում է մ.թ.ա. երր­ որդ հա­
ներ­ ի ակ­տիվ գոր­ծըն­թացն­ եր­ ը զա­րամ­յակ­ ի կես­ ին հռչակ­ ա­վոր ժա­ման­ ակ­ ա­կից բնակչ­ ությ­ ան
հիմ­ն ակ­ ան­ ում ավ­ արտ­վել են մոտ հայկ­ ա­կան թագ­ ա­վո­րութ­յան տա­
չորս հա­զար­ ամյ­ ակ առ­ աջ։ րիք­ ի հետ։ գե­նոֆ­ ոնդ­ ը պար­ ուն­ ա­կում է

Այս եզր­ ակ­ աց­ ութ­յուն­ ը հաս­ Խառն­ ակմ­ ան մա­կարդ­ ակն կենտ­րո­նաս­ իա­կան են­թաշ­ երտ,
տատվ­ ել է հա­յե­րի ծագ­ման աստ­ ի­ճան­ աբ­ ար մար­ ել է մ.թ.ա.
(էթն­ ոգ­ են­ եզ)` լայ­նագ­ ե­նոմ­ այ­ ին 12-րդ դար­ ից հե­տո, երբ ար­ևել­ ո­րը բե­րել են 7 – 10 դար առ­աջ
տվյալ­ներ­ ի հի­ման վրա իր­ ա­կա­ յան միջ­ երկ­րած­ ով­յ ան տար­ ած­
նացվ­ ած հետ­ ազ­ ո­տությ­ ուն­ներ­ ով։ քում բրոնզ­ ի դա­րաշր­ջա­նի պե­ տար­ ած­ աշր­ջան ներ­խու­ժած
Ցույց է տրվել, որ հայ­եր­ի գե­ տութ­յուն­ներն անկ­ ում ապ­րեց­ ին
նո­ֆոն­դը կազմ­ ա­վոր­վել է մոտ և փ­լուզվ­ ե­ցին։ Այդ իր­ ադ­ ար­ձութ­ թյուրք-սելջ­ ուկն­ եր­ ը։ Նույն ժա­
մ.թ.ա. երկր­ որդ հա­զար­ ամ­յա­ յուն­ներ­ ը կար­ ող էին նպաստ­ ել
կում, ո­րը համ­ ահ­ ունչ է Y քրո­մո­ հա­յե­րի վե­րարտ­ ադ­րո­ղա­կան մա­նա­կահ­ ատ­վա­ծում Սի­րիա­
սոմ­ ի նշիչն­ եր­ ի հե­տազ­ ո­տությ­ ան մեկ­ ուս­ ացմ­ անն իր­ ենց մշակ­ ու­
արդյ­ ունքն­ եր­ ի հետ: Պոպ­ ուլ­յ ա­ թայ­ ին, լեզվ­ ակ­ ան և կ­րոն­ ա­կան յի, Պաղ­ եստ­ ի­նի և Հորդ­ ան­ ան­ ի
ցիա­նե­րի ակտ­ իվ խառն­ ակ­ ում է ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­նե­րի
տեղ­ ի ու­նեց­ ել բրոնզ­ ի դա­րաշր­ պատճ­ ա­ռով, որ­ ը պահպ­ ան­վել է բնակ­ իչն­ ե­րի մոտ, ա­րաբ­ ա­կան
ջան­ ում, որ­ ը բնու­թագր­վում է մինչ օրս։ Բ­րոնզ­ ի դար­ աշր­ջա­նի
մետ­ ա­ղի լայն կիր­ առ­մամբ, գրի վերջ­ ից հայ­ ե­րը տա­րած­ աշր­ջան­ ի արշ­ ավ­ անքն­ ե­րի շրջան­ ում լայն
ստեղծմ­ ամբ, առևտ­րա­յին ու­ղի­ այլ պո­պուլ­յ աց­ իան­ եր­ ի հետ էա­
նե­րի զար­գաց­մամբ։ Այդ նույն կան գեն­ ե­տիկ­ ակ­ ան շփում­ն եր տա­րա­ծում ստա­ցած ստրկա­վա­
ժամ­ ա­նակ­ ա­հատվ­ ա­ծում Հին Ար­ չեն ուն­ ե­ցել և­ այդ ժամ­ ան­ ակվ­ ա­
ևելք­ ի շատ քաղ­ աք­ ակր­թությ­ ուն­ նից ի վեր գեն­ ե­տի­կոր­ են մե­կու­ ճառ­ ությ­ ան հետև­ անք­ ով, ար­ձա­
ներ հաս­ել են իր­ենց ծաղկ­ման սաց­ված են։
գագ­ աթն­ ակ­ ե­տին։ Ուշ­ ագ­րավ է, նագրվ­ ել է աֆր­ իկ­յ ան գե­նետ­ ի­
որ հայ­ ե­րի գեն­ ո­ֆոն­դի կազ­մա­ Միև­նույն ժա­մա­նակ Մի­ջին
Արև­ ելք­ ի մեծ մաս­ ում գե­նետ­ ի­ կա­կան ազ­դեց­ ությ­ ուն:

Միա­խառն­ման ա­ռանձն­ ա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 հատկ­ ությ­ ուն­նե­րով հա­յե­րը

նման­վում են տար­ ած­ աշրջ­ ա­

նի այլ գեն­ ետ­ ի­կա­կան մե­կուս­ ի

խմբեր­ ին՝ սեֆ­ արդ հրեան­ եր­ ին

և լիբ­ ա­նան­յան քրիստ­ ոն­յա­նե­

րին, ո­րոնց մոտ վերջ­ին եր­կու

հա­զա­րամյ­ ակն­ եր­ ի ըն­թացք­ ում

հայտն­ ա­բերվ­ ել է հար­ևան` մշա­

կու­թա­յին ա­ռում­ ով տարբ­ եր պո­

պուլ­յ ա­ցիան­ եր­ ի չնչին ազ­դե­ցութ­

յուն։

Ժա­մա­նա­կա­կից ԴՆԹ-ի ու­

58

............................................................................................................................... ԷՏՆՈԳԵՆՈՄԻԿԱ

սում­ն ա­սի­րութ­յան արդ­յուն­քում տար­վա կտրվածք­ ով), ինչպ­ ես թյուր­քե­րի և մոն­ղոլն­ ե­րի ներ­ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
ստացվ­ ած եզր­ ա­կա­ցութ­յունն­ ե­ նաև տա­րած­քի ժա­մա­նա­կա­կից խու­ժում­ն եր­ ը Հար­ ա­վայ­ ին Կով­
րը հաստ­ ատվ­ ում են Հայ­ աստ­ ա­նի բնա­կիչն­ ե­րի ամ­բող­ջա­կան մի­ կաս նկատ­ ել­ի հետք չեն թո­ղել
տա­րածք­ ում դամ­բա­րան­ ադ­ աշ­ տո­գեն­ ոմ­ն եր­ ի2 ու­սում­ն ա­սի­րութ­ պոպ­ ուլ­յ աց­ իան­ ե­րի մայր­ ակ­ ան
տե­րից վերցր­ ած ոսկր­ ա­յին մնա­ յան հիմ­ ան վրա։ Արդ­յունքն­ եր­ ը գե­նոֆ­ ոն­դում։
ցորդ­նե­րի (նեո­լիթ­ ից մինչև միջ­ ցույց են տվել, որ Հար­ա­վա­յին
նա­դար) հետ­ ա­զո­տությ­ ուն­նե­րով։ Կովկ­ ա­սի առն­վազն այս տար­ ած­ Մ.թ. XI-XIV դար­ ե­րում հա­յե­
Հայտ­նաբ­ եր­վել է գեն­ ե­տի­կա­կան քի բնակչ­ ութ­յան մայ­րագծ­ այ­ ին րի և կենտ­րո­նա­սիա­կան քոչվ­ որ
նմա­նությ­ ուն պղնձի և բ­րոն­զի գեն­ ո­ֆոն­դը նոր քա­րի դա­րի ժա­ մահ­մեդ­ ակ­ ան­նե­րի միջև գեն­ ե­
դա­րաշրջ­ ան­նե­րի բնակ­չությ­ ան և ման­ ա­կաշր­ջա­նից ի վեր տեղ­ ի տի­կակ­ ան շփում­ն ե­րի համ­ ար
ժամ­ ան­ ակ­ ա­կից հայ­ եր­ ի, ինչ­պես ու­նե­ցած մի շարք մշակ­ ու­թա­յին խո­չընդ­ ոտ կար­ ող էին հանդ­ ի­սա­
նաև Հայկ­ ա­կան լեռն­ աշխ­ ար­հի փո­փո­խությ­ ուն­նե­րի և գաղ­թեր­ ի նալ ինչ­պես աշ­խար­հագր­ ա­կան
բնակ­ իչն­ ե­րի միջև։ ըն­թաց­քում բավ­ ա­կան կա­յուն է (լեռն­ այ­ ին տեղ­ անք), այնպ­ ես էլ
եղ­ ել և չի են­թարկվ­ ել լուրջ գեն­ ե­ մշա­կութ­ այ­ ին (հնդեվ­րոպ­ ա­կան
Հն­ ագ­ ույն ԴՆԹ-ի նմուշ­նե­ տի­կա­կան փոփ­ ո­խությ­ ուն­ներ­ ի։ լեզվ­ ով խոս­ ող քրիս­տոն­յան­ եր և
րի ա­ռա­վել ներ­կայ­ ա­ցուց­չա­կան թյ­ ուր­քախ­ ոս մահմ­ եդ­ ա­կանն­ եր)
ընտր­ անք վերջ­ երս հե­տա­զոտվ­ ել Հ­նա­գույն նմուշ­ներ­ ում իս­ գոր­ծոն­նե­րը։ Ի դեպ, հայ­կակ­ ան
է հայ-ռուս-դան­ իակ­ ան հա­մա­ պառ բաց­ ա­կայ­ ում են կենտր­ ո­ տարբ­ եր աշխ­ արհ­ ագր­ ակ­ ան
տեղ նախ­ ագ­ծի շրջան­ ակ­նե­րում։ նաս­ իակ­ ան ծագմ­ ան մայ­րագ­ծա­ խմբե­րում Y քրո­մոս­ ո­մի նշիչն­ ե­
Վե­րակ­ անգվ­ ել է Հար­ ա­վա­յին յին հատ­կան­ իշ­ներ­ ը։ Այս­պիս­ ով` րի հի­ման վրա ար­ձա­նագրվ­ ել է
Կովկ­ ա­սի մայր­ ագծ­ այ­ ին գե­նե­ հա­մանմ­ ան արդ­յունք։
տիկ­ ա­կան պատ­մութ­յուն­ ը Հայ­ աս­ 2 Միտոգենոմ` բջիջների ցիտո­պլազ­
տան­ ում և Արց­ ա­խում պեղվ­ ած 52 մում առկա հատուկ օրգանոիդների՝ Ստ­ ացվ­ ած արդ­յունքն­ եր­ ը
հնագ­ ույն կմախք­ներ­ ի (մոտ 8000 միտոքոնդրիումների ԴՆԹ-ի ամբող­ հնար­ ա­վո­րությ­ ուն են տալ­ իս նո­
ջական հաջորդականություն, որը րով­ ի մեկ­նա­բա­նել­ ու Հար­ ա­վայ­ ին
ժառանգվում է մայրական գծով։
59

ԷՏՆՈԳԵՆՈՄԻԿԱ ............................................................................................................................... .

Կովկ­ աս­ ում մշակ­ ու­թա­յին փո­ ժո­ղովր­դագր­ ա­կան փո­փոխ­ ութ­ խմբեր­ ից, որ­ ը հան­գեց­րել է չնչին
փո­խությ­ ուն­նե­րի հետև­ անքն­ եր­ ը։ յուն­ներն առ­ ա­վել նշա­նա­կալ­ ի
Ա­մեն­ այն հա­վան­ ակ­ ա­նությ­ ամբ, արտ­ ահ­ այտ­ված չեն եղ­ ել տղա­ փոփ­ ո­խութ­յուն­նե­րի, որ­ ոնք չեն
վերջ­ ին ութ հազ­ ար տա­րին­ ե­ մարդ­կանց համ­ ար, ինչ­պես հա­
րի ըն­թացք­ ում տար­ ա­ծաշրջ­ ա­ ճախ տեղ­ ի է ուն­ եց­ ել բրոնզ­ ե­ հայտ­նա­բեր­վում ժամ­ ա­նակ­ ա­կից
նի բնակչ­ ութ­յան մայր­ ագ­ծայ­ ին դար­յան Եվր­ ո­պայ­ ում։
գե­նո­ֆոն­դը մնա­ցել է կա­յուն՝ տվյալն­ ե­րի բազ­ ան­ եր­ ում։
չնա­յած մշակ­ ույթն­ եր­ ի ակնհ­ այտ Թերևս, հնար­ավ­որ է նաև
հեր­թափ­ ոխ­ ությ­ ան­ ը։ Դա հա­ տար­բե­րակ, ո­րի դեպ­քում գեն­ ե­ Հե­տա­գա ու­սում­ն աս­ իր­ ութ­
կադր­վում է նույն ժա­մա­նակ­ ա­ րի ներ­հոսք­ ը Հար­ ա­վայ­ ին Կով­
հատվ­ ա­ծում Կենտ­րո­նակ­ ան Եվ­ կաս սկիզբ է ա­ռել նման գե­նե­ յուն­ներ­ ը հնար­ ավ­ ո­րութ­յուն
րո­պայ­ ում մայր­ ա­կան գեն­ ե­տիկ­ ա­ տի­կա­կան կառ­ ուց­վածք ու­նեց­ ող
կան կառ­ ուց­վածք­ ում տեղ­ ի ուն­ ե­ կտան ստան­ ալ­ ու հա­յեր­ ի ժո­
ցած էա­կան տե­ղա­շարժ­ եր­ ի հետ։
ղովր­դագր­ ա­կան պատմ­ ութ­յան
Բ­րոնզ­ ի և­ երկ­ ա­թի հա­րա­փո­
փող դար­ աշր­ջան­նե­րի ըն­թաց­ վե­րա­բեր­յալ այս և մի շարք այլ
քում, ո­րոնք բնութ­ ագրվ­ ում են
բարձր զար­գաց­ ած հաս­ ար­ ա­ չպար­զաբ­ ան­ված հան­գուց­ ա­յին
կութ­յուն­ներ­ ի ձևավ­ որ­մամբ և
յուր­ օ­րին­ ակ մշա­կույթն­ ե­րի (Կ­ ուր- հար­ցեր­ ի պա­տաս­խանն­ եր­ ը։
Ար­ աքսյ­ ան, Կար­միր բերդ, Կար­
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 միր վանք, Լ­ճա­շեն-­Մեծ­ ա­մորյ­ ան Լ. Ե­պիսկ­ ո­պոսյ­ ան­ ը և նր­ ա ար­շավ­ ա­խումբ­ ը
և Ուր­ ար­տու) ի հայտ գալ­ով, տա­
րած­ աշր­ջա­նի կին բնակչ­ ութ­յուն­ ը
մնա­ցել է ան­փո­փոխ։ Դա վկա­
յում է հօ­գուտ Հա­րավ­ այ­ ին Կով­
կաս­ ի տա­րածք­ ում մշա­կու­թայ­ ին
դի­ֆու­զիա­յի մո­դե­լի, եթ­ ե միայն

60

Ի ԴԵՊ

ՆԱԽԱՄՈԼՈՐԱԿԻ ԲԱՄԲԱՍԱՆՔԻ
ՄԻ ԿՏՈՐ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երբ 2008 թ. հոկտ­ եմ­բե­րի Ի՞նչ է բամ­բաս­ ան­քը։ Բազ­մա­ զգացմ­ ունքն­ եր եր­րորդ անձ­ ի
7-ին Երկ­րի մթնոլ­որտ մխրճվեց թիվ սոց­ իո­լոգն­ եր և հոգ­ եբ­ ան­ հանդ­ եպ, նման կար­ծիք­նե­րի
4 մ տր­ամ­ագծ­ով և շուրջ 80 ներ այդ երև­ ույ­թը սահ­ման­ ում փոխ­ ա­նա­կումն ա­վել­ ի է ամ­
տոնն­ ա զանգվ­ ած­ ով աստ­ղա­ են որպ­ ես երկ­ ու կամ ավ­ ե­լի րապնդ­ ում այդ զրու­ցա­կից­նե­
կերպ, այն տրոհ­վեց, և դ­րա զրու­ցա­կիցն­ ե­րի՝ բա­ցակ­ ա ծա­ րի փոխհ­ ա­րաբ­ ե­րութ­յու­նը, քան
կտորն­ երն ըն­կան Սուդ­ ան­ ի Նու­ նոթն­ ե­րի ան­ձի և վարք­ ի քննար­ եթ­ ե նրանք գով­ աբ­ ա­նեին բա­
բիա­կան ա­նա­պա­տում։ Աստ­ կում։ Ինչ­պես ժամ­ ան­ ակ­ ին ա­սել ցակ­ ա եր­րորդ­ ին։ Բա­ցաս­ ա­կան
ղա­գետ­նե­րի դիտ­ արկ­ ում­ն եր­ ի է Բլ­ եզ Պաս­կալ­ ը, ե­թե մարդ­ իկ տեղ­ ե­կատվ­ ութ­յու­նը որ­ևէ մեկ­ ի
արդ­յուն­քում մեծ ճշտութ­յամբ ի­ման­ այ­ ին, թե ի­րենց բա­ցա­կա­ մաս­ ին հաճ­ ախ­ ակ­ ի առ­ ա­ջաց­
պարզվ­ եց անկմ­ ան վայ­րը, և­ յութ­յամբ ի՞նչ են խո­սում ի­րենց նում է դրակ­ ան արձ­ ագ­ անք.
ան­միջ­ ա­պես այդտ­ եղ ժամ­ ա­նած մա­սին, ապ­ ա աշ­խար­հում թե­ ի՜նչ լավ է, որ ես այդպ­ իս­ ին չեմ։
ար­շա­վա­խումբ­ ը հայտն­ աբ­ եր­ եց կուզ մի երկ­ ու զույգ բար­ ե­կամ
շուրջ 10 կգ­ընդհ­ ա­նուր զանգ­ չէր մնա։ Բայց, որ­քան էլ տա­ Ման­կավ­ արժն­ եր­ ի և հո­գե­
ված­ ով գրեթ­ ե 600 բե­կոր։ Վեր­ րօ­րի­նակ է, ա­մեր­ իկ­ ա­ցի սոց­ իո­ բանն­ եր­ ի դի­տար­կումն­ եր­ ը ցույց
ջերս հե­տա­զոտ­ ել­ ով բե­կոր­նե­րից լոգ­նե­րի տվյալն­ եր­ ով, ա­սեկ­ ո­սե­ են տվել, որ եր­ ե­խա­ներն սկսում
մեկ­ ը՝ շվեյց­ ա­րա­ցի գիտ­նա­կան­ նե­րի միջ­ ոց­ ով փո­խանցվ­ ող տե­ են բամ­բաս­ ել մոտ­ ա­վո­րապ­ ես
ներ­ ը դրան­ ում հայտ­նա­բեր­ ե­ցին ղե­կութ­յան ընդ­ ա­մեն­ ը 3-4 %-ը հինգ տար­ եկ­ ան հաս­ ակ­ ից։
նա­նոալմ­ աստ­ներ։ Դ­րանց ներ­ կա­րել­ ի է համ­ ա­րել չար­ ա­միտ
կա­յութ­յու­նը և­ աստ­ղակ­ եր­պի և բաց­ ա­սա­կան։ Ինչ­պես նշում և ճահճատենդից (մալ­ ա­րիա)­
ընդ­հա­նուր բաղ­ ադր­ ությ­ ուն­ ը են Տեխ­ ա­սի և Օկ­լա­հոմ­ ա­յի հա­ մահ­ աց­ ածն­ եր­ ի ընդ­հան­ ուր թի­
հու­շում են, որ այդ երկն­այ­ին մալ­սար­ անն­ եր­ ի հո­գեբ­ անն­ եր­ ը, վը։ Գր­ եթ­ ե բո­լոր մա­հա­ցածն­ ե­
մար­մի­նը ձևավ­ որվ­ ել է բարձր ե­թե եր­կու զրու­ցակ­ ից տար­ ա­ րը բնակ­վել են քա­ղաք­նե­րում,
ճնշման պայ­ման­ներ­ ում, ո­րը կա­ ծում են միանմ­ ան բա­ցաս­ ա­կան որտ­ եղ օ­դի որ­ ա­կը չի համ­ ա­
րող է հան­դի­պել միայն Փայլ­ա­ պա­տաս­խա­նում բժշկա­կան և
ծո­ւի (­Մեր­կու­րի) կամ Հ­րատ­ ի ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ բ­նա­պահպ­ ա­նա­կան նոր­մե­րին։
(Մ­ արս) չափ­ եր ուն­ եց­ ող փոքր ԵՎ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆԸ
մո­լոր­ ակ­ ի ընդ­ երք­ ում։ Այս­պիս­ ի
նախ­ ա­մոլ­ ո­րակն­ եր շրջապ­ ա­տել Անգ­լիա­կան «­Լան­ցետ»
են մեր Ա­րե­գակ­ ը 4,56 մլրդ տա­
րի ա­ռաջ։ Բա­խում­ն ե­րի արդյ­ ուն­ բժշկակ­ ան հան­դե­սում հրա­
քում դրանց­ ից աստ­ իճ­ ան­ ա­բար
ձևավ­ որվ­ ել են ժամ­ ան­ ա­կակ­ ից պա­րակ­ված վերլ­ ու­ծությ­ ուն­ ը ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
մո­լո­րակն­ ե­րը, ներ­ առյ­ ալ Երկ­ ի­
րը։ Մինչև այժմ գիտ­նա­կանն­ ե­րը վկա­յում է, որ աշխ­ արհ­ ում յու­
չէին հան­դի­պել նախ­ ամ­ ո­լոր­ ակ­
րաք­ անչյ­ ուր 6 վաղ­ աժ­ ամ մահ­
ներ­ ի բեկ­ որ­նե­րի։
վան դեպք­ եր­ ից մե­կի պատ­
«Наука и жизнь», 2018, N 9.
ճա­ռը ջրի, օդ­ ի կամ հո­ղի աղ­

տո­տումն է։ 2015 թ. այդ աղ­

տո­տու­մից մահ­ աց­ ել է գրեթ­ ե

9 միլ­ իոն մարդ, գեր­ ազ­ անց­ ա­

պես Հնդ­կաստ­ ա­նում և Չի­նաս­

տա­նում։ Սա 3 ան­գամ ա­վել­ ի

է, քան ՁԻԱՀ-ից, թո­քախ­տից

61

Ի ԴԵՊ

ՆՈԲԵԼՅԱՆ
ՄՐՑԱՆԱԿ

Ֆի­զիկ­ ա­յի բնա­գա­վա­ռում Ջեյմս Փիբլզ Դիդիե Քելոյ Միշել Մայոր
Նո­բել­յ ան մրցա­նա­կի դափն­ ե­
կիրն­ եր են դարձ­ ել Ջեյմս Փիբլ­¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019Ջոն ԳուդենաֆՍթենլի ՈթինհեմԱկիրա Յոշինո
զը՝ «ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան տիե­զե­րա­
բան­ ությ­ ան ոլ­ որ­տում տես­ ա­ Պիտեր Ռատկլիֆ Գրեգ Սեմենցա Ուիլ յամ Քելին
կան հայտ­նա­գործ­ ութ­յուն­ներ­ ի
համ­ ար», Միշ­ ել Մա­յոր­ ը և Դի­
դիե Քել­ ո­յը՝ «արև­ անմ­ ան աստ­
ղի ուղ­ եծ­րում էկզ­ ոմ­ ոլ­ որ­ ակն­ ե­
րի հայտն­ ա­բեր­ման համ­ ար»։

Քի­միայ­ ի գծով Նոբ­ ելյ­ ան
մրցա­նակ ստա­ցել են Ջոն Գու­
դեն­ աֆ­ ը, Սթ­ ենլ­ ի Ո­թին­հեմ­ ը և
Ա­կի­րա Յոշ­ ին­ ոն՝ լիթ­ իում­ աիո­
նայ­ ին մարտկ­ ոց­նե­րի մշակմ­ ան
համ­ ար։

Ֆիզ­ իոլ­ ոգ­ իա­յի և բժշկ­ ութ­
յան ասպ­ ա­րե­զում Նո­բելյ­ ան
մրցան­ ա­կը շնորհվ­ ել է Ո­ւիլ­
յամ Քել­ ի­նին, Պի­տեր Ռատկ­լի­
ֆին ու Գր­ եգ Սեմ­ են­ցայ­ ին այն
հայտն­ ագ­ ործ­ ութ­յան հա­մար,
թե ինչ­պես են կեն­դան­ ի բջիջ­
ներն արձ­ ա­գան­քում թթվածն­ ի
ներկ­ ա­յութ­յան­ ը։

62

Տնտ­ ե­սագ­ իտ­ ութ­յան ոլ­ որ­ Աբիջիթ Բաներջ Մայքլ Կրեմեր Էսթեր Դյուֆլո
տում Նոբ­ ելյ­ ան մրցան­ ա­կի են
ար­ժա­նաց­ ել տնտես­ ա­գետ­ Օլգա Տոկարչուկ Պետեր Հանդկե
ներ Ա­բի­ջիթ Բան­ երջ­ ին, Էս­թեր
Դ­յուֆ­լոն և Մայքլ Կ­րեմ­ ե­րը՝ ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019
աղք­ ա­տութ­յան դեմ պայք­ ա­
րում ներդ­րած ջանք­ եր­ ի հա­
մար։

Գ­րակ­ ան­ ությ­ ան բնագ­ ա­
վառ­ ում ընտրվ­ել է Նո­բել­այ ն
2 դափն­ե­կիր, քա­նի որ 2018-ին
սե­ռակ­ ան ոտնձ­գությ­ ուն­նե­րի
հետ կապ­ված սկան­դալ­ ի ֆո­նին
մրցան­ ակ չի շնորհ­վել։

2018 թ. Նոբ­ել­այ ն մրցա­նա­
կը շնորհ­վել է լեհ բան­աս­տեղ­
ծու­հի Օլգ­ ա Տոկ­ արչ­ ուկ­ ին, իսկ
2019-ին­ ը՝ ավստ­րիաց­ ի գրող
Պե­տեր Հանդկ­ եին։ Օ. Տո­կար­
չուկ­ ը մրցա­նակ­ ն ստա­ցել է
«պատմ­ ող­ ակ­ ան երև­ ա­կայ­ ութ­
յան համ­ ար, որ­ ը հանր­ ա­գիտ­ ա­
րա­նայ­ ին կրքով ներկ­ ա­յացն­ ում
է սահմ­ անն­ եր­ ի հատ­ ու­մը որ­պես
կյան­քի ձև», իսկ Պ. Հանդկ­են՝
«մարդկ­ այ­ ին գոյ­ ությ­ ան սահ­
մանն­ երն ու ա­ռանձ­նա­հատ­
կութ­յուն­ներ­ ը հե­տազ­ ո­տող ազ­
դեց­ իկ աշխ­ ա­տան­քի համ­ ար»։

Խաղ­ ա­ղութ­յան Նոբ­ ելյ­ ան
մրցա­նակ­ ը շնորհ­վել է Եթ­ ով­
պիայ­ ի վար­չապ­ ետ Աբ­ իյ Ահմ­ եդ
Ալ­ իին՝ հար­ևան Էր­ իթ­րեայ­ ի
հետ հակ­ ա­մարտ­ ութ­յու­նը կար­
գավ­ ո­րել­ ու գործ­ ում ներդ­րած
ջանք­ եր­ ի համ­ ար­ ։

Աբ­ իյ Ահ­մեդ Ա­լիին

63

Ի ԴԵՊ

ԱՂՆ ՈՒ ՊՂՊԵՂԸ ՆՈՐԻՆ ԱՅՆՇՏԱՅՆՆ ԱՅՆՔԱՆ ԷԼ
ԳԵՐԱԶԱՆՑՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄԱՐ ՉԷՐ
Պե­կի­նի ռազ­մաբժ­շկա­կան ՎԱՐՈՐԴԸ
համ­ ալս­ ա­րան­ ի գիտն­ ակ­ ան­ներ­ ի Վոլֆ­գանգ Պաուլ­ ին սուր
կարծ­ ի­քով, սե­ղան­ ի շուրջ պետք Երբ 1928 թ. Էնր­իկ­ո Ֆեր­մին լե­զու ու­ներ և հայտն­ ի էր գոր­
է աղ­ ին գեր­ ադ­ ա­սել պղպե­ ընտրվ­ ել էր Ի­տա­լիայ­ ի Թա­գա­ ծըն­կեր­ներ­ ի, հատ­կապ­ ես հե­ղի­
ղը։ Աղն առ­ աջ­ ացն­ ում է արյ­ ան վո­րակ­ ան ա­կադ­ եմ­ իայ­ ի անդ­ ամ, նակ­ ութ­յուն­նե­րի հան­դեպ ան­
ճնշման բարձ­րա­ցում, իսկ պղպե­ նա ըն­դամ­ են­ ը 27 տար­ եկ­ ան էր, հար­գա­լից վե­րաբ­ եր­մունք­ ով։
ղի հիմ­ն ա­կան կծու միաց­ ությ­ ու­ իսկ արտ­ ա­քա­նա­պես ավ­ ե­լի եր­ ի­ Խոսք վերցն­ ել­ ով Մ­յուն­խե­նի
նը՝ կապ­սաից­ ի­նը, այն ի­ջեց­նում տա­սարդ տեսք ուն­ եր։ Ակ­ ադ­ եմ­ ի­ հա­մալ­սա­րա­նում տեղ­ ի ուն­ ե­
է։ Բաց­ ի այդ, պղպեղ­ ով հա­մեմ­ կոս­նե­րը կրում էին հան­դի­սավ­ որ ցած գի­տաժ­ ո­ղով­ ում Այնշ­տայ­նի
ված կե­րա­կուր­ ը թվում է ա­վե­ և փոքր-ինչ անհ­եթ­եթ զգեստ: ել­ ույթ­ ից հե­տո՝ Պաուլ­ ին մեկն­ ա­
լի աղ­ ի, քան­ ի որ կապս­ աից­ ի­նը Ֆեր­մին ա­մաչ­ում էր կրել այն, բան­ ել էր այդ ե­լույ­թը.
բարձ­րաց­նում է ա­ղի հանդ­ եպ ուս­տի պա­հում էր Ակ­ ադ­ եմ­ իա­
լեզվ­ ի զգայ­ ությ­ ու­նը։ յի հանդ­ եր­ձար­ ա­նում և հագ­նում – Այնշտ­ այ­նի աս­ ածն ի­րա­կա­
էր ժամ­ ան­ ե­լուց հետ­ ո, մինչդ­ եռ նում այն­քան էլ հի­մա­րութ­յուն
ՃԿՈՒՆ ԱԼՄԱՍՏ մյուս ա­կա­դե­միկ­ ոս­ներ­ ը ժող­ ով­ չէ, ինչ­պես կար­ ող է թվալ։
ներ­ ի գալ­իս էին լրիվ զգեստ­ ա­
Ալ­մաս­տը հայտ­նի է իր կարծ­ վոր­մամբ։ Բա­ցի այդ՝ Ֆեր­մին Մի հա­սա­կակց­ ի մաս­ ին, որ­ ը
րութ­յամբ, բայց ոչ երբ­ եք ա­ռաձ­ շրջում էր Հ­ռոմ­ ի փո­ղոց­նե­րով չէր փայլ­ ում գի­տակ­ ան արդ­
գակ­ ան­ ությ­ ամբ։ Սա­կայն բազմ­ ա­ դեռևս եր­ ի­տաս­ արդ տար­ ի­ներ­ ին յունք­նե­րով, Պաուլ­ ին ա­սել է.
թիվ նյութ­ եր­ ի հատկ­ ութ­յունն­ եր գնված ա­մեն­ աէ­ժան ավտ­ ոմ­ ե­
խիստ կախ­ված են չափ­ ից։ Մի քե­նայ­ ով՝ ձվի դեղն­ ու­ցի գույն­ ի – Այդք­ ան եր­ ի­տաս­ արդ և­
խումբ քի­մի­կոս­ներ և ֆի­զի­կոս­ երկ­տե­ղա­նոց «­Պեժ­ ո-­Բե­բե»-ով։ արդ­ են այդ­քան անհ­ այտ։
ներ ԱՄՆ-ից, Սին­գա­պու­րից, Ուս­տի, երբ նա ա­ռաջ­ ին ան­գամ
Հոնկ­ ոն­գից և Հա­րա­վա­յին Կո­ եկ­ ել էր նիս­տի, դռնապ­ ա­նը չէր Մի խառ­նամ­ իտ և քիչ հաս­
րեայ­ ից՝ վա­կո­ւու­մում խե­ցե­ղեն ցան­կաց­ել նրան ներս թող­ կա­նալ­ ի տես­ ակ­ ան հոդ­ված­ ի
տակ­դիր­ ի վրա ած­խած­նի գո­ նել Ակ­ ա­դե­միա­յի շենք։ Ֆեր­մին մաս­ ին.
լորշ­ ի­ներ­ ի նստեցմ­ ան եղ­ ան­ ա­ ստիպվ­ ած էր ա­սել.
կով ա­ճեցն­ ել­ ով ալ­մաս­տե նա­ – Այն­քան վատն է, որ այն
նոաս­եղ­ներ, ցույց են տվել, որ – Ես նո­րին գե­րա­զանց­ ությ­ ուն ան­գամ սխալ­ ակ­ ան չի կա­րե­լի
ստացվ­ ած սուր ծայր­ եր­ ը, որ­ ոնց Էնր­ իկ­ ո Ֆերմ­ իի վար­ որդն եմ։ ան­վան­ ե­լ։
եր­կա­րութ­յուն­ ը մի քա­նի հարյ­ ուր
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ | ¹4. 2019 նա­նո­մետր է, կար­ ող են է­լեկտ­ Եվ նրան ներս էին թող­ ել։
րո­նայ­ ին ցանց­ այ­ ին ման­րադ­ ի­
տա­կի զոնդ­ ի ճնշման տակ ճկվել։
Ճն­շում­ ը վեր­ աց­նե­լուց հե­տո ալ­
մաս­տե ա­սեղն­ երն ուղղ­վում են,
բայց չա­փից մեծ ճնշում­ ը կար­ ող
է նաև կոտ­րել դրանք։

64

Ա Մ ԵՆ Ա Հ Ե Տ ԱՔ Ր Ք Ի Ր

ԳԻՏԱՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ

ՀԱՆԴԵՍԸ
ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ԿԱՐՈՂ ԵՔ ԶԱՆԳԱՀԱՐԵԼ

+374 60 62 35 99