62-2020-4

¹ 4, 2020 թ.

ՄԵԾ ԼԵԶՎԱԲԱՆԸ. COVID-19-Ը
ԳԵՎՈՐԳ ՔԱՅՔԱՅԵԼ Է
ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ
ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ
2
ՄԻՋԵՎ
ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՏՆԵՇՆԵՐԸ
ԶԱՐԹՈՆՔԻ ՌԱՀՎԻՐԱՆ...
38
10
ISSN 1829-0345
ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐՐ

20

·Çï³Ñ³Ýñ³Ù³ïã»ÉÇ Ñ³Ý¹»ë
№4, 2020 Ã.

2 10

Լրատվական գործունեություն 2 ՄԵԾ ԼԵԶՎԱԲԱՆԸ.

իրականացնող` ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ
(Ծննդյ­ ան 100-ամ­յա­կի առթ­ իվ)
Նախագահ` Ռ. Մարտիրոսյան
ՄԵՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Պետական գրանցման
Մեծ լեզվ­ ա­բան լին­ ել­ ու համ­ ար բավ­ ա­կան չէ խոր­ ությ­ ամբ ու­սում­
վկայականի համարը` 03Ա055313 նա­սի­րել այս կամ այն լե­զուն կամ ա­ռանձ­ ին լեզվ­ ակ­ ան փաս­տեր,
անհր­ աժ­ եշտ է այդ ա­մե­նը դիտ­ ար­կել լեզվ­ ի ընդհ­ ան­ ուր տե­սությ­ ան
Տրված` 28.06.2002 թ. դիտ­ ա­կե­տից, լեզվ­ ա­կան առ­ անձ­ ին փաս­տեր­ ը ծա­ռայ­ եցն­ ել լեզվ­ ա­կան
հա­մակ­ արգ­ եր­ ի ստեղծմ­ ա­նը: Իր գի­տակց­ ակ­ ան ողջ կյան­քը գիտ­ ութ­
Գլխավոր խմբագիր` Կիրակոսյան Ա. յանն ու կրթությ­ ան­ ը նվիր­ ած ՀԽՍՀ գի­տությ­ ուն­ներ­ ի ակ­ ադ­ ե­միա­յի
ակ­ ա­դե­միկ­ ոս, ՀԽՍՀ գի­տութ­յան վաս­տա­կավ­ որ գործ­ իչ, Հայ­ աստ­ ա­նի
Գլխավոր խմբագրի Հանր­ ապ­ ե­տությ­ ան պե­տակ­ ան մրցան­ ա­կի դափն­ եկ­ իր, բան­ ա­սի­րա­կան
գի­տութ­յունն­ եր­ ի դոկ­տոր, պրոֆ­ ես­ որ Գև­ որգ Բեգ­լա­րի Ջա­հուկ­յանն այդ
տեղակալ` Սուվարյան Յու. գիտն­ ակ­ ան­նե­րից է:

Բաժինների խմբագիրներ` Պապոյան Ա., ¸³Ý³·áõÉ յան ¶.

Խառատյան Ա.

Գործադիր տնօրեն` Սարգսյան Ա.

Պատասխանատու

քարտուղար` Վարդանյան Ն.

Տեխնիկական

խմբագիր` Կիրակոսյան Ա.

Համակարգչային

օպերատոր` Ամիրխանյան Լ.

Դիզայներ` Օհանջանյան Ա.

Թարգմանիչ` Սարգսյան Մ.

Համարի 10 ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ
ԶԱՐԹՈՆՔԻ ՌԱՀՎԻՐԱՆ...
պատասխանատու` Կիրակոսյան Ա.
(Մ. Խ­րիմյ­ ան­ ի ծննդյան 200-ամյ­ ա­կի առ­թիվ)
Ստորագրված է ԱՐՄԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

տպագրության` 9.11.2020 20 Հայ ժո­ղովրդ­ ի պատմ­ ութ­յան մեջ ա­կան­ ավ­ որ գործ­ իչ­ներ­ ի և­ ան­
§Գիտության աշխարհում¦-Ç Ëմբագրական հատն­ եր­ ի շարք­ ում բա­ցա­ռիկ տեղ է վեր­ ապ­ ահվ­ ած ազ­գայ­ ին զար­
խորհրդի կազմը` թոն­քի ռահ­վի­րա, ազգ­ ա­յին, հաս­ ա­րակ­ ակ­ ան, եկ­ եղ­ եց­ ակ­ ան մե­ծան­ ուն
գոր­ծիչ, Ամ­ ե­նայն հա­յոց կա­թող­ իկ­ ոս Մկրտ­ իչ Խ­րիմյ­ ան­ ին: Նր­ ան վի­
Ադամյան Կ., Աղալով յան Լ., Աղասյան Ա., ճակ­ված էր ապ­րե­լու և գոր­ծե­լու հա­յոց պատ­մությ­ ան մի բախտ­ ո­րոշ
Այվազ յան Ս. (ՌԴ), Գալստյան Հ., Եսայան Ս. (ԱՄՆ), ժա­ման­ ակ­ աշրջ­ ան­ ում, երբ դամ­ ոկլ ­յան սրի նման մեր ժող­ ովրդ­ ի գլխին
Թավադյան Լ., Հարությունյան Հ., Հարությունյան Ռ., կախ­ված էր լի­նել, թե չլի­նել­ ու ա­հեղ հար­ցա­կան­ ը։
гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ê., Հովհաննիսյան Լ., Ղազարյան Էդ.
(հիմնադիր խմբագիր), Ղազարյան Հ., Մարտ­ի­ «Ամ­ են­ այն հայ­ ոց Հայ­րիկ» պատվ­ ան­ ուն­ ին ար­ժա­նաց­ ած սույն գոր­
րոս­յա­­ն Բ. (ՌԴ), Մելքոնյան Ա., Ներսիսյան Ա., ծի­չը, իր­ ոք, վիթ­խար­ ի դեր­ ակ­ ատ­ ա­րութ­յուն է ու­նե­ցել ազգ­ այ­ ին-ա­զա­
Շուք­ ուրյան Ս., Ջրբաշյան Ռ., êÇÙáÝÛ³Ý ². տագր­ ակ­ ան գաղ­ ափ­ ա­րա­խո­սությ­ ան հարստ­ ացմ­ ան, ազգ­ ա­յին ինք­
նութ­յան ամ­րապնդ­ման, հայ մա­մու­լի, տպագ­րա­կան գործ­ ի,
ÊÙµ³·ñáõÃÛ³Ý Ñ³ëó»Ý՝ դպրությ­ ան զար­գացմ­ ան գործ­ ում։

سñß³É ´³Õñ³ÙÛ³Ý 24 ¹, ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ
ÐÇÙݳñ³ñ ·Çï³Ï³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ ß»Ýù, 9-ñ¹ ѳñÏ, ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐՐ
лé.՝ +374 60 62 35 99, ý³ùë՝ +374 10 56 80 68
e-mail: [email protected] ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐԶՅԱՆ
Մարդկ­ ությ­ ան ա­պագ­ ան գրե­թե անհ­նար է պատկ­ ե­րացն­ ել ա­ռանց
§¶ÇïáõÃÛ³Ý ³ß˳ñÑáõÙ¦ ·Çï³Ñ³Ýñ³Ù³ïã»ÉÇ ժա­ման­ ակ­ ա­կից տեխն­ ո­լո­գիա­նե­րի: Տե­ղե­կատ­վա­կան տեխն­ ոլ­ ոգ­ իա­
ѳݭ­­¹»ëÁ ëï»ÕÍí»É ¿ ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ÐÐ ¶²² նե­րի զարգ­ աց­ ու­մը ինչ­պես մարդկ­ այ­ ին փոխ­հա­րա­բեր­ ությ­ ուն­ներ­ ում
ݳ˳·³ÑáõÃÛ³Ý áñáßٳٵ: ու առ­ օր­յա կյանք­ ում, այնպ­ ես էլ մի­ջազ­գա­յին հար­ ա­բեր­ ությ­ ունն­ եր­ ում
ձևավ­ որ­ ում է փոխհ­ ա­րա­բե­րութ­յուն­ներ­ ի նոր ըն­թաց­ ա­կար­գեր: Սա նոր
îå³ù³Ý³ÏÁ՝ 500 ûñÇÝ³Ï մարտ­ ահր­ ավ­ եր է պետ­ ութ­յուն­նե­րի համ­ ար, միև­նույն ժա­մա­նակ՝ մեծ
հնա­րա­վոր­ ութ­յուն, մասն­ ա­վոր­ ա­պես Հա­յաս­տա­նի համ­ ար, վեր­ ա­դա­
̳í³ÉÁ՝ 64 ¿ç

¶ÇÝÁ՝ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ

Ðá¹í³ÍÝ»ñÇ í»ñ³ïåáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ ËÙµ³­
·ñáõ­ÃÛ³Ý ·ñ³íáñ ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ:
ػ絻ñáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõ٠ѳݹ»ëÇÝ ÑÕáõÙÁ å³ñ­­
ï³­¹Çñ ¿: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇßï ã¿, áñ ѳٳ­Ï³ñ­
ÍÇù ¿ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ Ñ»ï: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ å³­ï³ë­
˳ݳïíáõÃÛáõÝ ãÇ ÏñáõÙ ·áí³½¹³ÛÇÝ ÝÛáõ­Ã»ñÇ
µá­í³Ý­¹³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ:

գիտության աշխարհում

Տպագրված է

20 26
34
սա­վորվ­ ե­լու, ա­րագ զար­գան­ ա­լու և մր­ցակ­ցայ­ ին լի­նել­ ու ա­պա­գա­յի 38
ա­ռանց սահ­մանն­ ե­րի թվայ­ ին մի­ջա­վայ­րում: 54

26 2019 թ. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ
ԼԱՎԱԳՈՒՅՆ ՏԱՍՆՅԱԿԸ
ՆՈՐԱՐԱՐԱԿԱՆ ԼՈՒԾՈՒՄՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԿԱՐՈՂ ԵՆ

ՓՈԽԵԼ ԱՇԽԱՐՀԸ

Շա­րու­նակ­ ե՛ք կարդ­ ալ 2019 թ. տա­սը լա­վագ­ ույն նո­րար­ ա­րակ­ ան
տեխն­ ո­լոգ­ իան­ եր­ ից վերջ­ ին եր­կու­սի մաս­ ին:

34 ՆՈԲԵԼՅԱՆ ՄՐՑԱՆԱԿ – 2020

Ծա­նոթ­ աց­ ե՛ք 2020 թ. Նո­բել յ­ ան մրցա­նակ­ ի դափն­ ե­կիր­ներ­ ին:

38 COVID-19-Ը ՔԱՅՔԱՅԵԼ Է ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ
ԵՎ ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԵՎ ՊԱՏՆԵՇՆԵՐԸ

 
Ռու­սաստ­ ան­ ի Ա­ռողջ­ ապ­ ա­հությ­ ան նախ­ ա­րար­ ութ­յան և Մոսկ­վա­յի
Առ­ ող­ջապ­ ահ­ ությ­ ան դեպ­ ար­տա­մեն­տի գլխա­վոր միզ­ ա­բան Դ­միտ­րի
Պուշկ­ ար­ ի և կենս­ ա­բա­նակ­ ան գի­տութ­յունն­ ե­րի թեկն­ ած­ ու, Իռլ­ անդ­ իա­
յի Հա­մա­կար­գա­յին կեն­սաբ­ ան­ ությ­ ան ինս­տի­տուտ­ ի դո­ցենտ Մար­ ին­ ա
Գ­րա­նովս­կայ­ այ­ ի՝ թարգմ­ ան­ աբ­ ար ներ­կա­յաց­ված բան­ ա­վե­ճի ա­ռի­թը
COVID-19-ի պատճ­ ա­ռով առ­ ա­ջա­ցած արտ­ ակ­ արգ ի­րա­վիճ­ ակն էր,
ո­րը հնար­ ա­վո­րությ­ ուն տվեց քանդ­ ել­ ու կենս­ ա­բա­նությ­ ան և բժշ­կությ­ ան
միջև պատ­նե­շը և սկս­ ել­ ու համ­ ատ­ եղ գոր­ծուն­ եութ­յուն, ընդ որ­ ում, խոս­
քը ոչ միայն մոլ­ ե­կու­լայ­ ին կենս­ աբ­ անն­ եր­ ի, այլ նաև կա­ռուց­ված­քայ­ ին
քի­մի­կոսն­ եր­ ի, կենս­ աին­ֆորմ­ ատ­ իկ­ներ­ ի, իմ­ ուն­ ա­բան­ներ­ ի մա­սին է:

54 ԱԶՈՏԻ ԱՏՈՄ ՆԵՐ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՂ
ԿԵՆՍԱԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ
ՄԵՋ. ՎԻՏԱՄԻՆՆԵՐ, ՀՈՐՄՈՆՆԵՐ,
ԱԼԿԱԼՈԻԴՆԵð

ԳԵՎՈՐԳ ԴԱՆԱԳՈՒԼՅԱՆ
Հայտն­ ի է, որ ա­զոտն այն կարև­ ո­րա­գույն տարր­ եր­ ից է, որ­ ը մեծ
դե­րակ­ ա­տա­րությ­ ուն ուն­ ի բնութ­յան, ա­ռա­ջին հերթ­ ին բույս­ եր­ ի և կեն­
դա­նին­ ե­րի ա­ճի ու զար­գացմ­ ան գոր­ծըն­թացն­ եր­ ի կար­գա­վորմ­ ան մեջ:
Ա­զոտ պա­րու­նա­կող բազ­մա­թիվ նյու­թեր­ ի շարք­ ին են պատ­կա­նում
վի­տամ­ ին­նե­րը, հոր­մոն­նե­րը, ալ­կալ­ ոիդ­նե­րը, որ­ ոնց մաս­ ին հոդ­վա­ծում
հե­տաքր­քիր և կարև­ որ մանր­ ա­մաս­ներ են ներկ­ ա­յացվ­ ած:

ՄԵՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Բան­ ա­սի­րակ­ ան գի­տութ­յուն­նե­րի թեկ­
նած­ ու
ՀՀ ԳԱԱ գի­տակրթ­ ակ­ ան մի­ջազգ­ ա­յին
կենտր­ ոն­ ի գի­տակ­ ան քար­տուղ­ ար,
ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճ­ առյ­ ան­ ի ան­վան լեզվ­ ի
ինստ­ ի­տուտ­ ի գիտ­ աշ­խատ­ ող
Գի­տա­կան հե­տաքրքր­ ութ­յունն­ եր­ ի
ո­լորտ­ ը՝ ընդ­հա­նուր և կիր­ ա­ռա­կան
լեզվ­ ա­բա­նությ­ ուն, լեզվ­ ա­բան­ ությ­ ան
պատ­մությ­ ուն և տես­ ությ­ ուն

ՄԵԾ ԼԵԶՎԱԲԱՆԸ.

ԳԵՎՈՐԳ
ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ

(Ծննդ­յան 100-ամյ­ ակ­ ի առթ­ իվ)

Մ եծ լեզվ­ ա­բան լի­ մրցան­ ակ­ ի դափն­ եկ­ իր, բա­ բան­ ա­սիր­ ա­կան ֆա­կուլտ­ ե­
նել­ ու համ­ ար բա­ նա­սիր­ ա­կան գիտ­ ությ­ ունն­ ե­րի տում, այ­նուհ­ ետև ծա­ռա­յութ­
վակ­ ան չէ խոր­ ութ­ դոկտ­ որ, պրոֆ­ ե­սոր Գ­ևորգ յան ան­ցել բա­նա­կում, ծառ­ ա­
յամբ ու­սում­նա­սիր­ ել այս կամ Բեգլ­ ա­րի Ջահ­ ուկյ­ անն այդ յությ­ ունն ավ­ արտ­ ել­ ուց հետ­ ո
այն լե­զուն կամ առ­ անձ­ ին լեզ­ գիտն­ ա­կանն­ ե­րից է: Իր գի­ սով­ որ­ ել է ասպ­ իր­ ան­տու­րա­
վա­կան փաս­տեր, անհ­րա­ժեշտ տակ­ցակ­ ան ողջ կյանք­ ը նվի­ յում, եղ­ել մեծ հա­յա­գետ Հ.
է այդ ամ­ ե­նը դիտ­ ար­կել լեզ­վի րել է գի­տությ­ ա­նը և կրթ­ ութ­ Ա­ճառ­յա­նի աս­պիր­ անտ­ ը:
ընդ­հան­ ուր տե­սությ­ ան դիտ­ ա­ յան­ ը: Ծն­ ունդ­ ով լո­ռեց­ ի է.
կե­տից, լեզվ­ ա­կան առ­ անձ­ ին ծնվել է 1920 թ. ապր­իլ­ի 1-ին 1947 թ. Գ. Ջահ­ ուկ­յան­ ը հա­
փաստ­ եր­ ը ծառ­ ա­յեց­նել լեզ­վա­ Շահ­նազ­ ար (ներկ­ ա­յիս Տաշ­ ի­րի ջող­ ությ­ ամբ պաշտպ­ ան­ ել է
կան հա­մակ­ ար­գեր­ ի ստեղծ­ շրջան­ ի Մե­ծա­վան) գյու­ղում։ «Ք­ եր­ ա­կա­նակ­ ան և­ ուղղ­ ագր­ ա­
ման­ ը: ՀԽՍՀ գի­տությ­ ունն­ ե­րի 1937 թ. ա­վարտ­ ել է Եր­ևա­նի կան աշ­խա­տությ­ ուն­ներ­ ը հին և
ա­կադ­ ե­միա­յի ակ­ ադ­ եմ­ իկ­ ոս, Ս. Շահ­ ում­յան­ ի անվ­ ան միջ­ միջն­ ադ­ ար­յան Հայ­ աստ­ ա­նում»
ՀԽՍՀ գի­տությ­ ան վաս­տա­ նա­կարգ դպրոց­ ը: Բու­հակ­ ան ատ­ են­ ախ­ ոս­ ությ­ ու­նը և ստ­ ա­ցել
կավ­ որ գործ­ իչ, Հայ­ աս­տա­նի կրթութ­յունն ստաց­ ել է Եր­ևա­ բան­ ա­սի­րակ­ ան գիտ­ ութ­յունն­ ե­
Հան­րա­պետ­ ութ­յան պետ­ ա­կան նի պետ­ ա­կան համ­ ալ­սա­րա­նի րի թեկն­ ա­ծո­ւի գիտ­ ա­կան աս­
տի­ճան։ 1955 թ. «18–19-րդ դդ.

2 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

...................................................................................................... ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ - 100

հայ լեզվ­ ա­բան­ ակ­ ան միտ­քը են, որ որ­քան բարդ էր նրա յամբ նա­խանշ­վում են ինս­տի­
և­ աշ­խարհ­ աբ­ ար­ ի հարց­ եր­ ը» խոսք­ ը գի­տակ­ ան աշ­ տու­տի գի­տա­հե­տազ­ ոտ­ ա­կան
ա­տեն­ ա­խոս­ ությ­ ան հա­մար խ ա­տ ա ն ք­ն ե­ր ո ւ մ , աշխ­ ատ­ անք­նե­րի հիմն­ ակ­ ան
նրան շնորհվ­ ել է բա­նա­սի­րա­ նույն­քան մատչ­ ել­ ի ուղ­ղությ­ ուն­նե­րը, պատ­րաստ­
կան գի­տությ­ ունն­ եր­ ի դոկտ­ ո­ էին դա­սա­խո­սութ­ վում են բարձ­րոր­ ակ գիտ­ ակ­ ան
րի գի­տա­կան աստ­ իճ­ ան։ 1949 յուն­նե­րը: կադ­րեր։ ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճ­ առ­յան­ ի
թ. ստա­ցել է դոց­ են­տի, 1958թ.՝ Լին­ ել­ ով բավ­ ա­ անվ­ ան լեզ­վի ինս­տիտ­ ուտ­ ում
պրո­ֆե­սո­րի կոչ­ ում։ կան խստա­պա­ այս­ օր էլ շա­րուն­ ակ­վում են ջա­
հանջ գի­տութ­յան հուկյ­ ա­նակ­ ան ավ­ ան­դույթն­ եր­ ը,
Եր­ ի­տա­սարդ հետ­ ա­զո­տո­ղի մեջ, ամբ­ ողջ­ ով­ ին և ն­կա­տել­ ի է ջա­հուկյ­ ա­նակ­ ան
գիտ­ ամ­ ան­կա­վարժ­ ակ­ ան գոր­ նվիրվ­ ել­ ով գի­տութ­ շուն­չը:
ծուն­ եությ­ունն սկսվել է դեռևս յան­ ը, հե­տա­զո­տա­
աս­պիր­ ան­տակ­ ան տար­ ին­ եր­ ից կան աշ­խա­տանք­ ին՝ Ճա­նաչվ­ ած գիտն­ ա­կան­ ի
և շա­րու­նակ­վել մինչև կյանք­ ի Գ. Ջա­հուկ­յ ան­ ը հմտո­ աշխ­ ա­տան­քա­յին գործ­ ու­նեութ­
վեր­ջը։ Շուրջ 60 տար­ ի զբաղ­վել րեն կար­ ող­ ա­ցել է այն յու­նը վեր­ ոնշյ­ ալ­ ով չի սահմ­ ա­
է գի­տամ­ անկ­ ավ­ ար­ժա­կան աշ­ նափ­ ակվ­ ում. Գ. Ջահ­ ուկ­յ անն
խա­տան­քով՝ դա­սավ­ անդ­ ե­լով հա­մա­տեղ­ ել նաև վար­ ակտ­ ի­վոր­ են զբաղվ­ ել է նաև
լեզվ­ աբ­ ան­ ա­կան ա­ռարկ­ ան­ եր­ ի չակ­ ան աշ­խա­տանք­ ի հաս­ ար­ ակ­ ա­կան գործ­ ուն­ եութ­
մի հրաշ­ ալ­ ի փունջ՝ ժամ­ ան­ ա­ հետ: Գաղտն­ իք­ ը յամբ: Եր­կար տա­րին­ եր ղեկ­ ա­
կա­կից հա­յոց լեզ­ ու, գրաբ­ ար, գ ի տ­ն ա­կ ա­ն ի վար­ ել է լեզ­վի ինս­տի­տուտ­ ին
լատ­ ին­ եր­ են, հին հուն­ ար­ են, ա շ­խ ա­տ ա­ս ի ­ կից գի­տակ­ ան աստ­ իճ­ ան­ներ
գերմ­ ան­ ե­րեն, լեզվ­ ա­բա­նությ­ ան շնորհ­ ող խոր­հուր­դը, կա­տա­րել
պատ­մութ­յուն, հա­մեմ­ ատ­ ակ­ ան րութ­յան, մեծ եռ­ ան­դի և­ աշ­ է Հա­յաստ­ ա­նի Հան­րա­պե­տութ­
քե­րակ­ ա­նութ­յուն, ընդ­հան­ ուր խատ­ ան­քայ­ ին խիստ ռե­ժիմ­ ի յան Նախ­ ար­ ար­նե­րի խորհր­
լեզվ­ աբ­ ան­ ութ­յուն և­ այլն։ Ան­ մեջ էր: Ժամ­ ա­նա­կա­կից­նե­րը դին առ­ ըն­թեր տերմ­ ի­նաբ­ ան­ ա­
վան­ ի գիտ­նակ­ ա­նին աշ­ ակ­ եր­ պատ­մում են, որ Գ. Ջա­հուկ­ կան կոմ­ ի­տեի փոխ­նա­խա­գա­հի
տած գրե­թե բոլ­ որ ուս­ ա­նող­նե­ յան­ ը մշտապ­ ես հետ­ևում էր պարտ­ ակ­ ա­նությ­ ուն­նե­րը, գոր­
րը և գործ­ ըն­կերն­ եր­ ը փաս­տում իր ռեժ­ ի­մին, և­այն գրեթ­ ե եր­ ծուն մասն­ ակց­ ությ­ ուն է ու­նե­
բեք չէր խախտ­ ում: 1948–1956 ցել բարձ­րա­գույն կրթութ­յան
թթ. մեծ­ ա­նուն գիտ­նա­կան­ ը և լու­սավ­ ո­րութ­յան նախ­ ա­րա­
ղեկ­ ավ­ ար­ ել է Երև­ ա­նի համ­ ալ­ րությ­ ուն­նե­րի մեթ­ ոդ­ ա­կան խոր­
սար­ ան­ ի օ­տար լեզ­ ուն­ եր­ ի, իսկ հուրդ­նե­րի աշ­խա­տանքն­ եր­ ին։
1957–1970 թթ.՝ ռո­ման­ ա­գեր­
մա­նակ­ ան բան­ ա­սիր­ ութ­յան Հատկ­ ան­շա­կան է, որ Գ.
ամբ­ իո­նը։ Թե՛ Գ. Ջա­հուկ­յ ա­նի Ջա­հուկյ­ ա­նի աշ­խատ­ ան­քա­յին
գի­տակ­ ան գործ­ ու­նեութ­յան բուռն գործ­ ուն­ եությ­ ունն ըստ
մեջ և թե՛ հա­յաստ­ անյ­ան լեզ­ արժ­ անվ­ ույն գնահ­ ատ­վել և
վաբ­ ա­նակ­ ան մտքի զարգ­ աց­ գն­ ա­հատվ­ ում է. 1956 թ. նրան
ման գործ­ ում շրջա­դարձ­ ա­յին շնորհ­վել է գի­տությ­ ան վաս­
է 1962 թ., երբ գիտն­ակ­ան­ը տա­կա­վոր գործ­չի կո­չում,
նշան­ ակ­վում է Հայ­ աստ­ ան­ ի գի­ 1968 թ. ընտր­վել է Հա­յաստ­ ա­նի
տութ­յուն­ներ­ ի ակ­ ա­դե­միայ­ ի Հ. գի­տությ­ ունն­ ե­րի ա­կադ­ եմ­ իա­յի
Աճ­ առ­յան­ ի ան­վան լեզ­վի ինս­ թղթա­կից ան­դամ, 1974 թ.՝ ակ­ ա­
տի­տու­տի տնօ­րեն։ Մեծ գիտ­ դե­միկ­ ոս, ար­ժա­նա­ցել է կառ­ ա­
նա­կա­նի և հետ­ ա­զո­տող­ ի իր վար­ ակ­ ան մի շարք պարգև­նե­րի
հե­ռատ­ ես­ ությ­ ամբ նա կար­ ող­ ա­ և մր­ցան­ ակն­ եր­ ի։
նում է գի­տե­լիքն­ երն ու փոր­ձը
ծա­ռայ­ եցն­ ել լեզ­վաբ­ ան­ ությ­ ան  Գ. Ջա­հուկ­յան­ ը թո­ղել է գի­
տար­բեր բնա­գավ­ առ­ներ­ ի զար­ տակ­ ան հար­ ուստ ժա­ռանգ­ ութ­
գացմ­ ա­նը: Ն­րա ղեկ­ ա­վա­րութ­ յուն, որը թեև մաս­ ամբ ուս­ ում­
նա­սիր­ված է, սակ­ այն լիո­վին

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 3

ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ - 100 .............................................................................................................. .

չբա­ցահ­ այտ­ված դեռ շատ հար­ ման առ­ ու­մով: Իր ինքն­ ա­տիպ նե­րը շատ լայն են՝ հա­յե­րե­նի
ցեր կան: Ն­կա­տե­լի է, որ վեր­ մտած­ ո­ղությ­ ան շնորհ­ իվ Գ. համ­ ե­մատ­ ա­կան քեր­ ակ­ ա­նութ­
ջին ժա­մա­նակն­ եր­ ում լեզ­վա­ Ջահ­ ուկյ­ ա­նը միշտ հանգ­ ել է յուն, հայ քե­րակ­ ան­ ակ­ ան մտքի
բա­նա­կան զան­ ազ­ ան հարց­ եր­ ի նոր մտքեր­ ի և լեզ­վա­բա­նա­կան պատմ­ ությ­ ուն, հա­յոց լեզվ­ ի
ջահ­ ուկյ­ ա­նա­կան մեկն­ ա­բա­ խնդիր­նե­րի լուծ­ման նոր ճան­ ա­ պատ­մությ­ ուն, հայ բարբ­ ա­ռա­
նութ­յուն­ներն ու ըմբռն­ ում­ն եր­ ը պարհն­ եր­ ի, եր­բեմն էլ լեզվ­ ա­ գիտ­ ութ­յուն, ժամ­ ան­ ակ­ ակ­ ից
նոր հետ­ևորդ­ներ են գտնում: կան երև­ ույթ­նե­րի ներ­կա­յաց­ հա­յոց լեզվ­ ի նկա­րագ­րությ­ ուն,
Վս­տահ­ ա­բար կա­րե­լի է ա­սել, ման ու մեկ­նաբ­ ա­նութ­յան նոր
որ Ջահ­ ուկ­յ ան­ ի աշխ­ ա­տութ­ միջ­ ոցն­ եր­ ի և տար­բե­րակն­ եր­ ի:
յունն­ ե­րը մեծ ազ­դեց­ ութ­յուն են
ու­նե­ցել իր ժա­մա­նա­կակ­ ից­նե­րի Գ. Ջահ­ ուկ­յ անն իր ժա­մա­նա­
և հե­տագ­ ա սեր­ ունդն­ ե­րի գի­ կի լավ­ ագ­ ույն լեզվ­ ա­բան­նե­րից
տա­կան հետ­ ա­զոտ­ ությ­ ունն­ եր­ ի էր, տիր­ապ­ ետ­ ում էր շատ լե­
վրա: Այդ են վկայ­ում նրա որ­ ոշ զուն­ եր­ ի, հրաշ­ ալ­ ի տեղյ­ ակ էր
ըմբռ­նումն­ եր­ ի ար­տա­ցոլ­ ում­ն ե­ թե՛ նախ­ որ­դ, թե՛ ժա­մա­նա­կա­
րը ժա­ման­ ակ­ ա­կից լեզ­վա­բան­ կից լեզ­վաբ­ անն­ եր­ ի և հե­տա­
նե­րի ու­սում­ն ա­սիր­ ությ­ ուն­նե­ զո­տող­նե­րի ձեռք­բեր­ ում­ն եր­ ին,
րում, ինչ­պես նաև բազ­մաթ­ իվ նոր ուսմ­ ունքն­ եր­ ին: Պետք է
գրա­խո­սութ­յունն­ եր­ ը՝ նվիրվ­ ած նշել, որ նա կա­րող­ա­նում էր
նրա զա­նա­զան աշ­խա­տութ­յուն­ ճշգրիտ ձևով օգտ­վել իր նա­
նե­րին և հոդվ­ ածն­ ե­րին1, ինչպ­ ես խորդն­ ե­րի ձեռք­բե­րում­ն եր­ ից,
նաև գիտ­ ա­կան ժա­ռանգ­ ությ­ ա­ գտնել այն էակ­ ա­նը, ո­րը կար­ ող
նը նվիր­ված ուս­ ում­ն աս­ իր­ ութ­ էր մշակմ­ ան արդ­յունք­ ում նոր
յուն­ներ­ ը2: պտուղն­ եր տալ: Գ. Ջա­հուկ­յա­
նի հետ­ ազ­ ո­տությ­ ան շրջան­ ակ­
Նոր գաղ­ ափ­ արն­ ե­րով ու
մտքե­րով հա­րուստ են Գ. Ջա­
հուկյ­ ան­ ի գրե­թե բո­լոր աշ­խա­
տությ­ ունն­ ե­րը: Ա­մեն­ ուր նա
հան­դես է գալ­ իս նոր­ ամ­ ու­
ծութ­յունն­ եր­ ով՝ թե՛ նոր հար­
ցեր ա­ռաջ քա­շե­լիս, թե՛ տար­բեր
խնդիր­ներ նո­րով­ ի ներ­կայ­ աց­
նե­լիս, թե՛ տեր­մի­նաս­տեղծ­

1 Տե՛ս М. Хамоян, Новое в ар­мян­
ском и общем языкознании, «Պատ­
մա­բանասիրական հանդես», 1979, հ.
4, էջ 278-281; Ю. Степанов, Э. Тума­
нян, Рец. на кн.: Джаукян Г. Б. Об­
щее и арм­янс­кое языкознание, “Се­
рия лит­е­ратуры и языка”, т. 39, н. 2,
1980, с. 174-177; Պետրոսյան Հ., Գրա­
խոս­ ություն. Գ. Բ. Ջահուկյան, Լեզ­
վաբանության պատմություն, հատ. I,
Երևան, 1960, II հատ­ որ, Երևան, 1962,
«Պատ­մաբանասիրական հանդես»,
1964, հ. 4, էջ 239-242; А.  Мовсесян,
Рец. на кн.: Джаукян Г., История языко­
знания, т. 1-2, Ер., 1960-1962, т. 1, 1960;
т. 2, 1962, “Вопросы языко­знания”,
1965, № 5, с. 133-137.

2 Մ. Սարգսյան, Գ. Ջահուկյանի
ընդհ­ անուր լեզվաբանական հայացք­
ները, Ե., 2017:

4 ¹4. 2020 | ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø

...................................................................................................... ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ - 100

հնդեվ­րո­պա­կան և նոստր­ ա­տիկ նաս­ ի­րութ­յուն­ներ­ ից մեկ­ ում՝ յան պետ­ ակ­ ան մրցան­ ա­կի3:
լեզվ­ ա­բան­ ությ­ ուն, ընդ­հա­նուր «Հ­ ա­յոց լեզվ­ ի պատ­մութ­յուն. 1959 թվակ­ան­ին լույս է
լեզ­վաբ­ ա­նությ­ ուն, լեզ­վաբ­ ա­ Նախ­ ագ­րայ­ ին շրջան» աշ­խա­
նութ­յան պատ­մութ­յուն, լեզ­վա­ տութ­յան մեջ: Փաս­տո­րեն այս տեսն­ ում Գ. Ջահ­ ուկյ­ ան­ ի «Հ­ ին
բան­ ութ­յան տե­սությ­ ուն… աշխ­ ատ­ ությ­ ամբ Գ. Ջահ­ ուկ­ հա­յեր­ են­ ի հո­լովմ­ ան սիս­տեմ­ ը
յա­նը ստեղ­ծում է հայ­ոց լեզ­ և ն­րա ծագ­ ում­ ը» մեն­ ագր­ ութ­
Գ. Ջա­հուկյ­ ա­նի առ­ աջ­ ին մե­ վի պատմ­ ությ­ ան ամ­բողջ­ ա­ յու­նը, ո­րով էլ տրվում է մե­
նագ­րութ­յուն­ ը՝ «­Քեր­ ակ­ ան­ ակ­ ան կան ուս­ ում­ն ա­սի­րությ­ ուն: Նա ծան­ ուն գիտն­ ակ­ ա­նի ուս­ ում­
և­ ուղղ­ ագր­ ակ­ ան աշ­խատ­ անք­ ներկ­ ա­յաց­նում է հա­յե­րեն­ ի նա­սի­րությ­ ուն­ներ­ ի մեկ­նարկ­ ը՝
նե­րը հին և միջ­նա­դար­յան Հա­ նա­խագր­ այ­ ին շրջան­ ի լիա­կա­ հայ­ եր­ ե­նի հա­մե­մա­տա­կան քե­
յաս­տա­նում», տպագր­վեց 1954 տար պատմ­ ությ­ ուն­ ը, հա­յե­րե­նի րակ­ ան­ ությ­ ան բնագ­ ա­վա­ռում:
թ., որ­ով էլ հիմք դրվեց հայ պատմ­ ակ­ ան զար­գաց­ման հե­ Հետ­ ա­գա­յում իր հայ­ ացք­նե­րը
քեր­ ակ­ ան­ ա­կան մտքի և հայ­ ոց տագ­ ա փու­լեր­ ի ամ­բողջ­ ակ­ ան զար­գացն­ ում է “Сравнительная
լեզ­վի պատ­մութ­յա­նը նվիր­ բնու­թագ­ ի­րը, ա­ռա­ջին ան­գամ грамматика армянского языка”
ված նրա ուս­ ումն­ աս­ իր­ ությ­ ուն­ հա­յե­րեն­ ի նկատմ­ ամբ կի­րա­ռում մե­նագր­ ությ­ ան մեջ: Մանր­ ա­
նե­րին: Հայ լեզվ­ ա­բան­ ակ­ ան է լեզվ­ աժ­ ա­ման­ ա­կագր­ ութ­յան մասն ներկ­ ա­յացն­ ում է հայ­ ե­
մտքի զար­գաց­մանն են նվիր­ մե­թոդ­ ը, մանր­ ա­մասն քննում րեն­ ի առն­չութ­յունն­ ե­րը հնդեվ­
ված նաև նրա դոկտ­ որ­ ա­կան ու գնա­հատ­ ում աշխ­ ար­հաբ­ ա­ րո­պակ­ ան և­ այլ ընտ­ ան­ իք­ներ­ ի
ատ­ են­ ախ­ ոս­ ութ­յու­նը, ինչպ­ ես րի զարգ­ ացմ­ ան ընթ­ ացք­ ի վե­ պատկ­ ա­նող բազմ­ ա­թիվ հին
նաև «Գ­րա­բա­րի քե­րակ­ ան­ ութ­ րաբ­ երյ­ ալ տես­ ութ­յունն­ եր­ ը: Այս և հ­նագ­ ույն լե­զու­նե­րի հետ,
յան պատմ­ ութ­յուն» մե­նագր­ ութ­ աշ­խատ­ ութ­յու­նը կար­ևոր է ոչ ճշգրտում հա­յե­րեն­ ի տար­ ած­
յուն­ ը: Գ. Ջահ­ ուկ­յ ա­նը հատկ­ ա­ միայն իր առ­ ա­ջադ­րած խնդիր­ քա­յին դիր­քը հնդեվ­րո­պակ­ ան
պես ներկ­ այ­ ացն­ ում է գրաբ­ ար­ ի նե­րի խոր­ ութ­յամբ և­ ար­դիա­կա­ լե­զուն­ եր­ ի շար­քում, հայ­ եր­ են­ ի
քե­րակ­ ան­ ակ­ ան հա­մա­կար­ նութ­յամբ, այլև հա­յոց լեզվ­ ի հնդեվր­ ո­պակ­ ան և խուռ­ ա-ու­
գի ազ­դեց­ ությ­ ու­նից զերծ աշ­ պատմ­ ութ­յան շրջան­ ա­բաժ­ ան­ րարտ­ ակ­ ան են­թաշ­ երտ­ ե­րը,
խար­հաբ­ ա­րի նկա­րագ­րութ­ ման առ­ ում­ ով: Ներկ­ այ­ ում այն անդր­ ադ­ առն­ ում հայ­ ե­րե­նից
յուն ստեղ­ծել­ ու խնդի­րը, լեզվ­ ի լայն­ որ­ են կիր­ առ­վում են հա­յա­ ուր­ արտ­ եր­ են­ ին, խեթ­ եր­ ե­նին և­
նոր­մավ­ որմ­ ան սկզբունք­նե­րի գետն­ ե­րը։  Նշ­ ենք նաև, որ 1989 այլ լե­զուն­ ե­րին ան­ցած փոխ­ ա­
մշակ­ման և լեզվ­ ի զարգ­ աց­ թ. այս հսկա­յա­ծավ­ ալ աշխ­ ա­ ռութ­յունն­ ե­րին, ու­սում­ն ա­սի­րում
ման հարց­եր­ը։ Պետք է նշել, տանք­ ի համ­ ար Գ. Ջա­հուկ­յ անն հա­յե­րեն­ ի անհ­ այտ ծագ­ման
որ այս հե­տա­զոտ­ ությ­ ուն­ներ­ ով արժ­ ա­նա­ցել է հան­րապ­ ե­տութ­ բառ­ ա­շեր­տը, ներ­կայ­ աց­նում
Գ. Ջա­հուկյ­ ա­նը Ն. Ադ­ ոնց­ ից հե­
տո հայ քե­րակ­ ա­նակ­ ան մտքի 3 http://hpj.asj-oa.am/5384/1/1990-
պատ­մությ­ ուն­ ը մի նոր աստ­ ի­ 2(212).pdf
ճան­ ի բարձր­ աց­րեց:

Գ. Ջա­հուկյ­ ա­նի ու­շադ­
րությ­ ան կենտ­րո­նում մշտա­
պես եղ­ ել են նաև հայ­ոց լեզ­
վի պատ­մա­կան զարգ­ աց­ման
հար­ցե­րը: «Հ­ այ­ ոց լեզ­վի զար­
գաց­ ումն ու կառ­ ուց­վածք­ ը»
աշ­խատ­ ությ­ ան առ­ ա­ջին բաժ­
նում Գ. Ջա­հուկ­յա­նը ոչ միայն
ներկ­ ա­յաց­նում է հայ­ ոց լեզվ­ ի
զարգ­ ացմ­ ան ըն­թաց­քը, այլև
կատ­ ար­ ում գրավ­ որ հայ­ ե­րե­նի
շրջան­ ա­բա­ժա­նում: Հե­տագ­ ա­
յում իր հայ­ ացքն­ եր­ ը զար­գաց­
նում է մե­ծած­ ավ­ ալ ուս­ ում­

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 5

ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ - 100 .............................................................................................................. .

նոր ստուգ­ աբ­ ան­ ությ­ ուն­ներ: («Լ­ եզ­վաբ­ ա­նութ­յան պատմ­ ությ­ ուն», “Общее
Գ. Ջա­հուկ­յ ան­ ի հետ­ աքրքր­ ութ­յան շրջան­ ակ­
и армянское языкознание”, «­Ժա­մա­նա­կակ­ ից
ներ­ ում են ե­ղել նաև հնդեվ­րոպ­ ակ­ ան լե­զու­
նե­րի պատ­մահ­ ա­մե­մա­տակ­ ան ուս­ ումն­ ա­սի­ հայ­ եր­ են­ ի տե­սությ­ ան հիմ­ ունք­ներ­ ը»,
րութ­յան հարց­ եր­ ը: Նա ա­ռա­ջինն է քննել
հնդեվ­րոպ­ ա­կան, խուռ­ ա-ուր­ արտ­ ակ­ ան և “Универсальная теория языка”):
կովկ­ աս­յան լեզ­ ու­նե­րի փոխ­հա­րա­բեր­ ութ­
յու­նը՝ բաց­ ա­հայ­տել­ ով հնդեվ­րոպ­ ա­կան և Մեծ լեզվ­ ա­բան­ ի մտքում ան­ ընդհ­ ատ հա­
խուռ­ ա-ու­րար­տակ­ ան զուգ­ աբ­ ա­նությ­ ուն­
ներ, ո­րոնք վկայ­ում են այդ լեզ­վաըն­ մընդ­հա­նուր լեզ­վաբ­ ան­ ա­կան տես­ ութ­յուն
տա­նիքն­ ե­րի միջև գոյ­ ութ­յուն ու­նե­ցած
հե­ռա­վոր ցե­ղակց­ ութ­յան մա­սին, աոա­ ստեղծ­ ել­ ու գաղ­ ա­փարն է եղ­ ել, տա­րի­ներ շա­
ջինն է զբաղվ­ ել նոստր­ ատ­ իկ լեզվ­ ա­
բան­ ութ­յան հարց­ եր­ ով: րու­նակ անդ­րադ­ արձ­ ել է այս հար­ցին: Ն­րա

Ինչ վե­րաբ­ ե­րում է հայ բարբ­ ա­ նպա­տակն էր՝ մշա­կել լեզ­վաբ­ ա­նա­կան նկա­
ռագ­ իտ­ ութ­յան բնագ­ ավ­ ա­ռում Գ.
Ջա­հուկյ­ ա­նի ու­սումն­ աս­ իր­ ությ­ ուն­ րագր­ ութ­յան միաս­նակ­ ան և­ ընդհ­ անր­ ակ­ ան
ներ­ ին, ապ­ ա պետք է նշել, որ նա
ստեղ­ծել է նոր գիտ­ ակ­ արգ՝ վիճ­ ա­ սկզբունքն­ եր, միևն­ ույն սկզբունք­նե­րից ելն­ ե­
կագ­րակ­ ան բար­բա­ռա­գի­տությ­ ուն:
Գ. Ջահ­ ուկյ­ ան­ ի՝ «Հ­ այ բար­բառ­ ա­ լով, մի քա­նի պարզ գործ­ ո­ղությ­ամբ ընդգր­
գիտ­ ությ­ ան նե­րած­ ութ­յու­նը» աշ­
խա­տութ­յամբ հայ բար­բա­ռագ­ ի­ կել լեզվ­ ի ամ­բողջ հա­մա­կարգ­ ը՝ և՛ արտ­ ա­
տութ­յան ուս­ ումն­ աս­ ի­րութ­յան մեջ
նոր փուլ է սկսվում: Մե­ծան­ուն հայտ­ ութ­յան պլա­նը, և՛ բով­ ան­դակ­ ությ­ ան
լեզ­վաբ­ անն ա­ռաջ է քաշ­ ում և՛
հա­մաժ­ ամ­ ան­ ակ­յ ա, և՛ պատմ­ ա­ պլա­նը, և՛ դրանց փոխ­հար­ աբ­ ե­րութ­յու­նը:
կան բար­բա­ռագ­ իտ­ ությ­ ան կար­
ևոր հարց­ եր, ա­ռա­ջադր­ ում հայ Նմ­ ան միտք ուն­ եց­ ել են հայտն­ ի լեզվ­ ա­
բարբ­ առն­ ե­րի դաս­ ա­կարգմ­ ան
բազմ­ ա­հատ­կան­ իշ սկզբուն­քը և բան­նե­րից շատ­ ե­րը, ինչ­պես, օ­րի­նակ, Ն.
վիճ­ ա­կագ­րակ­ ան բարբ­ առ­ ագ­ ի­
տութ­յան մե­թո­դը: Խոմսկ­ ին, Լ. Ելմսլև­ ը: Նր­ անք էլ ստեղ­

Ընդհ­ ա­նուր լեզ­վա­բա­նությ­ ան ծել են համ­ ընդհ­ ան­ ուր լեզվ­ ա­բան­ ա­
և լեզվ­ ա­բա­նությ­ ան տե­սութ­յան
բնա­գա­վա­ռում հատ­կապ­ ես հի­ կան տես­ ութ­յուն, բայց դրանք մնա­ցել
շա­տակ­ ե­լի են լեզվ­ ա­բա­նությ­ ան
պատ­մությ­ ան շրջա­նա­բա­ժան­ են որ­պես տես­ ակ­ ան ու­սում­ն ա­սի­
ման, լեզվ­ ա­կան մա­կար­դակ­
նե­րի, կա­ղապ­ ար­ման մե­ րութ­յունն­ եր: Ջահ­ ուկ­յ ան­ ի ա­ռա­վե­
թո­դի, լեզ­վի տե­սութ­յան
հար­ցեր­ ը, որ­ ոնք տար­ լութ­յունն այն է, որ նա ոչ միայն
բեր աշ­խա­տութ­յունն­ ե­
րում և հոդ­վածն­ եր­ ում ստեղ­ծեց նոր տես­ ությ­ ուն, այլև
ներ­կայ­ աց­վում են
ա ս­տ ի­ճ ա­ն ա­կ ա ն գործ­նակ­ ա­նում կի­րա­ռեց այն
զա ր­գա ց­մ ա մ բ
հնչույ­թա­բան­ ությ­ ան, հետ­ ա­գա­

յում նաև ժա­ման­ ա­կակ­ ից հա­

յե­րե­նի բառ­ ակ­ ազմ­ ութ­յան և­

ի­մաստ­ ա­բա­նութ­յան նկատ­

մամբ («­Ժամ­ ա­նա­կա­կից

հա­յոց լեզ­վի իմ­ աստ­ ա­

բան­ ությ­ ուն և բա­ռա­

կազմ­ ութ­յուն»): Ի­հար­կե,

տես­ ութ­յու­նը լիար­ժեք

չի կիր­ առ­վել գործ­նա­

կան­ ում, և հու­սով ենք,

որ հե­տա­գա­յում լեզ­վա­

բանն­ եր­ ը կզբաղվ­ են

այս խնդրով, և տես­ ա­

նե­լի կլի­նի դրա լիար­

ժեք կի­րա­ռե­լիութ­յու­նը

գործն­ ա­կան­ ում:

Գ. Ջա­հուկյ­ ան­ ը հան­

դես է եկ­ ել մի շարք նո­

րա­մու­ծությ­ ուն­նե­րով ոչ

միայն լեզվ­ աբ­ ան­ ա­կան

տես­ ութ­յան մշակ­ման,

տե­սակ­ ան նշա­նա­կութ­

6 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

...................................................................................................... ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ - 100

յուն և կարև­ որ­ ութ­յուն ու­նե­ցող իր աշխ­ ա­տությ­ ունն­ ե­րում առ­ աջ ռի, ո­րը ևս տար­ ի­ներ շա­րու­
շատ խնդիրն­ ե­րի ու հար­ցե­րի է քաշ­ ել լեզվ­ աբ­ ան­ ակ­ ան զա­ նակ ե­ղել է նրա ու­շադ­րությ­ ան
սպառ­ իչ ձևակ­ երպմ­ ամբ, այլև նազ­ ան խնդիրն­ եր­ ի լուծմ­ ան կենտր­ ո­նում: Ինչպ­ ես նշում է
այս բնագ­ ա­վա­ռում նոր տեր­ ճշգրիտ ու­ղին­ եր: Կա­րե­լի է անձ­ ամբ Գ. Ջահ­ ուկյ­ ան­ ը. «Ոչ
մին­ներ ստեղ­ծել­ ու առ­ ու­մով: ան­վեր­ ա­պա­հոր­ են աս­ ել, որ Գ. ոք, բաց­ ի ամ­ ե­նամ­ ոտ մի քա­
Նր­ ա հայ­ ացք­ներ­ ի զար­գաց­մա­ Ջահ­ ուկյ­ ան­ ի շնոր­հիվ հայ և նի մար­դուց, չէր կասկ­ ա­ծում,
նը զու­գա­հեռ՝ ո­րո­շա­կի զար­ համ­ աշխ­ ար­հայ­ ին լեզվ­ ա­բան­ ա­ որ կա մի տա­րե­թիվ ևս՝… 1935
գաց­ ում է ապ­րել նաև տերմ­ ի­ կան միտք­ ը մի նոր բարձ­ ուն­քի թվակ­ա­նը, երբ սկսվել է իմ
նա­կերտ­ ում­ ը: Գ. Ջա­հուկ­յ ան­ ի է հաս­ ել: բան­ աս­տեղծ­ ա­կան կյան­քը»4:
աշ­խա­տութ­յուն­նե­րում լեզվ­ ա­ Պարզ­վում է՝ մեծ­ ա­նուն գիտ­
բա­նա­կան նո­րաստ­ եղծ տեր­ Սա­կայն Գ. Ջա­հուկյ­ ան­ ի մա­ նակ­ անն իր գիտ­ ա­հե­տա­զոտ­ ա­
մին­ներ­ ի առ­կա­յությ­ ուն­ ը գեր­ ա­ սին պատկ­ ե­րա­ցում­ ը փոքր-ինչ
զանց­ ապ­ ես պայմ­ ան­ ա­վորվ­ ած թեր­ ի կլի­նի, եթ­ ե չանդր­ ա­դառ­ 4 Գ. Ջահուկյան, Բանաստեղծական
է նոր ըմբռ­նում­նե­րով ու հա­ նանք նաև մեկ այլ բնագ­ ավ­ ա­ գիրք, Ե., 2001, էջ 3:
յեց­ ակ­ ետ­ ով, նոր մե­թոդ­նե­րի
կի­րառ­մամբ, ինչ­պես նաև նոր
տես­ ությ­ ուն ա­ռաջ քա­շե­լու հան­
գամ­ անք­ ով: Այս­պի­սով՝ Գ. Ջա­
հուկյ­ ա­նի տեր­մի­նաբ­ ա­նութ­յու­նը
ընդհ­ ա­նուր առմ­ ամբ կար­ ել­ ի է
հա­մա­րել հա­մընդհ­ ան­ ուր լեզ­
վաբ­ ան­ ա­կան տես­ ութ­յան տեր­
մի­նաբ­ ան­ ությ­ ուն: Պետք է նշել,
որ Գ. Ջա­հուկ­յ ան­ ի կեր­տած
լեզվ­ աբ­ ա­նա­կան տերմ­ ինն­ ե­
րը բազ­մա­զան են. դրանց մեծ
մա­սը լեզ­վաբ­ ա­նա­կան գրա­կա­
նությ­ան մեջ դեռևս լայն կիր­ ա­
ռությ­ուն չի գտել, դրանց կի­
րառմ­ ան ո­լորտ­ ը հիմ­ն ակ­ ա­նում
սահմ­ ան­ ա­փակ­վում է իր իսկ
աշ­խա­տությ­ ուն­ներ­ ով: Սակ­ այն
ժա­մա­նա­կա­կից ուս­մունք­ներ­ ի,
ուղ­ղութ­յունն­ ե­րի, մե­թոդն­ եր­ ի
տերմ­ ին­ աբ­ ան­ ութ­յան մշակ­
ման առ­ ու­մով անգն­ ահ­ ատ­ ե­
լի է Ջա­հուկյ­ ա­նի դե­րը, քա­նի
որ լեզվ­ աբ­ ա­նակ­ ան զան­ ազ­ ան
տերմ­ ին­ներ առ­ աջ­ արկ­ ել և կի­
րա­ռութ­յան մեջ է դրել հենց նա:

Հարս­տաց­նել­ ով լեզվ­ ա­
բա­նութ­յան բնագ­ ավ­ առ­ ը նոր
մտքեր­ ով, ո­րոնք հան­դես
են գալ­ իս որ­պես ամ­բող­ջա­
կան հա­մա­կարգ­ եր, փորձ­ ել­ ով
նպաս­տել հայ և հա­մաշ­խար­
հայ­ ին լեզ­վա­բան­ ակ­ ան մտքի
զարգ­ ացմ­ ան­ ը՝ Գ. Ջահ­ ուկ­յ անն

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 7

ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ - 100 .............................................................................................................. .

կան բեղ­ ուն գործ­ ու­նեությ­ ան­ ը զուգ­ ըն­ Ինձ մի՛ մե­ղադ­րեք, իբր չար եմ այն­քան,
թաց նաև ստեղծ­ ագ­ ործ­ ել է: Քաջ­ ա­ծան­ ոթ Որ խնդութ­յամբ լու­սե չեմ խնդա­ցել երբ­ եք,
լին­ ե­լով ար­ևելյ­ ան և­ արևմտ­յան տարբ­ եր Որ իմ հո­գու խորք­ ում բոլ­որ լույս­ երն հանգ­ ան,
երկրն­ ե­րի պոե­զիա­յին՝ Գ. Ջա­հուկյ­ ա­նի Որ հան­գան իմ հո­գում և՛ ցնծությ­ուն, և՛ երգ:
բան­ աստ­ եղ­ծութ­յունն­ եր­ ը, բնա­կա­նաբ­ ար,
կրել են դրանց ազդ­ եց­ ությ­ ու­նը: Բայց և­ Ինչ որ կար իմ սրտում խնդա­գին ու բա­րի,
այնպ­ ես գի­տա­հետ­ ա­զո­տա­կան աշխ­ ա­ Ինչ որ կար իմ սրտում և՛ գե­ղեց­ իկ, և՛ լավ,
տանք­նե­րում միշտ ինքն­ ատ­ իպ ու յու­րօ­ Ես բոլ­ որ­ ը տվի մարդ­կանց ու աշ­խարհ­ ին,
րին­ ակ դիրք­ ո­րո­շում­ն եր ու­նե­ցող մարդ­ ը Այն­պես անհ­ ոգ, աս­ ես չեմ ու­նե­ցել բնավ:
չէր կա­րող այլ կերպ վարվ­ել նաև այլ
գոր­ծու­նեությ­ ան մեջ, ուստ­ ի համ­ ոզվ­ ած Ու նրանց տեղ մար­դիկ ինձ տվե­ցին լոկ թույն,
ենք, որ Գ. Ջա­հուկ­յ ա­նի բա­նաս­տեղ­ծա­ Ինձ տվեց­ ին թա­խիծ, ինձ տվե­ցին սև վիշտ,
կան աշ­խար­հը ևս լեց­ուն է ջա­հուկ­յա­ Կուտ­ ա­կել­ ու համ­ ար անզ­ որ մի չա­րությ­ ուն,
նա­կան մո­տեց­ ում­ն եր­ ով: Ներ­կայ­ աց­նենք Եվ դա­ժան եմ թվում, ա­սես չար եմ ես միշտ:
դրան­ցից մե­կը5.
Բայց չար­ ությ­ունն այդ մութ արտ­ աք­ ին է միայն,
5 Գ. Ջահուկյան, Բանաստեղծական գիրք, Ե., Եվ իմ հո­գու խորք­ ում ես բա­րի՜ եմ այն­պես,
2001, էջ 119: Ինչ որ չար եմ ա­րել, պա­տա­հա­կան էր այն,
Ինչ որ բա­րի ա­րել, նրա­նով կամ լոկ ես:
8
¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

ԱՆԳՈՒՅՆ ԹԱՆԱՔԻ ՀԱԿԱՌԱԿԸ * Ի ԴԵՊ

Սո­վո­րա­կան ան­գույն թա­նա­քը երև­ ակ­վում է ԿՐԿԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿ
դրա­նով գրված տեքս­տը տաք­ ացն­ ե­լիս: Չի­նա­ ՏՈՊՐԱԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ *
ցի քի­մի­կոս­ներն ստեղծ­ ել են «թան­ աք», ո­րով
գրում են, տաք­ աց­նել­ ով թուղ­թը, իսկ սառ­ եց­նե­ Բազ­մաթ­ իվ ընկ­ եր­ ութ­յուն­ներ և խան­ ութ­
լիս գրվածքն անհ­ ե­տան­ ում է: Ճիշտ է, դրա հա­ ներ պիտ­ ա­կում են փաթ­ եթ­ ա­վորմ­ ան իր­ ենց
մար անհ­րա­ժեշտ է հատ­ ուկ թուղթ և­ է­լեկտ­րա­ նյութ­ եր­ ը որպ­ ես «կենս­ ատ­ ա­րա­լուծվ­ ող»,
տաք­ ացվ­ ող գրիչ: Թուղ­թը ծածկվ­ ած է կապ­ ույտ այս­ ինքն՝ աղ­բան­ ոց­ ում հայտնվ­ ե­լուց կարճ
ներկ­ անյ­ ութ­ ով, ո­րը մինչև 65 0C տաք­ ան­ ա­լիս ժամ­ ա­նակ անց դրանք քայք­ այ­վում են՝ վե­
գուն­ ա­թափվ­ ում է, այնպ­ ես որ գրի­չի ծայր­ ից րածվ­ ել­ ով անվն­ աս միաց­ ութ­յուն­ներ­ ի՝ ջրի և­
սպի­տակ հետք է մնում: Եթ­ ե պետք է գրված­ը ածխ­ աթթ­ ու գա­զի: Մեծ Բր­ իտ­ ա­նիա­յի Պ­լի­
ջնջել, ապ­ ա թուղ­թը դնում են սառ­նա­րան՝ –10 0C մու­տի համ­ ալ­սա­րա­նի քի­մի­կոս­նե­րը և բ­նա­
պայմ­ անն­ ե­րում տեքստն անհ­ ետ­ ա­նում է: Ա­ռանց պահպ­ անն­ եր­ ը ո­րոշ­ ել են պարզ­ ել՝ արդյ­ ոք
սառ­ եց­ման գրված­քը պահպ­ անվ­ ում է գրե­թե դա այդ­պե՞ս է: Նր­ անք հա­մեմ­ ա­տել են օգ­
տա­գործվ­ ած տոպ­րա­կի «ճակ­ ա­տագ­ իր­ ը»
կես տա­րի: Տեքս­տը կար­ ել­ ի է կեն­սատ­ ա­րալ­ ուծ­վող տոպ­րակ­ներ­ ի չորս
ջնջել և նո­րից գրել ա­վել­ի տես­ ակ­ ի հետ: Պարզ­վել է, որ այդ նյութ­ ե­
քան 100 անգ­ ամ: րից ոչ մե­կը, այդ թվում՝ որպ­ ես «պիտ­ ան­ ի
պա­րարտ­ անյ­ ու­թի հա­մար» նշվածն­ ե­րը եր­ եք
տար­ ի անց չեն անհ­ ե­տաց­ ել և չեն տար­ ա­
լուծ­վել հող­ ում, ջրում կամ պարզ­ ա­պես
օդ­ ում: Դ­րանք բոլ­ որ­ ը, բա­ցի պա­րարտ­ ա­
նյու­թի համ­ ար կի­րառ­վող­ներ­ ից, դրանց­ ում
ո­րոշ­ ա­կի բեռ տե­ղադր­ ե­լիս չեն պատռ­վել:
Հեղ­ ի­նակն­ եր­ ը եզ­րա­կացր­ ել են, որ կեն­սա­
տա­րալ­ ուծվ­ ող նյութ­ ե­րը սով­ որ­ ա­կան պլաս­
տիկ­նե­րի համ­ ե­մատ­ ութ­յամբ չուն­ են էկ­ ոլ­ ո­
գիակ­ ան առ­ ա­վել­ ությ­ ուն:

* «Наука и жизнь», 2019, N 11. * «Наука и жизнь», 2019, N 9.
¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020
9

ԱՐՄԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Պատ­մությ­ ան գի­տութ­յուն­նե­րի թեկ­
նած­ ու,
ՀՀ ԳԱԱ պատ­մութ­յան ինս­տիտ­ ուտ­ ի
ավ­ ագ գի­տաշխ­ ա­տող
Գի­տակ­ ան հե­տաքրք­րութ­յունն­ ե­րի
ոլ­ որտ­ ը՝ XIX դ. հայ հաս­ ար­ ակ­ ակ­ ան
մտքի պատմ­ ութ­յուն, հայ մամ­ ու­լի
պատ­մութ­յուն

ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ
ԶԱՐԹՈՆՔԻ ՌԱՀՎԻՐԱՆ...

(Մ. Խր­ իմ­յան­ ի ծննդյան
200-ամ­յա­կի առթ­ իվ)

Հ այ ժող­ ովր­դի պատ­մությ­ ան մեջ ա­կան­ ա­վոր գոր­
ծիչ­նե­րի և­ անհ­ ատ­ներ­ ի շարք­ ում բա­ցառ­ իկ տեղ
է վե­րա­պահ­ված ազգ­ ա­յին զար­թոն­քի ռահ­վի­
րա, ազգ­ այ­ ին, հաս­ ար­ ա­կակ­ ան, ե­կե­ղեց­ ա­կան մե­ծա­նուն
գոր­ծիչ, Ա­մե­նայն հա­յոց կա­թո­ղիկ­ ոս Մկր­տիչ Խր­ իմյ­ ա­նին
(1820–1907 թթ.)։
«Ամ­ ե­նայն հա­յոց Հայ­րիկ» պատվ­ ան­ ուն­ ին արժ­ ա­նա­
ցած սույն գործ­ ի­չը, ի­րոք, վիթխ­ ա­րի դե­րակ­ ատ­ ար­ ութ­
յուն է ու­նե­ցել ազ­գա­յին-ա­զատ­ ագ­րա­կան գաղ­ ափ­ ա­
րա­խոս­ ութ­յան հարստ­ ացմ­ ան, ազ­գայ­ ին ինքն­ ութ­յան
ամր­ ապնդմ­ ան, հայ մա­մուլ­ ի, տպագր­ ա­կան գործ­ ի,
դպրութ­յան զար­գացմ­ ան գործ­ ում։
Նր­ ան վիճ­ ակ­ված էր ապ­րել­ ու և գոր­ծել­ ու
հայ­ ոց պատմ­ ութ­յան մի բախ­տո­րոշ ժա­ման­ ա­
կաշրջ­ան­ ում, երբ դա­մոկլ­յան սրի նման մեր
ժո­ղովր­դի գլխին կախվ­ ած էր լին­ ել, թե չլի­
նե­լու ա­հեղ հար­ցա­կան­ ը։
Մ. Խր­ իմ­յա­նը ծնվել է 1820 թ. ապլ­իլ­ի
4-ին, Վան քա­ղա­քի Հայնկ­ ույսն­ եր թա­

10 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

......................................................................................................... ՄԿՐ­ՏԻՉ Խ­ՐԻՄ­ՅԱ­Ն - 200

ղում՝ Խր­ իմց­ ոց տա­նը։ Հայր­ ը, բաց­ ատ­րեիր ինձ...»1։ ճա­նապ­ արհ­վում է Կ. Պոլ­ իս,
որն առ­ աջ­նե­րում տա­րա­զագ­ ործ Պա­տա­նի և­ եր­ իտ­ աս­ արդ որ­տեղ Խասգյ­ ուղ թա­ղամ­ ա­սի
էր, հե­տագ­ այ­ ում ա­ռավ­ ել շատ աղ­ջիկ­նե­րի նո­րա­բաց կրթօ­
վա­ճառ­ ա­կան­ ա­կան գործ­ ու­ հա­սա­կից Խ­րիմյ­ ա­նը շատ է ճա­ ջախ­ ում ստանձն­ ում է ուս­ ուց­չի
նեությ­ամբ էր զբաղ­ված։ Նա նապ­ ար­հոր­դում, ա­ռավ­ ել սիր­ ով պար­տակ­ ան­ ութ­յունն­ ե­րը։ Նաև
Վան­ ում իր և­ այ­լոց պատ­րաս­ կապ­վում հայր­ են­ ի ե­զեր­քի հետ, մաս­նա­վոր դա­սեր է տալ­ իս
տած հագ­ ուստն­ եր­ ը տա­նում էր սիր­ ահ­ ար­վում նրա բնաշ­խար­ հար­ ուստ և­ ազ­դե­ցիկ Օտ­յան և
վաճ­ առ­ ե­լու Ղ­րիմ­ ում, որ­տե­ղից հին։ 1842 թ. ամ­ռա­նը նա ե­րեք Այ­վատ­յան գերդ­ աս­տան­ներ­ ում։
էլ ա­ռա­ջաց­ ել է նրանց ազ­գա­ ըն­կերն­ ե­րի հետ շրջագ­ այ­ ում է
նուն­ ը։ Փոք­րիկ Մկրտ­չի ուս­ման Վասպ­ ուր­ ակ­ ան­ ի գրե­թե բոլ­ որ Այդ օր­ եր­ ից ար­դեն դրսևոր­
և դաստ­ իա­րակ­ ութ­յան գոր­ծով գա­վառն­ եր­ ում, ուս­ ում­ն ա­սիր­ ում վում է Խ­րիմյ­ ան ու­սուցչ­ ի,
զբաղ­վում է հոր­ եղբ­ այր­ ը՝ Խա­ հայր­ են­ ի բնությ­ ու­նը, պատ­մա­ քար­ ոզչ­ ի և հաս­ ար­ ա­կակ­ ան
չա­տուր­ ը, ո­րի շնորհ­ իվ նա տա­ ճարտ­ ա­րապ­ ետ­ ա­կան հու­շար­ գործ­չի բնատ­ ուր տաղ­ անդ­ ը։
ռա­ճա­նա­չութ­յուն է սո­վո­րում։ ձան­ներ­ ը, ժող­ ովրդ­ ի սո­ցիալ- Հաս­ ա­րա­կա­կան տարբ­ եր մի­
Վա­նում այն ժամ­ ան­ ակ կա­ տնտե­սակ­ ան վիճ­ ակ­ ը։ ջավ­ այ­րեր­ ում նրա հայր­ են­ ախ­ ոս
նո­նա­վոր դպրոց­ներ չկայ­ ին և բան­ ախ­ ոս­ ութ­յուն­նե­րը, ազ­գա­
կրթութ­յուն ստանա­ լու փա­փա­ Որ­ ոշ ժա­ման­ ակ անց եր­ ի­ շունչ և­ ազգ­ օգ­ ուտ ճա­ռերն ու
գը պա­տա­նուն տան­ ում է դե­պի տաս­ արդ Խր­ իմ­յան­ ը մեկն­ ում զրույցն­ ե­րը մեծ տպավ­ որ­ ութ­
վա­նա­կան ան­ ա­պատն­ եր­ ը՝ Լիմ, է կայսր­ ությ­ ան մայ­րա­քաղ­ աք յուն են գոր­ծում թե ե­րի­տաս­ ար­
Կտ­ ուց, Արտ­ եր և Աղթ­ ամ­ ար և­ այն­տեղ մնում երկ­ ու տա­րի։ դութ­յան, թե հաս­ ար­ ակ­ ա­կան
կղզին­ եր, ո­րոնց միջն­ ադ­ ար­ Կ. Պոլ­սում առ­ ավ­ ել մեծ­ ան­ ում մնաց­ ած հատվ­ ածն­ եր­ ի վրա։
յան վանք­ երն ու տա­ճար­ներ­ ը է նրա հետ­ աքրքր­ ությ­ ուն­ներ­ ի, Այստ­ եղ, Կ. Պոլս­ ում Խր­ իմյ­ ա­նը,
հիացմ­ ունք էին պատ­ճառ­ ում նախ­ աս­ ի­րութ­յուն­նե­րի և բա­ ունկնդ­ իր լին­ ե­լով հա­սար­ ակ­ ա­
ի­րենց հոգև­ որ հարստ­ ությ­ ամբ՝ րեկ­ ամ­ն եր­ ի շրջա­նակ­ ը։ 1846 թ. կան տրա­մադ­րութ­յունն­ ե­րին,
ե­զակ­ ի ձեռ­ ա­գիր մատյ­ անն­ ե­ վե­րադ­ առն­ ում է Վան, ուր վախ­ զգալ­ ով ազգ­ ա­յին ինքն­ ությ­ անն
րով, պաշ­տամ­ ունք­ ի ի­րեր­ ով, ճան­վել էր հայ­րը։ Մոր թա­խան­ ու միաս­նությ­ ա­նը սպառն­ աց­ ող
հնագ­ ույն գտա­ծոն­ ե­րով։ Ինք­ ձագ­ ին խնդրանքն­ ե­րին տեղ­ ի մարտ­ ահր­ ավ­ երն­ եր­ ը, ընթ­ եր­
նակր­թությ­ամբ նա շատ բան է տալ­ ով, ամ­ ուս­նա­նում է վա­ ցող­ ի գրաս­ ե­ղա­նին է դնում
վերց­նում միջ­ ավ­ այր­ ից։ Ցա­վոք, նե­ցի Սև­ իկ­յ ան գերդ­ աս­տա­նի «Ընդդ­ եմ պապ­ ա­կա­նութ­յան»
շուտ է զրկվում իր որդ­ եգր­ ից ու օ­րիորդ Մա­րիա­մի հետ։ Սակ­ այն խո­րագ­րով գրքույկ­ ը։ Կ. Պոլ­
դաստ­ իար­ ա­կից։ Տասնյ­ ոթ տա­ նրան վիճ­ ակվ­ ած չէր ապ­րել­ ու սի հայ­ ոց պատր­ իարք­ ա­րան­ ը,
րե­կան էր, երբ վախճ­ ան­վում է ընտ­ ա­նեկ­ ան երջ­ անկ­ ությ­ ամբ, գնահ­ ա­տել­ ով նրա հա­սար­ ա­
հոր­ եղբ­ այր­ ը, ո­րի հիշ­ ա­տակ­ ին հանդ­ արտ ու անդ­ որր­ ա­վետ կա­կան ջիղն ու ակտ­ իվ­ ութ­
նվիր­ված «Խ­ ա­չի ճառ» կրո­նա- ա­մուսն­ ա­կան կյանք­ ով։ յուն­ ը, գործ­ ուղ­ ում է Կի­լի­կիա՝
բար­ ո­յա­խոս­ ա­կան գործ­ ում նա տեղ­ ում ու­սումն­ աս­ իր­ ե­լու կրթա­
ընդգծ­ում է. «Դ­ ու մեռ­ար, դեռ Թուր­քա­կան զինվ­ ո­րագ­ կան գործ­ ի վի­ճակն ու նախ­ ան­
ողջ էին ծնողքս և­ ե­րի­ցա­գույն րությ­ ուն­ ից խու­սափ­ ե­լու նպա­ շել­ ու և գ­ծագ­րե­լու այն բարվ­ ո­
եղբ­այրս, բայց ես հայնժ­ամ տակ­ ով Խր­ իմյ­ ա­նը թող­նում քե­լու մի­ջոց­նե­րը։ Կիլ­ ի­կիա­յում
զգաց­ի, թե սի­րո և դաս­տիա­ է կնոջն ու նո­րա­ծին դստե­րը Խր­ իմ­յան­ ը մնում է մեկ տա­րի
րակ­ ու­թեան գրկեն որ­բա­ցած եմ։ և 1847 թ. վեր­ջե­րին անց­նում և պատ­րաս­տում անհ­րաժ­ եշտ
Ո­չինչ մեծ ժա­ռանգ­ ությ­ ուն աշ­ Պարսկ­ աստ­ ան, ա­պա այնտ­ ե­ տեղ­ եկ­ ա­գիր­ ը։ Վեր­ ադ­ առ­նա­լով
խար­հին հարստ­ ու­թե­նեն չթո­ղիր ղից մեկն­ում Ար­ևել­այ ն Հա­ Կ. Պո­լիս, նա որ­ ո­շում է մեկն­ ել
քո հո­գի Մկրտ­ ի­չին. ոչ ոս­կի, ոչ յաս­տան, ճա­նա­պար­հոր­դում հայր­ են­ ի Վան, որ­տեղ ապ­րում
ար­ծաթ, այլ մի Աստ­ված­ ա­շունչ է Այ­րար­ ա­տում, Շիր­ ակ­ ում, է ծանր վիշտ։ Մահ­ա­ցել էին
և մեր սուրբ նախ­նյաց մի քան­ ի հաս­նում Ալ­ եք­սանդր­ ա­պոլ և­ մայ­րը, կի­նը և դուստ­րը։ Որ­ ո­
մատյ­ ան­ներ, զոր հա­ճախ կար­ այն­տեղ հանգրվ­ ա­նում վեց- շում է հրաժ­ ար­վել աշ­խար­
դալ տա­լով՝ ըն­տան­ ի լեզ­վով կը յոթ ա­միս։ 1848 թ. գարն­ա­նը հիկ կյանք­ ից և նվ­ իր­վել միայն
մեկ­նում է Թիֆ­լիս, ա­պա Բա­ հոգևոր գոր­ծու­նեութ­յան։
թու­մի նավ­ ա­հանգստ­ ից նո­րից
1854 թվակ­ ան­ ին Աղ­թա­
1 Մ. Խրիմյան, Խաչի ճառ, Էջմիածին,
1894 թ., էջ Ա։

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 11

ՄԿՐ­ՏԻՉ Խ­ՐԻՄ­ՅԱ­Ն - 200 .................................................................................................................. .

կերն­ երն ու բա­րե­ 1856 թ. աշն­ան­ը նա ճան­ա­

կամ­ն եր­ ը դար­ձան պարհվ­ ում է դեպ­ ի Վասպ­ ու­

սահ­մա­նադ­րա­կան րա­կան և 1857 թ. հունվ­ա­րին

շարժմ­ ան գոր­ծիչ­ նշա­նակվ­ ում է Վա­րա­գա վան­

նե­րը՝ Գ­րիգ­ որ Օտ­ քի վա­նահ­ այր։ Ինչ­պես ամ­ ե­

յա­նը, Նա­հապ­ ետ նուր, այս վանք­ ի ցոփ ու շվայտ

Ռուս­ ինյ­ ա­նը, Նի­ կյան­քով ապ­րող միաբ­ ա­նութ­

կո­ղայ­ ոս Պալ­յ ան­ ը յուն­ ը ևս նր­ ան դիմ­ ա­վոր­ ում

և­ ու­րիշ­ներ։ Այս­ է բա­ցահ­ այտ դժկամ­ ությ­ ամբ

տեղ նա քա­րոզ­ իչ և չա­րութ­յամբ։ Սակ­ այն դա

է կարգվ­ում և­աչ­ չի վհատ­ եցն­ ում հայ­րե­նա­սեր

քի ընկն­ ում ակտ­ իվ, գործչ­ին։ Նա սկսում է վանք­ի

եռ­ անդ­ ուն գոր­ բա­րե­կարգ­ման աշխ­ ա­տանքն­ ե­

ծուն­ եութ­յամբ։ Իր րը, ստացվ­ ած հա­սույթն­ ե­րի մի

քար­ ոզն­ ե­րից մեկ­ ի մա­սը տրամ­ ադր­ ում է Վար­ ագ­ ա

ժա­ման­ ակ ան­վախ դպրո­ցի և տպ­ ար­ ան­ ի գոր­ծու­

հայ­րե­նաս­ եր­ ը այս­ նեությ­ ան ապ­ ա­հովմ­ ան­ ը։ Տգ­ ետ

պի­սի խոս­քով է դի­ ու ա­գահ հոգև­ ո­րակ­ ան­ներ­ ի

մում ար­քու­նի վա­ռո­ դա­վեր­ը հաս­նում են այն աս­

դապ­ ետ Հով­հանն­ ես տի­ճան­ ի, որ փոր­ձում են վարձ­

բեյ Տատ­յան­ ին. բավ կան քրդե­րի միջ­ ո­ցով սպա­նել

է արք­ ուն­ ի­քին վա­ Խր­ իմյ­ ա­նին։ Բայց, բա­րեբ­ ախ­

մար­ ում կու­սակր­ ոն­ ութ­յուն է ռոդ մա­տակ­ ա­րա­րել, ամբ­ ար­ ած տաբ­ ար, ապ­ արդյ­ ուն։
ըն­դու­նում և ձեռ­նադր­վում
վար­դա­պետ։ Նույն թվա­կա­նի վա­ռո­դից հարկ­ ավ­ որ է «Ք­ իչ Րաֆֆ­ ին, որ այդ ժա­ման­ ակ
մար­տի 25-ին հայր­ են­ ի քա­ղա­
քում իր առ­ աջ­ ին վար­դա­պե­տա­ մըն ալ Հա­յաս­տա­նի հայ­ եր­ ուն» Վա­րա­գա վան­քում հյուրըն­
կան քար­ոզն է կարդ­ ում։ Ըստ
ուս­ ում­ն ա­սի­րողն­ եր­ ի, դա ոչ թե տրամ­ ադ­րել՝ նրա թշնա­մի­նե­րի կալ­վել է հայր­ են­ աս­ եր վա­նա­
աստվ­ ած­ աբ­ ան­ ակ­ ան քա­րոզ էր,
այլ «­Հայր­ են­ աս­ իր­ ակ­ ան ջերմ դեմ գործ­ ած­ ել­ ու նպա­տա­կով։ հայ­րին, «Հյ­ ու­սի­սափ­ այլ­ ի» էջ­ ե­
ներ­բող, մի հո­գե­ցունց կոչ ու
հրավ­եր, որ թմրած մտքեր­ին Շուտ­ ով բա­նա­վոր քար­ ո­ րում, գրւմ­է. «Ոչ մի ան­գամ չէի
ու ոգ­ ին­ եր­ ին արթն­ ութ­յուն էր
կո­չում, կրթութ­յուն, լու­սավ­ ո­ զից անց­նում է նաև գրավ­որ տե­սած ազ­գա­սիր­ ա­կան հո­գին
րութ­յուն և դաս­տիար­ ակ­ ութ­յուն
պատ­գամ­ ում»2։ քար­ ոզ­ ի։ 1855 թ. հիմն­ ադ­րում այդ­պես կենդ­ ան­ ի, որպ­ ես այդ

Աղ­թամ­ ար­ ի մթնոլ­ որտ­ ը, սա­ է և խմ­բագր­ ում է «Արծ­ ո­ւի արժ­ ա­նա­պատ­ իվ կրոն­ ա­վո­րի
կայն ծանր էր ու հեղձ­ ուց­ իչ, որ­ ը
կամ­ ա թե ա­կա­մա ստիպ­ ում է Վասպ­ ու­րակ­ ան­ » հանդ­ ես­ ը: մեջ, մի կող­մից թշնամ­ ին­ ե­րի
Խր­ իմյ­ ան­ ին նոր­ ից թողն­ ե­լ հայ­
րե­նի ոստ­ ա­նը և կրկ­ ին հայտն­ Այն հրատ­ ար­ ակ­վում էր Ար­ աբ­ ա­հագ­ ին բազմ­ ութ­յու­նը, մյուս
վել Կ. Պոլ­սում։ Այս անգ­ամ
կայսր­ ութ­յան մայր­ ա­քաղ­ ա­ յան եղ­բայրն­ եր­ ի տպա­րա­նում։ կող­մից արծ­ աթ­ ի պա­կա­սությ­ ու­
քում նրա գա­ղա­փար­ ակ­ ան ըն­
Չորս հա­մար հրա­տա­րակ­ ել­ ուց նը չէին կա­րո­ղա­ցել հատ­ ան­ ել
2 Է. Կոտանդյան, Մկրտիչ Խրիմյան
հասարակական-քաղաքական գոր­ հե­տո Խր­ իմ­յան­ ին հա­ջող­վում է նոր­ ա հույ­սը, շի­ջուց­ ան­ ել նրա
ծուն­ եությունը, Ե, 2000 թ., էջ 47։
ուն­ են­ ալ սե­փա­կան տպար­ ան­ ը։ ազ­գայ­ ին կրա­կը»3։

Հան­դե­սի էջ­ ե­րում հայ­ ոց երկ­ Խ­րիմ­յան հայ­րե­նա­սեր­ ի

րին ու նրա ժո­ղովր­դին պա­ ջանք­ եր­ ով Վար­ ա­գա վանք­ ին

տած դժվա­րութ­յունն­ երն էին, կից 1857 թ. մարտ­ ին բաց­վում

հոգս­ եր­ ը, սոց­ իալ­ ա­կան ա­նե­ է «Ժ­ ա­ռանգ­ ա­վոր­ աց» կրթա­

լան­ ե­լի վի­ճա­կը, տա­րագր­յալ, կան օ­ջա­խը, իսկ ու­սումն­ ակ­ ան

պանդ­ ուխտ հա­յեր­ ը և­ այլն։ դաս­ ըն­թա­ցը սկսում է նույն

Մեկ տար­ ի շար­ ու­նակ Խր­ իմ­ թվա­կան­ ի օգ­ ոս­տո­սի 1-ից։ Այն

յան­ ը հետ­ևող­ ա­կան ծանր և գի­շե­րօ­թիկ դպրոց էր, նա­խա­

տա­ռա­պա­լից աշ­խատ­ անք տա­ տեսվ­ ած քսանհ­ ինգ աշ­ ակ­ երտ­ ի

րավ հանդ­ ես­ ը հայր­ ե­նի երկ­ իր՝ 3 «Հյուսիսափայլ», 1860 թ., թիվ 11,
էջ 407։
Վան տե­ղա­փոխ­ ե­լու համ­ ար։

12 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

......................................................................................................... ՄԿՐ­ՏԻՉ Խ­ՐԻՄ­ՅԱ­Ն - 200

համ­ ար և­ իր բնույ­թով նո­րութ­ վադր­ ությ­ ուն­նե­րին ու
յուն էր արևմտ­ ահ­ այ իր­ ա­կա­
նությ­ ան մեջ։ բան­սար­կութ­յուն­նե­

«­Ժա­ռան­գավ­ ո­րաց­ ի» սա­նե­­ րին, Խր­ իմյ­ ա­նը Տա­
րից շատ­ եր­ ը դարձ­ ան հոգևո­
րական, կրթակ­ ան և մշ­ ակ­ ութ­ ա­ րոն աշխ­ ար­հում ևս
յին ե­ռանդ­ ուն գործ­ իչն­ եր։
կատ­ ար­ ում է անհր­ ա­
1861 թ. նո­յեմբ­ ե­րի 22-ին
«Ժ­ առ­ ան­գա­վո­րաց­ ը» կազ­մա­ ժեշտ բար­ ե­փո­խութ­
կեր­պում է մեծ հան­դես՝ ա­ռա­
ջին նո­րա­վարտ­նե­րին կյան­ յուն­ներն ու բար­ ե­
քի ու­ղեգ­ իր շնոր­հե­լու առ­թիվ:
Ուս­ ումն­ ա­րա­նի հիմ­ն ադ­ իրն ու կարգ­ ումն­ ե­րը։ Սուրբ
վան­քի վա­նա­հայր­ ը նշում է.
«Իբրև մշակ ձեր քրտին­քը ցո­ Կա­րա­պետ­ ի վան­
ղեց­ իք և­ իբրև ժա­ռանգ այ­սօր
կվա­յե­լեք... ձեր արյ­ ան կա­թիլ­ քում բացվ­ում է նոր
ներ­ ով սույն ու­սում­ն ար­ ան հի­
մունք կազմ­ված են, բայց ձեզ «­Ժ ա­ռ ա ն­գ ա­վո­ր ա ց »
հա­մար է այս ամ­ են»:
վարժ­ ար­ ան, ո­րի
Ն­յու­թակ­ ան ծանր վիճ­ ակ­ ը
դարմ­ ա­նե­լու թել­ ադր­ ակ­ ա­նով տնօր­ են­ ը դառն­ ում է
Խր­ իմյ­ ան­ ը մեր­ձա­վոր հա­մա­
խոհ­նե­րի (Գ. Սրվ­ անձտ­յանց, Խր­ իմյ­ ան­ ի նախ­կին
Հր. Սև­ իկ­յան, Ե­. Տևկ­անց) ճա­
նա­պարհ­վում է դե­պի Արև­ ելյ­ ան սանն ու հավ­ ատ­ ա­րիմ
Հա­յաստ­ ան, որ­տեղ ժո­ղովր­դա­
յին հան­դի­պումն­ եր է ու­նեն­ ում զին­ ակ­ ի­ցը՝ Գա­րե­գին
բազմ­ ա­թիվ շրջանն­ ե­րում ու
քաղ­ աքն­ ե­րում, հանդ­ ես գալ­ իս Սրվ­ անձտ­յան­ցը։ Վեր­
հայր­ ե­նաս­ իր­ ա­կան ջեր­մա­շունչ
բան­ ա­խո­սութ­յուն­նե­րով: Խ­րիմ­ ջինս դառն­ ում է նաև
յան­ ի գոր­ծու­նեությ­ ան կար­ևոր
կենտր­ ո­նը շու­տով դառն­ ում «Լր­ ատ­ ար Արծուիկ
է Տար­ ո­նը, որ­ ի ազ­գաբ­նակ­
չութ­յան խնդրանք­ով նշա­ Տա­րո­նո» երկշ­ աբ­ ա­
նակ­վում է Տա­րոն­ ի հոգև­ որ
առ­ աջն­ որդ և Սուրբ Կա­րա­պե­ թաթ­ երթ­ ի խմբա­գի­րը, ո­րը քի պա­տաս­խան­ ա­տու պաշ­տո­
տի վանք­ ի վա­նա­հայր: 1862 թ. նում։ Դա տե­ղի ու­նե­ցավ 1869
օ­գոս­տոս­ ի 30-ին նա հաս­նում է սկսեց լույս տես­նել 1863 թ. թ. սեպտ­ եմբ­ եր­ ի 4-ին։ Այս լու­
իր նոր պաշտ­ ոն­ ա­տեղ­ ին: Այս­ րը ցնծութ­յամբ է ըն­դունվ­ ում
տեղ ևս հայ­րեն­ աս­ եր գործ­չին ապ­րիլ­ից։ Թե թեր­թի, թե պաշ­ Կ. Պոլս­ ի Մայր եկ­ ե­ղեց­ ու կա­
սպաս­վում էր ծանր ու դաժ­ ան մար­ներ­ ի ներ­քո, ինչպ­ ես նաև
պայք­ ար՝ ընդ­դեմ տե­ղի հոգև­ որ տոն­յա­նե­րին ուղղ­ված բո­ղոք­ ողջ գավ­ առ­ ահ­ այ­ ութ­յան շրջա­
ու աշ­խար­հիկ հայ և­ այ­լազ­գի նում։ Ընտր­ ութ­յան լու­րը Խ­րիմ­
ջո­ջե­րի կամ­ այ­ ակ­ ան­ ութ­յուն­ ներ­ ի միջ­ ո­ցով Տար­ ո­նի հոգ­ևոր յա­նը ստաց­ ավ, երբ դե­գեր­ ում
ներ­ ի և կո­ղո­պուտ­ ի։ Դիմ­ ա­դիր էր Մու­շի և Էրզ­րու­մի ճան­ ա­
կանգ­նել­ ով բոլ­ որ կար­գի դա­ առ­ աջն­ որդն իր զի­նակ­ ից­ ե­րով պարհն­ ե­րին։ Դեպ­ ի Կ. Պոլ­ իս
ուղ­ևոր­վող նո­րըն­ծա պատ­
պայ­քար­ ում էր տա­րոն­ ա­հա­ րիարք­ ին ամ­ ե­նուր ջերմ ըն­
դուն­ ել­ ութ­յուն են ցույց տալ­ իս։
յութ­յան վիճ­ ակ­ ի բար­ ե­լավմ­ ան 1869 թ. հոկ­տեմ­բե­րի 3-ին դուրս
գալ­ով Մու­շից, նա գրե­թե մեկ
հա­մար՝ չընկր­կե­լով քրդակ­ ան ա­միս հետ­ ո ժա­ման­ ում է կայս­
րութ­յան մայր­ աք­ աղ­ աք, որ­տեղ
հրո­սակ­ ապ­ ե­տեր­ ի և սուլթ­ ան­ ա­ ևս­ արժ­ ան­ ա­նում է փառ­ ա­հեղ
ըն­դու­նել­ ությ­ ան: Տ­պավ­ որվ­ ած
կան պաշտն­յա­ներ­ ի սպառ­նա­ այդ ա­մե­նով, տա­ղանդ­ ա­վոր
պա­տան­ ի բան­ աստ­ եղծ Պետ­
լիք­նե­րի առջև։ րոս Դուր­յան­ը նրան է ձո­նում
«Ի դիմ­ ա­ւոր­ ութ­ իւն Խ­րի­մեան
Երբ դավ­ ադր­ ութ­յունն­ ե­րը Հայ­րիկ­ ին» բան­ աստ­ եղծ­ ությ­ ու­
նը, որ­ ը նրա առ­ աջ­ ին տպագ­ իր
հաս­նում են գագ­ աթ­նա­կե­տին գործն էր:

և Խր­ իմյ­ ա­նին սուլթ­ ան­ ակ­ ան

պաշ­տոն­յան­ ե­րը ներկ­ ա­յաց­նում

են որպ­ ես հույժ անբ­ ա­րե­հույս

անձ­նավ­ որ­ ութ­յուն, նա ստիպ­

ված է լի­նում մեկն­ ել Կ. Պոլ­իս

և հեր­քել իր դեմ ուղղվ­ ած մե­

ղադ­րանք­ներ­ ը, ա­պա վե­րա­

դառն­ ում և շա­րու­նա­կում է իր

ազ­գօգ­ ուտ գործ­ ուն­ եությ­ ու­նը։

Մկր­տիչ Խր­ իմյ­ ան­ ի ազգ­ ա­

յին-հաս­ ար­ ա­կակ­ ան գոր­ծու­

նեութ­յուն­ ը էլ ա­ռա­վել ցո­լա­նում

է այն ժամ­ ա­նակ, երբ ընտր­վում

է Կ. Պոլս­ի հա­յոց պատ­րիար­

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 13

ՄԿՐ­ՏԻՉ Խ­ՐԻՄ­ՅԱ­Ն - 200 .................................................................................................................. .

1869 թ. նոյ­ եմբ­ ե­րի 12-ին պաշ­տո­նում, ուր ասվ­ եց ճշմար­ կից­ներ­ ը և հետ­ ա­գա սեր­ ունդ­
Ազգ­ այ­ ին ընդհ­ ան­ ուր ժո­ղով­ ի տութ­յուն­ ը գո­յությ­ ուն ու­նեց­ ող նե­րը։ Անվ­ ա­նի հա­սա­րակ­ ա­կան-
նիստ­ ում պատ­րիարք Խ­րիմյ­ ա­ ան­ ե­լան­ ել­ ի վի­ճակ­ ի մա­սին: քա­ղաք­ ա­կան գոր­ծիչ Արփ­ իար
նը երդ­ մ­ն ա­կա­լութ­յան խոսքն է Ար­փիար­յանն այսպ­ իս­ ի բնու­
ա­սում. «Ես արդ­ են այդ ուխտ Կարճ տևեց նրա պատ­ թագր­ ում է տվել. «Խր­ իմյ­ ան
ը­րեր եմ Հայ­ աստ­ ա­նի մեջ, Մ­շո րիարք­ ութ­յան շրջան­ ը՝ մինչև Հայ­րիկ­ ին պատր­ իարք­ ութ­յամ­
դաշ­տին մեջ, իմ մերկ և բոկ­ ոտն 1873 թվակ­ա­նը, բայց այս ըն­ բը Հա­յաստ­ ան և Պոլ­իս ավե­
զա­վակ­ ացս առջև, իմ հարստ­ ա­ թացք­ում նա հասցր­եց նոր լի սերտ ի­րա­րու կապ­վեց­ ան։
հարյ­ ալ ժո­ղովրդյ­ անս քով, այդ խնդիր­ներ, նոր հար­ցեր ու Մինչ այն ատ­ են պատ­րիարքն­ ե­
կը կրկնեմ նոր­ են»4: հար­ցա­կանն­ եր արծ­ ար­ծել և րը կու­գայ­ ին Պոլս­ ո շրջա­նակ­
մա­նավ­ անդ հոգ­ եկ­ ան ու մտա­ նե­րեն կամ Փոքր Հայ­քեն. Նի­
Բազ­մել­ ով պատր­ իարք­ ի գա­ յին նոր մթնո­լորտ ձևավ­ որ­ ել: կո­մեդ­ իա, Պր­ ու­սա, Ռոտ­ ոս­թո,
հին, Խր­ իմյ­ ա­նը առ­ աջ­վա պես Իհ­ ար­կե, կղե­րաամ­ իր­ ա­յակ­ ան Իզ­միր, աս­ ոնք էին պատ­րիարք­
շար­ ուն­ ակ­ եց հա­վա­տա­րիմ մնալ խավ­ ը կրկին ուժգ­ ին կեր­պով ներ պատր­ աս­տող մե­նաշ­նորհ­
ժող­ ովրդ­ ակ­ ան հա­մեստ խավ­ ե­ դիմ­ ադ­րում էր և շատ բան էր յալ քա­ղաք­ներ­ ը։ Իսկ Հայ­րիկ
րին, լի­նել նրանց շա­հեր­ ի ար­ կա­րող­ ան­ ում ձա­խող­ ել: Այն­ ո­ւա­ բնիկ վանց­ ի է, Հա­յաստ­ ան­ ը
տահ­ այտ­ իչն ու պատ­գամ­ ա­խո­ մե­նայ­նիվ, Խ­րիմյ­ ան­ ին հաջ­ ող­ քար­ո­զած է ու Վա­նեն կը բե­
սը: Գա­վառ­ ահ­ ա­յութ­յան կյանք­ ի վեց Ազ­գայ­ ին Ժո­ղով­ ի օր­ ա­կարգ րեին զին­քը։ Ազգ­ այ­ ին ժող­ ո­վը
ներք­ ին ու արտ­ ա­քին դրամ­ ա­ մտցնել Ազգ­ այ­ ին Սահ­ման­ ադ­ հայ ազգ­ ին գաղ­ ա­փար­նե­րուն
տիզ­մը, տագ­նապն­ երն ու հա­ րութ­յան վեր­ աքնն­ ությ­ ան (հո­ թարգ­մա­նը կը հան­դի­սա­նար։ ...
կաս­ ությ­ ունն­ եր­ ը նա ցույց տվեց գուտ Արևմտ­ ա­հա­յաստ­ ա­նի հայ Հայր­ իկ պատ­րիար­քը ինքզ­ ինք­ ը
ի լուր բո­լո­րի և­ ա­մեն­քի: բնակ­չությ­ ան), Սս­ ի կա­թո­ղի­կո­ հռչա­կեց «Հ­ այ­ աստ­ ան­ ի վիշտ­ ե­
սությ­ ան, Աղ­թամ­ ա­րի կաթ­ ո­ղի­ րուն պատկ­ եր­ ը»5։
1870 թ. մարտ­ ին Գում-Գ­ ա­ կոս­ ի ընտր­ ութ­յան, Բր­ ու­սայ­ ի
փու­ ի Մայր ե­կեղ­ ե­ցում հա­վաք­ հոգ­ևոր ա­ռաջն­ որդ­ ի պահ­ված­ Փաս­տո­րեն Խր­ իմյ­ ան­ ի պատ­
ված վեց հազ­ ար հա­յեր­ ը ջերմ­ ո­ քի ու վար­քագծ­ ի հետ առնչվ­ ող րիարք­ ութ­յան օր­ ոք ձևա­վորվ­ ում
րեն ունկնդր­ ե­ցին նրա առ­ ա­ջին հիմ­ն ահ­ արց­ եր­ ը։ ու ա­ռաջ էր քաշ­վում Հայկ­ա­
հրապ­ ա­րակ­ այ­ ին քա­րո­զը նոր կան խնդիր­ ը կամ Հայկ­ ա­կան
Դր­ անք ծանր և­ ար­մա­ հարց­ ը, իր բնօրր­ ա­նում՝ Արևմ­
4 Ատենագրութիւնք Ազգային ժողո­ տա­կան լուծ­ ում պա­հան­ տա­հա­յաստ­ ան­ ում ապ­րող ժո­
վոց, 1860–1870 թթ., էջ 413։ ջող խնդիր­ներ էին։ Ի վերջ­ո, ղովրդ­ ի գոյ­ ությ­ ան ապ­ ահ­ ով­
խրիմ­յա­նակ­ ան թևին հաջ­ ող­ ման հար­ցը։ Պատ­րիար­քա­կան
վեց որ­ ոշ հետ­ ա­դեմ, գռփող գա­հից հե­ռաց­ ած Խ­րիմ­յա­նը
ու թալ­ ան­ ող կղեր­ ից ազ­ ատ­ ել չէր կար­ ող, սա­կայն, հե­ռան­ ալ
Արևմտյ­ ան Հայ­ աստ­ ան­ ի գա­ իր ժող­ ովր­դին սպառն­ աց­ ող
վառն­ եր­ ը։ Դ­րանք էին Բր­ ու­սա­ մար­տահ­րավ­ եր­ներ­ ից։ Նա շա­
յի Բարդ­ ուղ­ ի­մեոս եպ­ իսկ­ ո­պո­ րուն­ ա­կում էր զբաղ­վել գրա­
սը, Վա­նի տխրահռ­չակ Պող­ ոս կան գործ­ ու­նեությ­ ամբ և­ ու­շի-
վարդ­ ապ­ ետ­ ը, և­ այլք։ Սակ­ այն ու­շիով հետ­ևում էր ընթ­ աց­ ող
հե­տադ­ եմ կղեր­ ապ­ ահպ­ ան­ ո­ղա­ իր­ ա­դարձ­ ությ­ ուն­ներ­ ին։ Մի­
կան խա­վը չէր հանդ­ արտվ­ ում ջազ­գայ­ ին ասպ­ ար­ եզ­ ում խմոր­
և­ամ­ են կերպ ձգտում էր տա­ վում էին նոր հակ­ ա­սութ­յուն­
պալ­ ել Խ­րիմյ­ ա­նի նախ­ աձ­ եռ­ ներ, որ­ ից ծնվեց 1877–1878 թթ.
նությ­ ունն­ եր­ ը։ Կանգ­նել­ ով փա­ ռուս-թուր­քա­կան պատ­ եր­ ազ­
կու­ղա­յին վիճ­ ակ­ ում, Խ­րիմ­յա­նը մը, ո­րը օր­ ա­կար­գում էր դնում
հար­կադր­ված է լին­ ում ներկ­ ա­ Հայ­կա­կան հար­ցը։ Խ­րիմ­յա­նի
յացն­ ել իր հրաժ­ ար­ ակ­ ան­ ը։ համ­ ար նոր­ ից մեծ ասպ­ ար­ եզ

Խր­ իմ­յան­ ի պատր­ իար­քա­ 5 «Նոր Կյանք», 1899 թ., թիվ 13, էջ
կան գործ­ ու­նեությ­ ու­նը բարձր 195-196։
են գնա­հա­տել ժամ­ ա­նա­կա­

14 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

......................................................................................................... ՄԿՐ­ՏԻՉ Խ­ՐԻՄ­ՅԱ­Ն - 200

էր բաց­վում։ Կ. Պոլս­ի ղե­կա­ ժող­ ո­վի ընթ­ ացքն տար­վա բաց­ ա­կա­յությ­ ուն­ ից
վար շրջան­նե­րը և պատ­րիար­ ու արդյ­ ունքն­ ե­րը հետ­ ո նա նոր­ ից պիտ­ ի գործ­ եր
քար­ ա­նը Բեռլ­ ի­նի վեհ­ աժ­ ող­ ով խոր հիասթ­ ափ­ ութ­ իր­ են ծնած ժո­ղովր­դի միջ­ ա­
ա­ռա­քե­ցին ազգ­ ա­յին պատվ­ ի­ յուն ու հուս­ ահ­ ա­ վայր­ ում։ Սակ­ այն այդ օր­ եր­ ին
րա­կությ­ ուն, որ­ ը ինք­նա­վա­րութ­ տութ­յուն ծնեց­ ին Վանն ապր­ ում էր տնտե­սա­կան
յուն էր պահ­ անջ­ ել­ ու Արևմտյ­ ան հայ­ ությ­ ան բոլ­ որ ծանր ճգնա­ժամ։ Բն­ ակչ­ ութ­
Հա­յաստ­ ա­նի հա­մար։ Պատվ­ ի­ հատվ­ ած­նե­րի մեջ։ յու­նը հայտն­վել էր սով­ի ճի­
րակ­ ութ­յու­նը գլխավ­ ո­րում էր Գ. Սր­վանձտ­յան­ ը՝ րանն­ ե­րում։ Խ­րիմ­յա­նի նա­խա­
ինք­ը՝ հա­յոց վշտի գի­տակ ու Խր­ իմյ­ ան­ ի նվիր­յալ ձեռն­ ութ­յամբ ստեղծվ­ ում է Կ.
թարգմ­ ան Մկր­տիչ Խր­ իմ­յան­ ը։ սան­ ը ա­հազ­ ան­գում Պոլս­ ի Սո­վել­ ոց հանձ­նա­ժո­ղով­ ի
Եվր­ ոպ­ ա­կան մայ­րաք­ աղ­ աք­ էր. «Հ­ այ­ աս­տան­ ի տեղ­ ակ­ ան մասն­ աճյ­ ու­ղը, որ­ ը
նե­րում հնչեց­նել­ ով Հայկ­ ա­կան մեջն է բուն Հայ­ մեծ ջան­քեր է թափ­ ում սո­վի
խնդիր­ ը, Խ­րիմյ­ ան­ ը փորձ­ ում է կակ­ ան խնդիր­ ը և հետ­ևանքն­ ե­րը հնա­րավ­ ո­րինս
այն պաշտ­պա­նել Բեռ­լին­ ի վե­ մենք Պեր­լի­նի մեջ մեղ­մացն­ ել­ ու հա­մար։ Ժա­մա­
հաժ­ ող­ ո­վում։ Սա­կայն վեր­ջինս կո­րո­նենք զայն»։ նա­կա­կից­ներ­ ի գնահ­ ա­տութ­
տխուր ավ­ արտ ու­նե­ցավ հայ­ յամբ, եթ­ ե այդ մի­ջոց­ ին հայ­ ոց
կակ­ ան պատ­վի­րա­կութ­յան հա­ Ին­քը՝ Խ­րիմյ­ ա­ Հայր­ իկ­ ը Վա­նում չգտնվեր, տե­
մար։ նը, որ­ ը Եվր­ ո­պա ղի բնակչ­ ությ­ ան զգա­լի մաս­ ը
էր մեկն­ ել ժո­ղովր­ սո­վից կմեռն­ եր։ Նր­ ա հեղ­ ին­ ա­
Թերևս միակ կարև­ ո­րագ­ ույն դի ակնկ­ ալ­ իք­նե­
դաս­ ը այն եղ­ ավ, որ հայ ազ­գա­ րով, վե­րա­դառ­
յին-ազ­ ա­տագ­րակ­ ան շարժ­ ումն նալ­ով, նրա առջև
այս անգ­ ամ հստակ գի­տակց­ եց, հաշ­վետ­ ու եղ­ ավ
որ հայ­ ութ­յու­նը պար­տա­վոր է Գում-Գա­փո­ւի մայր
ապ­ ավ­ ին­ ել միմ­ իայն սեփ­ ակ­ ան ե­կեղ­ եց­ ում արտ­ ա­
ու­ժեր­ ին։ սա­նած «երկ­ աթյ­ ա
շե­րեփ­ ի» հան­րա­
Ոչ միայն Խր­ իմ­յան­ ը, այլև հայտ քար­ ո­զով։
հայ հա­սա­րա­կակ­ ան-քաղ­ ա­ «­Ժո­ղով­ ուրդ հա­յոց,
քակ­ ան մտքի բազ­մաթ­ իվ ներ­ ան­շուշտ լավ հաս­
կայ­ ա­ցուց­ իչ­ներ հա­մոզ­ված էին կա­ցաք, թե զենք­ը ինչ կրնա
այդ ճշմարտ­ ությ­ ան մեջ։Գր­ իգ­ որ գործ­ել և կը գոր­ծե։ Ու­րեմն,
Արծր­ ու­նին այսպ­ ես էր փաս­ սիր­ ել­ ի և­ օրհն­յալ հայ­ աստ­ ան­
տարկ­ ում ստեղծ­ված իր­ ա­վի­ ցի­ներ, երբ հայ­րե­նիք վե­րա­
ճա­կը. «Եթ­ ե հա­յը Թուրք­ իա­ դառ­նալ­ ու լին­ եք, ձեր բա­րե­
յում զինվ­ում է միայն նրա կա­մաց և­ ազգ­ ակ­ ան­ աց իբր
հա­մար, որ բռնա­վոր­ ութ­յան պարգև՝ մեկ-մեկ զենք տար­ եք,
դեմ պաշտպ­ ա­նող­ ա­կան դիր­ զենք առ­ եք և դարձյ­ալ զենք»7։
քը բռնի միայն, և­ոչ թե հար­ Խր­ իմյ­ ա­նը երկ­ ար չէր կար­ ող
ձակ­ ող­ ակ­ ան, ե­թե Թուր­քիայ­ ի մնալ Պոլ­սում, քան­զի հայր­ ե­
հայ­ը մի ձեռք­ով մուրճ, ար­որ նի Վան­ ա հայ­ ությ­ ուն­ ը ի­րեն էր
կամ բահ բռնե­լով, մյուս ձեռ­ սպա­սում։ 1879 թ. նոյ­ եմբ­ եր­ ին
քով հրաց­ան կբռնի, այդ գու­ մեկն­ ում է Վան, իսկ դեկտ­ եմ­
ցե կլին­ ի միակ մի­ջոց թուր­քաց բեր­ ին եր­ եսփ­ ոխ­ ան­ ա­կան ժո­ղո­
տի­րա­պե­տությ­ ան տակ ճնշված վի առ­ ա­ջին նիս­տում միաձ­ այն
հա­յոց ազգ­ ի համ­ ար պաշտպ­ ա­ ընտր­վում է Վաս­պու­րակ­ ան­ ի
նել և­ ապ­ ահ­ ով­ ել իր ազգ­ ա­յին հոգ­ևոր առ­ աջ­նորդ։ Տասն­յոթ
գո­յութ­յուն­ ը»6։ Բեռլ­ ին­ ի վեհ­ ա­
1904, էջ 37-38։
6 Գր. Արծրունի, Թուրքաց հայերի 7 Է. Կոստանդյան, նշվ. աշխ., էջ 266։
տնտեսական դրությունը, Թիֆլիս,

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 15

ՄԿՐ­ՏԻՉ Խ­ՐԻՄ­ՅԱ­Ն - 200 .................................................................................................................. .

Անգլիայում գրասեղանի գաղտնի դարակում հայտնաբերվել է Խրիմյան Հայրիկի կին համ­ ար»9։
ձեռագրով գրված անտիպ բանաստեղծությունը. «Արևելք» Սակ­ այն Խր­ իմ­յա­նի անձ­ ի ու

կությ­ ան շնորհ­ իվ Կ. Պոլս­ ից, ըն­թացք­ ում ժող­ ովրդ­ ակ­ ան լայն ան­հատ­ ի փառք­ ի գագ­ աթն­ ա­կե­
Արև­ ել­յ ան Հա­յաս­տան­ ից և գաղ­ խա­վե­րը ոգ­ևորվ­ ած ունկնդ­րում տը դեռ առջև­ ում էր։ Նա դեռևս
թօջ­ ախ­ներ­ ից հօ­գուտ սովյ­ ալն­ ե­ են Խ­րիմ­յան Հայր­ իկ­ ի ջերմ­ ա­ չէր իջ­նե­լու հա­յոց պատմ­ ությ­ ան
րի ա­ռատ հանգ­ ա­նա­կութ­յուն է շունչ քա­րոզն­ եր­ ը։ Ժամ­ ա­նակ­ ա­ թատ­ եր­ ա­բեմ­ ից։ Ընդ­հակ­ առ­ ա­
կատ­ ար­վում։ Որ­պես հոգ­ևոր կիցն այս կերպ է արձ­ ա­նագր­ ել կը՝ դեռ վերև էր բարձ­րա­նա­լու։
առ­ աջ­նորդ, Խ­րիմ­յան­ ը մեծ ջան­ այդ օ­րե­րի դրա­մատ­ իզ­մը. «Եր­ Ճակ­ ատ­ ա­գի­րը նրան հասց­նե­լու
քեր է թա­փում Վաս­պուր­ ակ­ ա­նի բեք հայ­րիկ­ ի քա­րոզն­ ե­րը չեն էր Ա­մեն­ այն հա­յոց կա­թո­ղիկ­ ո­
կրթա­կան հաստ­ ա­տութ­յուն­նե­ եղ­ ած այնք­ ան սրտա­ռուչ, այն­ սի գա­հին, որ­ ին իր­ ա­վամբ ար­
րը բար­ ե­կար­գե­լու ուղ­ղութ­յամբ։ քան ո­գեշ­ ունչ, որ­քան ա­նոր՝ ժան­ ի էր ու ար­ժա­նա­վո՛ր։ Իր
Նր­ ա կար­ևոր­ ագ­ ույն ձեռ­նարկն նույն օրվ­ ա Վար­ ագ­ ի մէջ տված կյան­քի և գոր­ծուն­ եությ­ ան բո­
է լին­ ում Վա­րա­գում երկ­րա­գոր­ և­ ա­նոր հետ­ևող չորս հրաժ­ եշ­ լոր փու­լե­րով նա դար­ձել էր
ծակ­ ան վար­ժար­ ա­նի հիմն­ ադ­ տի քար­ ոզ­նե­րը»8։ հայ ազգ­ այ­ ին կյանք­ ի ամ­ են­ ա­
րում­ ը, որ­ ի բա­ցու­մը եղ­ ավ 1880 պատ­ ասխ­ ա­նա­տու պաշտ­ ոն­ ի
թ. նո­յեմ­բեր­ ին։ Ճշ­մար­ իտ, ոչ չափ­ ազ­ անց­ սպասվ­ ած հավ­ ակն­ որ­դը։
ված է այն զգաց­ու­մը, որ ժո­
Ան­դադ­րում ու անխ­ ոնջ գոր­ ղո­վուր­դը «արց­ ունք­ ով լսեց իր 1892 թ. մայ­ի­սի 5-ին Էջ­
ծում, աշ­խատ­ անք էր տա­նում հրա­ժեշ­տի սրտառ­ ուչ խոսք­ ե­ միած­նում կայ­ ա­ցան կաթ­ ող­ ի­կո­
Վա­նի հոգև­ որ առ­ աջ­նոր­դը, րը Վա­նի բոլ­ որ եկ­ ե­ղե­ցին­ ե­ սակ­ ան ընտր­ ությ­ ուն­ներ, որ­տեղ
մինչև ան­ցանկ­ ալ­ ի դեպք­ եր­ ի րուն մեջ, ու ա­վագ եր­եք­շաբ­ իր աք­սո­րա­վայ­րում՝ Ե­րուս­ ա­ղե­
գա­հա­վիժ­ ում­ ը, ո­րոնք հանգ­ եց­ թի ամ­ են­քը տխրութ­յամբ զինք մում գտնվող Մկր­տիչ Խ­րիմյ­ ա­
րին նրա հրա­ժա­րակ­ ա­նին։ ուղ­ արկ­ ե­ցին Լիմ, ուր ան­ցուց նը միաձ­ այն ընտր­վեց Ամ­ են­ այն
Զա­տիկ­ ի օր­ եր­ ը։ Դեռ իր բնա­ հա­յոց կա­թո­ղի­կոս։ Ընտր­վել­ ուց
Այն­ ուհ­ ետև, թուր­քա­կան գա­վա­ռի սահմ­ անն­ եր­ են չէր 13 ամ­ իս անց միայն Խ­րիմ­յա­նը
բարձ­րագ­ ույն իշխ­ ան­ ությ­ ուն­ բա­ժանվ­ ած Խ­րիմ­յան, երբ կա­ ազ­ ատվ­ եց թուրք­ ահ­պա­տա­
նե­րի կամ­քով ու կար­գադ­րութ­ րոտ­ ի կսկիծ­ ը կայ­րեր արդ­ են կությ­ ու­նից և­ աքս­ որ­ ից։ 1893 թ.
յամբ Խ­րիմ­յան­ ը պար­զապ­ ես ա­մեն­ ուն սիր­տը, ու հայր­ ե­նիք­ ի հուն­ իս­ ի 3-ին Ե­րուս­ ա­ղեմ­ ի ռու­
աք­սորվ­ ում է Վա­նից։ Նր­ ա հրա­ ո­գին «­Տոսպ­ այ քնար­ ին վրայ» սա­կան դեսպ­ ա­նը աքս­ ո­րակ­ ան
ժեշ­տի ար­ ար­ ո­ղությ­ ուն­ ը վե­ կու լար իր սրտա­հա­տոր զավ­ Խ­րիմ­յա­նին հա­ղոր­դեց ցար­ ա­
րածվ­ ում է ժո­ղովրդ­ ակ­ ան ջերմ կան բարձր­ ագ­ ույն հաս­տատ­
ցույ­ցի։ Հ­րաժ­ եշտ­ ի ար­ ա­րող­ ութ­ 8 ԳԱԹ, Խրիմյանի ֆոնդ, գ. 162։ ման հրամ­ ա­նը։ Հուն­ իս­ ի 21-ին
յուն­ ը տևում է մեկ շաբ­ աթ։ Այդ Մայր Աթ­ ո­ռից պատ­վի­րակ­ ութ­

9 Յ. Վարդիվառեան, Մեծ երազի
ճամբուն ուղևորները եւ համապ­ ար­
փակ պատմութիւն Ռամկավար Ազա­
տական կուսակցութեան, Նիւ Ճըրզի,
2015 թ., էջ 55։

16 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

......................................................................................................... ՄԿՐ­ՏԻՉ Խ­ՐԻՄ­ՅԱ­Ն - 200

յուն ու­ղարկ­վեց Ե­րուս­ աղ­ եմ՝ են հայտն­վում Ար­ևել­այ ն Հա­ հա­մարձ­ ակ ու ան­վախ պահ­
նոր­ ըն­տիր կա­թող­ ի­կո­սին Էջ­ յաս­տան­ ում։ Նր­ անց սա­տար­ ե­ ված­քը։ «Արմ­ են­ իա» պար­բե­
միա­ծին ուղ­ եկ­ցել­ ու հա­մար։ լու, կորստ­ ից փրկե­լու խնդի­րը րա­կան­ ը հիա­ցած նշում է.
Օգ­ ոս­տո­սի 3-ին սկսվեց կաթ­ ո­ դառն­ ում է կա­թող­ իկ­ ոս­ ի ա­մե­ «Վ­ ե­հափ­ առ­ ը ա­րի է 30 տա­րե­
ղի­կոս Խ­րիմ­յան­ ի պաշ­տոն­ ա­ նօրյ­ ա հոգ­ ած­ ութ­յան առ­ ար­ կան մի անձ­նվեր եր­ ի­տաս­ ար­դի
կան ուղև­ ո­րութ­յուն­ ը դե­պի Էջ­ կան։ Շու­տով հա­կա­հայկ­ ա­կան նման»10։
միա­ծին։ Այդ եր­թու­ղին անցն­ ում հա­լած­ անքն­ եր են սկսվում նաև
էր բազմ­ աթ­ իվ հայ­ ա­շատ քա­ Արև­ ել­յ ան Հա­յաստ­ ա­նում, հատ­ Զիջմ­ ան ոչ մի նշան­ներ ցույց
ղաքն­ ե­րով, որտ­ եղ տեղ­ ի հա­ կա­պես այն պահ­ ից, երբ Կով­ չէր տա­լիս ան­վախ կաթ­ ո­ղի­կո­
յութ­յու­նը ջերմ ու հանդ­ իս­ ավ­ որ կա­սի կառ­ ավ­ արչ­ ա­պետ է նշա­ սը։ Նույն «Ար­մե­նիան» 1903 թ.
ըն­դուն­ ե­լությ­ ուն էր ցույց տա­լիս նակ­վում հա­յատ­յաց Գո­լից­ ի­նը։ սեպտ­ եմբ­ ե­րի 30-ին հրապ­ ար­ ա­
սիր­ ե­լի ու պաշտ­ ել­ ի Հայ­րի­կին։ կեց Ա­մեն­ այն հայ­ ոց կա­թո­ղիկ­ ո­
Յուր­ աք­ անչ­յուր հանդ­ իպ­ ում 1903 թ. հու­նի­սի 12-ին հրա­ սի հեռ­ ագ­րեր­ ը՝ ուղղվ­ ած ռու­
վկայ­ում էր, որ նա, ի­րոք հա­ պա­րակվ­ եց ցար­ ակ­ ան հրա­ սաց ցա­րին, Սի­նո­դին, ներք­ ին
մազ­գայ­ ին ընտրյ­ ալ է։ Ճա­նա­ մա­նագ­ ի­րը հայ եկ­ ե­ղեց­ ու և­ ու­ գործ­ ոց նախ­ ա­րար Պլ­ եվ­ եին,
պարհ­ որդ­ ութ­յուն­ ը տևում է 80 սումն­ ա­րանն­ ե­րի ամ­բողջ գույ­քը ռուս­ ա­հա­յոց թե­մակ­ ալ ա­ռաջ­
օր։ 1893 թ. սեպտ­ եմ­բե­րի 10-ին և մի­ջոց­ներ­ ը պե­տա­կա­նացն­ ել­ ու նորդ­ներ­ ին։
կա­թող­ ի­կո­սակ­ ան պատվ­ իր­ ա­ վե­րաբ­ եր­յալ։ Հայ­կա­կան ծխա­
կութ­յունն արդ­ են Եր­ևան­ ում էր, կան դպրոցն­ եր­ ը դրա­նով իսկ Հա­յությ­ ու­նը, ի վերջ­ ո, շահ­ եց
իսկ սեպ­տեմբ­ ե­րի 26-ին՝ Վա­ զրկվում էին գոյ­ատևմ­ ան հա­ այս դա­տը։ Ցա­րիզմ­ ը ստիպվ­ ած
րագ­ ա Սբ. Խաչ­ ի օ­րը կա­յաց­ ավ մար անհր­ աժ­ եշտ նյութ­ ակ­ ան էր մեղմ­ ացն­ ել իր հա­կա­հայ
վեհ­ ափ­ ա­ռի օծ­ման հան­դի­սա­ միջ­ ոցն­ ե­րից։ Վեր­ ոնշ­յալ օր­ են­ պահվ­ ածքն ու դիր­քո­րո­շու­մը։
վոր ար­ ա­րո­ղութ­յու­նը։ քը փաս­տոր­ են ուղղ­ված էր ողջ
հայ ժո­ղովր­դի դեմ, որ­ ի միակ Խր­ իմյ­ ան Հայ­րի­կը վախճ­ ան­
Կա­թո­ղի­կոս­ աց­ ած Հայր­ ի­կը պաշտ­ ոն­ ակ­ ան ներ­կա­յա­ցուց­ ի­չը վեց պատ­կա­ռել­ ի տար­ ի­քում՝ 87
շար­ ու­նա­կում էր նույն ո­գով ու հայ Ա­ռաք­ ե­լակ­ ան եկ­ եղ­ եց­ ին էր։ տար­ ե­կան հա­սակ­ ում, 1907 թ.
ոճ­ ով օրն­ իբ­ ուն աշխ­ ատ­ ել հա­ հոկտ­ եմբ­ ե­րի 29-ին։
յությ­ ան հոգս­ ե­րի թեթև­ ացմ­ ան, Ընդդ­ եմ ցա­րիզ­մի բիրտ
ե­ղած կա­րիքն­ եր­ ի ու դժվա­ ոտնձգ­ ությ­ ան՝ բող­ ոք­ ի և­ ընդ­ Ն­րա ան­ ուն­ ը ընդմ­ իշտ սիր­ ե­
րությ­ ուն­նե­րի մեղմ­ ացմ­ ան հա­ վըզ­ման ալ­ իք բարձր­ ա­ցավ ողջ լի ու հա­րա­զատ եղ­ ավ իր ժո­
մար։ Ա­ռա­ջին լուրջ փորձ­ ութ­ հա­յաշխ­ արհ­ ով մեկ։ Պայք­ ար­ ի ղովր­դին։ «­Հայր­ իկ» պատ­վա­
յուն­ ը 1893–1894 թթ. ա­ռա­ջաց­ ած առ­ աջն­ ագծ­ ում հայ­ ոց եկ­ եղ­ ե­ նու­նը յուր­ ա­քանչ­յուր ժող­ ովր­դի
սովն էր, որ­ը եր­աշտ տա­րու ցին էր՝ կա­թող­ ի­կո­սի գլխավ­ ո­ մեջ տրվում է մեկ ան­հատ­ ի ու
հե­տևանքն էր։ Հատ­կա­պես րութ­յամբ։ Հայ­կա­կան պարբ­ ե­ մեկ ան­գամ և մեզանում­այն
ծանր ի­րա­վի­ճակ էր տիր­ ում րակ­ ան­ներ­ ը բա­ցա­հայ­տոր­ են վիճ­ ակ­ված էր Խր­ իմյ­ ա­նին­ ։
արևմ­տա­հայկ­ ակ­ ան գա­վառ­ դրվատ­ ում էին Մ. Խր­ իմյ­ ա­նի
ներ­ ում, որ­տեղ­ ից սկսվում է 10 «Արմէնիա», 1903 թ., թիվ 22։
զանգ­ված­ ա­յին արտ­ ա­գաղթ
դե­պի Արևել­յ ան Հա­յաստ­ ան։
Հարկ­ ավ­ որ էին նոր, լրաց­ ու­ցիչ
մի­ջոց­ներ ու ջան­քեր, որ­ ոնց
անմ­ իջ­ ա­պես ձեռ­նամ­ ուխ եղ­ ավ
կա­թո­ղի­կոս­ ը։ Բն­ ակ­ ան ա­ղե­տին
շու­տով հետև­ ել­ ու էր արհ­ ես­տա­
կան աղ­ ետ­ ը՝ 1894–1896 թթ. հայ­
կա­կան ջար­դերն ու կո­տո­րած­
նե­րը Արևմտյ­ ան Հա­յաստ­ ան­ ի
ողջ տա­րածք­ ում։ Նո­րից հա­զա­
րավ­ որ սովյ­ ալ գաղթ­ ա­կանն­ եր

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 17

Ի ԴԵՊ Ֆ­րան­սիա­ցի հոգ­ ե­բանն­ եր­ ի

Աշ­խարհ­ ում յուր­ ա­քանչ­յուր տվյալն­ ե­րով, եր­ ազ­ներ­ ի նվազ­ ա­
մար­դու բաժ­ ին է հասն­ ում
2000 մ2 ցանք­ ա­տա­րած­ ութ­յուն: գույն քա­նա­կը գիշ­ երվ­ ա ըն­թաց­
Ար­դեն այ­սօր գյու­ղատն­տե­
սութ­յան արտ­ ադ­րանք­ ը կա­ քում 5 է: Կ­յանք­ ի ըն­թացք­ ում մենք
րող է կե­րակ­րել 12 մի­լիարդ
մարդ­ ու (աշ­խարհ­ ի բնակ­ տես­նում ենք շուրջ 100000 եր­ազ:
չութ­յու­նը շուրջ 7,6 մի­լիարդ
է), բայց այդ սննդամ­թեր­քի Ե­րազ­նե­րի 80 %-ը կապվ­ ած է բա­
զգալ­ ի մա­սը պահպ­ անմ­ ան,
ա­ռաքմ­ ան և ռաց­ իոն­ ալ օգ­ ցաս­ ա­կան հույ­զե­րի հետ:
տագ­ ործմ­ ան հետ կապվ­ ած
խնդիր­ներ­ ի պատ­ճա­ռով վե­ Որ­քա՞ն հա­ճախ ենք մենք
րած­վում է թափ­ ո­նի: ստում: Գերմ­ ան­ աց­ ի և­ իս­րա­
յել­ցի սոց­ իոլ­ ոգ­ներն ամ­փո­
1820 թ. մոլ­ որ­ ակ­ ի փել են ստի 565 մի­ջազ­գա­
չա­փա­հաս բնակ­չութ­ յին հե­տազ­ ո­տութ­յուն­ներ­ ի
յան 88 %-ը չէր կա­րող արդյ­ ունքն­ եր­ ը: Պարզ­վել է, որ
կար­դալ ու գրել: Մեր տղամ­ արդ­ իկ մի փոքր ավ­ ել­ ի
ժա­ման­ ակն­ եր­ ում այդ հաճ­ախ են ստում, քան կա­
ցուց­ ա­նիշ­ ը 14 % է: նայք (42 % և 38 %),
ե­ր ի­տ ա­ս ա ր դ­ն ե­ր ը `
«Наука и жизнь», 2019, N 9 ավ­ ե­լի հա­ճախ, քան
տա­րեցն­ ե­րը (47 % և
18 36 %):

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

Օր­վա ըն­թացք­ ում Մի քան­ ի դար շար­ ու­նակ Լոն­դո­նում գործ­ ում էր շու­կա, որտ­ եղ գի­
ստացվ­ ած տե­ղե­կատ­ շեր­ներ­ ը` մայ­րա­մուտ­ ից մինչև ար­ևած­ ագ, կա­րե­լի էր բաց­ ար­ձակ ան­
վությ­ան 80 %-ը հաջ­ որդ պա­տիժ վա­ճա­ռել գող­ ո­նը: Անհ­ իշ­ ե­լի ժամ­ ան­ ակն­ եր­ ից այս­պի­սի կար­գի
առ­ ավ­ ոտյ­ ան մարդն հաս­տա­տու­մը հետ­ ապն­դում էր միան­գամ­ այն խել­ ամ­ իտ նպա­տակ: Քա­նի
ար­դեն չի հիշ­ ում: որ անհն­ ար էր փնտրել յուր­ ա­քանչ­յուր կոր­ ած իր, Լոն­դոն­ ի իշ­խա­նութ­
յունն­ ե­րը ստեղծ­ ել էին առևտր­ այ­ ին հատ­ ուկ հարթ­ ակ, որ­պես­զի գո­ղո­նը
տար­վեր մի տեղ: Տուժ­ ած­ ը կար­ ող էր գալ այդ­տեղ և­իր սեփ­ ակ­ ան­ ութ­
յուն­ ը հայտ­նա­բե­րե­լու դեպք­ ում հրավ­ իր­ ել մոտ­ ա­կայ­քում հեր­թա­պա­հող
ոստ­ ի­կա­նին, որն ի­րավ­ ունք ուն­ եր բռնագ­րա­վել գող­ ոն­ ը: Իսկ եթ­ ե տե­
րը չէր փնտրում գո­ղա­ցած իր­ ը, վաճ­ առք­ ը հա­մար­վում էր օ­րի­նա­կան:
Ավ­ անդ­ ույթն­ եր­ ի նկատմ­ ամբ բրիտ­ ա­նա­ցին­ եր­ ի սեր­ ը նպաս­տեց այդ
շուկ­ ա­յի գոյ­ ութ­յա­նը մինչև 1995 թ., երբ «գող­ եր­ ի շու­կա­յում» ծի­ծաղ­ ե­լի
գնով վա­ճառ­վե­ցին թան­գա­րա­նից գող­ աց­ված XVIII դար­ ի երկ­ ու հին
կտավ­ն եր: Գո­ղե­րը մնա­ցին անպ­ ա­տիժ, բայց շու­կան փակ­վեց:

Այլ քա­ղաք­ ակրթ­ ությ­ ունն­ եր­ ից ազ­դանշ­ ան­ներ­ ի որ­ ո­
նում­ն երն սկսվել են գրեթ­ ե 60 տար­ ի առ­ աջ, բայց ա­ռայժմ
արդ­յունք չկա: Սա­կայն դեռ վաղ է հու­սա­հատվ­ ել, աս­ ում
է ամ­ ե­րիկ­ աց­ ի աստ­ղա­գետ Ջեյ­սոն Ռայ­թը: Ն­րա հաշվ­ արկ­
ներ­ ով, ե­թե համ­ ե­մատ­ ենք մեր ռա­դիոհ­ ե­ռադ­ իտ­ ակն­ ե­րի
օգ­նությ­ ամբ հետ­ ազ­ ոտվ­ ած տիեզ­ եր­քի ծա­վալ­ ը Երկ­րի
բո­լոր օվ­կիա­նոս­նե­րի ծավ­ ալ­ ի հետ, ա­պա մեր հե­տազ­ ո­
տութ­յուն­ներ­ ի ծա­վա­լը հա­մե­մա­տել­ ի է մի փոքր­ իկ լող­ ա­
վազ­ ա­նի ծավ­ ալ­ ի հետ: Եվ մի՞թ­ ե զարմ­ ա­նալ­ ի է, որ ջրի
այս անն­շան քա­նակ­ ում կա­րող է ոչ մի ձուկ չհայտն­վել:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 19

ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐԶՅԱՆ

Քաղ­ աք­ ա­կան գիտ­ ութ­յունն­ եր­ ի թեկ­
նած­ ու մի­ջազգ­ այ­ ին անվտ­ ան­գությ­ ան
գծով, մասն­ ագ­ ի­տա­ցու­մը՝ կիբ­ եռ­ անվ­
տան­գութ­յուն
Գիտ­ ակ­ ան հետ­ աքրքր­ ութ­յունն­ ե­րի
ոլ­ որ­տը՝ կիբ­ ե­ռանվ­տանգ­ ութ­յուն, կի­
բեռպ­ ատ­ ե­րազմն­ եր, թվայ­ ին պետ­ ութ­
յուն

ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐՐ

Թ վ­ այ­ ին տեխ­նո­լո­ արդ­յուն­քում ար­դեն 2019 թ. սկսել են փո­խա­րի­նել թվա­
գիան­ եր­ ի զար­ ա­վար­տին համ­ աց­ ան­ցին (ին­ յին հար­թակն­ ե­րը։ Ս­տացվ­ ում
գաց­ ումն ու ա­րագ տեր­նետ) միա­ցած մարդ­կանց է, որ տարբ­ եր մակ­ ար­դակ­նե­
տար­ ա­ծու­մը ժամ­ ա­նա­կակ­ ից թի­վը հա­տել է երկ­րագն­դի րում՝ անձ­նակ­ ան, պե­տութ­
բնակ­չությ­ան 53,4 %-ը, այ­ յուն-քաղ­ ա­քաց­ ի հարթ­ ութ­յան
աշ­խարհ­ ում մարդ­կութ­յա­ սինքն՝ 4,1 մլրդ մարդ ամ­են մեջ, ինչ­պես նաև մի­ջազգ­ այ­ ին
օր համ­ աց­ անց­ ում որև­ է գործ­ ո­ մակ­ արդ­ ա­կում, քա­ղաք­ ա­ցի­
նը նոր մարտ­ ահ­ ար­վերն­ եր­ ի ղությ­ ուն է կատ­ ա­րում՝ տեղ­ ե­ նե­րի կյանքն անմ­ ի­ջակ­ ան­ ո­րեն
կատվ­ ութ­յուն ստա­նում, վճա­ առնչվ­ ում է համ­ ա­ցանց­ ին: Սա
առ­ աջ են կանգն­ եց­նում՝ մե­ րում­ներ կա­տար­ ում, կրթվում, է պատճ­ առ­ ը, որ ժա­ման­ ա­կա­
բժշկակ­ան կամ այլ ծա­ռա­ կից աշ­խար­հում այդչ­ ափ մեծ
ծացն­ ել­ ով կախ­ված­ ութ­յու­նը յութ­յունն­ եր ստա­նում։ Դր­ ան կարև­ որ­ ութ­յուն է տրվում կի­
կա­րել­ ի է ավ­ ել­ ացն­ ել նաև բե­ռանվ­տան­գությ­ ա­նը։
տեխն­ ո­լոգ­ իան­ եր­ ից. անձն­ ա­ բիզն­ ես ոլ­ որտ­ ը, այդ թվում՝
բանկ­ ա­յին «fintech» և «techfin» Անհ­րաժ­ եշտ է նշել, որ պե­
կան շփումն­ եր, կրթութ­յուն, համ­ ակ­ ար­գեր­ ը, թվայ­նացվ­ ած տութ­յան համ­ ար ա­ռաջն­ ա­յին
հանր­ այ­ ին ծա­ռայ­ ությ­ ունն­ եր­ ը, կարև­ ո­րութ­յուն ուն­ եց­ ող են­
վճար­ ում­ներ, ժամ­ անց և­ որ­տեղ մարդ-մարդ անմ­ իջ­ ա­ թակ­ ա­ռուց­վածքն­ եր­ ը ևս թ­վայ­ ին
կան հա­րա­բեր­ ութ­յունն­ եր­ ին տեխն­ ո­լո­գիան­ եր­ ի կիր­ առմ­ ամբ
այլն: Մ­յուս կող­մից, մեր օ­րե­ են շա­հագ­ ործվ­ ում։ Այս ա­ռու­

րում պետ­ ութ­յուն­նե­րը հան­

րայ­ ին ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րի մա­

տուց­ ումն ի­րակ­ ան­ աց­նում են

թվա­յին տիր­ ույթ­ ում՝ դրանք

դարձ­նել­ ով քա­ղաք­ աց­ ի­նե­

րի հա­մար ա­վե­լի մատչ­ ե­լի,

ա­րագ ու հարմ­ ա­րա­վետ, ո­րի

20 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

....................................................................................................... ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

մով կիբ­ ե­ռանվտ­ ա­գութ­յու­նը յին անվտ­ ա­գութ­յան խնդիրն­ եր։ այդ­պի­սի գոր­ծող­ ութ­յուն­ներ
դառն­ ում է ինչ­պես անձ­նա­կան, Ի տարբ­ եր­ ութ­յուն ավ­ ան­դա­կան ի­րա­կա­նացն­ ում են մաս­նագ­ ի­
այնպ­ ես էլ պե­տակ­ ան կար­ զին­ ա­տես­ ակն­ եր­ ի՝ հա­քե­րայ­ ին տաց­ ած կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­յուն­
ևոր­ ությ­ ուն ու­նեց­ ող երև­ ույթ։ հարձ­ ա­կումն­ եր­ ի հա­մար վի­ ներ, որ­ ոնց կա­րել­ ի է վարձ­ ել։
Նմ­ ան­ ա­տիպ կախ­վա­ծութ­յու­նը, րուս­ այ­ ին ծրագ­րեր­ ը բավ­ ա­ Դր­ անք կար­ ող են իր­ ակ­ ա­նաց­
իր հերթ­ ին, առ­ աջ­ աց­նում է նաև կան մատչ­ ե­լի և հաս­ ան­ ե­լի են, նել տեղ­ ե­կատվ­ ա­կան ար­շավ­
վտանգն­ եր. հա­մաց­ ան­ցում քա­ և հա­քերն­ եր­ ը դրանք մշտա­պես ներ կամ DDoS1 հարձ­ ակ­ ումն­ եր
ղա­քաց­ ու մա­սին առկ­ ա այդչ­ ափ շահ­ ա­գործ­ ում են։ որ­ևէ կա­ռույց­ ի, կայք­ է­ջի վրա և­
մեծ տեղ­ ե­կատվ­ ությ­ ու­նը նրան ան­ջա­տել հա­մակ­ արգ­ ը։ Նմ­ ան
խոց­ ել­ ի է դարձ­նում։ Կի­բեռ­տի­ Ըստ իր­ ա­կան­ ացմ­ ան նպա­ կազ­մա­կեր­պությ­ ունն­ ե­րը հա­
րութ­յում առ­կա տե­ղե­կատվ­ ութ­ տա­կի, կիբ­ եռհ­ ար­ձակ­ ումն­ եր­ ը ճախ ան­հա­մա­չափ պա­տե­
յու­նը, ինչ­պես նաև ազգ­ ա­յին և կար­ ել­ ի է բա­ժա­նել եր­ եք մա­
միջ­ ազ­գա­յին կար­ևո­րությ­ ուն կարդ­ ակ­ ի. ան­հա­տակ­ ան, որ­ ոնք 1 DDoS (անգլերեն` Distributed De­
ուն­ եց­ ող ենթ­ ա­կառ­ ուցվ­ ածք­ հիմն­ ա­կան­ ում խու­լիգ­ ա­նա­կան nial of Service՝ ծառայության բաշխ­
ներ­ ի թվա­յին կիր­ արկ­ ու­մը, լի­ բնույ­թի են, երբ հարձ­ ակվ­ ում ված մերժում), ի սկզբանե ցան­ցայ­­ին
նե­լով կիբ­ եռ­հար­ձա­կում­ն ե­րի են, օր­ ին­ ակ, անձ­նա­կան ֆի­ հարձակման տեսակ՝ հիմնված հար­
նկատ­մամ­ բ զգա­յուն, կար­ ող է նան­սա­բան­կա­յին հաշվ­ ի կամ ձակման ենթարկվող ծա­ռա­յության
թի­րա­խավ­ որվ­ ել՝ ա­ռաջ­ աց­նե­ էլ՝ պետ­ ակ­ ան որ­ևէ կա­ռույ­ցի ռեսուրսների անսահ­մա­նությ­ ան վրա,
լով և՛ ազ­գայ­ ին, և՛ միջ­ ազգ­ ա­ վրա, որ­ ը սակ­ այն կրում է ան­ որին կատարվում են անթիվ հար­
հա­տակ­ ան բնույթ։ Երկր­ որդ՝ ցումներ, որոնք նա չի կարող հաղ­
թահարել և ստիպված է մերժել սպա­
սարկումը կամ սպասեցնել բավ­ ական
երկար ժամանակ:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 21

ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ ............................................................................................................... .

րազմ­ներ­ի արդ­յունք են, երբ է գնել՝ սկսած 5 դո­լա­րից, և գույն խնդիրն­ե­րից են։ Փոքր
տվյալ խում­բը ցանկ­ ան­ ում է դր­ ա հնար­ ա­վոր զարգ­ ացմ­ ան
ար­տա­հայ­տել իր մեր­ժող­ ա­ պա­րագ­ ա­յին ծախս­ված հինգ պետ­ ութ­յուն­ներ­ ի դեպ­քում
կան վե­րաբ­ երմ­ ուն­քը ո­րո­շակ­ ի դոլ­ ա­րով հնա­րա­վոր է ի­րա­կա­
գործ­ ո­ղութ­յունն­ եր­ ի դեմ և չու­ նացն­ ել հարձ­ ա­կում պե­տա­կան անհ­րա­ժեշտ է միջ­ ոց­ներ ձեռ­
նեն­ ա­լով հա­մա­չափ ուժ՝ կիր­ ա­ մակ­ ար­դա­կով: Ինչ վե­րաբ­ ե­րում
ռում է հակ­ ե­րայ­ ին հար­ձակ­ ում­ է եր­րորդ մա­կար­դակ­ ին, ա­պա նար­կել, նախ­ևա­ռաջ տար­ ան­
ներ­ ը, ո­րոնք այս պա­րա­գայ­ ում սրանք պե­տա­կան ֆի­նան­
ա­վե­լի շա­հա­վետ են, քա­նի որ, սավ­ որմ­ ամբ և­ ուղղ­ որդմ­ ամբ ջա­տե­լու համ­ ար, թե ինչպ­ իս­ ի
եթ­ ե, օր­ ի­նակ, զենքն արժ­ ե ի­րա­կան­ ացվ­ ող հար­ձակ­ ում­
մեծ գում­ արն­ եր, ապ­ ա հա­մա­ ներն են, որ­ ոնք միջ­ ազգ­ այ­ ին հար­ձակ­ ումն­ ե­րի են են­թարկ­
կարգչ­ այ­ ին վի­րուս հնար­ ա­վոր անվտ­ անգ­ ութ­յան կար­ևոր­ ա­
վում նման երկրն­ եր­ ը, ապ­ ա

նաև կա­րո­ղա­նալ դիտ­ արկ­ ել և

տես­նել դրանք, այլ­ ապ­ ես նման

երկր­նե­րը կմնան «zero day»

մա­կար­դակ­ ում (ան­տես­ ա­նել­ ի,

չբաց­ ա­հայտ­ված) և­ ըստ այդմ՝

22 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

....................................................................................................... ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

համ­ ա­պա­տասխ­ ան ար­ձագ­ անք կան են­թակ­ առ­ ուցվ­ ածք­ներ­ ի և յան հետ։ Դա անհ­րաժ­ եշտ է ոչ
չի տրվի։ դ­րանց պաշտ­պա­նութ­յան վե­
րաբ­ եր­յալ օր­ ենսդր­ ա­կան կար­ միայն ազգ­ ա­յին, այլև միջ­ ազ­
Անդ­րա­դառ­նա­լով Հայ­ աս­ գավ­ ո­րում­ն եր. ՀՀ-ում դեռևս
տա­նին՝ անհր­ աժ­ եշտ է նշել, որ սահմ­անվ­ած չէ, թե ո­րոնք են գայ­ ին մակ­ արդ­ ակ­ ում, քան­ ի որ
այստ­ եղ կի­բե­ռանվ­տանգ­ ությ­ ան կրիտ­ ի­կա­կան են­թակ­ ա­ռուց­
ա­պա­հով­ման հա­մա­կարգ­ ը բա­ վածքն­ ե­րը, մինչդ­ եռ զար­գաց­ ած կրիտ­ իկ­ ակ­ ան որ­ևէ են­թա­կա­
վա­րար զարգ­ ա­ցած չէ, և­ առ­ երկր­ներն այդ ուղղ­ ությ­ ամբ
կա է օ­րենսդր­ ա­կան կարգ­ ա­ քայլ­ եր են ձեռ­նարկ­ ում՝ սահ­մա­ ռուց­վածք­ ի վրա հարձ­ ակ­ման
վորմ­ ան անհր­ ա­ժեշ­տությ­ ուն. նել­ ով ոչ միայն կրիտ­ իկ­ ա­կան
թեև կի­բեռ­ անվ­տանգ­ ությ­ ան և ենթ­ ակ­ ա­ռուցվ­ ածքն­ ե­րը, այլ դեպ­քում անհ­րաժ­ եշտ է գրա­
կիբ­ եռհ­ անց­ ա­վո­րությ­ ան մա­ նաև նրանք, որ­ ոնք զգայ­ուն են
սին վա­ղուց է խոս­վում, մինչ կիբ­ եռհ­ արձ­ ա­կում­ն եր­ ի նկատ­ վել միջ­ ազ­գայ­ ին հան­րությ­ ան
օրս ՀՀ-ն չու­նի օր­ ենսդ­րա­կան մամբ՝ հաշվ­ ի առ­նե­լով դրանց
ա­ռան­ձին կար­գա­վոր­ ում, իսկ հավ­ ան­ ակ­ ան կախ­ված­ ությ­ ու­նը ու­շադր­ ությ­ ու­նը, ո­րը ՀՀ-ի դեպ­
կի­բե­ռանվ­տան­գությ­ ունն ըն­ տեխն­ ոլ­ ո­գիան­ եր­ ից։ Անհր­ ա­
կալ­վում է որ­պես տեղ­ եկ­ ատվ­ ա­ ժեշտ է նշել, որ յու­րա­քանչ­յուր քում հատ­կա­պես ա­ռանց­քա­յին
կան անվտ­ ան­գությ­ ան բաղ­ ադ­ պե­տությ­ ուն ինքն է սահմ­ ա­
րիչ մաս։ Հաշ­վի առ­նել­ով այն, նում, թե որն է իր համ­ ար կրի­ է, պայ­մա­նա­վոր­ված մշտապ­ ես
որ այս համ­ ակ­ ար­գը նոր է ձևա­ տի­կակ­ ան ենթ­ ա­կառ­ ուց­վածք­ ը:
վոր­վում, փոքր տեր­ ությ­ ուն­ներ­ ի Որ­պես օր­ ի­նակ կար­ ել­ ի է նշել լար­ված ռազ­մակ­ ան իր­ ավ­ իճ­ ա­
հա­մար լավ հնար­ ավ­ ո­րությ­ ուն ԱՄՆ 2016 թ. նա­խա­գա­հա­կան
է ստեղծ­վում՝ ցու­ցա­բե­րել­ ու ընտր­ ությ­ ուն­նե­րը, երբ հայ­տա­ կով։ Ներկ­ ա­յում ՀՀ-ն չի կա­րող
ակ­տի­վութ­յուն և մաս­նակց­ ել­ ու րարվ­ եց, որ ներ­խու­ժում է տե­ղի
օ­րենսդ­րակ­ ան դաշտ­ ի ձևա­վոր­ ուն­ ե­ցել ընտր­ ակ­ ան համ­ ակ­ ար­ դիմ­ ել մի­ջազգ­ այ­ ին հանր­ ութ­
ման­ ը մի­ջազգ­ ա­յին մա­կար­դա­ գեր­ ի գոր­ծըն­թաց­ ում, ընդ ո­րում
կով: Այս առ­ ու­մով նախ­ևառ­ աջ չնշել­ով, թե ինչ բնույթ­ ի: Հետ­ յա­նը, քա­նի դեռ չի սահմ­ ա­նել,
անհ­րաժ­ եշտ է հաս­կան­ ալ, թե ևաբ­ ար՝ այդ ժամ­ ան­ ակ ընտ­
ՀՀ-ն­ ինչ ուն­ ի ա­նե­լու ազգ­ ա­ րակ­ ան հա­մակ­ ար­գը ԱՄՆ-ի թե ո­րոնք են իր հա­մար կրի­տի­
յին մակ­ արդ­ ակ­ ում, ո­րից հետ­ ո համ­ ար դարձ­ ավ կրիտ­ իկ­ ակ­ ան
հնար­ ա­վոր կլին­ ի հստա­կեց­նել ենթ­ ակ­ ա­ռուց­վածք: կա­կան ենթ­ ակ­ ա­ռուցվ­ ածքն­ ե­
օր­ ենսդր­ ակ­ ան ա­ռանձ­ ին կար­
գա­վո­րում­ն ե­րը: Վե­րը նշված­ ի Կ­րիտ­ իկ­ ա­կան են­թակ­ առ­ ուց­ րը, հետև­ ա­բար, հնար­ ա­վոր չէ
հետ մեկտ­ եղ, կար­ևոր է հաս­ վածն­ եր կա­րող են լին­ ել ջրա­յին
կան­ալ նաև, թե ինչ է ակն­ և­ էլ­ եկտ­րա­կան մատ­ ա­կա­րար­ հայտ­նա­բե­րել տեղ­ ի ու­նե­ցած,
կալ­ում ՀՀ-ն, ինչ կա­րող է ման հա­մա­կարգ­ եր­ ը, ատ­ ո­մա­
ա­ռաջ­ ար­կել և­ ինչպ­ ես համ­ ա­ կայ­ ա­նը, կրթակ­ ան հա­մակ­ ար­ ըն­թա­ցող կամ գու­ցե հնար­ ա­
գոր­ծակ­ցել՝ հետ­ ագ­ այ­ ում մի­ գե­րը, հի­վանդ­ ա­նոցն­ եր­ ը և­ այլն,
ջազգ­ ա­յին համ­ ագ­ որ­ծակ­ցութ­ ուս­տի, ցանկ­ ա­ցած պետ­ ութ­յան վոր կիբ­ եռհ­ ար­ձակ­ ումն­ ե­րը,
յան դաշտ դուրս գա­լու համ­ ար: հա­մար կարև­ որ է ուն­ են­ ալ կի­
բեռ­ անվ­տան­գությ­ ան որ­ ո­շակ­ ի մինչդ­ եռ նման հա­մաձ­ այ­նագ­
Կարև­որ է նշել, որ կան չափ­ որ­ ո­շիչն­ եր, ո­րոնք կամ­
սկզբունք­ ա­յին մի շարք խնդիր­ րագրվ­ են նաև պայ­մա­նագ­րե­ րեր­ ում և պայ­ման­ ագր­ ե­րում
ներ, ո­րոնց ՀՀ-ն պար­տա­վոր է րում, քան­ ի որ այդ ո­լորտ­ներ­ ը
ուշ­ ադ­րությ­ ուն դարձն­ ել կիբ­ ե­ հա­ճախ սպաս­ արկ­ ում են մաս­ ընդգրկ­ված լին­ ե­լու դեպք­ ում
ռանվտ­ ան­գությ­ ան ռազ­մավ­ ա­ նավ­ որ կա­ռույց­ներ­ ը, և­ այս հա­
րությ­ ուն մշա­կե­լիս։ Դ­րան­ցից մա­կար­գեր ցանկ­ աց­ ած ներ­խու­ հնար­ ավ­ որ կլի­նի դի­մել մի­ջազ­
առ­ ա­ջի­նը կրի­տի­կա­կան են­ ժում ան­միջ­ ակ­ ա­նոր­ են կապվ­ ած
թակ­ առ­ ուցվ­ ածք­ներն են: Բանն է պե­տութ­յան անվտ­ անգ­ ութ­ գա­յին հանր­ ությ­ ա­նը՝ թվայ­ ին
այն է, որ ՀՀ-ն չու­նի կրի­տիկ­ ա­
հետ­ աքնն­ ութ­յուն ի­րակ­ ա­նացն­ ե­

լու հա­մար և հասկ­ ա­նալ­ ու, թե

որտ­ եղ­ ից են այդ ազ­դակն­ եր­ ը:

Սր­ ա շրջա­նակ­նե­րում

ա­ռանցք­ այ­ ին է ՄԱԿ-ին կից

գործ­ ող տե­ղե­կատվ­ ա­կան գոր­

ծակ­ ալ­ ութ­յուն­ ը, որ­ ը հա­վաք­ ագ­

րում է կի­բեռտ­ ի­րույթ­ ում երկ­րի

խո­ցե­լիությ­ ան մա­սին տեղ­ ե­

կատ­վութ­յուն՝ ուղղ­ որդ­վել­ ով

մի շարք չա­փո­րո­շիչն­ եր­ ով, ինչ­

պի­սիք են՝ օ­րենսդր­ ակ­ ան կար­

գավ­ ո­րումն­ ե­րը, տեխն­ ի­կա­կան

հագ­ եց­ված­ ությ­ ու­նը, ռազ­մա­վա­

րությ­ ու­նը, կիբ­ ե­ռանվ­տան­գութ­

յան մա­սին տե­ղե­կաց­վածությ­ ան

բարձ­րա­ցում­ ը և­ այլն։ 2018 թ.

ՀՀ-ն­ այդ ցան­կում զբաղ­ եց­նում

էր 111-րդ տե­ղը, իսկ 2019-ին՝

79-րդը։

Կարև­ որ է նշել, որ ՀՀ-ն­ու­

նի պաշտպ­ ան­ ակ­ ան համ­ ա­

կար­գեր, ո­րոնք ապ­ ա­հով­ ում են

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 23

ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ ............................................................................................................... .

պե­տակ­ ան կա­ռույց­ներ­ ի անվ­ պան­ ութ­յուն ստան­ ալ­ ու կա­րիք ռազմ­ ավ­ ար­ ութ­յան հաջ­ որդ
տանգ­ ութ­յուն­ ը կի­բեռ­հար­ձա­ ու­նեն։ Այն պե­տությ­ ունն­ եր­ ում, կար­ևոր բա­ղադ­րի­չը տե­ղե­
կում­ներ­ից, սակ­այն դեռևս չի որտ­ եղ ա­ռավ­ ել ամ­բող­ջակ­ ան կացվ­ ած­ ութ­յան բարձ­րա­ցումն
ձևա­վորվ­ ել այն­պիս­ ի մի մար­ են պատկ­ ե­րաց­նում կի­բեռ­ անվ­ է։ Մեր օ­րե­րում մարդ­ իկ օր­վա
մին, ո­րը կպաշտ­պա­նի նաև տանգ­ ութ­յան դաշ­տը, գոր­ծում մեծ մասն անց­կաց­նում են հա­
քա­ղաք­ ա­ցի­նե­րի անվ­տան­գութ­ են Անվ­տան­գութ­յան ար­ ագ ար­ մա­ցան­ցում, այնտ­ եղ տեղ­ ադ­
յուն­ ը կի­բեռտ­ իր­ ութ­յում։ Ն­ման ձա­գանքմ­ ան կենտր­ ոն­ներ։ Ան­ րում իր­ ենց մաս­ ին բա­վակ­ ան
իր­ ավ­ իճ­ ակն­ ե­րում քա­ղա­քաց­ ին հատ­ ը կամ կազ­մա­կերպ­ ությ­ ու­ շատ տե­ղե­կութ­յունն­ եր՝ տեղ­
ստիպ­ված է լին­ում դի­մել այլ նը պաշտ­պա­նութ­յուն ստան­ ա­լու յակ չլին­ե­լով դրա արդ­յուն­
ան­հատն­ եր­ ի կամ էլ՝ սե­փա­ համ­ար կա­րող է դիմ­ել այդ քում առ­ աջ­ աց­ ող խնդիրն­ ե­րի
կան ուժ­ե­րով լու­ծել իր հար­ կենտ­րոն­ներ­ ին, որ­ ոնք մասն­ ա­ մաս­ ին։ Տեղ­ ե­կատ­վակ­ ան ար­
ցեր­ ը։ Ան­հատն­ ե­րից բաց­ ի, կան վոր, սակ­ այն պետ­ ութ­յան հետ շավն­ ե­րը նույն­պես ցուց­ իչ­նե­
նաև կազ­մակ­ եր­պութ­յուն­ներ՝ հա­մա­գործ­ ակց­ ող կառ­ ույցն­ եր րի մի մասն են կազմ­ում, որ­ի
ՍՊԸ-ներ, ԱՁ-ներ, այս­ինքն՝ են, և­ որ­ ոնց ֆի­նա­նաս­ ավ­ ո­րում շրջա­նակ­ներ­ ում տարբ­ եր երկր­
հան­րությ­ ան ա­վե­լի բազմ­ ա­ են թե՛ մաս­նավ­ որ, և թե՛ պե­տա­ ներ­ ում կազմ­ ա­կերպ­վում են կի­
շերտ հատ­ված­ներ, որ­ ոնք կի­ կան կազ­մա­կեր­պութ­յունն­ ե­րը։ բե­ռանվ­տանգ­ ութ­յան ամ­ իս­ներ,
բեռհ­ արձ­ ակ­ ում­ն եր­ ից պաշտ­ շա­բաթն­ եր և­ այլն։ Ինչ վեր­ աբ­ ե­
Կ ի­բ ե­ռ ա ն վ­տ ա ն­գ ո ւ թ­յ ա ն

24 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

....................................................................................................... ԿԻԲԵՌԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

րում է ՀՀ-ին, ա­պա ազգ­ա­յին տե­ղադր­վել են նաև ՀՀ ԿԳՄՍ ջան­ առ­ ությ­ ան մեջ, հաճ­ ախ
մասշտ­ ա­բով դեռևս չեն կազ­ է­լեկտ­րո­նայ­ ին գրադ­ ար­ ան­ ում օգտ­ ա­գործ­ ում են իր­ ենց անձ­
մա­կերպ­ ում տե­ղեկ­ ատ­վակ­ ան (հեղ­ ի­նակ՝ Ան­ ա­հիտ Պարզ­յ ան): նա­կան հի­շո­ղությ­ ան քար­տե­
արշ­ավ­ներ. այստ­ եղ մինչ օրս 2020 թ. մար­տի 11-ին տեղ­ ի ու­ րը, ո­րի արդ­յունք­ ում մե­ծա­նում
միայն մաս­նավ­ որ կազ­մա­կեր­ նեց­ ավ մեկ այլ տե­ղե­կատ­վա­ է վի­րուս­ ի տա­րած­ման հավ­ ա­
պութ­յունն­ երն են կազ­մակ­ եր­ կան ար­շավ՝ «Կ­ իբ­ ե­ռանվ­տանգ նա­կա­նությ­ ուն­ ը, իսկ որ ա­վել­ ի
պել տե­ղե­կատվ­ ակ­ ան արշ­ ավ­ Հայ­ աս­տան», ո­րը նախ­ ա­ վատ է՝ Facebook սո­ցիալ­ ա­կան
ներ ընդ­հան­ ուր թե­մա­ներ­ ի տեսվ­ ած էր ավ­ ագ դպրո­ցա­ ցանց­ ի մի­ջո­ցով միմ­յանց են
շուրջ, սակ­ այն ոչ մասշտ­ ա­բա­ կան­նե­րի, նրանց ծնող­ներ­ ի և­ ու­ղար­կում պե­տակ­ ան փաս­
յին՝ համ­ ա­պետ­ ակ­ ան մակ­ ար­ եր­ իտ­ ա­սարդ­ներ­ ի ու դա­սախ­ ոս­ տաթղթ­եր, որն, իր հեր­թին,
դակ­ ով։ Օր­ ի­նակ՝ 2018–2019 թթ. ներ­ի հա­մար: Շուրջ 160 մաս­ ան­թույլ­ ատր­ ել­ ի է կի­բեռ­հիգ­ իե­
կազմ­ ակ­ երպ­վել է կիբ­ եռան­ ­ նակ­ ից­ներ­ ը տե­ղե­կատ­վութ­յուն նա­յի տե­սանկյ­ ուն­ ից։
վտագ­ ությ­ ան տեղ­ ե­կատվ­ ակ­ ան ստաց­ ան կիբ­ եռ­տիր­ ութ­յում հի­
ար­շավ ե­րեխ­ ան­ եր­ ի, դեռ­ ա­հաս­ գիե­նա­յի կա­նոն­ներ­ ի, կիբ­ եռ­ Մարդ­կությ­ ան ապ­ ագ­ ան
նե­րի, նրանց ծնողն­ ե­րի և­ ու­ բուլ­ ինգ­ ի2, անվտ­ անգ առ­ցանց գրեթ­ ե անհ­նար է պատ­կե­րաց­
սուց­ իչ­ներ­ ի համ­ ար: Ս­տեղծվ­ ել գնում­ն եր մաս­ ին, ինչ­պես նաև նել առ­ անց ժամ­ ան­ ա­կակ­ ից
են հակ­ իրճ ուղ­ ե­ցույ­ցեր, որ­ ոնք տեղ­ եկ­ աց­ ան, թե ինչ է դրակ­ ան տեխ­նոլ­ ո­գիան­ եր­ ի: Այսպ­ իս­ ով՝
թվա­յին հետք­ ը և­ ինչ­պես ձևա­ տե­ղեկ­ ատ­վա­կան տեխ­նո­լո­
վո­րել այն: գիա­ներ­ ի զարգ­ աց­ ում­ ը ինչ­պես
մարդկ­ այ­ ին փոխ­հար­ ա­բե­րութ­
Ն­մա­նա­տիպ միջ­ ո­ցա­ռումն­ եր յունն­ եր­ ում ու ա­ռօրյ­ ա կյանք­ ում,
պարբ­ ե­րա­բար կազ­մակ­ երպվ­ ում այն­պես էլ մի­ջազգ­ այ­ ին հա­րա­
են, սակ­ այն ՏՏ կրիչն­ ե­րի տա­ բե­րությ­ ուն­նե­րում ձևա­վո­րում է
րա­ծու­մը հա­սար­ ա­կութ­յան լայն փոխ­հար­ ա­բե­րութ­յունն­ եր­ ի նոր
շերտ­ եր­ ում ա­վել­ ի մասշտ­ աբ­ ա­ ընթ­ աց­ ա­կար­գեր: Սա նոր մար­
յին գործ­ ող­ ութ­յուն­ներ է ակն­ տահր­ ավ­ եր է պետ­ ությ­ ունն­ ե­րի
կա­լում: Մտ­ ահ­ ոգ­ իչ է նաև այն, հա­մար, միևն­ ույն ժա­ման­ ակ՝
որ պե­տա­կան կա­ռույցն­ ե­րի աշ­ մեծ հնար­ ա­վոր­ ությ­ ուն, մաս­նա­
խատ­ ողն­ եր­ ը, ո­րոնք մուտք ու­ վո­րա­պես Հա­յաստ­ ան­ ի հա­մար,
նեն կարև­ որ փաստ­ աթղթ­ աշր­ վեր­ ա­դաս­ ավ­ որվ­ ել­ ու, ար­ ագ
զարգ­ ա­նալ­ ու և մրց­ ակ­ցա­յին
2 Կիբեռբուլինգ՝ ինտերնետ-հա­ լին­ ել­ ու ա­պագ­ ա­յի առ­ անց սահ­
լա­ծ­անք կամ կիբեռհալածանք, դի­ մանն­ եր­ ի թվայ­ ին միջ­ ավ­ այր­ ում:
տավորյալ վիրավորանքներ, սպառ­
նալիքներ, զրպարտություն և այլ
վար­կաբեկող տվյալների հաղոր­դա­
գրու­թյուն ժամանակակից կապի մի­
ջոցն­ երով, սովորաբար երկար ժամ­ ա­
նակով:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 25

2019 թ. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ
ԼԱՎԱԳՈՒՅՆ ՏԱՍՆՅԱԿԸ*

ՆՈՐԱՐԱՐԱԿԱՆ ԼՈՒԾՈՒՄՆԵՐ,
ՈՐՈՆՔ ԿԱՐՈՂ ԵՆ ՓՈԽԵԼ ԱՇԽԱՐՀԸ

(Ս­կիզ­բը՝ «­Գիտ­ ութ­յան աշխ­ արհ­ ում», N1, 2, 3 2020)

ՍԱՆ ՅՈՒՊ ԼԻ յանբ 418 մլրդ կոշտ սկավ­ առ­ ակ) յամբ հաջ­ որ­դա­կարգ­ ում (սեք­
այն պայմ­ ան­ ով, որ մո­լո­րակ­ ի վեն­ ավ­ ո­րում) է, սին­թեզ­ ում և­
9. ԴՆԹ-Ն՝ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ բնակ­չությ­ան­ ը 7,8 մլրդ մարդ է: անս­խալ կեր­պով պատճ­ ե­նում:
Տվ­յ ալ­ներ­ ի պահպ­ անմ­ ան մագ­ Այս մակ­րոմ­ ո­լեկ­ ուլն անհ­ ա­վա­
ՊԱՀԵՍՏԱՐԱՆ նի­սա­կան և­ օպտ­ ի­կակ­ ան հա­ տա­լիո­րեն կա­յուն է, ինչ­պես
մա­կար­գե­րը, որտ­ եղ ներկ­ այ­ ում ցույց է տվել գրեթ­ ե 500 հա­
ԿԵՆԴԱՆԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄԵՐԻ զետ­ եղվ­ ած է զրոն­ ե­րի և միա­ զար տար­ ի ա­ռաջ ապ­րած ձիու
վորն­ ե­րի այդ ծա­վա­լը, կծառ­ այ­ ի ամբ­ ողջ գե­նոմ­ ի ուս­ ում­ն աս­ ի­
ՄԱՍԻՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ լավ­ ա­գույն դեպ­քում 100 տա­րի: րութ­յու­նը: Բաց­ ի այդ, ԴՆԹ-ի
Բա­ցի այդ, տվյալ­նե­րի մշակ­ման պահպ­ ան­ ու­մը չի պա­հան­ջում
ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ գոր­ծող կենտր­ ոնն­ ե­րը սպա­ռում էն­ եր­գիա­յի մեծ ծախս:
են է­ներ­գիա­յի հսկայ­ ա­կան ծա­
ՀԱՐՄԱՐԵՑՆՈՒՄ ԵՆ վալ: Մի խոսք­ով, մեր առջև Բայց ամ­ են­ ից շատ ապ­շեց­
ծա­ռա­նում է տվյա­ներ­ ի պահ­ նում է ԴՆԹ-ի տե­ղեկ­ ատվ­ ակ­ ան
ՄԵԾ ՔԱՆԱԿԻ ՏՎՅԱԼՆԵՐ պան­ման լուրջ խնդիր, որ­ ը ժա­ տա­րո­ղուն­ ա­կությ­ ու­նը. դրա­
մա­նա­կի ըն­թացք­ ում միայն խո­ նում զե­տեղվ­ ած է տվյալ­ներ­ ի
ՕԳՏԱԳՈՐԾԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ րա­նա­լու է: հսկայ­ ա­կան քան­ ակ, և դր­ ա
խտութ­յու­նը շատ անգ­ ամն­ եր
Ծր­ ագ­րայ­ ին ապ­ ահ­ ովմ­ ան Այս­ օր հաջ­ ող­ ութ­յամբ մշակ­ գե­րա­զան­ցում է էլ­ եկտր­ ո­նա­
Domo մշա­կող ընկ­ ե­րութ­յան վում է կոշտ սկա­վա­ռակն­ եր­ ի յին սարք­ ա­վոր­ ումն­ եր­ ում տե­
տվյալ­ներ­ով, 2018 թ. Google-ը այլ­ ընտր­ անք՝ կուտ­ ակ­ իչ՝ A, T, ղադր­ված տվյալ­ներ­ ի խտութ­
յուր­ ա­քանչյ­ ուր րո­պե մշա­կել է C և G նուկ­լեո­տիդ­ներ­ ից կազմ­ յու­նը: Օր­ ի­նակ՝ ըստ Հար­վարդ­ ի
3,88 մլն­ ո­րո­նո­ղակ­ ան հարց­ ում, ված երկ­ ար կենս­ ամ­ ոլ­ եկ­ ու­լի՝ համ­ ալս­ ար­ ա­նի աշ­խա­տակ­ ից
մարդ­ իկ YouTube-ով դիտ­ ել են ԴՆԹ-ի հենք­ ի վրա: Այս գեն­ ե­ Ջորջ Չերչ­ ի և գործ­ ըն­կեր­ներ­ ի
4,33 մլն տես­ ահ­ ոլ­ ո­վակ, էլ­ եկտ­ տիկ­ ակ­ ան նյութ­ ը պա­րուն­ ա­ հաշվ­ արկն­ եր­ ի՝ հրա­պար­ ակ­ված
րո­նա­յին փոստ­ ով ու­ղարկ­ ել են կում է կենդ­ ան­ ի օր­գան­ իզմ­ն ե­րի 2016 թ. Nature Materials-ում, Es­
159.362.760 հա­ղորդ­ ագր­ ութ­ մա­սին ամբ­ ողջ տե­ղե­կատ­ cherichia coli հաս­ ա­րակ մանր­ էն
յուն, տեղ­ ադր­ ել են 473 հա­զար վութ­յուն­ ը: Տվյ­ ալ­նե­րը կա­րե­լի ու­նի 1 սմ3 ծավ­ ալ­ ում 1019 բիթ
հա­ղոր­դագ­րությ­ ուն Twitter- է պահպ­ ան­ ել այդ «տա­ռեր­ ի» տե­ղե­կատվ­ ությ­ ուն զետ­ եղ­ ե­
ում և 49 հազ­ար լու­սան­կար՝ հա­ջոր­դակ­ ան­ ութ­յու­նում՝ վե­րա­ լու հնար­ ավ­ ո­րությ­ ուն: Ն­ման
Instagram-ում: Ըստ գնահ­ ատ­ ա­ ծել­ ով ԴՆԹ-ն տե­ղե­կատ­վա­կան խտությ­ ան դեպք­ ում ԴՆԹ-ի
կանն­եր­ի, 2020 թ. մեկ մար­ տեխ­նո­լոգ­ իա­ներ­ ի նոր ձևի: Այ­ խո­րան­ արդ­ ը, որ­ ի կողմ­ ը մոտ­ ա­
դու հաշվ­ով մեկ վայրկ­յան­ում սօր ար­դեն ԴՆԹ-ն հեշ­տութ­ վոր­ ապ­ ես 1 մ­ է, միանգ­ ա­մայն
կստեղծ­վի 1,7 մեգ­ ա­բայթ տե­
ղեկ­ ատվ­ ությ­ ուն, և­ այդ թիվ­ ը
վե­րածվ­ ում է տա­րեկ­ ան մոտ­ ա­
վոր­ ապ­ ես 418 զետտ­ ա­բայ­թի (1
տեր­ աբ­ այթ տա­րող­ ու­նակ­ ութ­

26 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

............................................................................................................ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ

կբավ­ ա­րար­ եր ամբ­ ողջ աշ­խար­ ըն­կեր­ ութ­յուն­ներ, այդ թվում յուն՝ գիտն­ ակ­ ան­ներ­ ը կա­րող են
հում հա­վաքվ­ ած տվյալ­ներ­ ի Microsoft-ը և Twist Bioscience-ը, կի­րառ­ ել շտրիխկ­ ոդ­ ավ­ ո­րում՝
պահպ­ ան­ման տար­ ե­կան արդ­ ի աշխ­ ատ­ ում են ԴՆԹ-ի հենք­ ի օգտ­ ագ­ որ­ծել ԴՆԹ-ի հա­ջոր­
պա­հանջ­ ը: վրա ստեղծվ­ ող տե­ղեկ­ ատ­ դա­կա­նությ­ ուն­ներ­ ը որպ­ ես
վութ­յան պահ­պան­ման տեխ­ գի­տափ­ որձ­ ե­րի արդյ­ ունք­նե­րը
ԴՆԹ-ի հեն­քի վրա կուտ­ ա­ նո­լո­գիան առ­ աջ տան­ ել­ ու ուղ­ հայտ­նա­բեր­ ել­ ու մոլ­ եկ­ ուլ­ այ­ ին
կիչ­ներ­ ի ստեղծմ­ ան հե­ռան­կա­ ղությ­ ամբ: նույն­ ա­կա­նացն­ ող «մակն­ իշ­
րը սոսկ տե­սակ­ ան չէ: Այս­պես, ներ»: ԴՆԹ-շտրիխ­կո­դավ­ որ­
2017 թ. Ջորջ Չեր­չի ղեկ­ավ­ա­ Միևն­ ույն ժա­ման­ ակ ԴՆԹ-ն­ ման կի­րառ­ ու­մը զգալ­ իո­րեն
րած խու­մը Հար­վարդ­ ում կի­ արդ­ են կիր­ առ­վում է տվյալն­ եր­ ի ա­րա­գացն­ ում է հե­տա­զոտ­ ութ­
րառ­ել է ԴՆԹ-ի խմբագր­ման կա­ռա­վարմ­ ան հա­մար, սա­կայն յուն­ներն այն­պի­սի ո­լոր­տում,
CRISPR տեխ­նոլ­ ո­գիան E. coli այլ ե­ղան­ ակ­ ով: Խոսքն այն հե­ ինչ­պիս­ իք են քի­միակ­ ան ճար­
գեն­ ոմ­ ի հենք­ ի վրա մար­դու տազ­ ոտ­ ող­ներ­ ի մա­սին է, ովք­ եր տար­ ա­գիտ­ ությ­ ու­նը, նյութ­ ա­
ձեռք­ ի պատկ­ երն­ եր­ ի գրանց­ ջա­նում են գլուխ հա­նել տե­ղե­ գի­տությ­ ու­նը և նան­ ոտ­ եխ­նո­լո­
ման համ­ ար, ո­րոնց ըն­թերցմ­ ան կատ­վությ­ ան հսկայ­ ա­կան ծա­ գիա­նե­րը: Օր­ ին­ ակ՝ Ջոր­ջիա­յի
ճշգրտութ­յուն­ ը 90%-ից բարձր վալ­նե­րից: ԴՆԹ-ի հա­ջորդ­ ա­ Տեխն­ ոլ­ ոգ­ իա­կան ինս­տի­տուտ­ ի
էր: Վա­շինգտ­ ո­նի համ­ ալ­սա­ կարգ­ման ոլ­ որ­տում վերջ­ երս Ջեյմս Դալմ­ ա­նի լա­բոր­ ա­տոր­ իա­
րան­ի և Microsoft Research-ի ձեռք բերվ­ ած հաջ­ ող­ ությ­ ուն­նե­ յի աշ­խա­տակ­ ից­նե­րը կա­րող են
հե­տազ­ ո­տողն­ եր­ ը մշակ­ ել են րը հնա­րա­վոր­ ությ­ ուն են տա­ ա­րագ որ­ ո­շել, թե որ գե­նայ­ ին
լրիվ ինք­նաշ­խատ համ­ ակ­ արգ՝ լիս միաժ­ ամ­ ան­ ակ գրանց­ ել­ ու բու­ժումն է ա­վե­լի անվ­տանգ,
ԴՆԹ-ում կոդ­ ավ­ որվ­ ած տվյալ­ մի­լիարդ­ ա­վոր նուկ­լեո­տի­դա­յին մյուս հետ­ ազ­ ոտ­ ողն­ ե­րը փոր­
նե­րի գրանցմ­ ան, պահպ­ ան­ման հաջ­ որդ­ ա­կա­նութ­յուն­ներ: Ս­տա­ ձում են պարզ­ել, թե ինչպ­ ես
և­ ըն­թերց­ման հա­մար: Մի շարք նա­լով այսպ­ իս­ ի հնար­ ավո­րութ­

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 27

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ ............................................................................................................ .

հաղ­թա­հար­ ել դեղ­ ե­րի նկատ­ մետ­ աս­տազն­ եր­ ի ա­ռաջ­ աց­ ում­ ը: խոչ­ ընդ­ ոտ­ ում են, մասն­ ա­վո­
մամբ ա­նընկ­ ալ­ ու­նակ­ ությ­ ուն­ ը ԴՆԹ-ի հի­ման վրա ստեղծ­ րա­պես, մեծ ծախ­սեր­ ը և գե­նե­
և կան­խել ու­ռուցք­ աբ­ ան­ ակ­ ան տի­կա­կան տե­ղեկ­ ատ­վութ­յան
հիվ­ անդ­ ութ­յուն­ներ­ ի դեպ­քում ված տե­ղե­կատվ­ ությ­ ան կու­ ստացմ­ ան ու գրանցմ­ ան ցածր
տակ­ իչն­ ե­րի լայն տա­րածմ­ ան­ ը ա­րա­գութ­յու­նը: Այս խնդիրն­ երն
անհր­ ա­ժեշտ է լուծ­ ել, որպ­ ես­զի
տեղ­ ե­կատ­վությ­ ան պահպ­ ան­
ման այս ե­ղան­ ակ­ ը կա­րող­ ա­
նա մրցակց­ ել է­լեկտ­րոն­ այ­ ին
կու­տա­կիչ­ներ­ ի վրա հիմն­ված
ե­ղա­նակն­ եր­ ի հետ: Անգ­ ամ եթ­ ե
ԴՆԹ-ն չ­դառ­նա տվյալ­ներ­ ի
պահ­պան­ման ա­մե­նու­րեք օգ­
տագ­ ործ­վող կրիչ, այն, անկ­ աս­
կած, կկիր­ առվ­ ի որ­պես տեղ­ ե­
կատ­վությ­ ան միան­գա­մայն այլ
ընդգրկ­ ում ուն­ ե­ցող գե­նե­րա­
տոր, ինչ­պես նաև տվյալն­ ե­րի
որ­ ոշ­ ա­կի տես­ ակ­նե­րի եր­կա­
րատև պահ­պան­ման միջ­ ոց:

ԱՆԴՐԵԱ ԹՈՄՍՈՆ հետ: Հա­մաձ­ այն Է­ներգ­ ե­տիկ­ ա­ լու­սավ­ որ­ ում և քամ­ ին չի փչում:
յի ոլ­ որ­տում տեղ­ ե­կատվ­ ությ­ ան Նմ­ ան անհ­րա­ժեշտ­ ությ­ ու­նը
10. ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ վարչ­ ութ­յան (EIA) տվյալն­ ե­րի՝ բարձ­րաց­նում է հե­տաքրք­րութ­
ԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ան­ցած տաս­նամ­յակ­ ում վե­ յունն է­ներ­գիա­յի կու­տակմ­ ան
ԿՈՒՏԱԿՈՒՄՆ րակ­ անգնվ­ ող աղբ­յուր­ներ­ ից տեխն­ ո­լոգ­ իա­ներ­ ի, մաս­նավ­ ո­
ստացվ­ ող է­լեկտ­րաէ­ներ­գիա­յի րապ­ ես, լիթ­ իում-իոն­ ա­յին կու­
ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ծավ­ ալ­ներն ԱՄՆ-ում աճ­ ել են տա­կիչ­նե­րի նկատ­մամբ, որ­ ոնք,
ԾԱՎԱԼՆԵՐՈՎ եր­կու ան­գամ՝ հիմն­ ա­կան­ ում ի վեր­ջո, պետք է ուն­ են­ ան էա­
ար­ևա­յին և քա­մու է­ներգ­ ետ­ իկ կան դեր է­ներգ­ ա­հա­մա­կար­գի
ԷԿՈԼՈԳԻԱՊԵՍ ՄԱՔՈՒՐ սարք­ ե­րի հաշվ­ ին: 2019 թ. հուն­ համ­ ար:
ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ վար­ ին EIA-ի կատ­ ար­ ած կան­
խա­տես­ման համ­ աձ­ այն՝ էն­ եր­ ԱՄՆ-ում որ­պես մեծ ծավ­ ալ­
ԽՈՉԸՆԴՈՏՆԵՐՆ ՍԿՍՈՒՄ ԵՆ գիայ­ ի վե­րա­կանգնվ­ ող տարբ­ եր ներ­ ի է­ներ­գիայ­ ի կուտ­ ակ­ման
աղբյ­ ուր­նե­րի բա­ժինն էլ­ եկտ­ հիմն­ ա­կան ե­ղան­ ակ տասն­ ամ­
ՎԵՐԱՆԱԼ րաէն­ եր­գետ­ ի­կա­յում (բա­ցա­ յակն­ եր շար­ ու­նակ ծա­ռայ­ ել են
ռությ­ ամբ ջրի էն­ եր­գիան օգտ­ ա­ հիդ­րո­կուտ­ ա­կող է­լեկտ­րա­կա­
Է­լեկտր­ ա­կա­նությ­ ան ստաց­ գործ­ ող բա­ժին­ներ­ ի) առ­ աջ­ իկ­ ա յան­ներ­ ը (ՀԿԷԿ), ո­րոնց գոր­
ման ե­ղա­նակ­ներ­ ը ողջ աշ­ եր­կու տար­ ում ա­րագ ա­ճել­ ու է: ծող­ ությ­ ան հիմ­քում ըն­կած է
խար­հում ա­րագ փո­փոխվ­ ում Սակ­ այն այդ­պի­սի աղբյ­ ուր­նե­րի տարբ­ եր բարձր­ ությ­ ուն­նե­րում
են: Այս միտ­ ում­ը կապ­ված է ան­կայ­ ուն բնույթ­ ը նշա­նա­կում տեղ­ ակ­ այված ջրավ­ ազ­ անն­ ե­
թե՛ էն­ եր­գետ­ իկ համ­ ա­կարգ­ ե­ է, որ է­լեկտ­րակ­ ա­յան­ներ­ ի հա­ րի կիր­ առմ­ ան պարզ գոր­ծըն­
րում ա­ռա­ջա­ցած ջերմ­ ո­ցայ­ ին մար անհր­ աժ­ եշտ է էն­ եր­գիա­ թա­ցը: Էն­ երգ­ իայ­ ի կու­տակ­ման
գազ­ եր­ ի արտ­ ա­նետ­ ումն­ եր­ ի յի պահ­պանմ­ ան եղ­ ան­ ակ այն հա­մար պոմպ­ եր­ ի մի­ջո­ցով
նվա­զեց­ման անհ­րաժ­ եշ­տութ­ դեպ­քեր­ ի համ­ ար, երբ արև­ ը չի ջուր­ ը ներմղվ­ ում է վեր­ ին ջրա­
յան, թե՛ քամ­ու և­ար­ևի էն­եր­ վա­զան, իսկ երբ առ­ աջ­ ան­ ում
գիան օգ­տա­գործ­ ող տեխ­նո­լո­
գիան­ ե­րի կտրուկ է­ժա­նաց­ման

28 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

............................................................................................................ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ

է այդ է­ներ­գիայ­ ի անհր­ աժ­ եշ­ քան­ ակ­ ը 10 տա­րում կտրուկ համ­ ակ­ արգն­ երն օգտ­ ա­գոր­ծում
տութ­յուն, ջուրն իջ­ եցն­ ում են ա­ճել է մի քան­ ի մեգ­ ավ­ ատտ­ ից են եր­կուս­ից մինչև չորս ժամ
ներք­ևի ջրա­վազ­ ան՝ անց­կաց­ մինչև 866 ՄՎ (2019 թ. փետր­ աշ­խատ­ ող լի­թիում-իո­նայ­ ին
նել­ ով այն տուրբ­ ի­նի մի­ջով: վար), հայտ­նում է EIA-ն: 2019 թ. կուտ­ ա­կիչն­ եր: Է­ներգ­ ետ­ իկ­ ա­յի
Էն­ երգ­ ե­տի­կայ­ ի նախ­ ար­ ար­ ութ­ մարտ­ ին Bloomberg New Energy ո­լոր­տի հե­տա­զոտ­ ությ­ ուն­նե­
յան տվյալն­ ե­րով, ներկ­ ա­յում Finance-ի կա­տա­րած վերլ­ ու­ րով զբաղվ­ ող Wood Mackenzie
ԱՄՆ ՀԿԷԿ-ում ար­տադր­վում ծութ­յան արդ­յունքն­ եր­ ով, 2012 ըն­կեր­ ութ­յան ա­վե­լի վաղ կա­
է արդ­յու­նա­բե­րակ­ ան ծա­վալ­ թվա­կա­նից այդպ­ իս­ ի կու­տա­ տա­րած գնահ­ ատմ­ ամբ, 2019
նե­րով կու­տակվ­ ած էն­ երգ­ իայ­ ի կիչ­նե­րով ստաց­վող էլ­ եկտ­րաէ­ թ. էլ­ եկտ­րաէ­ներ­գիա­յի կու­
95 %-ը: Սա­կայն լի­թիում-իո­ ներգ­ իա­յի արժ­ եք­ ը նվա­զել է 76 տակ­ման հա­մակ­ արգ­ ե­րի շու­
նայ­ ին կու­տակ­ իչ­ներ­ ի արդյ­ ու­ %-ով, ուստ­ ի դրանք կա­րող են կան 2018 թ. հա­մե­մա­տությ­ ամբ
նավ­ ե­տությ­ ան և հու­սա­լիութ­ մրցակ­ցել բնա­կան գազ­ ով աշ­ պետք է մե­ծան­ար եր­կու ան­
յան բարձ­րաց­ման, ինչ­պես խատ­ ող և­ է­լեկտր­ աէ­ներգ­ իա­ գամ, իսկ 2020 թ.՝ 2019 թ. հա­
նաև արտ­ ադ­րությ­ ան ծախ­սե­ յի մեծ պահ­ ան­ջար­կի դեպք­ ում մե­մատ­ ութ­յամբ եր­ եք անգ­ ամ:
րի նվա­զեցմ­ ա­նը զուգ­ ըն­թաց բա­նեցվ­ ող է­լեկտ­րակ­ այ­ ան­ներ­ ի
դրանց կիր­ առ­ման ծա­վալն­ եր­ ը հետ: Թեև ներկ­ ա­յում կուտ­ ա­ Փոր­ձա­գետն­ եր­ ի կար­ծի­քով,
կտրուկ աճ­ ել են: Գ­նա­հա­տում­ կիչն­ եր­ ը կիր­ առվ­ ում են ո­րոշ լիթ­ իում-իո­նայ­ ին տեխ­նոլ­ ոգ­ իա­
նե­րի հա­մաձ­ այն՝ ԱՄՆ-ում լի­ նահ­ անգ­ներ­ ում, այդ թվում Ֆ­լո­ նե­րը, հավ­ ա­նա­բար, կգեր­ ա-
թիում-իոն­ ա­յին կու­տակ­ իչն­ եր­ ին րիդ­ ա­յում և Կալ­ իֆ­ ոռն­ իայ­ ում, ­կշռեն մո­տա­կա 5–10 տա­րի­
բաժ­ ին է ընկ­նում մարտ­կոցն­ ե­ գեր­ ազ­ ան­ցա­պես հզո­րութ­յան ներ­ ի ըն­թաց­քում, իսկ հետ­ ա­
րի տես­քով արդ­յու­նա­բեր­ ա­ կար­ճա­ժամ­կ ետ ար­ ագ կար­ գա կատ­ ա­րել­ ա­գործ­ ու­մը կհան­
կան ծա­վալն­ եր­ ով պա­շարվ­ ող գավ­ որ­ման և դ­րա մակ­ ար­դակ­ ի գեց­նի է 4–8 ժամ աշ­խատ­ ող
է­լեկտր­ աէ­ներ­գիայ­ ի 80 %-ը. պահ­պան­ման հա­մար է­ներ­գա­ մարտ­կոցն­ եր­ ի ստեղծմ­ ան: Այս
ժա­մա­նա­կը բա­վակ­ ան է, օ­րի­

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 29

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱ ............................................................................................................ .

նակ, ար­ևա­յին էն­ երգ­ իայ­ ով հա­յե­ցակ­ ար­գեր, ինչպ­ իս­ իք են չի ստա­ցել: Հ­նար­ ա­վոր մյուս
աշ­խա­տող համ­ ա­կար­գեր­ ը եր­ ե­ ՀԿԷԿ-ը և գր­ ավ­ ի­տաց­ իոն կու­ տարբ­ եր­ ակ­ներ­ ը դեռևս մշակ­
կոյ­ ան ժա­մե­րին օգ­տագ­ ործ­ ել­ ու տա­կիչ­նե­րը: ՀԿԷԿ-ից ստաց­ ման փու­լում են. անհ­րա­ժեշտ է,
հա­մար: վող էլ­ եկտ­րաէ­ներ­գիան էժ­ ան որ լիթ­ իում-իոն­ ա­յին կու­տակ­ իչ­
է, բայց դրանց շի­նար­ ար­ ութ­յան նե­րի համ­ եմ­ ատ­ ութ­յամբ դրանք
Սա­կայն որ­պես­զի էն­ երգ­ իա­ համ­ ար հար­կա­վոր են մեծ ծախ­ լին­ են ավ­ ել­ ի հուս­ ա­լի, արդ­
յի վեր­ ա­կանգն­վող աղբյ­ ուր­ներ­ ը սեր, բա­ցի այդ, ՀԿԷԿ-ը կար­ ող յու­նա­վետ և մր­ցուն­ ակ: EIA-ի
և կու­տակմ­ ան հա­մա­կարգ­ երն է կի­րառվ­ ել միայն ո­րո­շակ­ ի տվյալն­ ե­րով, ԱՄՆ-ում մինչև
օգտ­ ագ­ ործ­վեն բեռնվ­ ա­ծությ­ ան տե­ղանք­ ում: Նույնք­ ան պարզ է 2016 թ. վերջ­ ը շահ­ ա­գործ­ման
բազ­ ա­յին պայմ­ անն­ ե­րում էլ­ եկտ­ գրա­վի­տա­ցիոն կուտ­ ա­կիչ­ներ­ ի է հանձնվ­ ել արդյ­ ու­նա­բեր­ ա­
րաէն­ եր­գիա գե­ներ­ ացն­ ել­ ու հա­ հա­յե­ցա­կարգ­ ը, ո­րոնց գոր­ծո­ կան ծավ­ ալ­ներ­ ով է­ներգ­ իա­յի
մար, կպա­հանջվ­ են երկ­ ար­ ատև ղութ­յան սկզբունք­ ը կայ­ ա­նում կուտ­ ակմ­ ան ընդ­ ա­մե­նը 3 հա­
պահ­պանմ­ ան համ­ ար նախ­ ա­ է ծանր կա­ռույ­ցահ­ ատվ­ ա­ մա­կարգ՝ հիմն­ված հեղ­ ու­կա­
տես­ված կու­տակ­ման համ­ ա­ ծի բարձ­րաց­ման արդ­յունք­ ում յին մարտ­կոց­ներ­ ի վրա, իսկ
կար­գեր, ուս­տի լիթ­ իում-իո­նա­ է­ներգ­ իայ­ ի կուտ­ ակմ­ ան մեջ, ջրած­նա­յին հա­մա­կարգ­ եր­ ը
յին մարտ­կոց­ներ­ ը հար­մար չեն: որ­ ը հետ­ ո իջ­ եցն­ ում են՝ գործ­ ի դեռևս ցու­ցադր­ման փուլ­ ում
Հն­ ա­րա­վոր թեկ­նա­ծու­ներ­ ը բազ­ դնե­լով է­լեկտ­րակ­ ա­նութ­յան գե­ են: ԱՄՆ-ի կա­ռավ­ ա­րութ­յու­
մաթ­ իվ են՝ սկսած բարձր տեխ­ ներ­ աց­ իայ­ ի հա­մար նախ­ ա­տես­ նը ֆին­ անս­ ա­վոր­ ում է մի շարք
նոլ­ ոգ­ իակ­ ան այլ լուծ­ ում­ն եր­ ից, ված տուր­բին­ ը: Չն­ այ­ ած որ մի աշ­խա­տանքն­ եր այդ ո­լոր­տում,
օր­ ին­ ակ` հե­ղուկ­ ա­յին կու­տա­ քա­նի ըն­կե­րությ­ ուն աշխ­ ա­տում մաս­նա­վո­րա­պես, էն­ եր­գե­տի­
կիչ­ներ­ ից, որ­ ոնց­ ում շրջա­նառ­ են այդ խնդրի ուղղ­ ութ­յամբ և կա­յի բնագ­ ավ­ ա­ռի ա­ռա­ջա­տար
վում են հե­ղուկ էլ­ եկտ­րո­լիտ­ ներգ­րա­վել են ներդր­ ում­ն եր, հետ­ ազ­ ոտ­ ությ­ ունն­ եր­ ի գոր­
ներ, և վառ­ ել­ ի­քա­յին ջրածն­ այ­ ին գա­ղա­փար­ ը դեռևս տա­րած­ ում ծա­կալ­ ութ­յան մի­ջո­ցով, բայց
տարր­ եր­ ից մինչև ավ­ ե­լի պարզ

30 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

Ի ԴԵՊ

ՈՂՋ
ԱՇԽԱՐՀԸ

ՍԽԱԼ Է
ՍՆՎՈՒՄ*

նման տեխ­նոլ­ ո­գիա­ներ­ ի և­ ընդ­ Այս եզ­րակ­ ա­ցությ­ անն է աղ­ ի) մեծ քան­ ակ­ ի օգ­տագ­ որ­
հանր­ ապ­ ես էլ­ եկտր­ աէ­ներ­գիա­ հան­գել բժիշկն­ ե­րի և սնն­դա­ ծու­մը, շիլ­ ան­ եր­ ի և­ ամ­բողջ ցո­
յի կու­տակ­ման հա­մա­կարգ­ ե­ բան­ներ­ ի մի­ջազ­գայ­ ին խում­բը՝ րեն­ի հա­ցի, ինչ­պես նաև ըն­
րի ներդ­րում­ն եր ամ­ են­ ից շատ կազմ­ված շուրջ 150 հե­ղի­նակ­ կու­զեղ­ ե­նի, թարմ մրգեր­ ի և
կատ­ ար­ ում են Չին­ աստ­ ան­ ը և ներ­ ից, հա­վա­քե­լով տվյալն­ եր բան­ջար­ եղ­ են­ ի օգտ­ ագ­ որ­ծու­մը
Հա­րա­վա­յին Կոր­ եան, ո­րոնք աշխ­ ար­հի 195 երկր­ներ­ ի 25-ից ոչ բա­վար­ ար չա­փով: Բաց­ ի
նույնպ­ ես ակ­տիվ­ ացր­ ել են հե­ բարձր տա­րիք­ ի բնակ­չութ­յան այդ, մենք չափ­ ա­զանց շատ ենք
տա­զո­տությ­ ուն­ներն է­ներգ­ իայ­ ի սնվել­ ու, հի­վան­դա­ցութ­յան և խմում գա­զավ­ որ­ված քաղցր
կուտ­ ակմ­ ան ոլ­ որ­տում: մա­հաց­ ությ­ ան մա­սին 1990–2017 ըմ­պել­ իք­ներ (մի­ջին հաշ­վով՝
թթ. ըն­թացք­ ում: 2017 թ. ընթ­ աց­ օ­րակ­ ան 49 գ շաք­ ար, չհաշ­ված
Պարզ չէ, շա­րուն­ ա­կել­ ո՞ւ է քում սխալ սնվել­ ու պատճ­ ա­ռով դրա մյուս աղբ­յուրն­ ե­րը), շատ
նվազ­ ել էլ­ եկտ­րաէ­ներգ­ իա­ աշխ­ արհ­ ում մահ­ ա­ցել է 10–12 ենք օգ­տագ­ որ­ծում մսեղ­ են՝
յի կուտ­ ակմ­ ան արժ­ եք­ ը և­ ի՞նչ միլ­իոն մարդ, ընդ ո­րում վնա­ երշ­ ի­կեղ­ են և,­ ընդ­հանր­ ապ­ ես,
չա­փով: Այ­նու­ ա­մեն­ այ­նիվ, կա­ սակ­ ար հիմ­ն ա­կան գործ­ ոնն­ երն մսեղ­ են լավ է քիչ օգ­տա­գործ­ ել:
ռավ­ ա­րությ­ ուն­ներ­ ի, ներ­ առ­յալ են եղ­ ել նատր­ իու­մի (կեր­ ակ­րի
ԱՄՆ-ի տե­ղակ­ ան գեր­ ա­տես­
չությ­ ունն­ եր­ ի՝ ա­ռանց CO2-ի * «Наука и жизнь», 2019, N 9.
արտ­ ան­ ե­տում­ն եր­ ի է­լեկտր­ աէ­
ներգ­ իա արտ­ ադր­ ե­լու պարտ­ ա­
կա­նությ­ ուն­ ը մշտակ­ ան խթան
կլին­ ի է­ներ­գիայ­ ի կու­տակմ­ ան
ավ­ ե­լի մեծ թվով հա­մակ­ ար­գե­
րի ներդր­ման հա­մար:

­Թարգ­մա­նեց Մ. ­Սարգս­յան­ ը

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 31

Ի ԴԵՊ ԱՂՏՈՏՎԱԾ ՕԴԸ
ԿՐՃԱՏՈՒՄ Է
ԿՅԱՆՔԸ

Միջ­ ազգ­ ա­յին նոր հե­տազ­ ոտ­ ութ­յու­նը, որն
ընդգր­կել է 42 երկ­ իր, թույլ է տվել հաշվ­ արկ­ ել,
թե ի՞նչ չափ­ ով է մեր շնչած օդ­ի աղ­տոտ­ ում­ը
կրճատ­ ում կյանք­ ը: Հաշ­վի է առն­վել 2,5 միկ­րո­
մետր­ ից փոքր տրա­մագ­ իծ ու­նե­ցող մաս­նիկ­նե­
րի (այս­պես կոչ­ված, սև մ­րու­րի) ազդ­ եց­ ութ­յու­
նը: Դր­ անք ա­ռավ­ ել վտանգ­ ավ­ որ են, քան­ ի որ
թա­փան­ցում են կենս­ աբ­ ա­նա­կան ար­գել­ ապ­ ատ­ ի
մի­ջով և կար­ ող են հայտնվ­ ել ան­գամ ուղ­ ե­ղում:

Այս­պի­սի մասն­ իկն­ ե­րի ա­մեն­ ա­փոքր քա­նակն օդ­ ում
հայտ­նաբ­ եր­վել է Շ­վե­դիա­յում, ուս­տի դրանք կրճա­տում
են միջ­ին շվեդ­ ի կյանքն ընդ­ ամ­ե­նը 48 օ­րով: Սև մրու­րի
ամ­ են­ ամ­ եծ քան­ ա­կը Բանգլ­ ա­դեշ­ ի օդ­ ում է: Ե­թե այստ­ եղ
մարդ­ իկ կար­ ող­ ան­ ա­յին շնչել մա­քուր օդ, ապ­ ա կապր­ եին
682 օր ա­վել­ ի, քան այժմ: Ռուս­ աստ­ ա­նի համ­ ար կյանք­ ի
կրճատ­ման ցու­ցան­ ի­շը 274 օր է, թեև այստ­ եղ սև մր­ ուր­ ի
մասն­ իկն­ եր­ ի պար­ ու­նա­կութ­յունն օդ­ ում մշտապ­ ես չափվ­ ում
է միայն մի քան­ի քա­ղաք­ում և խիստ տար­բեր է երկր­ի
տա­րածք­ ում:

«Наука и жизнь», 2019, N 10 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

32

ԱՌԱՋԻՆ ՄՈԼԵԿՈՒԼԸ

Տիեզ­ եր­քի ծագ­ման ժա­մա­ վրա տեղ­ ադր­ված սպեկտ­րա­ այն­քան բա­րակ է, որ չի կլան­ ում
նակ­ ա­կից տե­սութ­յունն ընդ­ ու­ չափ­ ի օգ­նությ­ ամբ այն հայտ­ սպեկտր­ ի հե­ռավ­ որ հատվ­ ա­ծի
նում է, որ մեր աշխ­ արհն ա­ռա­ նաբ­ եր­վեց մո­լո­րակ­ ա­յին NGC ենթ­ ա­կարմ­ իր ճառ­ ա­գայթն­ ե­րը:
ջաց­ել է շուրջ 13,8 մի­լիարդ 7027 ե­րիտ­ ա­սարդ միգ­ ա­մա­ Են­թադրվ­ ում է, որ հայտ­նաբ­ եր­
տա­րի առ­ աջ՝ Մեծ պայթ­ յու­ ծությ­ ուն­ ում՝ Կա­րապ­ ի հա­մաս­ ված միաց­ ությ­ ունն ա­ռաջ­ ա­նում
նի արդյ­ ուն­քում: Սկզբ­նակ­ ան տե­ղությ­ ան շրջան­ ում: «Բ­ ոինգ» է մի­գամ­ ած­ ութ­յան կենտ­րոն­ ում
շրջան­ ում տիեզ­ երքն ան­ եր­ևա­ ինքն­ ա­թիռ­ ը, որ­ ի վրա տեղ­ ադր­ առկ­ ա սպիտ­ ակ գա­ճաճ­ ի ներ­
կա­յել­ի հոծ էր ու տաք: Միայն ված էր 2,5 մ տր­ ամ­ ագծ­ ով աստ­ սում: Դ­րա մա­կերև­ ույթ­ ի ջեր­մաս­
որ­ ոշ ժա­մա­նակ անց ջեր­մաս­ ղա­դի­տակ­ ը, բարձր­ աց­ ել էր 13 տիճ­ ա­նը 100000 0C-ից բարձր է:
տիճ­ ան­ ի նվազ­ ումն «ընդ­ ա­ կմ, որտ­ եղ մթնոլ­ որտ­ ի շերտն
մե­նը» մինչև 3600 0C հնար­ ա­
վոր­ ությ­ ուն տվեց, որ­պես­զի
ա­ռա­ջա­նան ար­դեն կազ­մա­վոր­
ված թեթև տար­րեր­ ի քիմ­ իա­
կան առ­ աջ­ ին միաց­ ությ­ ունն­ եր­ ը:
Ջր­ ած­նի իո­նացվ­ ած ատ­ ոմ­ն եր­ ը
միաց­ ան հե­լիում­ ի չեզ­ ոք ատ­ ոմ­
ներ­ ին՝ ա­ռա­ջաց­նել­ ով առ­ ա­ջին
իոն­ ը՝ HeH+ հե­լիում­ ի հիբ­րի­դը:
Լաբ­ որ­ ատ­ ո­րիայ­ ում այն սին­
թեզ­վել է դեռևս 1925 թ., բայց
երկ­ ար ժամ­ ան­ ակ աստ­ղաֆ­ ի­
զի­կոսն­ ե­րը փնտրում էին այն
տիեզ­եր­քում: Եվ միայն վեր­
ջերս թռչող աստ­ղադ­ իտ­ ա­կի

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 33

Ֆի­զիկ­ ա­յի բնագ­ ավ­ ա­ Ռայնհարդ Հենցել Անդրեա Գեզ Ռոջեր Փենտրոուզլ
ռում Նոբ­ ելյ­ ան մրցա­նա­կը ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020
շնորհվ­ ել է անգլ­ իա­ցի ֆի­
զի­կոս Ռո­ջեր Փենտր­ ոու­
զին, գեր­ման­ աց­ ի աստ­
ղաֆ­ իզ­ իկ­ ոս Ռայնհ­ արդ
Հենց­ ե­լին և­ ամ­ եր­ ի­կաց­ ի
աստղ­ ա­գետ Անդր­ եա Գե­
զին՝ սև խո­ռոչ­ներ­ ի ու­
սումն­ աս­ ի­րութ­յան համ­ ար:

34

Քի­մի­ա­յի
բնագ­ ա­վա­ռում
Նոբ­ ե­լյան մրցա­նա­կի
դափ­նե­կիր­ներ են դար­
ձել Էմա­նու­ ել Շարպ­ ան­տի­
են (Մաքս Պլան­կի ըն­կեր­ ութ­ յան
Վար­ ա­կայ­ ին կեն­սա­բան­ ութ­ յան ինս­
տիտ­ ուտ) և Ջեն­ ի­ֆեր Դուդ­նան (Կալ­ ի­
ֆոռ­նի­այ­ ի Բերքլ­ իի հա­մալս­ ա­րան) «հա­մա­գե­
նի խմբագրմ­ ան մե­թոդ­ ի զարգ­ աց­ման հա­մա­ր»:
51-ամյա Շարպ­ ան­տի­են և 56-ամյա Դուդն­ ան քիմ­ իա­ յ­ ի
Նոբ­ ե­լյան մրցա­նակ­ ի 6-րդ և 7-րդ կին դափն­ եկ­ իրն­ երն են
դրա պատմ­ ութ­ յան ողջ ըն­թացք­ ում:

Տնտե­սագ­ ի­տութ­ յան Նո­
բե­լյան մրցան­ ա­կի դափն­ ե­կիր­
ներ են դար­ձել ամեր­ իկ­ ա­ցին­ եր Փոլ
Միլգ­րո­մը և Ռո­բերտ Ուիլս­ ոն­ ը՝ աճուրդ­
ներ­ ի տես­ ութ­ յուն­ ը կա­տա­րե­լագ­ որ­ծել­ ու և
աճուրդն­ ե­րի նոր ձև­ա­չափ­ եր հայտ­նա­գործ­ ել­ ու
համ­ ար:

Ջենիֆեր Դուդնա Էմանուել Շարպանտիե

Փոլ Միլգրոմ Ռոբերտ Ուիլսոն

Լուիզ Գլյուկ Գր­ ա­կա­նութ­յան բնա­

գավ­ առ­ ում Նո­բելյ­ ան

Հարվի Ալթեր Մայքլ Հոութոն մրցա­նա­կի դափ­նեկ­ իր է

Ֆիզ­ ի­ոլ­ ոգ­ ի­ա­յի և դար­ձել Լուիզ Գլյուկը «իր

բժշկութ­ յան ոլոր­­ պոե­տիկ ձայ­նի, անհ­ ա­
տում Նոբ­ ե­լյան
մրցան­ ա­կը շնորհ­ տա­կա­նը հա­մընդ­հան­ ու­

րի վեր­ ա­ծե­լու, իր կոշտ

վել է բրի­տա­նաց­ ի գեղ­ եց­կութ­յան հա­մար»:

գ ի տ­ն ա­կ ա ն­ն ե ր

Մայքլ Հոութ­ ո­նին, Խաղ­ աղ­ ությ­ ան Նո­
բել­յ ան մրցան­ ակ­ ը շնորհ­
Հարվ­ ի Ալթ­ եր­ ին վել է ՄԱԿ-ի Պար­ են­ այ­ ին
համ­ աշ­խար­հայ­ ին ծրագ­
և Չառլզ Ռայ­սին՝ Չառլզ Ռայս րին՝ սո­վի դեմ ջանք­եր
հե­պատ­ իտ C վի­ գոր­ծադ­րե­լու համ­ ար:

րուս­ ի վե­րաբ­ ե­րյալ հե­տա­զո­տութ­ յունն­ ե­ 35

րի հա­մար:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

Ի ԴԵՊ ԶԳՈՒՅՇ ՎԱՐՎԵՔ
ԱՍՊԻՐԻՆԻ ՀԵՏ *

Ինչպ­ ես հայտ­նի է, ասպ­ ի­ յան ընթ­ ացք­ ում Էլզ­ աս­ ը բազ­ ա­ղին­ ե­րի արյ­ ու­նահ­ ոս­ ությ­ ուն՝
րինն ա­ցետ­ իլ­սա­լի­ցի­լաթթվ­ ի միցս ան­ցել է Ֆ­րանս­ իա­յից 1000-ից 8,6 դեպք, իսկ չըն­
առևտր­ այ­ ին ան­վա­նումն է, իսկ Գերմ­ ա­նիա­յին և հա­կա­ռակ­ ը, դու­նող­նե­րի պար­ ա­գա­յում՝ 6,2
թթուն առ­ անց կարև­ որ կենս­ ա­ ֆրան­սիաց­ ին­ եր­ ը հա­մա­րում դեպք: Հետևութ­յուն. կան­ ո­նա­
կան պատ­ճառն­ ե­րի հազ­ իվ թե են, որ Գեր­հարդտն ի­րենց քի­ վոր կեր­պով ասպ­ ի­րին­ ի փոքր
արժ­ ե խմել: Այ­նինչ վերջ­ ին տա­ միկ­ ոսն է՝ ան­վա­նե­լով նրան չա­փա­բաժ­ ին կար­ ե­լի է ըն­դու­
րի­նե­րին, հիմ­ն ակ­ ան­ ում մա­մու­ Շառլ Ֆր­ ե­դեր­ իկ Ժեր­ ար, իսկ նել միայն բժշկի ցուց­ու­մով՝
լի թեթև ձեռ­քով, տա­րած­վել է գեր­մա­նա­ցին­ ե­րի համ­ ար նա արդ­ են պատ­ ահ­ ած ին­ֆարկտ­ ից
այն հա­մոզ­մունք­ ը, թե իբր ար­ գեր­մա­նաց­ ի է և կ­րում է նույն կամ կաթվ­ ա­ծից հե­տո արյ­ ան
յան մա­կարդ­ ել­ իութ­յուն­ ը նվա­ ազգ­ ան­վան ար­տաս­ ան­ ութ­յան մակ­ արդ­ ե­լիութ­յու­նը նվա­զեց­նե­
զեց­նող աս­պիր­ ինն օգն­ ում է գերմ­ ան­ ա­կան տարբ­ ե­րակ­ ը՝ լու հա­մար: Ներք­ ին ար­յու­նահ­ ո­
կան­խել ու­ղեղ­ ի կաթ­վածն­ ե­րը Գերհ­ արդտ: սութ­յունն ա­վե­լի հեշտ է բուժ­
և­ ին­ֆարկտն­ ե­րը: Ինչ­պես տե­ վում, քան կրկնվող ինֆ­ արկտ­ ը
ղեկ­աց­նում է «Science News» Հին դեղ­ ամ­ իջ­ ո­ցի նոր հե­ կամ կաթ­վա­ծը:
հանդ­ ես­ ը, ա­մեր­ իկ­ ա­ցի բժիշկ­ տազ­ ո­տութ­յա­նը մաս­նակ­ցել են
ներ­ ը նախ­ աձ­ եռն­ ել են աս­պի­ շուրջ 19000 չա­փա­հաս ա­մե­րի­
րինի օ­գուտ­նե­րի և վ­ն աս­ներ­ ի կա­ցի­ներ. նրանց կե­սը ընդ­ ու­
լայ­նա­ծա­վալ հետ­ ազ­ ոտ­ ութ­ նել է օր­ակ­ան 100 մգ­աս­պի­
յուն: 2015 թ. հարց­ ու­մը ցույց է րին, իսկ մյուս կե­սը՝ տես­քով
տվել, որ պա­տա­հա­կա­նութ­յան և հա­մով նման հաբ: Փոր­ձը
սկզբունք­ ով ընտրվ­ ած 45-ից տևել է շուրջ 5 տա­րի: Այդ ժա­
մինչև 75 տա­րե­կան 2039 ա­մե­ մա­նակ­ ահ­ ատվ­ ա­ծում եր­կու
րիկ­ ա­ցին­ եր­ ի կե­սը՝ չուն­ ե­նալ­ ով խմբե­րում պատ­ ահ­ ել են գրե­
որ­ևէ սիրտ-ան­ ոթ­ այ­ ին խնդիր, թե հա­վաս­ար թվով սիրտ-ա­
համ­ են­ այն դեպս կա­նոն­ ավ­ որ նոթ­ այ­ ին դեպք­ եր՝ 1000 մարդ­ ու
կերպ­ ով ըն­դու­նում է այդ դե­ հաշվ­ ով. տար­ ե­կան 10,7 դեպք՝
ղամ­ իջ­ ո­ցի փոքր չափ­ աբ­ աժ­ ին: ասպ­ ի­րին ընդ­ ու­նող­նե­րի և 11,3
դեպք՝ չըն­դու­նողն­ ե­րի խմբում:
Թեև դեռևս Հիպ­ ոկ­րատն Բայց նրանք, ովք­ եր ըն­դուն­ ել
է բուժ­ել հին հույն­եր­ի գլխա­ են աս­պիր­ ին, ա­վե­լի հաճ­ ախ
ցավն ու տեն­դը ու­ռեն­ ու կեղև­ ի են ուն­ են­ցել ստամ­ ոք­սի կամ
և տերև­նե­րի եփ­ ու­կով, միայն
XIX դար­ ում է պարզվ­ ել, որ այդ
դեպք­ եր­ ում բու­ժիչ ազ­դեց­ ութ­
յու­ն գոր­ծում է սալ­ ի­ցիլ­ աթ­թուն,
որն իր ան­վա­նումն ստաց­ել է
ու­ռեն­ ու լատ­ ին­ ա­կան ան­վա­
նում­ ից՝ Salix: 1853 թ. էլ­զասց­ ի
քիմ­ իկ­ ոս Կառլ Ֆր­ իդր­ իխ Գեր­
հարդտն ա­ռաջ­ ին անգ­ ամ սին­
թեզ­ ել է աց­ ետ­ իլ­սալ­ ից­ ի­լաթթ­ ու:
Այն ա­վե­լի քիչ է վնա­սում ստա­
մոք­սը, քան սալ­ ից­ իլ­ աթթ­ ուն: Ի
մի­ջի այլ­ ոց, քա­նի որ պատ­մութ­

* «Наука и жизнь», 2019, N 12

36 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

ԻՆՉՈ՞Ւ փոխ­ ան­ ա­կությ­ ունն ու­ժե­ղան­ ում
ԳԻՇԵՐԸ է 120 կա­լոր­ իայ­ ով (միջ­ ին նոր­մա­
ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ յի 10 %), իսկ գիշ­ եր­ ը՝ թուլ­ ա­նում:
Կալ­ որ­ իա­ներ­ ի ա­ռավ­ ել­ ագ­ ույն այ­
ՈՒՏԵԼ րու­մը կատ­ արվ­ ում է ցեր­ եկ­վա մո­
տա­վո­րա­պես 5-ին (փոր­ձարկ­վող­
Ամ­ եր­ իկ­ աց­ ի ֆի­զիոլ­ ոգ­ նե­րի շրջա­նում՝ ցե­րեկ­վա 2-ից
ներն ուս­ ումն­ աս­ իր­ ել են մինչև եր­ ե­կոյ­ ան 8-ը), իսկ կալ­ ո­
7 մարդ­ ու նյութ­ ափ­ ո­խա­ րիա­ներ­ ի նվա­զա­գույն սպա­ռում­ ը՝
նա­կութ­յան մա­կար­դա­կը, առ­ ավ­ ոտ­յան 5-ին (գի­շեր­վա 2-ից
ո­րոնք հինգ շաբ­ աթ մեկ­ ու­ մինչև ա­ռա­վոտյ­ ան 8-ը): Ն­յութ­ ե­
սացվ­ ած էին լա­բո­րատ­ ո­ րի և­ է­ներգ­ իայ­ ի փո­խան­ ակ­ ությ­ ան
րիայ­ում և չէին զբաղվ­ում փոփ­ ո­խությ­ ուն­ներ­ ի ի­մաց­ ութ­յու­
ֆի­զիկ­ ակ­ ան ակ­տի­վութ­ նը կար­ևոր է, քա­նի որ այն թույլ է
յամբ: Գիտ­ ա­փորձ­ ի մաս­ տա­լիս չխախտ­ ել սեփ­ ա­կան ռիթ­
նակ­ իցն­ եր­ ը 38-ից մինչև 69 մը՝ ըն­դու­նել­ ով սնունդ գիշ­ եր­վա
տար­ ե­կան տղա­մարդ­ իկ և ժա­մե­րին: «­Ժամ­ ա­նակ­ ա­ցույց­ ից»
կան­այք էին: Նր­անք չէին դուրս կե­րած­ը չի ծախսվ­ում ֆի­
կա­րող հետև­ ել օր­վա ժամ­ ե­ զիոլ­ ոգ­ իակ­ ան պրոց­ եսն­ եր­ ում, այլ
րին, քա­նի որ փոր­ձա­սեն­յա­ կու­տակ­վում է ճարպ­ ի տեսք­ ով:
կում չկայ­ ին պա­տուհ­ ան­ներ, Խն­դի­րը հատկ­ ա­պես կարև­ որ է
ժամ­ աց­ ույց, հեռ­ ուստ­ ա­ցույց, գի­շեր­ այ­ ին հեր­թափ­ ո­խի աշխ­ ա­
հեռ­ ախ­ ոս և կա­պի այլ տե­ տողն­ եր­ ի հա­մար:
սակն­եր: Պարզվ­ել է, որ
կես­ օր­ ից հե­տո և­ եր­ ե­կո­ 37
յան ժա­մեր­ ին է­ներ­գետ­ իկ

«Наука и жизнь», 2019, N 10

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

COVID-19-Ը ՔԱՅՔԱՅԵԼ
Է ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ
ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԵՎ
ՊԱՏՆԵՇՆԵՐԸ

Մոլ­ ե­կուլ­ այ­ ին կեն­սա­բանն­ ե­րը կա­րող­ ա­նում են կանխ­ ա­տե­սել մարդ­
կությ­ ան հա­մար հնար­ ավ­ որ վտանգ­նե­րը և­ ի վիճ­ ա­կի են առ­ աջ­ ար­կել
դե­ղո­րայք և տեխ­նո­լո­գիան­ եր, որ­ ոնք կա­րող են կանխ­ արգ­ ե­լել ծանր բար­
դութ­յունն­ ե­րը և խե­ղող վիր­ ա­հա­տությ­ ունն­ ե­րը: Սակ­ այն բժիշկ­նե­րը միշտ
չէ, որ պատ­րաստ են լսե­լու այդ նախ­ ազգ­ ու­շա­ցում­նե­րը և հաճ­ ախ գոր­ծի
են անց­նում այն ժա­ման­ ակ, երբ հի­վանդ­ ութ­յունն ար­դեն սկսվել է: Ն­րանք
ակն­կալ­ իքն­ եր ու­նեն մոլ­ ե­կու­լա­յին կեն­սաբ­ ան­նե­րից, ո­րոնց ա­ռաջ­ արկ­
նե­րը, բժիշկ­նե­րի սթափ կարծ­ իք­ ով, միշտ չէ, որ մոտ են կլի­նիկ­ ակ­ ան
պրակ­տի­կա­յին:

Ի նչպ­ ե՞ս հա­մատ­ եղ­ ել հութ­յան նա­խար­ ար­ ությ­ ան և Դ. Պ. Շատ տար­ ի­ներ
այս եր­կու մոտ­ ե­ցում­ Մոսկ­վա­յի Ա­ռող­ջա­պա­հութ­յան առ­ աջ, երբ մենք վիր­ ա­բու­
նե­րը և­ ան­ ել այնպ­ ես, դե­պար­տա­մենտ­ ի գլխավ­ որ ժությ­ ու­նում որպ­ ես ըն­թե­
որ գի­տութ­յու­նը և պր­ ակտ­ ի­կան միզ­ ա­բան Դ­միտ­րի Պուշ­կար­ ի րա­կա սկսե­ցինք կի­րա­ռել
մարդ­կայ­ ին կյանք­ ի որ­ ա­կի և և կեն­սաբ­ ան­ ա­կան գի­տութ­ ռո­բոտ­ներ, հասկ­ ան­ ալ­ ի դար­
տև­ ո­ղությ­ ան համ­ ար պայ­քա­ յունն­ ե­րի թեկն­ ա­ծու, Իռլ­ ան­ ձավ, որ հար­կա­վոր է նե­
րում դառն­ ան դաշն­ ա­կից­ներ: դիայ­ ի Հա­մա­կար­գայ­ ին կեն­ րա­ռել մոլ­ եկ­ ու­լայ­ ին համ­ ա­
Այս մա­սին է ա­կադ­ ե­մի­կոս, սա­բա­նութ­յան ինստ­ ի­տու­տի կարգ­ ա­յին կենս­ աբ­ ան­նե­րի,
Ռու­սաստ­ ան­ ի Ա­ռողջ­ ա­պա­ դո­ցենտ Մար­ ի­նա Գր­ ան­ ովս­ և­ոչ միայն նրան­ցից ինչ-որ
կայ­ այ­ ի բան­ ավ­ ե­ճը: բան սով­ որ­ ել­ ու նպա­տակ­ ով,
* В мире науки, 2020, N 7.

38 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

....................................................................................................................... ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

այլ յուր­ ա­քանչ­յուր հիվ­ անդ­ ի րի աշ­խար­հայ­ ացքն այն է, ձգտում տեղ­ եկ­ աց­նել ձեզ՝ կլի­
դեպք­ ում ամ­ են­ օրյ­ ա կշռա­ նից­ իստ­նե­րին, որ պատր­ աստ
դատ­ված որ­ ո­շում կայ­ ացն­ ել­ ու ինչ պակ­ աս­ ում է կլին­ իկ­ ա­յում ենք անց­նել վեր­ ահ­ աղ­ որ­դակ­ ան
համ­ ար: Այս իմ­ աստ­ ով Մա­րի­ (տրանսլ­յ ա­ցիոն) բժշկութ­յան:
նա Վիկ­տոր­ ով­ն ան բարձր­ ա­ աշ­խատ­ ող և հետ­ ա­զոտ­ ող Հիմն­ ար­ ար գի­տությ­ ունն ուն­ ի
գույն կարգ­ ի մաս­նագ­ ետ է, գի­տութ­յան լեզ­վից թարգմ­ ան­
որ­ ը կար­ևոր և պահ­ անջ­ված բժիշկ­նե­րին՝ կլին­ ից­ իստն­ ե­ ված, մշակվ­ ած և­ ա­պա­ցուց­
շատ բան ներմ­ու­ծեց մեր ված լուծ­ ումն­ եր՝ նա­խա­տես­
ա­մեն­ օր­յա պրակ­տիկ­ ա: Հա­ րին: ված բժշկութ­յան համ­ար: Եվ
մա­կարգ­ ա­յին կեն­սաբ­ ան­նե­ ե­թե չլի­ներ Ձեր ան­կեղ­ծութ­յու­
Մ. Գ. Դ­միտր­ ի Յուրև­ իչ, շատ
շնոր­հակ­ ալ եմ ջերմ խոսք­ ե­րի
համ­ ար, բայց թույլ տվեք նկա­
տել, որ մենք՝ մոլ­ եկ­ ուլ­ այ­ ին
կեն­սա­բանն­ երս, վա­ղուց էինք

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 39

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

նը և լ­սե­լու պատ­րաս­տակ­ ա­ Դ. Պ. Իր­ ոք, մենք վաղ­ ուց ծըն­կերն­եր, չէ՞ որ մենք զգու­
մությ­ ուն­ ը, մենք չէինք կար­ ող ենք սկսել հա­մատ­ եղ աշ­խա­ շաց­նում էինք, որ հարկ­ ա­վոր
հասն­ ել համ­ ա­գործ­ ակ­ցությ­ ան: տանք­ ը, դրա հիմ­ն ակ­ ան արդ­ է ստեղծ­ ել պատր­ աս­տուկ­նե­րի
Բո­լո­րը չէ, որ Ձեզ պես անկ­ եղծ յունքն է «Ֆ­ ավ­ իպ­ ի­րա­վիր» կար­գա­վիճ­ ա­կի փոփ­ ո­խութ­
են: Մեզն­ ից շա­տեր­ ը կար­ ող են պատ­րաստ­ ուկ­ ը, ո­րի մաս­ ին յան հնա­րա­վոր­ ութ­յունն­ եր:
նոր լու­ծում­ն եր ա­ռա­ջարկ­ ել: այս­ օր խո­սում է աշխ­ ար­ Մենք միաս­ին բղավ­ում էինք,
Սա­կայն բանն այն է, որ կեն­ հը: Միա­ժա­մա­նակ այն կի­ որ հար­կավ­որ է սկսել վնաս­
սաբ­ անն­ ե­րը գոր­ծող բժիշկն­ եր­ ի սեց բժշկությ­ ուն­ ը, որ­ ով­հետև ված­քի մե­խա­նիզմ­ ը ո­րո­շե­լուց՝
հետ չուն­ են կապ­ ող կա­մուրջ, COVID-19-ը բժշկությ­ ու­նը վե­ հաշ­վի առն­ ել­ ով տարբ­ եր հի­
ո­րով կա­րող էին փո­խան­ ա­կել րա­ծեց շտապ օգն­ ութ­յան: Սա վան­դութ­յուն­ներ­ ի ա­ռա­ջաց­ման
տե­սակ­ ետ­ներ տես­լա­կանն­ ե­րի, սար­սա­փել­ ի բժշկությ­ ուն է, պատ­ճառ­ ակ­ ան­ ութ­յու­նը, այլ ոչ
ե­ղա­նակն­ ե­րի, պա­հանջ­նե­րի, մենք դա չենք ուզ­ում: Չէ՞ որ թե պայք­ ար­ ել այդ վնասվ­ ածք­
խնդիրն­ եր­ ի և լու­ծում­ն եր­ ի վե­ առ­ աջ­ ին մեկ-մեկ­ ուկ­ ես միլ­ իոն ներ­ ի հետև­ անք­նե­րի դեմ: Բայց,
րա­բերյ­ ալ: Ուս­տի կարծ­ ում եմ, հի­վանդն­ ե­րին մենք բու­ժում ավ­ աղ, միայն ար­տակ­ արգ
որ մեր փոր­ձը եզ­ ակ­ ի է, հատ­ էինք ին­չով պա­տա­հի: իր­ ա­վիճ­ ա­կը հնար­ ա­վոր­ ութ­
կապ­ ես հի­մա, մարդկ­ ութ­յան յուն տվեց քանդ­ ե­լու կեն­սա­
հա­մար այս ծանր ժա­ման­ ա­ Մ. Գ. Սա ճշմարտ­ ությ­ ուն բա­նութ­յան և բժշ­կութ­յան միջև
կաշրջ­ ա­նում: Հենց հի­մա մեզ է: Դա է պատճ­առ­ը, որ մենք՝ պատն­ եշ­ ը և սկ­սե­լու համ­ ա­տեղ
հաջ­ ող­վեց խփել ա­մուր ցցագ­ ե­ կենս­ ա­բան­ներս, տարբ­ եր երկր­ գոր­ծու­նեութ­յուն, ընդ ո­րում,
րանն­ եր այդ կա­մուրջ­ ի համ­ ար: ներ­ ում դիմ­ ում էինք բո­լոր խոսք­ ը ոչ միայն մո­լեկ­ ուլ­ ա­յին
կլին­ իկ­ ան­ ե­րին և­ ա­սում. գոր­

40 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

....................................................................................................................... ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

կենս­ ա­բան­նե­րի, այլ նաև կա­ ու­նի օր­գա­նիզմ­ ին բազմ­ ա­թիվ համ­ ար հաս­կան­ ա­լի է, որ այս
ռուցվ­ ած­քա­յին քիմ­ իկ­ ոսն­ եր­ ի, վնասն­ եր պատճ­ ա­ռել­ ու հատ­ նռնակն անպ­ այ­ման պայ­թե­լու
կեն­սաինֆ­ որ­մա­տիկն­ եր­ ի, իմ­ ու­ կութ­յուն, այլ ոչ թե տե­ղայ­ին, է, տա­րած­վե­լու է օրգ­ ան­ իզ­մի
նա­բան­նե­րի մա­սին է: ինչպ­ ես այլ սուր շնչա­ռակ­ ան բոլ­ որ հա­մակ­ ար­գե­րով՝ գոր­ծի
վար­ ակն­ եր­ ը: Թ­վում էր, թե դնե­լով իմ­ ու­նա­յին հզոր­ ագ­ ույն
Դ. Պ. Պատ­րաս­տուկ­նե­րի այն պարզ­ ապ­ ես ներ­խու­ժում դրամ­ ա­տիկ պատ­ աս­խան: Գիտ­
է շնչառ­ ակ­ ան ու­ղի­նե­րի վե­ նա­կան­ներն ի սկզբան­ ե պարզ
կար­գա­վի­ճա­կի փո­փո­խութ­յու­ րին հատ­ված­ներ՝ քող­ արկ­վե­ տեսն­ ում էին, որ միայն պատ­
լով «անտ­ ես­ ան­ ե­լի գլխար­կով», րաս­տու­կով հարց­ ը չի սահ­
նը կամ դրանց կիր­ ա­ռությ­ ան իմ­ ու­նայ­ ին համ­ ա­կար­գի ան­մի­ ման­ ափ­ ակ­վի: Սկզբ­ ուն­քոր­ են,
ջակ­ ան ար­ձա­գանք­ման ազ­ վի­րու­սայ­ ին վա­րակն առ­ ողջ օր­
թույլտ­վությ­ ու­նը, ո­րը դուրս դանշ­ ա­նա­յին ին­տերֆ­ ե­րոն­ ա­յին գա­նիզ­մում պետք է ինք­նիր­ են
ուղ­ ի­նե­րի ան­ջատ­ման հաշ­ անցն­ ի: Բժ­ իշկ­նե­րը մշտապ­ ես
է գո­յությ­ ուն ուն­ ե­ցող դե­ղո­ վին: Ընդ որ­ ում, այն «գաղտն­ ի թե­րահ­ ավ­ ատ­ ութ­յամբ են վե­
րայք­ ի սկզբնակ­ ան բժշկա­կան գրպա­նում» կրում է փոք­րիկ, ոչ րա­բերվ­ ել հար­բու­խի բուժմ­ ա­նը:
կառ­ ուց­վածք­ այ­ ին սպիտ­ ակ­ ուց, Բայց տվյալ դեպք­ ում այն ինք­
ցուց­մունքն­ ե­րի շրջա­նակն­ ե­ որն ան­մի­ջա­պես միաց­նում է նի­րեն անցն­ ել չի կա­րող, ո­րով­
ինֆլ­ ամ­ ա­սոմ­ ա­յի հա­մակ­ արգ­ ը: հետև վա­րակն արմ­ ա­տա­պես
րից, չափ­ ա­զանց կար­ևոր է, քայ­քայ­ ում է օր­գան­ իզ­մի հա­
Ի՞նչ է սա: Սա ար­ագ գոր­ մար կենս­ ակ­ ան նշան­ ա­կութ­յուն
և մենք դա հասկ­ա­նում ենք: ծող­ութ­յան ռումբ է, որն ակ­ ու­նեց­ ող մի քան­ ի հա­մակ­ արգ:
տի­վաց­նում է բջջակ­ իսմ­ ան
Արդյ­ ունք­ ում կո­րոն­ ա­վի­րու­ (ցի­տոկ­ ի­նա­յին) փոթ­ ո­րիկ­ ը և­ Դ. Պ. Բայց շատ մարդ­կանց
իմ­ ուն­ ա­յին համ­ ա­կար­գի բա­
սայ­ ին վա­րա­կով հի­վանդ­նե­ ցարձ­ ակ­ ապ­ ես ան­վե­րահսկ­ ե­լի մոտ այն ինք­նի­րեն է անց­նում:
րի հա­մար մենք այս­ օր ու­նենք պա­տասխ­ ան­ ը: Եվ մեզ՝ մո­
լեկ­ ուլ­ ա­յին կենս­ ա­բանն­ ե­րիս Մ. Գ. Դա հնա­րավ­ որ է: Այս
ա­ռավ­ ել արդյ­ ու­նավ­ ետ պատ­ հի­վանդ­ ությ­ ունն ինքն­ իր­ են է

րաստ­ ուկ:

Մ. Գ. Այս­տեղ կարև­ որ են եր­
կու հան­գուց­ ա­յին հանգ­ ա­մանք­
ներ՝ հայտն­ ի պատր­ աս­տուկ­ ի
կիր­ ա­ռութ­յուն­ ը նոր կար­գավ­ ի­
ճակ­ ով և զու­գակցվ­ ած բուժ­ ու­
մը: Ի տար­բե­րութ­յուն մյուս կո­
րոն­ ավ­ ի­րուս­ներ­ ի, SARS-CoV-2-ն­

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 41

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

անցն­ ում, ե­թե իմ­ ու­նա­յին հա­ ա­ղեստ­ ամ­ ոքս­ ա­յին ուղ­ ի­ներ­ ի ճար­ ակ­ ը, մեր հիվ­ անդ­ ան­ ո­ցը,
մա­կարգն անմ­ իջ­ ա­պես չի են­ բջիջն­ ե­րը, սրտամ­կ ան­ ը, ար­յու­
թարկվ­ ում սադ­րան­քի և­ ա­ռող­ նատ­ ար և­ ավշ­ ա­յին ա­նոթն­ ե­րի ինչպ­ ես նաև շատ ուր­ իշ­ներ,
ջան­ ում է՝ միացն­ ել­ ով T-բջջայ­ ին բջիջն­ ե­րը: Այն ակտ­ ի­վաց­նում
պատ­ ասխ­ ան­ ը: է նեյտ­րոֆ­ իլ­նե­րի հզոր­ ա­գույն ան­ցավ այդ­պի­սի հի­վանդ­
պատ­ ասխ­ ան, ո­րոնք այն­ ուհ­ ետև
Դ. Պ. Այ­սինքն՝ այստ­ եղ գրգռում են վերն­ ահ­յուս­ված­քի նե­րի բուժ­ման­ ը: Այն հար­յուր
և կոմպ­լե­մեն­տի հա­մա­կարգ­ ի
գոր­ծում է միայն ի­մուն­ իտ­ ե­ թրոմ­բայ­ ին պատ­ ասխ­ ան­ներ: տոկ­ ո­սով կով­ իդ­ ա­յին հիվ­ ան­
Ո­րոշ մարդկ­ անց մոտ այս գոր­
տը և­ ուր­ իշ ոչ­ ի՞նչ: ծընթ­ ացն ուն­ ի ագր­ ես­ իվ, մյուս­ դան­ ոց էր: Եվ մենք, իհ­ ար­կե,
Մ. Գ. Միայն թեթև ընթ­ աց­ նե­րի դեպ­քում՝ ավ­ ե­լի մեղմ
դրսևոր­ ում՝ շնոր­հիվ ծագ­ ում­ փնտրում էինք գիտ­ ա­կան աշ­
քի դեպք­ ում: Ծանր ընթ­ ացք­ ի նաբ­ ա­նա­կան, վե­րա­ծագ­ ումն­ ա­
դեպք­ ում սա բազմ­ ագ­ որ­ծոն բա­նա­կան և­ այլ գոր­ծոնն­ ե­րի: խա­տությ­ ուն­ներ, որ­ ոնք կար­ ե­
հի­վանդ­ ութ­յուն է: Այն կարճ
ժամ­ ա­նա­կա­հատվ­ ած­ ում, որ Դ. Պ. Ցավ­ ոք, այս գործ­ ոն­ լի է կի­րառ­ ել այդ հիվ­ անդն­ ե­
տևել է հա­մա­վար­ ա­կը (իսկ
վար­ ակ­ ի հա­մար այն չա­փա­ ներն ուս­ ում­ն ա­սիր­ված չեն: րին օգ­նել­ ու համ­ ար: Քաղ­ված
զանց կարճ է), չէր կար­ ող տեղ­ ի Մ. Գ. Ա­յո, ճիշտ է: Ստ­ ույգ
ուն­ են­ ալ ա­տենյ­ ու­ ա­ցիա՝ ախ­ տե­ղեկ­ ատվ­ ութ­յուն­ ը չնչին էր՝
տած­ ին միկր­ ոօր­գա­նիզմ­ն ե­րի հայտ­նի է, որ ծե­րան­ ոցն­ եր­ ի
արհ­ ես­տա­կան թու­լա­ցում կամ որ­ ոշ հի­վանդն­ եր, որ­ ոնք մի ֆերմ­ ենտն­ եր, ցինկ, E և D վի­
ճնշում: Այ­նո­ւամ­ ե­նայն­ իվ, վա­ մատ­ ով էին կառչ­ ած կյան­քից,
րակ­ ը կար­ ող­ ան­ ում է են­թարկ­ հաղ­թահ­ ա­րել են հիվ­ ան­դութ­ տամ­ ինն­ եր: Բայց այս ա­մեն­ ը
վել մու­տաց­ իայ­ ի: Եվ ո­րոշ հա­ յուն­ ը: Շատ բժիշկ­ներ, ո­րոնք
ջո­ղակն­ եր­ ի բախտ­ ը բեր­ ում է՝ աշխ­ ա­տում էին կով­ ի­դայ­ ին ոչ մի կերպ համ­ ակ­ արգվ­ ած
նրանք ստա­նում են ոչ այն­քան բաժ­ անմ­ ունք­ներ­ ում, չվար­ ակ­
«չար­ ա­կամ» և նենգ ձև: Սակ­ այն վե­ցին: Իսկ մյուս­նե­րը՝ ու­ժեղ և­ չէր:
եկ­ եք չնվա­զեց­նենք հնար­ ա­վոր ա­ռողջ, մահ­ աց­ ան, թեև բոլ­ որն Մ. Գ. Ա­յո, բայց այ­նուհ­ ետև
վտանգն­ եր­ ը: Վար­ ակ­ ը սարս­ ա­ ակն­կա­լում էին նրանց ապ­ ա­
փել­ի է, քան­ ի որ այն հակ­ված է քի­նում­ ը: մենք սկսեց­ ինք քննարկ­ ել այդ
ընտ­րել­ ու ոչ միայն թո­քեր­ ը՝ իր ամ­ ե­նը և համ­ ակ­ ար­գել: Մեզ
հիմն­ ակ­ ան թիր­ ախ­ ը, այլ նաև Դ. Պ. Երբ սկսվեց հա­մա­ օգ­նեց վա­րակ­ ի գործ­ ող­ ութ­յան
մո­լեկ­ ուլ­ ա­յին մե­խա­նիզմ­ն եր­ ի
և­ օր­գան­ իզմ­ ի պա­տասխ­ ա­նի
ի­մա­ցությ­ ուն­ ը: Հենց սա է հա­
մակ­ արգ­ այ­ ին մոտ­ եց­ման խնդի­
րը՝ կտոր-կտոր ու­սումն­ ա­սիր­
ված նյութ­ ը հավ­ ա­քել որ­պես
մի ամ­բող­ջությ­ ուն: Ան­շուշտ,
այստ­ եղ պետք է գոր­ծի կլի­նի­
ցիստն­ եր­ ի և գիտն­ ա­կանն­ եր­ ի
բարձր ար­հես­տա­վար­ժությ­ ու­
նը: Եվ այդ­պի­սի երկ­խո­սութ­

42 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

....................................................................................................................... ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

յունն­ եր­ ը, երբ մաս­նա­գիտ­ ակ­ ան քարտ­ ե­զի վրա ցույց տալ բո­ ըն­դուն­ված է և ժամ­ ան­ ակն է
խմբերն ընդ­ու­նում են կշռա­ լոր ուղ­ ին­ եր­ ը, պատկ­ ե­րել բոլ­ որ վերջ տա­լու շղթայ­ ի ակ­տի­վաց­
դատվ­ ած լու­ծումն­ եր, չափ­ ա­ փո­խազ­դե­ցությ­ ունն­ եր­ ի Google ման­ ը, այ­սինքն՝ շոգ­ եք­ ար­շեր­ ի
զանց կար­ևոր են: Maps-ը: Արդյ­ուն­քում մենք տես­ բացթ­ ողմ­ ա­նը դեպ­ ո­յից: Եվ բջի­
նում ենք խաչմ­ եր­ ուկն­ ե­րի, ու­ ջը որ­ ո­շում էր. եթ­ ե իմ ազդ­ ան­
Դ. Պ. Բայց այս­օր մենք ղեսլ­ աքն­ եր­ ի տե­ղա­փոխմ­ ան շան­ ա­յին համ­ ակ­ ար­գը ա­սում է,
կայ­ ար­ ան­ներ, տեսն­ ում ենք որ կա­րե­լի է տրոհ­վել, ես շա­
ու­նենք ըն­դա­մե­նը եր­ եք-չորս ա­վե­լի շատ թի­րախ­ներ, և­ ե­թե րու­նա­կել­ ու եմ տրոհվ­ ել: Արդ­
մենք ու­ղիղ «կրակ­ ենք» դրանք յունք­ ում ուռ­ ուցք­ ի ա­ռա­ջաց­ման
պատր­ աստ­ ուկ, ո­րոնք կիր­ ա­ թե՛ նոր, թե՛ հայտն­ի մո­լե­կուլ­ գոր­ծընթ­ ա­ցը նախ՝ դադ­ ար­ ում
ներ­ ով, ապ­ ա կհասն­ ենք հա­ջո­ էր, ա­պա՝ պայթ­ ում նոր ու­ժով:
ռել­ ի են այս վա­րա­կը բուժ­ ե­լու ղությ­ ան:
Եվ միայն այն ժամ­ան­ակ,
համ­ ար: Ին­չո՞ւ է կարգ­ ա­վիճ­ ա­ Այսպ­ ի­սի ռե­դուկ­ցիոն սխա­ երբ մենք ներկ­ ա­յաց­րե­ցինք ազ­
լի և դ­րա շտկման դաս­ակ­ան դանշ­ ան­ ա­յին ու­ղի­նե­րի քարտ­ ե­
կի փո­փոխ­ ութ­յու­նը կա­տար­ օր­ ին­ ակ է մել­ ա­նոմ­ ա­յի բուժ­ ու­ զը և­ ա­ռա­ջարկ­ եց­ ինք նոր մո­
մը Braf արգ­ ել­ ա­կի­չի միջ­ ո­ցով: տե­ցում՝ Braf-ի և տատ­ ա­նակ­ ի
վել միայն այդ պատր­ աս­տուկ­ Սա սպի­տա­կուց է, ո­րը մել­ ա­ շղթա­յի վեր­ջին սպիտ­ ակ­ ուց­ ի
նոմ­ ա­յի դեպ­քում մու­տաց­ իա­յի է զուգ­ ա­հեռ ճնշում, հնար­ ա­վոր
ներ­ ի դեպք­ ում: Եվ արդյ­ոք սա՞ են­թարկ­վում, որ­ ի հետև­ անք­ ով դար­ձավ ան­հատ­ ա­կան­ ացվ­ ած
բջիջ­ներ­ ը կորցն­ ում են բջջա­ արդյ­ ու­նա­վետ բու­ժում­ ը:
է մեր բժշկությ­ ան ապ­ ա­գան: յին ցիկ­լի վեր­ ահս­կո­ղութ­յու­նը:
Մ. Գ. Կենս­ աբ­ ան­ներ­ ի հա­ Դ­րա ճնշու­մը բա­վար­ ար չէր, Ուստ­ ի կենս­ աբ­ անն­ ե­րի հա­
քան­ ի որ հեռ­ աց­նե­լով Braf-ից մար սա ա­մենև­ ին ա­պագ­ ա չէ:
մար սա ներ­կան է: Բա­ցա­ ազդ­ անշ­ ան ստան­ ալ­ ու հնա­ Սա ներկ­ ա է, ո­րը մենք ակ­տի­
հայտվ­ ած, ու­սումն­ աս­ իր­ված, րա­վո­րությ­ ու­նը, դե­ղամ­ ի­ջոց­ ը վո­րեն փոր­ձում ենք անցկ­ աց­
ոչ թուն­ ավ­ որ, արդյ­ ու­նա­վետ ևս­ ազդ­ ան­շա­նա­յին ամբ­ ողջ նել ցան­կա­ցած կլին­ ի­կակ­ ան
մոլ­ ե­կուլն­ ե­րի քա­նա­կը գեր­ ա­ երկ­ ար ցան­ցից հեռ­ աց­նում էր և դե­ղագ­ որ­ծակ­ ան դռնով կամ
զան­ցում է այն ցուց­մունք­նե­րը, նաև բա­ցա­սա­կան հետ­ ա­դարձ ան­գամ պատ­ ուհ­ ա­նով: Կան
որոնցում դրանք տրված են: կա­պի ըն­դուն­ իչ­ ը, ո­րը հայտ­ շատ մոլ­ եկ­ ուլ­ներ, որ­ ոնց կար­
Ին­չո՞ւ: Ավ­ ել­ ի վաղ՝ 20 տա­րի նում էր նրան, որ ազդ­ ան­շանն գա­վիճ­ ա­կը կա­րել­ ի է փո­խել,
ա­ռաջ, դե­ղո­րայ­քա­յին թիր­ ախ­ կան շատ մոտ­ եց­ում­ներ: Կան
ներն ընտր­ ում էին՝ ել­նել­ ով
այսպ­ ես կոչվ­ ած ռե­դուկց­ իոն
մոտ­ եց­ ու­մից՝ ախտ­ ա­նիշ­ ի պար­
զեց­ում մինչև մեկ, թվում էր,
ա­ռաջ­ ա­տար մե­խան­ իզմ՝ մեկ
ազ­դանշ­ ա­նայ­ ին ա­ռա­ջա­տար
հա­մակ­ ար­գի հետ մեկ ըն­կալ­ ի­
չի փոխ­ ազդ­ ե­ցութ­յան ու­սում­
նաս­ իր­ման մի­ջոց­ ով: Եվ բոլ­ որ­ ը
կարծ­ ում էին, որ եթ­ ե գնաց­քը՝
ազ­դան­ իշ­ ը, ըն­թաց­ ել է սխալ
գծով, խախտ­ ել է ազդ­ ան­շան­ ա­
յին կուռ շղթան, ընտր­ ել է սխալ
ար­ ա­գութ­յուն կամ ճա­նապ­ արհ
է ընկ­ ել առ­ անց արգ­ ել­ ակ­նե­րի,
ա­պա պետք է պար­զապ­ ես ար­
գել­վի դրա ելք­ ը կայ­ ար­ ա­նից,
և­ այս­պես ամբ­ ողջ­ ությ­ ամբ
կլուծ­վի հի­վան­դութ­յան խնդի­
րը: Երբ նոր տեխն­ ո­լո­գիան­ եր
մուտք գոր­ծե­ցին գիտ­ ութ­յուն,
երբ մենք կա­րո­ղա­ցանք ներ­
կայ­ աց­նել ազդ­ անշ­ ա­նա­յին ու­
ղին­ եր­ ի քար­տեզ, տեղ­ ի ուն­ ե­
ցավ բե­կում: Սա նույնն է, ինչ

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 43

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .
44 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

....................................................................................................................... ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

մոտ­ ե­ցումն­ եր, որ­ ոնք հնար­ ա­ պետք է գործ­ ել համ­ ա­կարգ­ված նութ­յու­նում, ինչպ­ ես և­ օրգ­ ա­
վո­րությ­ ուն են տալ­ իս «խաղ­ ա­ և զու­գակց­ված: նիզմ­ ում, ամ­ են բան հիմն­ված է
լու» վե­րա­ծագ­ ումն­ աբ­ ան­ ա­կան նուրբ տար­րաչ­ ափ­ ութ­յան, փո­
մեխ­ ա­նիզմն­ ե­րի կար­գավ­ որ­ման Դ. Պ. Ես շատ կու­զեն­ ա­յի խազդ­ ե­ցությ­ան վրա՝ չէ՞ որ դուք
հետ, չէ՞ որ դրանք նույնպ­ ես չեք կա­րող ճշտոր­ են հաշ­վար­
խախտ­վում են ինչպ­ ես քաղց­ հավ­ ատ­ ալ, որ ֆավ­ ի­պի­րավ­ ի­ կել, թե միմ­յան­ցից բաժ­ ան­ ող
կե­ղի, այնպ­ ես էլ նյար­դակ­ ազ­ նյու­թի քա­նի՞ մո­լեկ­ ուլ է հարկ­ ա­
մափ­ ոխ­ ա­կան (նեյր­ ո­դե­գեն­ ե­ րը, իմ­ ուն­ ա­մո­դու­լում­ ը, ա­նո­ վոր վի­րու­սի հա­մար «դռնակ»
րա­տիվ) հի­վանդ­ ությ­ ունն­ եր­ ի ծառ­ այ­ ող յու­րա­քանչյ­ ուր ըն­կա­
և ծե­րացմ­ ան գործ­ ըն­թացն­ ե­րի թայ­ ին պատ­րաստ­ ուկն­ եր­ ը և­ լիչ­ ի հա­մար: Գո­յութ­յուն ու­նի
հա­մա­լիր վի­ճակ­նե­րի ա­ռաջ­ աց­ «ազ­դան­շա­նա­յին ու­ղին­ եր­ ի ըն­
ման դեպ­քում: այլն, կստեղ­ծեն «անվտ­ ան­ թացք» հաս­կաց­ ությ­ ուն: Ուստ­ ի
ե­թե դուք մինչև ան­գամ ի­րա­րից
Դ. Պ. Այ­նո­ւամ­ ե­նայ­նիվ, գութ­յան ծածկ­ ոց», ո­րի մա­սին բաժ­ ա­նեք վա­րակ­ ի նստեց­ ում­ ը
բջիջ­նե­րի վրա և փոխ­ ազ­դե­
ե­թե խոս­ ենք ա­ռա­վե­լությ­ ուն­ այ­սօր մենք խո­սում ենք: Ես ցութ­յուն­ ը ընկ­ ալ­ ի­չի հետ, կա
հա­վա­նա­կան­ ութ­յուն, որ վի­րու­
նե­րի մա­սին, ա­պա Ռու­սաս­ հա­վատ­ ում եմ դրան: սայ­ ին բջիջ­ներ­ ի ո­րոշ քան­ ակ
Մ. Գ. Բայց գոյ­ութ­յուն ու­ կներթ­ ա­փան­ցի այն­տեղ:
տան­ ում բոլ­ որ այդ պատ­րաս­
նեն նաև հնար­ ա­վոր այ­լընտ­ Դ. Պ. Չարժ­ ե մոռ­ ան­ ալ նաև
տուկ­ներ­ ը հաստ­ ատ­վեց­ ին րան­քայ­ ին մոտ­ եց­ ում­ն եր, և­
այդ ուղ­ղութ­յամբ ներ­կա­յում այն մա­սին, որ այդ պատր­ աս­
ռեկ­ որդ­ ա­յին կարճ ժամ­կ ետ­ աշխ­ ատ­ ում են Ամ­ եր­ ի­կայ­ ի և
Գեր­մա­նիայ­ ի կառ­ ուց­ված­քա­ տուկն­ եր­ ը կար­ ող են շատ
ներ­ում: Մեր, ինչ­պես և­ամ­ յին քի­միկ­ ոսն­ եր­ ը: Այն է՝ խզել
վար­ ա­կի կա­պը ըն­կա­լի­չի հետ, թու­նավ­ որ լի­նել: Եվ մենք սա
բողջ աշ­խարհ­ ի համ­ ար սա դրան գում­ ա­րած ֆա­վի­պի­րա­
վի­րի կամ որ­ևէ այլ բա­նի կի­ հրաշ­ ալ­ ի հաս­կա­նում ենք, քա­
վիթ­խար­ ի նվա­ճում է, քա­նի րա­ռում­ ը, ո­րը մե­կու­սաց­նում է
ինֆ­լամ­ աս­ ոմ­ ան: Ավ­ ել­ ին, ե­թե նի որ այս­օր ու­նենք բազ­մա­
որ նախկ­ ին­ ում դրա հա­մար խզենք վար­ ա­կի կա­պը, ապ­ ա
այն լավ կան­խար­գել­ իչ մի­ջոց թիվ ախ­տա­բան­ ակ­ ան հե­տա­
կպա­հանջվ­ եին տար­ ին­ եր: Այ­ կլի­նի, որ­ ը չի կա­րել­ ի աս­ ել ո՛չ
ար­ եպ­լեվ­ ի­րի, ո՛չ ավ­ իֆ­ ա­վի­ զո­տությ­ ուն­ներ: Սակ­ այն post
սօր կլին­ ի­կակ­ ան փորձ­ ար­ րի մա­սին: Սա­կայն կենս­ ա­բա­

կում­ն ե­րից հետ­ ո մենք ստաց­ ել

ենք ժա­ման­ ա­կա­վոր թույլտ­

վութ­յուն՝ օգ­տագ­ որ­ծել­ ու այս

կամ այն պատ­րաս­տուկ­ ը և­

այն անմ­ իջ­ ապ­ ես հասց­նում

ենք հիվ­ ան­դին: Սա վիթ­խա­րի

գործ է: Բայց այս­օր աշ­խար­

հում կան մաս­նագ­ ետն­ եր­ ի

խմբեր, ո­րոնք աշխ­ ատ­ ում են

ան­միջ­ ապ­ ես COVID-19-ի բուժ­

ման համ­ ար նախ­ ատ­ եսվ­ ած

ու­րույն դե­ղոր­ այ­քի ստեղծմ­ ան

ուղ­ղութ­յամբ:
Մ. Գ. Դ­միտր­ ի Յուրև­ իչ,

մենք հաս­կան­ում ենք, որ սա
համ­ ալ­ իր հիվ­ անդ­ ությ­ ուն է, ո­րը
վնաս­ ում է բազ­մա­թիվ օրգ­ ան­
ներ և համ­ ակ­ արգ­ եր: Պա­տաս­
խան­ եք ինձ որպ­ ես կլի­նի­ցիստ.
կա­րո՞ղ է դրա դեմ համ­ ա­դար­
ման լին­ ել, թե՞ այս­տեղ առ­կա է
այն, որ­ ի համ­ ար մենք միմ­յանց
մշտապ­ ես «պոզ­ ա­հա­րում ենք»՝

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 45

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

mortem հե­տազ­ ո­տութ­յուն­ ը պատճ­ ա­ռով, որ ի պա­տաս­խան բու­ժո՞ւմ:
ի­մու­նայ­ ին փոթ­ ո­րի­կի, առ­ ա­ Մ. Գ. Ա­յո: Հա­մա­դարմ­ ան
չպատ­ աս­խա­նեց մեր բոլ­ որ ջա­նում են միկր­ ոթր­ ոմ­բոզ­ներ,
ա­նոթն­ ե­րի վերն­ ահ­յուս­ված­քի չկա, պետք չէ հույս դնել դրա
հարց­ ե­րին: Մենք, մի­զաբ­ ան­ բոր­բո­քում: Ինձ թվում է, որ վրա: Օր­գան­ իզմ­ ը միասն­ ա­կան
post mortem հե­տազ­ ո­տութ­ կա­ռույց է: Հ­նա­րավ­ որ չէ բու­
ներս, կարծ­ում էինք, որ կլի­ յունն­ եր­ ը, ո­րոնք մենք հասց­ ժել առ­ան­ձին մի օր­գան, ըն­
րել ենք կա­տար­ ել ռեկ­ որ­դա­յին թաց­քում տուժ­ ում է մեկ ուր­ իշ­ ը:
նեն ո­րոշ փո­փոխ­ ութ­յունն­ եր սեղմ ժամ­կ ետն­ եր­ ում, մինչև Գիտ­նա­կան­ներ­ ը կլի­նիկ­ ա­կան
փրկում էինք հի­վանդ­ ե­րի, չենք ախ­տա­նիշն­ ե­րը դի­տար­կում են
եր­ իկ­ ամ­ն եր­ ում, ամ­ որ­ձին­ ե­ հասց­րել վերլ­ ու­ծել ժամ­ ա­նա­ որ­պես բլրից գլխիվ­այր ցած
կի սղութ­յան պատ­ճա­ռով: Չէ՞ ընկ­նե­լու ազ­դեց­ ությ­ ուն օր­
րում: Մենք աս­ում էինք, որ որ մենք խոս­ ում ենք ոչ միայն գան­ իզմ­ ի հա­մար, երբ գլուխ­ ը
մի­զա­բան­ ա­կան օր­գան­ներ­ ի գետ­նին զարկ­ ել­ ը գրեթ­ ե ան­
փոփ­ ոխ­վում է սերմ­ն ագ­ ո­յա­ մաս­ ին: Հյ­ ուսվ­ ած­քաբ­ ա­նակ­ ան խուս­ ա­փե­լի է: Այ­սինքն՝ մեր
մակ­ արդ­ ակ­ ում մենք ուս­ ում­ հա­մար ամ­են բան շատ ա­վե­
ցում­ ը, առ­ ա­ջա­նում են միկ­ նաս­ իր­ ել ենք բազ­մա­թիվ նշիչ­ լի վաղ է սկսվում, քան ձեզ
ներ և կա­րող ենք վստա­հո­րեն համ­ ար՝ ո­րոշ­ ա­կի նշիչն­ ե­րի
րոթր­ ոմբն­ եր, որ­ ը կար­ ող է խոս­ ել այն հնար­ ավ­ որ գոր­ մակ­ արդ­ ակ­ ի բարձր­ աց­ ու­մից,
ծոնն­ եր­ ի մա­սին, որ­ ոնք տար­ բջջա­յին վար­քի, գեն­ այ­ ին, հու­
հնա­րա­վո­րությ­ ուն տալ հայտ­ բե­րակ­ ում են հիվ­ ան­դութ­յան մոր­ ալ, հոր­մոն­ ալ կար­գավ­ որ­
համ­ եմ­ ա­տա­բար թեթև և ծանր ման նրբա­գույն մե­խան­ իզմ­ն ե­
նաբ­ եր­ ել­ ու անպտղ­ ութ­յան նոր ընթ­ ացք­ ը: Եվ եթ­ ե մենք ու­նե­ րի փոփ­ ո­խությ­ ու­նից: Հակ­ առ­ ակ
նայ­ ինք այդ տեղ­ եկ­ ատվ­ ությ­ ուն­ ը սո­վո­րա­կան կլի­նիկ­ ա­կան ակն­
գործ­ ոնն­ եր: Ի­րակ­ ան­ ում այս համ­ ա­վար­ ա­կի սկզբում՝ վերց­ կալ­ իք­ներ­ ի՝ որ­պես նշիչ կա­րող
նե­լով այն եվ­րո­պա­ցի կամ չի­ են դիտ­վել ոչ միայն սպի­տա­
ա­մե­նը թե­մայ­ ի շա­հար­կում է: նաց­ ի գործ­ ընկ­ եր­նե­րից, վստահ կուց­ներ­ ը, այլ նաև ցիտ­ ոկ­ ին­նե­
Մ. Գ. Համ­ աձ­ այն չեմ: Ա­մեն եմ, որ կփրկեինք ավ­ել­ի շատ րը, վե­րած­ ագ­ ում­ն ա­բա­նակ­ ան
մարդ­կանց: վե­րակ­ առ­ ուց­ ում­ ը ՌՆԹ–­կար­
ինչ կախվ­ ած է հի­վանդ­ ությ­ ան գավ­ որմ­ ան մա­կարդ­ ա­կում: Այ­
ըն­թաց­քի ծանր­ ութ­յուն­ ից և մա­ Դ. Պ. Ու­րեմն՝ զու­գակցվ­ ած սինքն մենք պատ­րաստ ենք
սամբ յու­րա­քանչյ­ ուր հիվ­ անդ­ ի նախ­ ազգ­ ու­շաց­նե­լու, որ շու­տով
տար­բեր օր­գան­ներ­ ի (բա­ցի թո­ ինչ-որ բան է բռնկվե­լու: Իսկ
քե­րից)՝ վար­ ա­կի նկատմ­ ամբ կլին­ ից­ իստ­ներն աս­ ում են՝ եթ­ ե
ըն­կալ­ ուն­ ա­կությ­ ուն­ ից: Վեր­ ցավ չկա, ե­թե բող­ ոք չկա, ու­
ջերս Nature հանդ­ես­ում հրա­ րեմն լավ է՝ առ­ այժմ ա­զատ ես:
պա­րակվ­ ել էր Ն­յու-­Յորք­ ի և
Պեն­սիլվ­ ա­նիա­յի երկ­ ու խոշ­ որ Դ. Պ. Մա­րի­նա Վիկ­տոր­ ով­
հիվ­ անդ­ ա­նոցն­ եր­ ում կատ­ ար­
ված հետ­ ա­զո­տութ­յունն­ ե­րի մի նա, Ձեր կար­ծիք­ ով, հա­մա­
ցնցող ակ­նարկ, որտ­ եղ աս­վում
էր, որ ախ­տա­հար­վում են թե՛ կարգ­ ա­յին կեն­սաբ­ ա­նը պետք
եր­ ի­կամ­ն ե­րը, թե՛ աղ­ ես­տա­մոք­
սա­յին ուղ­ ին­ եր­ ը, թե՛ ուղ­ եղն այն է ներկ­ ա՞ լին­ ի յուր­ ա­քանչ­յուր

կոն­սիլ­ իում­ ի, ե­թե խոս­քը վե­

րաբ­ ե­րում է ծանր հիվ­ անդ­ ին:

Կամ գուց­ ե նա հան­դես է գա­

լիս որպ­ ես յու­րօր­ ի­նակ զտիչ,

որ­ ը գնա­հատ­ ում և ն­շան­ ակ­ ում

է որ­ ո­շակ­ ի հիմ­ն ա­կան հե­տա­

զո­տութ­յունն­ եր՝ կախվ­ ած հի­

վան­դի տա­րի­քից: Ինչպ­ ի­սի՞ն

46 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

................................... ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

է Ձեր տե­սակ­ ե­տը: Դ. Պ. Կ­լին­ ի­ցիստ­ Հար­ցը կլին­ ից­ իստ­
ներ­ ի հա­մակ­ արգվ­ ած մտա­ծե­
Ու­զում եմ հաս­կա­ ներ­ ը դրան պատր­ աստ են: լու պատր­ աստ­ ակ­ ամ­ ութ­յունն է:
Մ. Գ. Իսկ ես կարծ­ում եմ,
նալ, ինչ­պե՞ս կար­ ե­լի Ուզ­ ում եմ ձեզ շնոր­հակ­ ա­
պատր­աստ չեն, քան­ի որ դե­ լութ­յուն հայտն­ ել հա­մա­ճար­ ա­կի
ներ­մու­ծել այս ամ­ ե­ ղո­րայք­ ի օգտ­ ագ­ ործ­ման հրա­ ընթ­ աց­քում հիվ­ անդ­նե­րի բուժ­
հանգն­ եր­ ում նշվում են փուլ­ եր, ման­ ը մասն­ ակ­ցել­ ու հնար­ ավ­ ո­
նը բժշկա­կան ամ­ ե­նօրյ­ ա իսկ մեր խնդիրն է՝ թույլ չտալ րությ­ ուն ըն­ձեռ­ ե­լու համ­ ար: Իմ
փուլ­ եր­ ի զարգ­ աց­ ում: հա­մար, որ­պես գիտ­նակ­ ա­նի,
պրակտ­ իկ­ ա: մե­ծագ­ ույն եր­ջան­կութ­յուն է
Մ. Գ. Հա­մա­ Դ. Պ. Այս­ ինքն՝ դուք ա­սում Ձեր և Ձեր գործ­ ընկ­ երն­ ե­րի հետ
հե­ռա­խոս­ ազր­ ույց­ ի ընթ­ ացք­ ում
կարգ­ ա­յին կենս­ ա­ եք, որ կլի­նի­կակ­ ան կենս­ ա­ փոր­ձել օգ­նել հիվ­ անդն­ եր­ ին՝
բա­նը յուր­ օր­ ի­նակ անմ­ ի­ջա­պես հետև­ ել­ ով կեն­
կ ա­խ ա ր­դ ա­կ ա ն բան­ներն պատր­ա՞ստ են մի սան­շիչ­ներ­ ին և ճշ­տե­լով բուժ­
սնդուկ է մեծ­ա­ ման ծրագ­ ի­րը:
քան­ ակ գի­տել­ իք­ շարք հիանդ­ ութ­յուն­նե­րի հա­
ներ­ ով այն մա­սին, Դ. Պ. Վստ­ ահ եմ, որ մեր
թե ինչ­պես են աշ­ մար այ­սօր առ­ աջ­ արկ­ ել վաղ
խա­տում բարդ, բազ­ մաս­նագ­ ետ­ներ­ ը կմիավ­ որ­վեն
մա­բա­ղադ­րիչ, բազմ­ ագ­ որ­ծոն ախտ­ ո­րոշմ­ ան հա­մակ­ արգ­ ա­
հի­վան­դությ­ ունն­ ե­րի մե­խա­ և­ուր­ախ կլի­նեն նման հա­
նիզմն­ եր­ ը: Ի՞նչ է նշա­նակ­ ում յին մոտ­ ե­ցում, իսկ ե­թե հի­
բարդ հի­վանդ­ ությ­ ուն: Դա այն­ մագ­ ործ­ ակց­ ությ­ ան հա­մար թե՛
պիս­ ի հիվ­ անդ­ ութ­յուն է, որ­ ում վան­դությ­ ունն ար­դեն առկ­ ա
մաս­նակց­ ում է ոչ թե օր­գան­նե­ միզ­ ա­բա­նակ­ ան, թե՛ ուռ­ ուց­
րի և հյ­ ուսվ­ ածք­ներ­ ի մեկ հա­ է, ա­պա բուժմ­ ան հնա­րավ­ որ
մակ­ արգ, մեկ բջջա­յին ըն­կալ­ իչ քա­բա­նակ­ ան կամ ցան­կա­
և­ ազդ­ անշ­ ան­ այ­ ին հա­մա­կարգ, փոփ­ ո­խությ­ ո՞ւն:
այլ մեծ թվով համ­ ա­կար­գեր, և Մ. Գ. Այ­ ո՛: Համ­ ալ­ իր նշիչ­ ցած այլ հիվ­ ան­դութ­յունն­ եր­ ի
բոլ­ որ­ ը երկ­խո­սում են միմյ­ անց
հետ: Հա­մակ­ արգ­ այ­ ին կեն­սա­ նե­րի հի­ման վրա, ո­րոնք առ­կա դեպ­քում: Այսպ­ ի­սի համ­ ատ­ եղ
բա­նը կա­րող է ցույց տալ, թե են լաբ­ որ­ ա­տոր­ իայ­ ում: Դր­ անք
այդ երկ­խո­սությ­ ան որ բառ­ եր­ ը տեխն­ ոլ­ ո­գիա­ներ են, ո­րոնք հետ­ ա­զոտ­ ությ­ ուն­ներն ուն­ են
նշան­ ակ­ ությ­ ուն ուն­ են կլին­ ի­ հնար­ ա­վոր­ ությ­ ուն են տա­լիս
ցիստն­ ե­րի համ­ ար, որպ­ ես­զի նշել­ ու սպի­տակ­ ու­ցայ­ ին ուղ­ ի­ մեծ ի­մաստ և միան­գա­մայն
պարզ լին­ ի, թե ինչ­պի­սի՞ն է լի­ ներ­ ը, ստեղծ­ ել­ ու ցի­տո­կին­ներ­ ի
նե­լու հի­վան­դութ­յան ըն­թաց­քը, ցանկ, վեր­ ած­ ա­գում­ն ա­բան­ ա­ փո­խում են ժամ­ ան­ ակ­ ա­կից
ինչ­պե՞ս է այն զար­գան­ ա­լու, ո՞ր կան նշիչ­ներ­ ի քար­տեզ: Եթ­ ե
դե­ղո­րայքն է գե­րա­դաս­ ել­ ի, իսկ գո­յությ­ ուն ուն­ ի տեխն­ ո­լո­գիա, բժշկութ­յան պատ­կե­րը:
որ դեղ­ ո­րայք­ ի ազդ­ եց­ ությ­ ունն ու­րեմն կար­ ել­ ի է ձևավ­ ո­րել Մ. Գ. Խոս­քը գի­տությ­ ան,
է նվազ արդ­յու­նավ­ ետ: Եվ, դրա ցան­կա­ցած կիր­ առ­ ում:
իհ­ արկ­ ե, հա­մակ­ արգ­ այ­ ին կեն­ տեխ­նոլ­ ո­գիան­ եր­ ի և բժշ­կութ­
սա­բա­նը կա­րող է մատ­նան­շել, յան միա­վոր­ման մաս­ ին է:
թե որ­տեղ փնտրել նոր թիր­ ախ­
ներ ծանր վիճ­ ակն­ եր­ ի դեպ­քում
կամ որտ­ եղ փնտրել դե­ղոր­ այք:
Այդպ­ իս­ ի մաս­նագ­ ե­տը կար­ ող է
ազ­դել օր­գա­նիզ­մի մի համ­ ա­
կար­գի վրա՝ ակ­տիվ­ ացն­ ե­լով
մյուս­ ը, կի­րա­ռե­լով միասն­ ակ­ ան
պատ­ճա­ռա­կան մո­տեց­ ում:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 47

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................... .

Հարց է՝ մենք ներք­ ուստ պատ­ Յուրև­ իչ, հինգ տա­րի հետ­ ո ռաջ­ ա­նան հետ­ ագ­ այ­ ում, և­ ո՞ր
րա՞ստ ենք դրան: Արդյ­ոք կլին­ ի­ հիվ­ անդն­ եր­ ին պետք է բու­ժել
ցիստ­ներ­ ը պատ­րա՞ստ են գործ այս հիվ­ ան­դի մոտ 99 % հա­ լրաց­ ու­ցիչ սխե­ման­ եր­ ով՝ մե­
ուն­ ե­նալ ոչ միայն այն հանգ­ ա­ տաստ­ ազն­ ե­րի ա­ռաջ­ ա­ցու­մը
ման­քի հետ, որ իմ կող­քը ցա­ վա­նակ­ ան­ ությ­ ամբ սկսվե­լու է կան­խե­լու հա­մար:
վում է, այլ այն փաս­տի հետ, որ
իմ նշիչ­նե­րը շեղ­վել են ինչ-որ մե­տաս­տատ­ իկ գործ­ ընթ­ աց»: Դ. Պ. Բայց այդ տեխն­ո­
ուղ­ղութ­յամբ:
Եվ մենք հեռ­ աց­նում ենք շա­ լո­գիա­նե­րը մինչև հիմ­ ա չեն
Դ. Պ. Դուք իր­ ա­վա­ցի եք:
գան­ ակ­ ագ­ եղձ­ ը: Բայց ե­թե ներդրվ­ ել: Ես եղ­ ել եմ Հայդ­ ել­
Բայց Ձեր կառ­ ու­ցող­ ա­կան
հի­վան­դութ­յան ելք­ ի կան­ բեր­գում և խո­սել եմ այդ մա­
քննա­դատ­ ութ­յու­նը կօգ­նի փո­
խա­տե­սումն այլ է, մենք այն սին: Մար­դիկ խիստ զար­մաց­ ել
խել այդ կլին­ իկ­ ակ­ ան հանձ­
չենք հե­ռաց­նի: Ի­րավ­ իճ­ ակ­ ը էին, ա­սել­ով, որ նման բան
նար­ ա­րա­կանն­ ե­րը, քան­ ի որ
փոխվ­ ում է մեր աչք­ի առ­աջ: չկա, և բո­լո­րը շար­ ու­նակ­ ում
հի­մա, ե­թե խոս­ ենք ու­ռուց­
Դեռևս 20 տար­ի ա­ռաջ մենք են հեռ­ ացն­ ել շա­գան­ ա­կա­գեղ­
քաբ­ ա­նութ­յան մաս­ ին, մենք
կարծ­ ում էինք, որ շա­գա­նա­ ձը: Ուս­տի, ամ­փո­փել­ ով՝ կու­
կի­րառ­ում ենք այս կամ այն
կա­գեղ­ձի ու­րույն հակ­ ագ­ են­ ը զե­նա­յի ա­սել, որ COVID-19-ը,
սխեմ­ ան ար­դեն այն ժա­մա­
(ՇՈւՀ) միզ­ աբ­ ա­նութ­յու­նում մի կողմ­ ից, համ­ ակ­ ար­գեց գի­
նակ, երբ, ցավ­ ոք, քի­միա­բու­
Ն­յուտ­ ո­նի երկ­ անդ­ ամն է, այ­ տե­լիք­նե­րը և մո­տե­ցում­ն ե­րը,
ժությ­ ան փուլ­ ում ենք:
Մ. Գ. Իսկ մենք կա­րող ենք սինքն՝ հիվ­ ան­դի մա­սին ողջ մյուս կողմ­ ից՝ հաստ­ ա­տեց,

սկզբուն­քոր­ են բար­ ե­լավ­ ել այդ տեղ­ ե­կատվ­ ությ­ ուն­ ը մի սրվա­ որ մենք երբ­եմն չենք կար­ող
սխե­մա­ներ­ ը: Սա վեր­ ա­բե­րում
է ոչ միայն COVID-19 տե­սա­կի կում է: Մենք կարծ­ում էինք, դի­մակ­ այ­ ել նոր վար­ ակ­ ին
վար­ ակ­ իչ հի­վան­դութ­յունն­ եր­ ին:
Սա ամ­բողջ ինքն­ աիմ­ ուն­ ա­յին որ վերց­նել­ ով ար­յան նմուշ՝ ա­ռանց նա­խա­պահպ­ ա­նութ­
հար­թակն է՝ Կ­րոն­ ի հի­վան­դութ­
յուն, հոդ­ ե­րի ռևմատ­ իկ բոր­բո­ ամ­են ինչ իմ­ան­ում ենք հի­ յան, համ­ ա­կար­գայ­ ին մոտ­ եց­
քում, բազ­մակ­ ի կարծր­ ախտ,
այ­սինքն՝ բո­լոր այն հիվ­ ան­ վան­դի մաս­ ին: Այ­սօր հաս­ ման և­ առ­ անց դե­ղո­րայ­քի
դութ­յուն­ներ­ ը, որ­ ոնց դեպք­ ում
տեղ­ ի են ուն­ են­ ում ի­մու­նա­յին կա­նում եք, որ այդ­պես չէ: կար­գավ­ ի­ճակ­ ը փոփ­ ո­խե­լու
հա­մակ­ արգ­ ի, B- և T- բջիջն­ ե­
րի արձ­ ա­գանքմ­ ան մե­ծած­ ավ­ ալ Մենք զուգ­ ակ­ցում ենք ՇՈւՀ-ը պատ­րաստ­ ակ­ ա­մությ­ ան:
խախտ­ ում­ն եր, ու­ռուց­քա­բա­ Մ. Գ. Եկ­ եք ա­ռանձն­ աց­
նութ­յուն, և մենք կա­րող ենք ՄՌՇ-ի, ՀՇ-ի, անդ­րաձ­ այ­նի
հա­մա­կարգ­ ել և­ որ­ ոշ­ ել կլին­ ի­ նենք ճան­ճե­րը և կոտ­լետն­ եր­ ը:
կա­կան լավ­ ա­գույն լուծ­ ում­ն ե­ և­այլն­ ի հետ: Վստ­ ահ եմ, որ COVID-19-ի դեպք­ ում կարգ­ ա­
րը: Խոս­քը նոր մո­տե­ցում­ն եր­ ի վիճ­ ա­կի փո­փո­խությ­ ու­նը միակ
մշակմ­ ան մա­սին է: այսպ­ ի­սի փոփ­ ո­խությ­ ուն­ներ մի­ջոցն էր, քա­նի որ մեզ հար­
կավ­ որ էր ստուգվ­ ած մոլ­ եկ­ ուլ:
Դ. Պ. Մեր զրույցը ինձ լին­ ե­լու են բժշկութ­յան բոլ­ որ Միա­ժա­մա­նակ անհ­րա­ժեշտ էր
թուլ­ ացն­ ել իմ­ ու­նա­յին փոթ­ ո­րի­
թույլ տվեց տեսն­ ե­լու ու­րիշ ո­լորտ­նե­րում: կը, թո­քեր­ ի գրոհ­ ը և թ­րոմբ­ ո­զը:
Մ. Գ. Բայց չէ՞ որ մենք Ուստ­ ի մենք կի­րա­ռե­ցինք զու­
մի­զաբ­ ան­ ութ­յուն: Այդ միզ­ ա­ գակցվ­ ած բու­ժում: Հիմ­ ա մենք
քննար­կում էինք այս հարց­ը պետք է վերլ­ ուծ­ ենք և­ ար­դա­
բան­ ութ­յուն­ ում, օր­ ին­ ակ, շա­ կոնկ­րետ հի­վանդն­ ե­րի օր­ ի­ րաց­նենք այս սխեմ­ ան: Սա մի
նա­կով: Հիշ­ում եք, ես Ձեզ պատմ­ ութ­յուն է:
գա­նակ­ ագ­ եղ­ձը կհե­ռացվ­ ի պատմ­ ում էի գոր­ծըն­կեր­ներ­ ի
հետ մեր հա­մա­տեղ հետ­ ա­զո­ Իսկ դեպ­ ի անձն­ ավ­ որվ­ ած
միայն ծայ­րա­հեղ դեպք­ ում: տությ­ ան մաս­ ին Հայ­դելբ­ երգ­ ի և ճշգ­րիտ բժշկութ­յուն շարժ­
Քաղց­կեղ­ ի հետ­ ա­զո­տությ­ ան վե­լը միանգ­ ամ­ այն այլ պատ­
Դուք ա­սում եք. «Դ­միտ­րի գերմ­ ան­ ա­կան կենտ­րո­նում, որ­ մությ­ուն է: Այն նույն­պես բա­
տեղ շագ­ ան­ ակ­ ագ­ եղ­ձի քաղց­ ժան­վում է եր­կու ուղղ­ ությ­ ան:
կե­ղով հիվ­ անդ­ներ­ ի դեպ­քե­րը Ա­ռա­ջի­նը նախ­ ապ­ աշտպ­ ան­ ա­
մենք վերծ­ ա­նում էինք գեղ­ձա­ կան բժշկությ­ունն է, որ­ ի ա­ռա­
զա­տուկ­ ի, այս­ ինքն՝ այն ա­մե­ ջին փա­թե­թը հրա­պա­րակ­վել է
նի միջ­ ոց­ ով, որ հի­վան­դութ­յան
ընթ­ ացք­ ում ար­տա­թոր­վում է
ար­յան մեջ: Եվ ստաց­ել էինք
հստակ բա­ժան­ում, թե ո՞ր հի­
վանդ­ներ­ ի մոտ մետ­ աստ­ ազ­
ներ չեն ա­ռաջ­ա­նա կամ կա­

48 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020