62-2020-4

....................................................................................................................... ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

2012 թ., երբ հանր­ա­հայտ
ծա­գում­ն ա­բան, Ս­թեն­ֆոր­
դի համ­ ալ­սար­ ան­ ի պրո­
ֆե­սոր Մայքլ Ս­նայ­դե­րը
ներ­կայ­ աց­րեց օ­միք­սա­
յին1 ցու­ցան­ իշ­նե­րի սե­փա­
կան պրո­ֆիլ­ ա­վոր­ ում­ ը և­
ա­սաց. «Աստ­ված իմ, ես
այսք­ ան տա­րի շա­քար­ ախ­
տի վտան­գի տակ էի, բայց
հի­մա գի­տեմ ինչ ա­նել, և­
ին­սուլ­ ի­նադ­ ի­մադր­ ո­ղակ­ ա­
նութ­յան իմ ցու­ցան­ իշ­ներ­ ը
կնվա­զեն»: Եվ նա փոխ­ եց
ապ­րել­ ակ­ երպ­ ը՝ իսկ­ ա­պես
հաս­նե­լով հրաշ­ ալ­ ի արդ­
յունքն­ եր­ ի: Սա ոչ թե կլի­նի­
կա­կան, այլ նա­խա­պաշտ­
պան­ ա­կան բժշկությ­ ուն է,
ո­րը պակ­ աս­ եց­նում է կլի­նի­
ցիստն­ եր­ ի հոգ­սեր­ ը, քան­ ի
որ ձեզ դիմ­ ող հի­վանդն­ ե­րի
թի­վը կրճատ­վում է:

Երկ­րորդ դեպք­ ում, երբ
հի­վանդ­ աց­ ում­ ը, այն­ ո­ւա­
մե­նայ­նիվ, առկ­ ա է, կեն­
սաբ­ ան­ներն օգն­ ում են
ձեզ հասկ­ ա­նա­լու դրա
մե­խան­ իզ­մի բո­լոր նրբե­
րանգ­նե­րը և կառ­ ու­ցում
են օր­գան­ իզմ­ ի տարբ­ եր
հա­մակ­ ար­գեր­ ի փո­խազ­
դեց­ ութ­յան հստակ և ման­
րա­մասն կամր­ջակ­ներ, որ­
պեսզ­ ի դուք կար­ ող­ ան­ աք
հեշտ­ ութ­յամբ կա­յաց­նել
որ­ ոշ­ ում­ն եր և կան­խա­տե­
սել հետև­ անք­նե­րը՝ դրանք
կան­խե­լու հա­մար: Սա է
բժշկութ­յան ա­պագ­ ան, ընդ
ո­րում՝ ա­մե­նա­մոտ ա­պա­
գան:

­Թարգմ­ ան­ եց

Մ. ­Սարգս­յա­նը

1 Օմիքս­ այ­ ին տեխն­ ոլ­ ոգ­ իա­ ­ներ՝
տեխ­նոլ­ ոգ­ ի­ա­ներ, որոնք ուս­ ում­
նա­սի­րում են գե­նոմ­ ի կառ­ ուց­
վածք­ ը և դրա­նում ծած­կագրվ­ ած
տե­ղեկ­ ատ­վութ­ յուն­ ը:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 49

Ի ԴԵՊ

Փա­րիզ­ ի կենտ­րո­նում, մի Տոկ­ իոյ­ ի հյուր­ ան­ ոցն­ եր­ ից Գերմ­ ա­նակ­ ան «­Ֆոլկսվ­ ագ­ են»
հնամյ­ ա դղյակ­ ում բաց­վել է մե­կում ստիպ­ված էին աշ­խա­ ըն­կեր­ ությ­ ու­նը հայտն­ ի է հիմ­
էկ­ ոն­ ո­մի­կա­յի և փող­ ի թան­գա­ տանք­ ից ա­զատ­ ել 120 ծառ­ այ­ ո­ նակ­ ան­ ում իր ավտ­ ոմ­ եք­ ե­նա­
րան: Մե­տաղ­ ադր­ ամ­ ի և թղթ­ ա­ ղի՝ անձն­ ա­կազ­մի կե­սը: Բո­լոր նե­րով, բայց քչե­րը գիտ­ են, որ
դր­ ա­մի հա­վա­քա­ծուն կա­րող է հե­ռաց­վածն­ եր­ ը ռո­բոտն­ եր էին: ձեռ­նարկ­ ությ­ ան արտ­ ադր­ ան­
ա­ռաջ­ ացն­ ել ցանկ­ ա­ցած դրա­ 2015-ից մինչև 2019 թ. սկիզ­բը քի մե­ծագ­ ույն մասն ա­մենև­ ին
մահ­ ա­վա­քի նա­խանձ­ ը: Բո­լոր դրանց պարտ­ ակ­ ան­ ութ­յուն­ մե­քեն­ ա­նե­րը չեն: Երկր­ որդ
դահլ­ իճ­նե­րին ծան­ ոթ­ ա­նա­լու ներն էին ու­ղե­բեռ­ ի առ­ աք­ ու­ հա­մաշխ­ ար­հա­յին պատ­ եր­ ազ­
համ­ ար կպա­հանջ­վի 12 ժամ: մը, այ­ցե­լու­ներ­ ի գրանց­ ում­ ը և­ մից հե­տո աշխ­ ա­տա­կիցն­ ե­
Շատ ցու­ցադ­րում­ներ թույլ են ուղ­ եկց­ ում­ ը մինչև սենյ­ ակն­ եր, րին կե­րակր­ ե­լու նպա­տակ­ ով
տա­լիս այ­ցել­ ուն­ եր­ ին ձեռք տալ տա­րածք­ներ­ ի մաքր­ ում­ ը և­ այլն: «Ֆ­ ոլկս­վագ­ ե­նը» կառ­ ու­ցեց խո­
ցուց­ անմ­ ուշն­ եր­ ին և շփ­վել միմ­ Ռո­բոտն­ ե­րին ա­զատ­ ե­լու պատ­ զա­բու­ծակ­ ան համ­ ալ­ իր, որ­տեղ
յանց հետ, օր­ ին­ ակ՝ մասն­ ակ­ ճա­ռը դրանց աշ­խա­տանք­ ի հա­ պատր­ աստ­ ում էին եր­շիկ­ ե­ղեն:
ցել սա­կար­ ան­ ա­յին խա­ղե­րին, ճախ­ ակ­ ի խա­թար­ ումն­ երն էին, Եվ մինչև այժմ ընկ­ եր­ ութ­յունն
տպել սե­փակ­ ան դիմ­ ան­կար­ ով ինչպ­ ես նաև այց­ ե­լուն­ եր­ ի դժգո­ ար­տադր­ ում է տար­ ե­կան 6,5
թղթադ­րամ­ն եր, շոշ­ ափ­ ել ոս­ հությ­ ու­նը, ո­րոնք գեր­ ա­դա­սում մլն նրբ­եր­շիկ և 1,5 մլն­երշ­իկ,
կու ձուլ­ ակտ­ որ: Առ­ աջ­ ին նման էին սով­ ո­րա­կան «մարդկ­ ա­յին» ո­րոնք վա­ճառ­վում են հիմ­ն ա­
թան­գար­ ա­նը բաց­վել է մի քան­ ի անձն­ ա­կազ­մը: կան­ ում ընկ­ ե­րությ­ ան գոր­ծա­
տա­րի առ­ աջ Մեքս­ ի­կա­յում: րան­ներ­ ի աշ­խատ­ ակ­ ից­ներ­ ին,
բայց նաև արտ­ ա­հան­վում են
աշխ­ ար­հի 11 երկր­ներ: Տար­ ե­կան
ար­տադր­վում է մոտ­ ա­վոր­ ապ­ ես
6,2 մլն­ ավտ­ ո­մե­քեն­ ա: Պատ­
րաստվ­ ում են նրբեր­շիկ­նե­րի
միայն երկ­ ու տե­սակ՝ եր­կար և
կարճ, իսկ ավտ­ ոմ­ ե­քեն­ ա­ներ­ ի
շուրջ 40 մո­դել:

«Наука и жизнь», 2019, N 10. ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

50

ՄԱԿ-ի տնտե­սա­գետն­ եր­ ի Լե­հաստ­ ան­ ի Պոզ­նան քա­ Տասնյ­ ակ տա­րին­ ե­րի ըն­թաց­
գնա­հատ­մամբ, ամ­ են տա­րի ղա­քի համ­ ալ­սա­րան­ ի դի­մաց քում համ­ եմ­ ատ­ ել­ ով քա­ղաք­ ի և
աղ­բա­նոցն­ եր­ ում է հայտնվ­ ում 2007 թ. տե­ղադրվ­ ել է ե­րեք լեհ գյ­ ուղ­ ակ­ ան վայր­ ի բնակչ­ ությ­ ան
1,3 մլրդ տոնն­ ա սննդամ­թերք՝ մա­թե­մատ­ ի­կոս­նե­րի ար­ձա­նը, բան­ ակ­ ա­նությ­ ու­նը, իսպ­ ան­ ա­
գյուղ­ ատն­տե­սութ­յուն­ ում ար­ ո­րոնք հիմ­ն ա­կան դեր­ ակ­ ա­տա­ ցի հոգ­ ե­բանն­ երն եզ­րակ­ աց­րել
տադրվ­ ած ամ­բողջ սննդի գրե­ րությ­ ուն են ու­նե­ցել Երկր­ որդ են, որ ծեր­ ան­ ա­լու ընթ­ աց­քում
թե մեկ եր­րորդ­ ը: Այն հիմ­նա­ հա­մաշ­խարհ­ ա­յին պա­տեր­ ազ­ քաղ­ աք­ ա­ցին­ ե­րի մտա­վոր ու­
կա­նում ժամ­կ ետ­ անց մթերք է: մի ժամ­ ան­ ակ գեր­ման­ ա­ցի­նե­րի նակ­ ությ­ ունն­ երն ավ­ ել­ ի ա­րագ
Գերմ­ ան­ իա­յում սկիզբ է առ­ ել կի­րառ­ ած «Է­նիգմ­ ա» ծած­կագր­ են թուլ­ ա­նում: Այս հանգ­ ամ­ ան­
օգ­տագ­ ործ­ման համ­ ար միան­ ման հա­մակ­ արգ­ ը «կոտ­րե­լու» քը կապ­ ում են ստրես­ ի ավ­ ել­ ի
գամ­ այն պի­տան­ ի այսպ­ իս­ ի գոր­ծում: Հու­շարձ­ ա­նի եր­ եք բարձր մակ­ արդ­ ակ­ ի, մի­ջա­վայ­
«թափ­ ոնն­ ե­րի» օգ­տին շարժ­ ում: նիստ­ եր­ ին փոր­ ագրվ­ ած են րի աղ­տոտմ­ ան և ֆի­զի­կա­կան
Հանր­այ­ին սննդի շուրջ 3000 պատ­ ա­հա­կան թվե­րի հավ­ աք­ ա­ ակ­տիվ­ ությ­ ան պակ­ աս­ ի հետ՝
ձեռ­նարկ­ ությ­ ունն­ եր հա­մա­ցան­ ծուներ և­ այն ե­րեք մաթ­ ե­մա­տի­ համ­ եմ­ ատ­ ած գյու­ղա­կան բնակ­
ցի հատ­ ուկ կայ­քում տե­ղադ­ կոսն­ եր­ ի ազգ­ ան­ ուն­նե­րը, որ­ ոնք չությ­ ան հետ:
րում են կեր­ ակ­րատ­ ես­ ակ­նե­րի և հայտն­ աբ­ եր­ ել են գերմ­ ա­նակ­ ան
մթ­ եր­քի մշտա­պես թարմ­ աց­վող գաղտ­նագր­ ե­րը կարդ­ ալ­ ու բա­
ցան­կը, ո­րոնք կար­ ել­ ի է գնել նալ­ ին:
ա­վե­լի է­ժան գնով՝ պահպ­ ան­
ման սպառ­վող ժամ­կ ե­տի պատ­
ճառ­ ով: 2016 թ. այս ճա­նա­պար­
հով տնտեսվ­ ել է ու­տե­լի­քի 16
մլն բաժ­ ին:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 51

Ի ԴԵՊ դրա մաս­ ին պար­զապ­ ես կար­ տա­քաց­ման հետ միաժ­ ա­ման­ ակ
դում են: Կա­նա­դա­ցի և­ ավստ­ մեր օր­ եր­ ում մեծ­ ագ­ ույն խնդիր
րալ­ ա­ցի հոգ­ ե­բանն­ ե­րը կամ­ ա­ է առ­ անց մար­դու մասն­ ակ­ցութ­
վորն­ ե­րի խմբե­րին կարդ­ ա­լու յան տեխ­նո­լո­գիա­նե­րի եր­ևան
համ­ ար հոդ­ված­ներ են տվել գա­լը, և կառ­ ավ­ ա­րութ­յունն­ ե­
սուրճ­ ի մա­սին: Այդ ըն­թերց­ ու­ րը պետք է սահ­ման­ ափ­ ա­կեն
մից նրանց զար­կեր­ ակն ա­րա­ ավ­տո­մատ­ ացմ­ ան տա­րա­ծու­
գա­ցել է, նրանք ա­վե­լի լավ են մը, ո­րի պատ­ճա­ռով մարդ­ իկ
պատ­ ասխ­ ան­ ել հոգ­ եբ­ ա­նա­կան կորցն­ ում են աշխ­ ա­տատ­ եղ­ եր:
բարդ տեքստ­ ի հար­ցեր­ ին և­
ի­րենց ավ­ ել­ ի առ­ ույգ են զգա­
ցել:

2002 թվա­կա­նից Եվ­րո­պա­յի Մադ­ ագ­ ասկ­ ար­ ի և Աֆր­ իկ­ ա­ Աշխ­ արհ­ ում պլաս­տիկ թա­
գե­տեր­ ով և ջ­րանցքն­ եր­ ով երթ­ յի միջև, Մայ­ոտ կղզու մոտ­ ա­ փոն­նե­րով ա­մեն­ աաղտ­ ոտ­ված
ևե­կում է ինք­նագ­նաց լաս­տա­ կայք­ ում 3,5 կմ խո­րութ­յուն­ ում գետ­ ը Չի­նաստ­ ան­ ի Յանց­զին է:
նավ, ո­րի վրա կազ­մակ­ երպ­վում հայտնվ­ ել է ստորջր­յա նոր Օր­ա­կան գետ է թափ­վում 912
են գի­տա­կան թեմ­ ա­ներ­ ով ցու­ հրա­բուխ: Տար­վա ընթ­ ացք­ ում տոնն­ ա պլաստ­մաս­սա: Երկ­րորդ
ցա­հանդ­ ես­ներ: 2019 թ. լո­ղա­ցող դրա բարձր­ ությ­ունն ա­ճել է 800 տե­ղում Գան­գեսն է (Հնդկ­ աս­
ցուց­ ա­հանդ­ ե­սը նվիրվ­ ած էր մետ­րով և, հնա­րավ­ որ է, եր­ եք տան)՝ 315 տոն­նա:
ար­հեստ­ ա­կան բան­ ա­կան­ ութ­յա­ տա­րի անց այն դուրս գա մա­
նը, իսկ ավ­ ել­ ի վաղ Գերմ­ ան­ իա­ կերև­ ույթ՝ առ­ ա­ջացն­ ել­ ով հրաբ­
յի և Ավստ­րիա­յի քա­ղաք­նե­րով խայ­ ին կղզյակ:
ան­ցել են ցու­ցահ­ ան­դես­ներ՝
նվիր­ված տիեզ­ երք­ ի հետ­ ազ­ ո­
տութ­յա­նը, մանր­ էա­կեն­սա­բա­
նութ­յան­ ը, մա­թեմ­ ա­տիկ­ ա­յին,
երկր­ աբ­ ան­ ութ­յա­նը և­ այլ գի­
տութ­յուն­նե­րի:

Սուրճն աշխ­ ուժ­ աց­նում է Եվր­ ոպ­ աց­ ին­ եր­ ի 67 %-ի կար­ Ըստ վի­ճա­կագ­րա­կան վեր­
ան­գամ այն ժա­մա­նակ, երբ ծիք­ ով, համ­ ընդհ­ ա­նուր (գլո­բալ) ջին տվյալն­ եր­ ի, այժմ բրի­տա­
նաց­ ի դե­ռա­հասն­ եր­ ը 76 րո­պե
«Наука и жизнь», 2019, N 11

52 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

ավ­ ե­լի եր­կար են լին­ ում տա­նը, գործ­ ուն­ եութ­յան արդ­յուն­քում
քան 2000 թ.: Բայց սա չի նշա­ Երկ­րի վրայ­ ից ան­հետ­ աց­ ել է
նա­կում, որ նրանք ա­վե­լի շատ կաթ­նա­սուն­նե­րի 300 տես­ ակ:
են շփվում ըն­տա­նի­քի հետ:
Հիմ­ն ակ­ ա­նում նրանք նա­յում են
հա­մակ­ արգչ­ ի կամ սմարթֆ­ ոն­ ի
էկր­ ա­նին:

Աշխ­ արհ­ ի տարբ­ եր երկր­նե­ Հա­մա­ճար­ ա­կա­բան­նե­րի միջ­ ­ ԱՄՆ-ի բնապ­ ահպ­ ա­նա­կան
րում կա­տար­ված 140000 մարդ­ ազ­գայ­ ին խմբի կար­ծիք­ ով, վա­ կազմ­ ա­կեր­պությ­ ունն­ եր­ ից մե­կի
կանց հարցմ­ ան արդ­յունքն­ ե­ ղաժ­ ամ մահ­ եր­ ի գրե­թե 65 %-ի կանխ­ ա­տես­մամբ, աշ­խար­հի՝
րի հա­մաձ­ այն՝ կանխ­ ար­գել­ իչ պատճ­ առն օդ­ ի աղտ­ ոտ­ ումն է բնա­պահպ­ ան­նե­րի ու­սում­ն ա­սի­
պատվ­ աս­տումն­ եր­ ի նկատմ­ ամբ նավ­թի, ածխ­ ի և գա­զի այրմ­ ան րած 487 քաղ­ աք­նե­րի 27 %-ում
ա­մե­նաբ­ աց­ ա­սակ­ ան վեր­ աբ­ եր­ ար­գա­սիքն­ ե­րով: 2050 թ. բնակչ­ ութ­յուն­ ը տառ­ ա­
մունքն ուն­ են ֆրան­սիաց­ ին­ ե­ պել­ ու է խմե­լու ջրի պակ­ ա­սից:
րը. նրանց 33 %-ի կար­ծիք­ով, Նիդ­ եռլանդ­ ակ­ ան Նեյմ­ ե­
պատվ­ աստ­ ում­ն ե­րը վտան­ գեն քա­ղա­քի համ­ ալ­սար­ ան­ ի ԱՄՆ-ի Բերկլ­ իի հա­մալս­ ա­
գա­վոր են: Հա­մեմ­ ատ­ ությ­ ան սոց­ իո­լոգն­ ե­րը ստուգ­ ել են 200 րա­նի տվյալ­ներ­ ով, աշ­խար­հի
համ­ ար՝ այդպ­ ես են մտա­ծում հազ­ ար 15-ամ­յա աշ­ ակ­ երտ­նե­ ա­մե­նահ­ ե­ղին­ ա­կա­վոր տնտե­
ռուս­ աս­տանց­ ին­ եր­ ի 24 %-ը և­ րի ուղ­ղագր­ ութ­յուն­ ը: Պարզ­ սագ­ ի­տա­կան հան­դես­նե­րի հոդ­
ա­մեր­ իկ­ ա­ցի­ներ­ ի 11 %-ը: Իսկ վել է, որ երբ աշ­ ակ­ երտն­ եր­ ի վածն­ եր­ ի միջ­ ին ծա­վա­լը 1970 թ.
Բանգ­լա­դեշ­ ում պատ­վաս­տում­ թվի շուրջ 60 %-ն­աղջ­իկն­եր սկսած աճ­ ել է 3,7 անգ­ ամ:
ներ­ ից զգուշ­ ան­ ում է բնակ­չութ­ են, տղա­ներն ավ­ ե­լի գրագ­ ետ
յան ըն­դամ­ ե­նը 3 %-ը: են գրում, քան երբ աղջ­ իկ­ներ­ ը
փոք­րամ­ ասն­ ութ­յուն են:

Դա­նիայ­ ի Օրխ­ ուս քա­ղաքի 53
համ­ ալ­սար­ ա­նի աշ­խատ­ ա­կից­
ներ­ ի գնահ­ ատ­մամբ, մարդ­ ու

«Наука и жизнь», 2019, N 10.

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ.................................................................................................................. .

ԳԵՎՈՐԳ ԴԱՆԱԳՈՒԼՅԱՆ

Հայ-­Ռու­սա­կան (Սլ­ ավ­ ոն­ ա­կան) հա­մալ­սա­
րա­նի պրո­ֆես­ որ,
ՀՀ ԳԱԱ Օր­գա­նակ­ ան և դե­ղա­գործ­ ա­կան
քի­միայ­ ի ԳՏ կենտր­ ոն­ ի
լա­բո­րատ­ որ­ իայ­ ի վար­ իչ, քիմ­ իա­կան գի­
տությ­ ունն­ ե­րի դոկտ­ որ,
ՀՀ ԳԱԱ թղթա­կից անդ­ ամ
Գիտ­ ակ­ ան հետ­ աքրք­րութ­յունն­ ե­րի ո­լոր­տը՝
կենս­ աակ­տիվ նյութ­ եր­ ի սինթ­ եզ և հետ­ եր­ ո­
ցիկլ­ ա­յին միաց­ ությ­ ուն­ներ­ ի նոր տիպ­ ի փո­
խար­կումն­ եր

­ԱԶՈՏԻ ԱՏՈՄՆԵՐ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՂ
ԿԵՆՍԱԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ
ՄԵՋ. ՎԻՏԱՄԻՆՆԵՐ, ՀՈՐՄՈՆՆԵՐ,
ԱԼԿԱԼՈԻԴՆԵՐ

Հ այտ­նի է, որ ազ­ ոտն կամ ա­մոն­ իու­մակ­ ան՝ NH4NO3 համ­ եմ­ ատ­ ել­ ի կարև­ որ դե­րա­
այն կարև­ որ­ ա­գույն սե­լիտ­րան­ եր): Ազ­ ոտ­ ի ատ­ ոմ­ կա­տար­ ութ­յուն ուն­ են դրանց
տար­րե­րից է, ո­րը ներ է պա­րուն­ ա­կում կյանք­ ի համ­ ար: Այդ նյութ­ ե­րից են վի­
մեծ դեր­ ակ­ ա­տա­րութ­յուն ու­ կար­ևոր­ ա­գույն բա­ղադր­ իչն­ ե­ տամ­ ին­ներ­ ը և հոր­մոն­ներ­ ը,
րից մեկ­ ը՝ սպի­տակ­ ու­ցը, ո­րը ո­րոնց մա­սին լսել են գրե­թե
նի բնությ­ ան, և­ առ­ աջ­ ին հեր­ կազմվ­ ած է ամ­ ին­ աթթ­ ուն­ եր­ ից, բոլ­ ո­րը, սակ­ այն քչեր­ ը գի­տեն,
այ­սինքն՝ իր կազմ­ ում պա­րու­ որ այդ բնա­կան նյութ­ ե­րը կեն­
թին բույ­սե­րի և կենդ­ ան­ ի­նե­րի նակ­ ում է ամ­ ին­ ա (NH2) խմբեր, դա­նի օր­գա­նիզ­մում կարգ­ ա­
ո­րոնց բաղ­ ադր­ իչն է ա­զոտ­ ը: վոր­ ում են կյան­քի բնակ­ ան­ ոն
ա­ճի և զար­գացմ­ ան գոր­ծըն­ Սակ­ այն, բա­ցի սպի­տակ­ ու­ ընթ­ աց­քը, բնակ­ ան նյութ­ ա­փո­
ցից, կան ազ­ ոտ պա­րուն­ ակ­ ող խան­ ակ­ ութ­յու­նը, այդ պատ­
թաց­նե­րի կարգ­ ավ­ որ­ման մեջ: բազ­մա­թիվ նյու­թեր, ո­րոնք ճառ­ ով էլ դրանց ան­վան­ ում
թեև կեն­դա­նի օր­գան­ իզմ­նե­ են նաև կեն­սակ­ արգ­ ա­վո­րիչ­
Գյ­ ուղ­ ատն­տես­ ությ­ ան հետ րում և բույս­ ե­րի կազմ­ ում առ­ ներ:
կա են շատ քիչ քա­նակ­ութ­
առնչ­ված յու­րաք­ անչ­յուր մարդ յունն­ եր­ ով, սակ­ այն կա­տար­ ում Վի­տա­մին­ներ և հոր­մոն­ներ
են բա­ցա­ռիկ կարև­ որ դեր և­
գի­տի, որ բույս­ ի աճ­ ի համ­ ար իր­ ենց նշա­նակ­ ութ­յամբ ան­ Ա­զոտ­ ի ա­տոմն­ եր պա­րուն­ ա­
կող միա­ցությ­ ուն­ներ­ ը կենդ­ ա­
անհր­ ա­ժեշտ է «ա­զոտ», որ­ ի

տակ հասկ­ ան­ ում են բնա­կան

գո­մաղբ կամ գոր­ծա­րա­նա­

յին ար­տադր­ ութ­յան «սել­ իտ­

րա», այս­ ինքն՝ ա­զո­տակ­ ան

թթվի աղ­ եր (կա­լիում­ ա­կան՝

KNO3, նատ­րիում­ ա­կան՝ NaNO3,

54 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

................................................................................................................. ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ

նի օր­գա­նիզմն­ ե­րի կեն­սա­գոր­ծուն­ եութ­յան հա­ ա­ռաջ­ ացմ­ ան: Այս հիվ­ անդ­ ութ­յամբ անց­յալ դա­
մար կարև­ որ նյու­թեր­ ի կառ­ ուց­ված­քա­յին մաս րում հա­ճախ­ ակ­ ի հիվ­ ան­դա­նում էին ճա­պոն­ ա­
են կազմ­ ում: Կեն­սա­կար­գա­վոր­ իչ­ներ­ ի թվին են ցի ձկնորս­նե­րը, ուս­տի այն անվ­ ան­ում են նաև
դաս­վում նաև բժշկությ­ան մեջ կիր­ առ­ ճապ­ ո­նա­ցի ծով­ այ­ ին­ներ­ ի հիվ­ անդ­ ութ­յուն: Այս
վող դե­ղեր­ ը: զարմ­ ան­ ալ­ ի «դետ­ եկտ­ իվ պատ­մությ­ ուն­ ը» բա­
ցահ­ այ­տել է ճա­պոն­ աց­ ի ծո­վա­յին բժիշկ Կան­ ե­
Ծա­նոթ­ ա­նանք ո­րոշ բնա­կան և գի­րո Տա­կա­գին: Նա պարզ­ եց, որ մաքրվ­ ած բրին­
սինթ­ ետ­ իկ կենս­ ա­կար­գա­վոր­ իչ­ ձը, որ­ ով հիմ­ն ակ­ ան­ ում սնվում էին ճա­պո­նա­ցի
ներ­ ի հետ և գ­նահ­ ա­տենք դրանց ձկնորս­նե­րը, փո­խար­ ի­նել­ ով չմաքրվ­ ած բրնձով,
դեր­ ը և ն­շա­նա­կությ­ ու­նը: կար­ ե­լի է բու­ժել կամ նույ­նիսկ կան­խար­գել­ ել հի­
վան­դութ­յու­նը:
Վիտ­ ա­մինն­ եր­ ը ցած­րամ­ ո­լե­
կու­լա­յին կեն­սա­կարգ­ ա­վոր­ իչ­ներ
են, որ­ ոնք անհ­րա­ժեշտ են օր­գան­ իզմ­ ի կենս­ ա­
գործ­ ուն­ եությ­ ան հա­մար: Դր­ անց մեծ մա­սը չի
սինթ­ եզվ­ ում կենդ­ ան­ ի օր­գան­ իզմ­ն ե­րում, այլ
ստացվ­ ում է սննդի մի­ջո­ցով:

Ա­ռա­ջին անջ­ ատ­ված վի­տա­մին­ներ­ ը պա­
րու­նակ­ ում էին ա­զոտ­ ի ատ­ ոմ և դրս­ևոր­ ում
էին ամ­ ոն­ իա­կին և­ ա­մին­ներ­ ին հատ­ ուկ հիմ­
նա­յին հատկ­ ութ­յունն­ եր, ուստ­ ի կոչ­վե­ցին վի­
տամ­ ին­ներ (լա­տի­ներ­ են vita-կյանք բառ­ ից, այ­
սինքն՝ կյան­քի ամ­ ին­ներ): Օրգ­ ան­ ա­կան քիմ­ իա­յի
դաս­ ընթ­ ա­ցից հայտ­նի է, որ ա­մինն­ երն օր­գան­ ա­
կան հիմ­քեր են, որ­ ոնք ազ­ ո­տի ատ­ ո­մի միջ­ ո­ցով
փոխ­ ազդ­ ում են թթուն­ ե­րի հետ՝ առ­ ա­ջաց­նե­լով
ա­մո­նիու­մա­յին աղ­ եր:

Ըստ տար­բեր լուծ­ իչն­ եր­ ում լուծ­ ե­լիութ­յան՝ վի­ Վիտ­ ամ­ ին B1 (­Թիամ­ ին)
տա­մին­ներ­ ը բա­ժանվ­ ում են եր­կու խմբի՝ ջրալ­ ույծ
և ճար­պա­լույծ: Ս­տորև կխո­սենք միայն ջրա­լույծ Վիտ­ ա­մին B1-ի պա­հանջ­ ը պայմ­ ան­ ա­վոր­ված
վի­տամ­ ին­ներ­ ի մա­սին, որ­ ոնք ի­րենց բաղ­ ադր­ ութ­ է նրա­նով, որ այն մտնում է կոկ­ արբ­ ոքս­ ի­լազ­ ա
յան մեջ պա­րուն­ ա­կում են ազ­ ո­տի ա­տոմ­ն եր: կոֆ­ երմ­ ենտի1 կազմ­ ութ­յան մեջ, ո­րը մասն­ ակ­ցում

Ջ­րա­լույծ վի­տա­մին­ներ 1 Կոֆերմենտ՝ կենսանաբանական ծագումով օրգա­
նական միացություն, որն անհրաժեշտ է մի շարք ֆեր­
Վիտ­ ամ­ ին B1 . Կարև­ որ վիտ­ ա­մին­ներ­ ից մե­ մենտների գործունեությունը զարգ­աց­նելու, նրանց նախ­­
կը, որ­ ի պակ­ ա­սը մարդ­ իկ զգում են հատկ­ ա­պես նական փուլից իրական ֆերմենտներ դարձնելու համ­­­ար:
ձմռան վեր­ջին և գարն­ան սկզբին: Քի­միա­կան Դրանք ոչ սպիտակուցային բնույթի օրգանական միա­
անվ­ ա­նումն է թիա­մին: Վիտ­ ամ­ ին B1-ի պա­կա­սը ցություններ են և մտնում են որոշ ֆերմենտների ակտ­ իվ
սննդի մեջ հանգ­ եց­նում է արև­ ել­քում «բե­րի-բե­ կենտրոնների կառուցվածքի մեջ:
րի» անվ­ ան­մամբ հայտն­ ի ծանր հիվ­ ան­դութ­յան

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 55

ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ.................................................................................................................. .

է α-կե­տոթթ­ ուն­ ե­րի դեկ­ ար­բօքս­ իլ­ ացմ­ ա­նը և­ ա­ցե­ րաց­ ի բժիշկ Պ. Գ­յորջ­ ին (P. Gyorgy), պա­րու­նակ­
տիլ­կոֆ­ երմ­ ենտ A-ի սին­թեզ­ ին: Ա­ռա­ջին անգ­ ամ վում է խմո­րասնկ­ ե­րում, լյարդ­ ում, սրտում, կա­թի,
կոկ­ ար­բոքս­ իլ­ ա­զա ստա­ցել է լեհ գիտ­նա­կան Կա­ ձվի և բան­ջա­րե­ղեն­նե­րի մեջ (դդում, կաղ­ ամբ,
զիմ­ իր Ֆունկ­ ը 1911թ. բրնձի թեփ­ ուկ­ներ­ ից: սխտոր և­ այլն): Օրգ­ ան­ իզմ­ ում վիտ­ ա­մին B6-ի
օ­րա­կան պահ­ անջ­ ը չնչին է՝ 1 – 2 մգ, սակ­ այն դրա
Կո­կար­բոք­սի­լա­զա պակ­ աս­ ը հանգ­ եցն­ ում է սա­կա­վարյ­ ուն­ ութ­յան
(ա­նեմ­ իա), գլխա­ցավ­ ի, հյուծվ­ ա­ծությ­ ան, մաշ­կա­
յին հիվ­ ան­դութ­յունն­ ե­րի, ինչպ­ ես նաև ա­խորժ­ ակ­ ի
վատ­ ացմ­ ան, ու­շադր­ ութ­յան և հի­շո­ղութ­յան թու­
լաց­ման և­ ա­նոթ­նե­րի աշ­խա­տան­քի խանգ­ ար­ման:

Թիա­մին­ ի պակ­ աս­ ը հան­գեց­նում է նյար­դա­յին Պի­րիդ­ օք­սալ Պիր­ իդ­ օք­սալ­ֆոսֆ­ ատ
համ­ ակ­ ար­գի ախ­տա­հարմ­ ան և ծանր խան­գա­
րումն­ ե­րի, ընդ ո­րում հիվ­ անդ­ներ­ ի մոտ նկատ­ B6 խմբի վի­տամ­ ին­նե­րը հանդ­ ես են գա­լիս որ­
վում է թուլ­ ութ­յան զգաց­ ում, քա­շի կոր­ ուստ, պես կոֆ­ երմ­ ենտն­ եր­ ի կառ­ ուցվ­ ածք­ այ­ ին տարր­ եր:
մկան­նե­րի ա­պաճ­ ում (ատր­ ո­ֆիա), ա­ռաջ­ ա­նում են Օ­րին­ ակ` պի­րիդ­ օք­սա­լը պիր­ ի­դօքս­ ալֆ­ ոսֆ­ ա­տի
նյարդ­ ա­բորբ (նևրիտ), մտած­ ո­ղութ­յան խան­գա­ տես­քով α-ամ­ ին­ աթ­ թ­ ուն­ ե­րի ստաց­ման­ ը հան­
րումն­ եր, մարս­ ո­ղա­կան և սիր­տա­նոթ­ այ­ ին հա­մա­ գեց­նող վե­րաա­մի­նաց­ման կար­ևոր ռեակց­ իայ­ ի
կար­գի, ինչպ­ ես նաև հոգ­ եկ­ ան խանգ­ ա­րում­ն եր: մասն­ ակ­ ից է: Այս նյութ­ եր­ ի օգ­նությ­ ամբ տեղ­ ի
է ու­նեն­ ում ալ­ ան­ ին­ ի փո­խարկ­ ում­ ը պի­րո­խա­ղո­
Մեծ քան­ ակ­ ութ­յամբ վի­տամ­ ին B1 առ­կա է ղաթթվ­ ի և հա­կառ­ ակ գործ­ ըն­թաց­ ը:
բրնձի թե­փուկն­ ե­րում:
PP գործ­ ոն (վի­տա­մին B3 ) . PP գործ­ ոն­ ը կամ
Վիտ­ ա­մին B1-ը նպաս­տում է ոսկ­րեր­ ի, մկան­ վիտ­ ամ­ ին B3-ը կա­րող է լին­ ել նիկ­ ոտ­ ին­ աթթվ­ ի
նե­րի աճ­ ին, դանդ­ աղ­ եց­նում է ծե­րա­ցում­ ը և և նի­կո­տին­ ա­մի­դի տեսք­ ով. անվ­ ան­ ում են նաև
բարձր­ աց­նում օր­գա­նիզմ­ ի տոն­ ուս­ ը (չափ­ ա­վոր նիոց­ ին և նիոց­ ին­ ամ­ իդ: Դր­ ա սա­կա­վությ­ ունն օր­
դրդման վիճ­ ակ): գան­ իզ­մում առ­ ա­ջաց­նում է «պել­ ագ­րա» կոչվ­ ող
հի­վան­դությ­ ուն­ ը, որն առ­ ա­ջին ան­գամ հայտ­նա­
Վիտ­ ա­մին B6. Այս վիտ­ ամ­ ին­ ը կար­ ող է լին­ ել բերվ­ ել է ԱՄՆ-ի հար­ ա­վում չքավ­ որ բնակ­ իչ­նե­
պիր­ ի­դին­ ի եր­ եք ա­ծանց­յալն­ եր­ ի` պիր­ ի­դօքս­ ի­նի, րի շրջա­նում, ո­րոնք հիմ­նա­կան­ում սնվում էին
պիր­ իդ­ օք­սամ­ ի­նի և պիր­ իդ­ օքս­ ալ­ ի ձևով: եգ­ իպ­տաց­ ո­րեն­ ով: Վի­տա­մին B3-ը մասն­ ակց­ ում
է մեծ թվով օք­սիդ­ ավ­ եր­ ակ­ անգն­ման գոր­ծըն­
թացն­ ե­րի ածխ­ աջ­րայ­ ին և ճար­պա­յին փո­խան­ ա­
կությ­ ունների մեջ: Նիկ­ ոտ­ ին­ աթ­թու ան­վա­նում­ ը
Պի­րի­դօք­սալ Պի­րի­դօքս­ ին բա­ցատր­վում է նրան­ ով, որ այն ստացվ­ ում է նի­
կոտ­ ին­ ի օք­սի­դաց­ման արդ­յուն­քում:

Պի­րիդ­ օքս­ ամ­ ին Նիկ­ ո­տին
¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020
Այս միաց­ ությ­ ունն­ ե­րը տար­բեր­վում են միայն
մեկ ֆունկ­ցիո­նալ խմբով, ուստ­ ի բջջի նյութ­ ափ­ ո­
խա­նակ­ ութ­յան (մե­տաբ­ ոլ­ իզ­մ) ընթ­ ացք­ ում դրանք
հեշ­տությ­ ամբ փոխ­ արկվ­ ում են մե­կը մյուս­ ին: Այս
վիտ­ ա­մին­ ը, որ­ ը 1934թ. բա­ցահ­ այտ­ ել է հուն­գա­

56

................................................................................................................. ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ

Նիկ­ ո­տին­ աթ­թու

PP գործ­ ո­նի (pellagra preventis, այ­սինքն` պե­ արդյ­ ունք­ ում: Ֆո­լաթթվ­ ով առ­ ավ­ ել հա­րուստ են
լագ­րան կանխ­ ար­գել­ ող) պակ­ աս­ ը հանգ­ եց­նում կեն­դան­ ին­ ե­րի լյարդ­ ը և­ ե­րի­կամն­ եր­ ը, հա­տիկ­ ա­
է աշ­խատ­ ուն­ ա­կութ­յան նվազ­ման, ան­տարբ­ ե­ վոր­նե­րը և ձա­վա­րե­ղեն­ ը, այն պար­ ու­նակվ­ ում է
րութ­յան (ա­պա­տիա), անք­նութ­յան, հոգ­ եախ­տի գա­զար­ ի տերև­ներ­ ում և­ արմ­ ատ­ ապ­տուղն­ եր­ ում,
(փսիխ­ ոզ) ա­ռաջ­ աց­ման, ստամ­ ոքս­ ի խան­գար­ ինչ­պես նաև այլ բան­ջար­ եղ­ ենն­ ե­րի մեջ:
ման, հիշ­ ո­ղութ­յան մաս­նակ­ ի կորստ­ ի, գի­տակ­
ցութ­յան մթագն­ման, կողմն­ ո­րոշմ­ ան դժվար­ եց­ Ֆո­լաթթ­վի մաս կազ­մող պար­ ա-ամ­ ին­ ոբ­ են­
ման և նույն­ իսկ մահվ­ ան: զոա­կան թթուն նույն­պես պատկ­ան­ում է ջրա­
լույծ վիտ­ ամ­ ինն­ եր­ ի թվին: Դա վիտ­ ամ­ ին B10-ն­ է:
Վիտ­ ամ­ ին PP պա­րուն­ ա­կում են միս­ ը, սնկե­րը, Այն կոչվ­ ում է նաև բակ­տե­րիա­կան վի­տա­մին H1:
լյարդ­ ը, խմոր­ ասնկ­ եր­ ը, աշ­ ո­րայ­ ի (տա­րեկ­ ան­ ) հա­ Խ­թան­ ում է աղ­ իք­ ա­յին միկր­ ոֆլ­ որ­ այ­ ում վիտ­ ա­
ցը, բազ­ ու­կը, հնդկաձ­ ավ­ ա­րը, լոբ­ ին, ար­քա­յախն­ մին­ներ­ ի ար­տադ­րությ­ ուն­ ը:
ձո­րը (ա­նա­նաս): Օ­րակ­ ան մի­ջին պա­հան­ջար­կը
10 – 20 մգ­է: Հարկ է նշել, որ վեր­ ը թվարկ­ված Պար­ ա-ա­մին­ ոբ­ ենզ­ ոակ­ ան թթու
վիտ­ ա­մին­նե­րի պա­կաս­ ը կա­րող է լրացվ­ ել ինչ­
պես հա­վաս­ ա­րակշռվ­ ած սննդակ­ արգ­ ի, այն­պես Վիտ­ ա­մին B13 (օր­ ոտ­ աթթ­ ու). Օ­րո­տաթ­թուն
էլ պոլ­ ի­վիտ­ ա­մի­նայ­ ին պատր­ աս­տուկ­նե­րի միջ­ ո­ վի­տամ­ին­ան­ման նյութ է, որն ազդ­ ում է նյու­
ցով: թափ­ ոխ­ ան­ ակ­ ութ­յան վրա և խ­թան­ ում կեն­դան­ ի
օրգ­ ան­ իզմ­ն եր­ ի ա­ճը: Սա­կայն այն օժտ­ված չէ
Վիտ­ ա­մին Bc (B9 ) կամ ֆոլ­ աթթ­ ու. Ֆո­լաթթ­ վի­տա­մին­ներ­ ին մե­նահ­ ա­տուկ բո­լոր հատկ­ ութ­
վի մո­լեկ­ ուլ­ ը բաղկ­ ա­ցած է 3 մաս­ ից՝ ա­րո­մա­ յուն­ներ­ ով: Օր­ ո­տաթ­թուն պի­րիմ­ ի­դին­ ի ած­ անց­յալ
տիկ հե­տեր­ ո­ցիկլ­ ա­յին միա­ցութ­յան՝ պտեր­ ի­դին­ ի է և դասվ­ ում է հե­տեր­ ոա­րոմ­ ա­տիկ միաց­ ութ­յուն­
հատ­ված­ ից, ա­րո­մատ­ իկ պար­ ա-ամ­ ի­նո­բեն­զոյ­ ա­ նե­րի շարք­ ին:
կան թթվի և գ­լուտ­ ա­մին­ աթթ­վի մնաց­ որդն­ ե­րից:
Դ­րանք ֆոլ­ աթթ­վի բա­նաձ­ևում ներկ­ այ­ աց­ված
են տար­բեր գույ­նե­րով:

Ֆո­լաթ­թու

Վիտ­ ամ­ ին­ ի անվ­ ան­ ում­ ը կապվ­ ած է սպա­նա­խի Վիտ­ ա­մին B13 (օր­ ոտ­ աթթ­ ու)
տերև­նե­րից դրա անջ­ ատմ­ ան հետ (լա­տին­ եր­ են`
folium – տերև): Այն կար­ևոր դեր է կատ­ ա­րում Վի­տամ­ ին B2 (ռիբ­ ոֆ­լավ­ ին). Վի­տա­մին B2-ն­
նուկլ­ եի­նաթ­թու­նե­րի և ս­պիտ­ ա­կուց­նե­րի նյու­ անհր­ ա­ժեշտ է է­րիթ­րո­ցիտ­ներ­ ի, հակ­ ա­մար­մին­
թա­փոխ­ ան­ ա­կութ­յան մեջ, անհ­րաժ­ եշտ է նաև նե­րի առ­ ա­ջաց­ման, օր­գան­ իզ­մի ա­ճի և վեր­ ար­
նոր բջիջ­ներ­ ի՝ հատ­կա­պես ար­յան բջիջ­նե­րի տադ­րո­ղա­կան ֆունկց­ իայ­ ի, վա­հա­նաձև գեղձ­ ի
ա­ռաջ­ ացմ­ ան համ­ ար: Ն­պաս­տում է ան­ ըն­կա­ գոր­ծուն­ եութ­յան ա­պա­հով­ման համ­ ար: Դր­ ա սա­
լությ­ ան (իմ­ ուն­ ի­տետ­ ի) բարձ­րացմ­ ա­նը: Մար­դու կավ­ ութ­յու­նը հան­գեց­նում է շուր­թեր­ ի լոր­ձա­թա­
օր­գա­նիզ­մում այն չի սինթ­ եզ­վում, ստաց­վում է ղանթ­ ի վնաս­ման, դրանց վրա վեր­քեր­ ի առ­ ա­
սննդի հետ կամ ստա­մոքս­ ա­ղիք­ այ­ ին համ­ ակ­ ար­ ջաց­ման, շուրթ­ ե­րի անկ­յ ուն­ այ­ ին հատվ­ ած­ներ­ ում
գի միկր­ ոօրգ­ ա­նիզմ­ն ե­րի կեն­սա­գործ­ ու­նեութ­յան

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 57

ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ.................................................................................................................. .

խո­ցի ա­ռաջ­ աց­ման, կոնյ­ ուկ­տի­վիտ­ ի, կատ­ ա­րակ­
տի զարգ­ ացմ­ ան: Պար­ ու­նակվ­ ում է լյարդ­ ում, ձվի
դեղ­նու­ցի, կա­թի, խմոր­ ասն­կեր­ ի, ձկան և մ­սի մեջ:

Վիտ­ ա­մին B2 (ռիբ­ ոֆլ­ ա­վին) Թիր­ ոք­սին

Ա­րո­մա­տիկ հոր­մոն­ներ Ադր­ են­ ալ­ ին: Վ­տանգն­ եր­ ի ժամ­ ան­ ակ ադ­րե­
Հոր­մոն­նե­րը, ինչպ­ ես և վի­տամ­ ին­ներ­ ը, կար­ նալ­ ի­նը մասն­ ակ­ցում է օր­գան­ իզ­մի հա­մախմբ­ման
ևոր դեր են կատ­ ար­ ում կենդ­ ան­ ի օր­գան­ իզմն­ ե­ գործ­ ըն­թացն­ ե­րին: Դր­ ա արտ­ ադ­րութ­յու­նը կտրուկ
րի կենս­ ա­գոր­ծու­նեութ­յան մեջ, կար­գավ­ ո­րել­ ով ավ­ ել­ ան­ ում է սթրես­ ի, վտանգ­ ի զգա­ցող­ ությ­ ան,
բո­լոր օրգ­ ան­ներ­ ի գործ­ ու­նեությ­ ու­նը: Շն­ որ­հիվ ինչ­պես նաև կոտր­վածք­նե­րի, վնաս­վածքն­ եր­ ի
հորմ­ ոն­նե­րի` կեն­դան­ ի օր­գան­ իզմն­ եր­ ը հան­դես ժամ­ ան­ ակ և­ այլ շո­կա­յին ի­րավ­ ի­ճակ­ներ­ ում: Այն
են գալ­ իս որպ­ ես «միաս­նա­կան նվագ­ ախ­ ումբ», ա­վել­ ա­նում է նաև լար­ված մկան­ այ­ ին աշ­խատ­ ան­
որտ­ եղ խմբա­վար­ ի դե­րը կատ­ ա­րում են հոր­ քի ժա­ման­ ակ: Ադր­ ե­նալ­ ի­նի ազդ­ ե­ցությ­ ան տակ
մոն­ներ­ ը: Հորմ­ ոն­ներ ար­տադր­ ում են ներ­զատ­ իչ զարկ­ եր­ ակ­ այ­ ին ճնշու­մը բարձ­րա­նում է:
գեղ­ձե­րը: Հորմ­ ոն բառն ա­ռաջ­ աց­ ել է հուն­ ա­րեն
hormao բա­ռից, ո­րը թարգ­ման­ աբ­ ար նշան­ ակ­ ում Նո­րադ­րե­նալ­ ին: Նոր­ ադ­րե­նալ­ ին­ ը, ինչ­պես
է` շարժ­ման մեջ դնել, հա­րու­ցել: Հոր­մոն­ներն օր­ և­ ադր­ են­ ալ­ ի­նը, արտ­ ադրվ­ ում է սթրե­սին դի­
գանն­ ե­րին են հաս­նում ար­յան միջ­ ո­ցով: Կարև­ որ մակ­ ա­յե­լու նպա­տակ­ ով, այն նաև մղում է մար­
է, որ դրանք այդ օրգ­ ան­ներ­ ում իր­ ենց ֆունկց­ իան դուն պայ­քա­րել­ ու և հաղթ­ ել­ ու: Նո­րադ­րե­նալ­ ին
կատ­ ար­ ե­լուց հետ­ ո ար­ ագ քայ­քայվ­ ում են ու չեն մեծ քան­ ա­կությ­ ամբ արտ­ ադր­վում է մար­զիկն­ ե­
կու­տակվ­ ում: րի, մար­տիկն­ եր­ ի օր­գան­ իզ­մում: Նկ­ ատ­վել է, որ
Կար­ևոր հորմ­ ոն­ներ­ ի թվին են պատկ­ ա­նում վախ­ ը և­ ա­տե­լութ­յու­նը մոտ զգացմ­ ունք­ներ են
ադր­ ե­նա­լի­նը, նո­րադ­րե­նալ­ ին­ ը և թի­րոքս­ ին­ ը: և­ առ­ աջ­ ան­ ում են մե­կը մյուս­ ից: Այն­պի­սի ի­րա­
վի­ճակ­նե­րում, երբ մար­դու կյան­քին վտանգ է
Ադ­րեն­ ա­լին սպառն­ ում՝ արտ­ ադրվ­ ում է ադ­րե­նա­լին, իսկ նո­
րադ­րեն­ ա­լինն ար­տադրվ­ ում է որ­պես «պայ­քա­
Նոր­ ադ­րե­նա­լին րի», «զայր­ ույ­թի» հոր­մոն և­ օգ­նում է հաղ­թա­հա­
րել վտան­գը: Հայտն­ ի է, որ գի­շա­տիչ­նե­րի մոտ
նոր­ ադր­ ե­նալ­ ին­ ը գե­րակշռ­ ում է, իսկ դրանց հնա­
րա­վոր զոհ­ ե­րի մոտ այն գրե­թե բաց­ ա­կայ­ ում է:

Թի­րոք­սին. Թի­րոք­սին և­ եռ­յոդթ­ իր­ ո­նին (տրի­
յոդթ­ ի­րոն­ ին) ար­տադր­ ում է վահ­ ա­նաձև գեղ­ձը:
Թի­րոքս­ ի­նը վա­հա­նաձև գեղ­ձում կուտ­ ակվ­ ե­լու
հատկ­ ութ­յուն ու­նի: Շատ հոր­մոն­նե­րի հա­մեմ­ ա­
տությ­ ամբ այս հոր­մոն­ ի ազ­դե­ցութ­յունն ա­վել­ ի
երկ­ ար է տևում, ուստ­ ի դրա քա­նա­կութ­յուն­ ը կա­
յուն մակ­ արդ­ ակ­ ի վրա պահ­ ելն օրգ­ ա­նիզ­մի հա­
մար կար­ևոր նշա­նակ­ ությ­ ուն ու­նի:

Թի­րոքս­ ինն ազ­դում է օրգ­ ան­ իզմ­ ի բոլ­ որ հյուս­
վածք­նե­րի վրա, նրա հա­մար չկան յու­րահ­ ա­տուկ
թիր­ ախ-բջիջ­ներ: Թի­րոք­սի­նի և­ եռյ­ ոդ­թի­րոն­ ին­ ի
հիմն­ ա­կան գոր­ծա­ռույթ­ ը նյու­թափ­ ոխ­ ան­ ակ­ ա­յին
գոր­ծընթ­ ացն­ ե­րի ակ­տի­վա­ցումն է, որն ի­րա­կա­
նան­ ում է ՌՆԹ-ի և համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ան սպիտ­ ա­
կուց­նե­րի սին­թե­զի խթանմ­ ան միջ­ ո­ցով: Դ­րանք
ազ­դում են նյու­թափ­ ո­խան­ ակ­ ությ­ ան վրա, բարձ­
րաց­նում են մարմն­ ի ջերմ­ աս­տի­ճան­ ը, ար­ ագ­ աց­

58 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

................................................................................................................. ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ

նում ամ­բողջ օրգ­ ա­նիզ­մի, հատ­ վոր բույ­սեր­ ի մզվածք­նե­րը (էքստր­ ակտ) քսում
կապ­ ես գլխու­ղե­ղի բջիջ­ներ­ ում էին նիզ­ ակն­ եր­ ին և նե­տե­րին: Սակ­ այն ալ­կա­լոիդ­
օք­սի­դացմ­ ան գոր­ծընթ­ ացն­ եր­ ը: ներն ուն­ են նաև այլ կի­րառ­ ությ­ ուն: Ժո­ղովրդ­ ա­
Մար­դու հոգ­ ե­կան ակտ­ ի­վութ­ կան (ա­վան­դա­կան) բժշկությ­ ունն իր զին­ ան­ ոց­ ում
յուն­ ը, ար­ ագ մտա­ծո­ղությ­ ու­նը, ուն­ ի բազ­մաթ­ իվ բուս­ ա­կան պատր­ աս­տուկ­ներ,
շարժ­ ու­նա­կությ­ ու­նը նույնպ­ ես ո­րոնց հիմ­ն ա­կան բուժ­ իչ բա­ղադ­րիչ­ներն ալկ­ ա­
կախ­ված են այս հորմ­ ոնն­ եր­ ի լոիդ­ներն են:
քա­նակ­ ից:
Ալկ­ ա­լոիդն­ եր­ ի անվ­ ան­ման մեջ (al Cali ար­ ա­
Սե­րո­տոն­ ին. Թվ­ ար­կել­ ով բե­րե­նում նշա­նա­կում է հիմք) արտ­ ա­ցոլ­ված են
մարդ­ ու օրգ­ ա­նիզ­մի վրա ազդ­ ե­ այդ դա­սի միա­ցութ­յունն­ եր­ ին բնո­րոշ թույլ հիմ­
ցութ­յուն ու­նեց­ ող հորմ­ ոն­նե­րը` նայ­ ին հատ­կութ­յունն­ եր­ ը, ո­րոնք պայմ­ անվ­ որ­ված
չի կար­ ե­լի չնշել սեր­ ոտ­ ոն­ ի­նը: են դրանց կազ­մում ամ­ ին­ այ­ ին խմբեր­ ի, հաճ­ ախ
Այն անվ­ ա­նում են “ուր­ ա­խութ­յան նաև ազ­ ոտ պար­ ուն­ ա­կող հետ­ եր­ ո­ցիկլ­ ա­յին խմբե­
կամ լավ տրա­մադր­ ությ­ ան հոր­ րի առ­կա­յությ­ ամբ: Ալ­կա­լոիդն­ ե­րը, որպ­ ես կա­նոն,
մոն”, քան­ ի որ ազ­դում է մարդ­ ու ա­մինն­ եր են: Բույ­սե­րում հանդ­ իպ­ ում են օրգ­ ա­
տրա­մադր­ ութ­յան և­ ինքն­ ազգ­ ա­ նակ­ ան թթու­նե­րի`թրթնջկաթթ­վի, խնձո­րաթթվ­ ի,
ցո­ղությ­ ան վրա: Դր­ ա քան­ ակն կիտր­ ո­նաթթվ­ ի, սա­թաթթվ­ ի աղ­ եր­ ի ձևով:
օրգ­ ա­նիզ­մում ավ­ ե­լա­նում է դա­
ռը շո­կո­լադ, պան­ իր, տո­մատ­ ի Բույ­սեր­ ից անջ­ ատվ­ ել է շուրջ 1000 ալկ­ ա­լոիդ,
մած­ ուկ, թուզ ուտ­ ել­ իս, քա­նի որ որ­ ոնց մեծ մաս­ ի կա­ռուց­ված­քը հայտն­ ի է, իսկ
դրանք նպաստ­ ում են սե­րո­տո­նին­ ի կենս­ աս­ ին­թե­ ո­րոշ ալկ­ ալ­ ոիդն­ եր նույ­նիսկ սին­թեզվ­ ում և­ ար­
զին: Այն մեծ քան­ ա­կով սին­թեզ­վում է արև­շատ տադր­վում են, քա­նի որ կիր­ առվ­ ում են բժշկութ­
եղ­ ա­նակ­ ին, էյֆ­ ո­րիա­յի2 ժամ­ ա­նակ: Սե­րո­տո­նի­նը յան մեջ:
5-հիդր­ օքս­ իտ­րիպ­տա­մինն է:
Ալկ­ ա­լոիդն­ եր­ ը կա­րող են տե­ղա­բաշխվ­ ած լի­
Սեր­ ոտ­ ոն­ ին նել բույ­սեր­ ի տարբ­ եր հատ­վածն­ ե­րում` ար­մատ­
նե­րում (ռեզ­ երպ­ ին), կեղ­ևում (քին­ ին), սեր­մե­րում
Ալ­կա­լոիդ­ներ (մորֆ­ ին), տերևն­ եր­ ում (նի­կո­տին, կոֆ­ եին, թեո­
Բուս­ ակ­ ան ծագմ­ ամբ միաց­ ությ­ ունն­ եր­ ի կար­ ֆիլ­ ին, թեոբր­ ո­մին), պտուղ­նե­րում (կո­ֆեին):
ևո­րագ­ ույն խումբ են կազմ­ ում ալկ­ ալ­ ոիդ­ներ­ ը:
Դր­ անք, որպ­ ես կան­ ոն, կեն­սաակ­տիվ միա­ցութ­ Ալ­կալ­ ոիդ­ներ­ ի դաս­ ակ­ ար­գու­մը, ո­րը կա­տար­
յունն­ եր են: Շատ դեպք­ եր­ ում, նույն­ իսկ աննշ­ ան
քա­նակն­ եր­ ով օգ­տագ­ որ­ծե­լիս, կար­ ող են ցու­ցա­
բե­րել ոչ միայն բու­ժիչ ազ­դե­ցութ­յուն, այլ նաև
ա­ռա­ջաց­նել ինքն­ ազ­գա­ցող­ ությ­ ան կտրուկ վատ­
թա­րաց­ ում, անգ­ ամ` մահ: Որ­ ոշ ալկ­ ալ­ ոիդն­ եր կի­
րառվ­ ել են որպ­ ես թույ­ներ. այսպ­ ես, Ամ­ եր­ իկ­ ա­յի
տե­ղաբն­ ակն­ ե­րը թշնամ­ ին­ ե­րին սպա­նել­ ու նպա­
տա­կով կամ որ­սոր­դությ­ ամբ զբաղ­վել­ իս թու­նա­

2 Էյֆորիա` տրամադրության չտրա­մաբ­ անված բարձրացում,
ինչպես նաև իրականության` արտաքին ազդ­ ակն­երի պատ­
ճառով առաջացած ոչ համարժեք, ոչ բնական ընկալում, զգա­
ցողություն:

¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020 59

ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ.................................................................................................................. .

վում է ըստ քիմ­ իակ­ ան կառ­ ուց­վածք­ ի, պայմ­ ա­ թույն է նաև մի­ջատն­ ե­րի և կրծ­ ողն­ եր­ ի համ­ ար:
նա­վորվ­ ած է դրանց մեջ հիմն­ ա­կան կա­ռուց­ված­ Կի­րառ­վում է գյու­ղատնտես­ ությ­ ան մեջ որպ­ ես
քայ­ ին միավ­ որ հանդ­ իս­ աց­ ող հե­տեր­ ոց­ իկ­լայ­ ին մի­ջա­տաս­պան (ինս­ եկ­տից­ իդ):
համ­ ակ­ արգ­ ի անվ­ ամբ. օ­րի­նակ` պիր­ ի­դի­նի և
պիպ­ ե­րի­դի­նի, խին­ ո­լին­ ի, ի­զոք­ ի­նո­լի­նի, պու­րի­ Ա­նաբ­ ազ­ ին: Չա­փազ­ անց թու­նավ­ որ ալկ­ ա­
նի, տրոպ­ ա­նի և­ այլ խմբե­րի ալ­կալ­ ոիդն­ եր: լոիդ է: Ծխ­ ա­խո­տի մեջ պա­րուն­ ակ­վում է փոքր
քա­նակ­ ությ­ ամբ: Մեծ քան­ ա­կով ան­ ա­բա­զին պա­
Պի­րի­դի­նի և պի­պե­րի­դի­նի խմբի րու­նակվ­ ում է Միջ­ ին Աս­ իայ­ ում աճ­ ող Anabasis
ալ­կա­լոիդ­ներ aphylla բույ­սի մեջ, ո­րի հիմ­ն ա­կան ալկ­ ալ­ ոիդն
է: Բժշկ­ ությ­ ան մեջ ան­ աբ­ ազ­ ի­նը սուլ­ֆա­տի ձևով
Այս խմբի կարև­ ո­րո­գույն ալ­կա­լոիդն­ եր­ ից են կիր­ առ­վում է որպ­ ես ծխել­ ու նկատ­մամբ հա­կու­մը
նի­կո­տի­նը և­ ա­նա­բա­զին­ ը: Եր­կուսն էլ ու­ժեղ թույ­ նվա­զեց­նող մի­ջոց: Կի­րառ­վում է գյու­ղատնտե­
ներ են. նի­կո­տի­նի ընդ­ ամ­ են­ ը 40 մգ մա­հա­ցու է սութ­յան մեջ որ­պես միջ­ ատ­ աս­պան:
մարդ­ ու հա­մար: Նի­կոտ­ ի­նը և­ ա­նաբ­ ա­զի­նը իզ­ ո­
մերն­ եր են, այս­ ինքն` ուն­ են նույն քան­ ակ­ ակ­ ան Տա­րած­ված և հին ժամ­ ա­նակն­ ե­րից հայտն­ ի
բաղ­ ադր­ ությ­ ու­նը: ալ­կա­լոիդ է կո­նիի­նը, ո­րը լաբ­ ո­րա­տոր պայմ­ ան­
ներ­ ում սինթ­ եզ­ված ա­ռաջ­ ին ալկ­ ալ­ ոիդն է:

Կոն­ իին

Կո­նիին­ ը շատ ուժ­ եղ թույն է` միջ­նադ­ ար­ ում
այն կիր­ առ­ ում էին մահ­ ա­պատ­ իժ ի­րակ­ ան­ աց­նե­
լիս: Նշ­ենք նաև, որ այս ալկ­ ալ­ոի­դով է թուն­ ա­
վորվ­ ել նաև Հին Հուն­ աս­տան­ ի փիլ­ ի­սո­փա Սոկ­
րատ­ ե­սը:

Պու­րին­ ի խմբի ալկ­ ա­լոիդն­ եր: Այս խմբի
կար­ևոր­ ա­գույն ալկ­ ա­լոիդ­նե­րից են կոֆ­ եի­նը,
թեո­ֆիլ­ ին­ ը և թեոբ­րո­մին­ ը: Թվ­ արկվ­ ած բոլ­ որ
նյութ­ երն անջ­ ատ­վում են թեյ­ ի տերև­ներ­ ից, սուր­
ճի հա­տիկ­նե­րից և կակ­ աո­յից:

Նիկ­ ո­տին Ա­նաբ­ ա­զին

Նի­կո­տին: Նի­կո­տի­նը հիմ­ն ակ­ ան­ ում ստա­նում Կո­ֆեին Թեոֆ­ իլ­ ին
են ծխա­խոտ­ ի տերևն­ ե­րից, որ­ ոնց­ ում այն կազմ­ ում
է բաղ­ ադ­րությ­ան մոտ 8 – 10% և­առկ­ ա է կիտ­րո­ Թեոբր­ ո­մին
նաթթվ­ ի և խն­ձո­րաթթ­վի աղ­ ե­րի տես­քով: Մաք­ ուր ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020
նիկ­ ոտ­ ին­ ը ծխա­խոտ­ ի հո­տով, ան­գույն հեղ­ ուկ է:

Նի­կոտ­ ի­նի աննշ­ ան քա­նակ­նե­րը գրգռում են
կենտ­րոն­ ա­կան նյար­դայ­ ին հա­մակ­ ար­գը, ա­ռա­
ջաց­նում արյ­ ուն­ ատ­ ար ան­ ոթ­ներ­ ի նեղ­ ա­ցում,
ար­յան ճնշման բարձր­ աց­ ում: Նի­կո­տինն ուժ­ եղ

60

................................................................................................................. ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ

Կոֆ­ եին­ ը նպաստ­ ում է ադր­ ե­նա­լին­ ի և դո­ֆա­ որ մեթ­ օք­սի խմբեր­ ը փոխ­ ար­ ինվ­ ած են է­թօք­սի
մի­նի ար­տազ­ ատմ­ ա­նը: Ազ­դել­ ով կենտ­րո­նակ­ ան խմբեր­ ով:
նյար­դայ­ ին հա­մակ­ ար­գի վրա` այն ուժ­ ե­ղացն­ ում
և կա­նո­նա­վոր­ ում է գլխուղ­ ե­ղի կեղև­ ում դրդման Ամ­ են­ ահ­ այտն­ ի ալ­կալ­ ոիդն­ եր­ ից մեկ­ ը, ո­րը
ըն­թաց­քը, ակ­տիվ­ աց­նում դրա­կան պայմ­ ան­ ակ­ ան կարև­ որ դեր է խաղ­ աց­ ել բժշկությ­ ան և­ ընդ­ ան­
ռեֆլ­ եքսն­ եր­ ը, վեր­ ացն­ ում հոգ­նա­ծութ­յու­նը, քնկո­ րա­պես մարդկ­ ությ­ ան պատմ­ ութ­յան մեջ, քի­նինն
տությ­ ու­նը, բարձր­ աց­նում է մտա­վոր և ֆիզ­ ի­կա­ է: Դա այն հիմ­ն ակ­ ան նյութն է, որն ան­ջատվ­ ել
կան աշ­խատ­ ու­նակ­ ութ­յու­նը: Կո­ֆեի­նի տևակ­ ան է քի­նայ­ ի ծառ­ ի կեղ­ևից:
կի­րառմ­ ան դեպ­քում նրա նկատմ­ ամբ կա­րող
է ա­ռա­ջա­նալ թեթև արտ­ ա­հայտվ­ ած հոգ­ ե­կան Եվ­րո­պա է ներմ­ ուծվ­ ել Հա­րավ­ այ­ ին Ա­մեր­ իկ­ ա­
կախ­ված­ ութ­յուն: յից 17-րդ դար­ ում և­ այդ ժա­ման­ ակն­ եր­ ից սկսած
այն քի­նայ­ի ծա­ռի կեղ­ևի ձևով կի­րառվ­ ել է շատ
Կո­ֆեինն ու­նի նաև միզ­ ա­մուղ ազ­դե­ցութ­յուն, վտանգ­ ա­վոր հիվ­ անդ­ ութ­յան` ճահ­ճա­տեն­դի (մա­
ա­րագ­ ացն­ ում է հիմ­ն ա­կան նյութ­ ա­փո­խա­նակ­ ութ­ լա­րիա) բուժ­ման համ­ ար: Հաշ­վի առ­նել­ ով ճահ­
յուն­ ը, բարձր­ ացն­ ում ստամ­ ոք­սի հյութ­ ազ­ ա­տու­մը: ճա­տենդ­ ի վտան­գա­վո­րությ­ ան աստ­ իճ­ ան­ ը Եվ­
րոպ­ այ­ ի բնակչ­ ությ­ ան հա­մար՝ (մահ­ ան­ ում էին
Կո­ֆեի­նը կի­րառ­ ում են հո­գե­կան և ֆիզ­ իկ­ ա­ միլ­ իո­նավ­ որ մար­դիկ) կեղ­ևը փոխ­ ա­նակ­ ում էին
կան ան­ աշխ­ ատ­ ուն­ ակ­ ութ­յան ժամ­ ան­ ակ: Թեյ­ ում նույն քաշ­ ով ոսկ­ ով:
և սուրճ­ ում գտնվող թեոֆ­ իլ­ ի­նը և թեոբ­րո­մի­նը
միզ­ ա­մուղ նյու­թեր են: Քին­ ի­նը մա­քուր վի­ճակ­ ում անջ­ ատ­վել է 19-րդ
դար­ ում: Այժմ էլ աշխ­ ար­հում ճահճ­ ա­տենդ­ ով տա­
Ի­զոք­ ի­նո­լի­նի խմբի ալ­կալ­ ոիդ­ներ. Լայն րեկ­ ան հիվ­ անդ­ ա­նում է ավ­ ել­ ի քան 500 մի­լիոն
կի­րառ­ ությ­ ուն է գտել ի­զո­քին­ ոլ­ ին­ ի շար­քին մարդ, որ­ ոնց­ ից մոտ 3 միլ­իոն­ ը մահ­ ան­ ում է: Ներ­
պատ­կա­նող, ա­փիոն­ ից ան­ջատվ­ ած ալկ­ ա­լոիդ կա­յում բժշկությ­ ան մեջ քի­նին­ ից շատ կի­րառվ­ ում
պապ­ ա­վե­րի­նը: Այն, ինչ­պես և շատ այլ ալ­կա­ է նրա ած­ անց­յալ պլազմ­ ո­քին­ ը:
լոիդն­ եր, անջ­ ատ­վում է կակ­ ա­չի սերմ­ եր­ ի հյու­թից:
Բժշկութ­յան մեջ կիր­ առվ­ ում է մկան­ այ­ ին (այդ
թվում` նաև սրտամ­կ ան­ ի) կծկումն­ եր­ ը հա­նել­ ու
հա­մար:

Քին­ ին Պ­լազ­մոք­ ին

Պա­պա­վեր­ ին Ինդ­ ոլ­ ի խմբի ալ­կա­լոիդն­ եր. Այս շար­քի ալ­
կալ­ ոիդն­ եր­ ից է ռե­զեր­պին­ ը, որն անջ­ ատվ­ ում է
Պա­պա­վե­րին­ ի նման­ ակն է շատ տար­ ածվ­ ած Հնդկ­ աստ­ ա­նում տա­րած­ված Rauvolphia բույ­սի
«­Նո-շպա» դեղ­ ա­միջ­ ո­ցը, որ­ ը շատ ա­վել­ ի արդ­ ար­մատ­ներ­ ից: Այն ցուց­ աբ­ եր­ ում է ճնշու­մը իջ­ եց­
յու­նավ­ ետ է, քան պապ­ ա­վեր­ ի­նը և կիր­ առվ­ ում է նող (հիպ­ ոտ­ են­զիվ) հատկ­ ութ­յուն և հանգս­տաց­
որպ­ ես կծկանք­ ալ­ ույծ (սպազմ­ ո­լի­տիկ, կծկանք­ նում է կենտր­ ո­նակ­ ան նյար­դայ­ ին հա­մակ­ արգ­ ը:
ներ­ ը վե­րացն­ ող, հա­նող), ինչ­պես նաև որ­պես Բժշ­կութ­յան մեջ կի­րառ­վում է բարձր ճնշման (հի­
ա­նո­թալ­ այ­նիչ դեղ­ ամ­ իջ­ ոց: Պապ­ ավ­ եր­ ի­նից կա­ պերտ­ ոն­ իա)­ և հո­գեկ­ ան խանգ­ ար­ ումն­ եր­ ի բուժ­
ռուց­ված­քով տարբ­ եր­վում է ըն­դամ­ են­ ը նրա­նով, ման համ­ ար:

Նո-շպա 61
¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

ԿԵՆՍՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՔԻՄԻԱ.................................................................................................................. .

Ի­միդ­ ազ­ ո­լի խմբի ալ­կալ­ ոիդ­
ներ. Համ­ ե­մա­տա­բար քիչ տա­
րածվ­ ած ալկ­ ա­լոիդն­ եր­ ի շարք­ ին է
պատ­կա­նում պիլ­ ո­կարպ­ ի­նը, ո­րը
կի­րառվ­ ում է ակ­նա­բուժ­ ութ­յան մեջ:

Ռեզ­ երպ­ ին (Նկ­ ա­րում կար­միր գույն­ ով նշված է ին­դո­լի բան­ աձև­ ը)

Պի­լո­կարպ­ ին

Ի ԴԵՊ

ԵՐԿՈՒ ԹԵ՞
ՄԵԿՈՒԿԵՍ *

Կ­լի­մայ­ ի էվ­ ոլյ­ ուց­ իայ­ ի փոր­ օվ­կիան­ ոս­ ի սա­ռուցն­ երն ամռ­ ա­ ռա­յին հրդեհ­ներ­ ը: 1,5 0C-ի վրա
նը կհալվ­ են միայն մեկ անգ­ ամ: պահ­վել­ ու հա­մար հարկ­ ավ­ որ է
ձա­գետ­նե­րի միջ­ ազգ­ ա­յին Իսկ ե­թե տաք­ ա­ցու­մը կազմ­ ի մինչև 2030 թ. CO2-ի ար­տան­ ե­
2 0C, ա­պա Արկտ­ իկ­ ա­յի սա­ռույց­ տում­ն եր­ ը 2010 թ. համ­ ե­մա­տած
խում­բը հա­մադ­րել է այն փո­ ներ­ ը կանհ­ ետ­ ա­նան 10 տար­ ին կրճա­տել 45 %-ով, իսկ մինչև
մեկ: Կվ­ եր­ ան­ ան բույս­ ե­րի և 2050 թ. դրանք հասցն­ ել զրոյ­ի:
փո­խությ­ ուն­նե­րը, ո­րոնք տե­ կեն­դա­նին­ եր­ ի բազ­մա­թիվ տե­ Սկզբ­ ուն­քոր­ են սա հնա­րավ­ որ է,
սակ­ներ, կուժգ­նա­նան անտ­ ա­ եթ­ ե սկսել գոր­ծել արդ­ են այս­ օր:
ղի կու­նեն­ ան Երկ­րի վրա, եթ­ ե

մինչև 2100 թ. մո­լոր­ ա­կի միջ­ ին

ջեր­մաս­տի­ճանն աճ­ ի 1,5 0C կամ

2 0C՝ համ­ ե­մատ­ ած մինչ­ արդ­

յուն­ ա­բե­րա­կան դա­րաշր­ջա­նի

հետ: Մասն­ ա­գետն­ եր­ ը վերլ­ ու­ծել

են այդ թեմ­ այ­ին նվիր­ված շուրջ

6000 գիտ­ ա­կան հոդ­ված­ներ:

Կես աստ­ իճ­ ան տարբ­ եր­ ութ­յուն­ ը

նշա­նա­կում է, որ շուրջ 10 մի­

լիոն մարդ կա­րող են չվա­խե­

նալ ջրհե­ղեղն­ եր­ ից, մերձ­ ափն­

յա շի­նութ­յունն­ ե­րի փլուզ­ ում­ ից

և գե­տեր­ ի հոս­ ան­քին հա­կառ­ ակ

աղ­ ի ջրի ներթ­ ափ­ անց­ ու­մից:

Ե­թե տաք­ աց­ ում­ ը լին­ ի 1,5 0C,

ա­պա հար­յու­րամ­յա­կի ընթ­ աց­

քում Հյ­ ուս­ իս­ ա­յին Սառ­ ուցյ­ ալ

«Наука и жизнь», 2019, N 9

62 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

ՑԵՄԵՆՏ ԱՆԱՊԱՏԻՑ* ՄԻ ՍԵՂՄԵՔ ՀԱՆՑԱԳՈՐԾԻ
ՁԵՌՔԸ*
Դու­բա­յում կառ­ ուց­ված աշխ­ ար­հի ամ­ են­ ա­
բարձր երկն­ աք­ ե­րի շի­նար­ ա­րությ­ ան հա­մար Հե­տա­զոտ­ ությ­ ան ժա­մա­նա­կա­կից միջ­ ոց­նե­
օգտ­ ագ­ ործվ­ ել է հա­տուկ որ­ ակ­ ի բետ­ ոն­ ի շուրջ րի պայմ­ ան­նե­րում, ո­րոնք հնար­ ա­վո­րութ­յուն են
330 հա­զար խոր­ ա­նարդ մետր, իսկ բետ­ ո­նը հիմ­ տալ­ իս հայտն­ աբ­ եր­ ել­ ու ԴՆԹ-ի նվազ­ ագ­ ույն քա­
նակ­ ա­նում բաղ­կա­ցած է ա­վա­զից։ Երկ­նաք­ ե­րը նակ­ ությ­ ու­նը, հարկ­ ավ­ որ է զգուշ­ ան­ ալ, որպ­ ես­զի
կանգ­նած է ան­ ապ­ ատ­ ի մեջ­տե­ղում, բայց դրա ժա­ռանգ­ ա­կան­ ութ­յան ձեր նյութ­ ը չհայտն­ ա­բեր­վի
շին­ ա­րար­ ութ­յան հա­մար օգտ­ ա­գործ­ված ա­վա­զը սպան­ ությ­ ան գոր­ծի­քի կամ հան­ցագ­ որ­ծի ձեռ­քի
ներ­մուծվ­ ել է Ավստր­ ալ­ իայ­ ից։ Ին­չո՞ւ։ վրա այն դեպք­ ում, երբ դուք միանգ­ ամ­ այն անմ­ եղ
եք: Այս­պի­սի արդ­յունք­ներ են ստացվ­ ել ԱՄՆ-ի
Ան­ ապ­ ատ­նե­րի ա­վազ­ ը քամ­ ուց այնք­ ան է այս Հ­յուսթ­ ոն քա­ղա­քի Քր­ եա­գիտ­ ա­կան կենտր­ ոն­ ում
ու այն կողմ գլորվ­ ել, որ դրա առ­ ան­ձին հատ­ իկ­ կատ­ արվ­ ած փորձ­ եր­ ի ըն­թաց­քում: Փորձ­ ի ժա­մա­
ներ­ ը հարթվ­ ել և վեր­ ածվ­ ել են գրեթ­ ե գնդիկն­ ե­րի։ նակ չորս ու­սան­ ող նստած էին սե­ղան­ ի շուրջ և
Բե­տոն­ ի հա­մար այսպ­ իս­ ի լցանյ­ ու­թը պիտ­ ա­նի չէ. հ­յութ էին խմում՝ լցնել­ով այն կժից: Բավ­ ա­կան չէ,
ա­վա­զի կլոր հատ­ իկն­ ե­րի միջև հա­րակց­ ութ­յու­նը որ չոր­սի ԴՆԹ-նե­րը հայտն­վել էին կու­ժի բռնա­
չափ­ ա­զանց թույլ է։ Բե­տոն­ ի համ­ ար պի­տան­ ի է կին, դրանք ան­ցել էին նաև բո­լոր գա­վաթն­ ե­րի
ավ­ ազ­ ի հա­մաշ­խարհ­ այ­ ին պա­շար­ներ­ ի ընդ­ ամ­ ե­ բռնակ­նե­րին, թեև փորձ­ ի մասն­ ա­կից­ներ­ ից յու­րա­
նը 5 %-ը։ քանչ­յուր­ ը դիպչ­ել էր միայն կժին և­իր գավ­ ա­թին:
Ա­վել­ ին, հայտ­նաբ­ եր­վել էին նաև այն մարդ­կանց
Գերմ­ ա­նա­ցի ճարտ­ ա­րա­գետ­ներն այս դրութ­ ԴՆԹ-ներ­ ը, ովք­ եր փորձ­ ի ընթ­ ացք­ ում մտել էին
յու­նից ելք են առ­ աջ­ արկ­ ել։ Ա­նապ­ ա­տի ավ­ ազ­ ը սեն­յակ և զ­րու­ցել դրա մասն­ ակ­ ից­նե­րի հետ:
պետք է աղ­ ալ, ման­րացն­ ել, ա­պա, ա­վել­ աց­նե­լով Հավ­ ան­ ա­բար, այն տա­րած­վել էր թքի կա­թիլն­ ե­
կա­պակց­ ող հան­քայ­ ին նյութ, ստաց­ված փոշ­ ուց րի մի­ջոց­ ով, երբ մար­դը զրու­ցում, հա­զում կամ
ձևա­վոր­ ել մանր հա­տիկն­ եր։ Այս հա­տիկն­ ե­րի հի­ փռշտում էր: Երկ­րորդ փոր­ձով ցույց է տրվել,
ման վրա ստացվ­ ած բե­տո­նը երկ­ ու ան­գամ ամ­ ուր որ դեպք­ ե­րի 7 %-ում ձեռք սեղմ­ ել­ ուց դիմ­ ա­ցի­նի
է սով­ որ­ ա­կա­նից, մեկ քառ­ որ­դով՝ թեթև և­ ավ­ ե­լի ձեռք­ ին տեղ­ ա­փոխվ­ ած ԴՆԹ-ն կար­ ող է հայտն­
ար­ ագ է պնդան­ ում։ Տեխ­նոլ­ ոգ­ իան հե­տաքրքր­ ել վել նաև այն ի­րի վրա, որն ա­վե­լի ուշ այդ մարդն
է Սաուդյ­ ան Ա­րաբ­ իա­յին, որ­տեղ մտադ­ իր են կա­ իր ձեռքն է վերցր­ ել:
ռու­ցել նոր երկն­ ա­քերն­ եր­ ։

* «Наука и жизнь», 2019, N 12. * «Наука и жизнь», 2019, N 12.
¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020
63

Ի ԴԵՊ

ԱՆՑԱՆԿԱԼԻ տես­ ա­կան հիմք­ եր­ ը բավ­ ա­կա­ վում են Գեր­մա­նիա­յի հիվ­ ան­
ՈՒՂԵՎՈՐՆԵՐ* նա­չափ բարդ են, բայց գործ­ ի­ դան­ ոց­նե­րում: Հաջ­ որդ քայ­
քա­կազմն ար­դեն լավ մշակվ­ ած լը փորձ­ արկ­ ումն է Էր­ֆուրտ­ ի
Ա­վ ի ա­հ ա­ղո ր­դ ա կ­ց ո ւ թ­յ ա ն է և կի­րառվ­ում է նույն օ­դա­ օդ­ ան­ ավ­ ա­կայ­ ան­ ում. ժամ­ ան­ ող
ընդ­լայն­ ու­մը նշա­նա­կում է, որ նավ­ ակ­ ա­յանն­ եր­ ում թմրան­յու­ ուղ­ևոր­ներ­ ը պետք է փչեն սար­
ինչ-որ վայր­ ում համ­ աճ­ ար­ ա­ թե­րի և պայթ­ ուց­ ի­կի ո­րոնմ­ ան քին միաց­ված խո­ղով­ ա­կը:
կա­յին մակ­ ար­դա­կի հա­սած հի­ համ­ ար: Նյ­ ու­թափ­ ոխ­ ան­ ակ­ ութ­
վանդ­ ութ­յու­նը կար­ ող է մի քա­ յան ըն­թաց­քում մանր­ է­ներ­ ից Սա­կայն Օքսֆ­ որ­դի հա­մալ­
նի օրվ­ ա ընթ­ ացք­ ում ընդգրկ­ ել ան­ջատ­վում են նյութ­ եր, որ­ ոնց սա­րա­նի պրոֆ­ ե­սոր Ռոբ­ ին
բազմ­ ա­թիվ երկր­ներ: Որպ­ ես նվա­զագ­ ույն հետք­ ե­րը կա­րող Թոմ­սո­նի կար­ծիք­ ով, ավ­ իահ­ ա­
կա­նոն, օդ­ ան­ ա­վակ­ ա­յանն­ ե­ են բաց­ ահ­ այտվ­ ել իո­նա­յին ղոր­դակ­ցությ­ ունն­ ե­րը ոչ թե տա­
րում զննում են ժա­մա­նող ուղ­ շարժ­ ուն­ ությ­ ան ե­ղա­նա­կով: Կի­ րած­ ում են, այլ ընդ­հակ­ առ­ ակ­ ը,
ևորն­ ե­րին, բաժ­ ան­ ում են նրանց րա­ռե­լով այս եղ­ ա­նակ­ ն առ­ ողջ կաս­ եցն­ ում են համ­ ա­վա­րակ­նե­
«Արդյ­ոք վերջ­երս շփվե՞լ եք և վար­ ակվ­ ած մարդկ­ անց շնչա­ րը: Չէ՞ որ վա­րա­կի վտան­գավ­ որ
վա­րա­կիչ հի­վանդն­ ե­րի հետ» ռությ­ ունն ուս­ ումն­ ա­սի­րել­ ու նոր տարբ­ եր­ ակ­ներն առ­ աջ­ ա­
կամ նմա­նա­տիպ հար­ցեր պա­ հա­մար՝ գերմ­ ա­նաց­ ի գիտ­նա­ նում են ման­րէն­ ե­րի և հար­ ու­ցիչ­
րուն­ ա­կող հարց­ աթ­ եր­թիկն­ եր, կան­ներ­ ին հաջ­ ող­վել է անգ­ ամ նե­րի հին շտա­մե­րից: Նոր ման­
հե­ռա­վար եղ­ ա­նա­կով չա­փում տար­բե­րել հա­կաբ­ իոտ­ իկն­ եր­ ի րէն կար­ ող է տարբ­ երվ­ ել հնից
են օդ­ ա­նավ­ ից իջ­նողն­ եր­ ի ջեր­ հանդ­ եպ կայ­ ուն մանր­ էա­կան ընդ­ ամ­ են­ ը երկ­ ու-եր­ եք մու­տա­
մաստ­ ի­ճան­ ը: Կամ էլ բոլ­ որն շտա­մե­րը սով­ որ­ ակ­ ան շտա­ ցիայ­ով, իսկ սա նշան­ ակ­ ում է,
անցն­ ում են չա­փից շատ կարմ­ մեր­ ից: Այս ե­ղան­ ա­կի զգայ­ ու­ որ առ­ աջն­ ա­յին տարբ­ ե­րա­կին
րա­տա­կած դեմ­քեր­ ը նկա­տող նությ­ ու­նը գիտ­ ա­փոր­ձե­րի ըն­ բախ­ված մարդ­կանց ի­մու­նայ­ ին
են­թա­կար­միր խցի­կի մոտ­ ով: թաց­քում կազմ­ել է 70–100 %, հա­մակ­ ար­գը թե­կուզ մասն­ ա­կի,
Բայց հար­ցա­թերթ­ իկին պա­ իսկ վտանգ­ ավ­ որ ման­րէ­նե­րի բայց արդ­ են նա­խապ­ ատր­ աստ­
տասխ­ ա­նե­լիս կար­ ել­ ի է ստել, չորս տե­սա­կի հանդ­ եպ (ուս­ ում­ ված է նաև նոր տարբ­ ե­րակ­ ին:
իսկ ջեր­մաստ­ ի­ճա­նը՝ ի­ջեցն­ ել` նաս­ իր­վել է յու­րաք­ անչյ­ ուր տե­ Սա յուր­ ատ­ ե­սակ պատվ­ աս­տում
դեռևս ինք­նա­թիռ­ ում ըն­դու­ սա­կի 10-ակ­ ան շտամ) առ­ անձ­ է: Այս­ ինքն՝ ա­վիաուղ­ևոր­ ութ­
նե­լով ասպ­ ի­րին­ ի հաբ: Լավ նահ­ ատ­կութ­յուն­ ը` 73–97 %: յունն­ եր­ ի մի­ջո­ցով ման­րէ­ներ­ ի
կլի­ներ ու­նե­նալ ինք­նա­թիռ­ ից Ճիշտ է, ա­ռայժմ պարզ չէ, թե և հա­րու­ցիչ­ներ­ ի տա­րած­ ում­ ը
իջն­ ող հի­վանդ­նե­րին հայտ­նա­ ինչ­պես որ­ ոշ­ ել այն հար­ ու­ցիչ­ յու­րատ­ ես­ ակ համ­ աշխ­ ար­հա­
բե­րել­ ու է­ժան, ար­ ագ և սուտ­ ը ներ­ ը, ո­րոնք, ի տարբ­ ե­րությ­ ուն յին պատ­վաս­տում է: Այն քիչ
բաց­ ա­ռող եղ­ ա­նակ: ման­րէ­նե­րի, ոչ մի նյութ չեն ար­ հավ­ ա­նա­կան է դարձ­նում նոր
տադ­րում: Բայց դրանք փոփ­ ո­ շտամ­ ի եր­կար­ ատև էվ­ ոլ­յ ուց­ իան
Լայպց­ ի­գի Բջջ­ այ­ ին թեր­ ա­ խում են վա­րակ­ված բջիջն­ եր­ ի մե­կու­սաց­ման մեջ, որ­ ից դուրս
պիայ­ ի և­ ի­մուն­ ո­լո­գիայ­ ի ինս­ նյութ­ ա­փո­խան­ ակ­ ությ­ ուն­ ը, և պրծնե­լով այդ շտա­մը կար­ ող
տի­տու­տի մասն­ ա­գետ­ներն հետ­ ա­զո­տող­ներն ակն­կալ­ ում է դառն­ ալ բազմ­ ա­թիվ դժբախ­
առ­ աջ­ արկ­ ում են հիվ­ անդ­ներ­ ին են, որ կհա­ջողվ­ ի է հայտն­ա­ տութ­յունն­ եր­ ի պատ­ճառ: Թոմ­
որ­ ո­նե­լու հա­մար կիր­ ա­ռել այս­ բե­րել այդ փո­փոխ­ ութ­յունն­ եր­ ի սոն­ ի վարկ­ ածն ապ­ աց­ ուցվ­ ած է
պես կոչվ­ ած իո­նա­յին շարժ­ ու­ հետ­քե­րը: Իո­նայ­ ին սպեկտր­ ա­ մա­թեմ­ ա­տի­կա­կան մոդ­ ել­ ի օգ­
նությ­ ան սպեկտ­րաչ­ ա­փա­կան չա­փությ­ ան սկզբունքն­ եր­ ի հի­ նությ­ ամբ:
ե­ղա­նակ­ ը: Այն հայտն­ ա­բեր­ ում ման վրա կա­ռուց­ված շնչա­ռա­
է ցնդող նյու­թեր­ ի նվազ­ ագ­ ույն կան սար­քերն ախտ­ որ­ ոշ­ման Հու­սադ­րող տե­սութ­յուն է,
հետ­քեր` իոն­ ացն­ ել­ ով այդպ­ ի­սի նպա­տա­կով արդ­ են փոր­ձարկ­ բայց ափս­ ոս, որ Թոմս­ ո­նը ման­
նյու­թեր պա­րու­նակ­ ող օ­դը և­ րէա­բան կամ բժիշկ չէ, նա մա­
ար­ ագ­ աց­նել­ ով իոն­ներն է­լեկտ­ թե­մատ­ ի­կոս է:
րակ­ ան դաշ­տում: Այս ե­ղա­նակ­ ի

* «Наука и жизнь», 2019, N 9.

64 ¶ Æ î à ô Â Ú ² Ü ² Þ Ê ² ð Ð à ô Ø | ¹4. 2020

Ա Մ ԵՆ Ա Հ Ե Տ ԱՔ Ր Ք Ի Ր

ԳԻՏԱՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ

ՀԱՆԴԵՍԸ
ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ
ԿԱՐՈՂ ԵՔ ԶԱՆԳԱՀԱՐԵԼ

+374 60 62 35 99