44-2016-2

¹ 2, 2016 Ã. ISSN 1829-0345

ՀՐԱԲՈՒԽՆԵՐԻ ՊԵՏԱԷԼԵԿՏՐՈՆՎՈԼՏ
ՀՐԱՇՔ ՔԱՐԸ` ԷՆԵՐԳԻԱՆԵՐԻ
ՕԲՍԻԴԻԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐ ԾԻՐ
ԿԱԹՆԻ
ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ

¹2, 2016 Ã. 2 12

Լրատվական գործունեություն

իրականացնող` ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն

Նախագահ` Ռ. Մարտիրոսյան

Պետական գրանցման

վկայականի համարը` 03Ա055313

Տրված` 28.06.2002 թ. 2 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՃԱՐԻ ՍՊԱՍԱՎՈՐԸ

Գլխավոր խմբագիր` Ղազարյան Էդ.

Գլխավոր խմբագրի

տեղակալ` Սուվարյան Յու.

Բաժինների խմբագիրներ` Պապոյան Ա., ¸³Ý³·áõÉ յան ՀՐԱՉՅԱ ԱՐՄԵՆՅԱՆ

¶. §Մի օր Արևմտահայաստանը պիտի ազատագրվի ու միանա
Արևելա­հ­ այաստանին, սփյուռքահայությունը պիտի հանգրվանի իր մայր
Խառատյան Ա., Սիմոնյան Ս. հայրենիքում, և Մասիսները իրենց փեշերի շուրջ կհավաքեն բոլոր
կողմերից աշխարհով մեկ սփռված իրենց զավակներն¦:
Գործադիր տնօրեն` Սարգսյան Ա.
Այս խոսքերը պատկանում են բոլոր ազգերի ու ժամանակների մե­
Պատասխանատու ծագույն լեզվաբաններից մեկին՝ Հրաչյա Աճառյանին:

քարտուղար` Վարդանյան Ն.

Տեխնիկական

խմբագիր` Կիրակոսյան Ա.

Համակարգչային

օպերատոր` Հովհաննիսյան Ք.

Դիզայներ` Օհանջանյան Ա.

Թարգմանիչ` Սարգսյան Մ.

Համարի

պատասխանատու` Կիրակոսյան Ա. 12 ՀԱՑԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՏՈՆԱԾԻՍԱԿԱՆ

Ստորագրված է ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

տպագրության` 27.05.2016 ՍՈՆԱ ՊԱՊԻԿՅԱՆ
§Գիտության աշխարհում¦-Ç Ëմբագրական
խորհրդի կազմը` Առօրյա հացատեսակներից բացի՝ հայոց ընտանիքներում թխում էին
նաև տոնական և ծիսական հացատեսակներ՝ տնտեսամշակութային
Ադամյան Կ., Աղալով յան Լ., Այվազ յան Ս. (ՌԴ), Աֆրիկյան շրջանների իրենց առանձնահատկություններով, ուրույն բաղադրությամբ
Է., Բրուտյան Գ., Գալստյան Հ., Եսայան Ս. (ԱՄՆ), և հացաթխման որոշակի ժամկետներով: Եվ բազմազան այս
Թավադյան Լ., Հարությունյան Հ., Հարությունյան Ռ., տեսակներից ամեն մեկն ուներ իր խորհուրդը:
гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ê., Համբարձ­ ումյան Ս., Հովհաննիսյան Լ.,
Ղազարյան Հ., Մարտ­ իրոսյան Բ.(ՌԴ), Մելքոնյան Ա.,
Ներսիսյան Ա., Շահինյան Ա., Շուքուրյան Ս., Ջրբաշյան Ռ.,
Սեդրակյան Դ., êÇÙáÝÛ³Ý ².

ÊÙµ³·ñáõÃÛ³Ý Ñ³ëó»Ý՝

سñß³É ´³Õñ³ÙÛ³Ý 24 ¹, 22 ՊԵՏԱԷԼԵԿՏՐՈՆՎՈԼՏ ԷՆԵՐԳԻԱՆԵՐԻ
ÐÇÙݳñ³ñ ·Çï³Ï³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ ß»Ýù, 9-ñ¹ ѳñÏ, ԱՂԲՅՈՒՐ ԾԻՐ ԿԱԹՆԻ ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ
лé.՝ 52 38 30, ý³ùë՝ 56 80 68
e-mail: [email protected] ԼԵՎՈՆ ԱԹՈՅԱ, ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, ԱՇՈՏ ԱԽՊԵՐՋԱՆՅԱՆ

§¶ÇïáõÃÛ³Ý ³ß˳ñÑáõÙ¦ ·Çï³Ñ³Ýñ³Ù³ïã»ÉÇ Բարձր էներգիաների գամմա-աստղաֆիզիկայի բնագավառի հե­
ѳݭ­¹»ëÁ ëï»ÕÍí»É ¿ ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ÐÐ ¶²² տազոտությունները Հայաստանում կատարվում են 1980-ականների
ݳ˳·³ÑáõÃÛ³Ý áñáßٳٵ: սկզբից, երբ Ա. Ալիխանյանի անվան Երևանի ֆիզիկայի ինստիտ­ ու­
տում Ֆելիքս Ահարոնյանի ղեկավարությամբ ձևավորվեց սկզբնա­
îå³ù³Ý³ÏÁ՝ 500 ûñÇݳÏ: կան գամմա-ճառագայթների աստղաֆիզիկայի խումբը: Խմբի հե­
տազոտություններում ընդգրկված էին երեք հիմնական ուղղ­ութ­յուններ՝
̳í³ÉÁ՝ 64 ¿ç: գամմա-բռնկումների գրանցման գիտական սարքավորումների
ստեղ­ծ­ում արբանյակային կայանների համար, տեսա­կան աստ­ղա­
¶ÇÝÁ՝ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ: ֆիզիկական հետազոտություններ և սկզբնական գամ­մա-քվանտ­ների
գրանցման չերենկով յան հետազոտությունների ուսումն­ ասիրում:
Ðá¹í³ÍÝ»ñÇ í»ñ³ïåáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ
ËÙµ³·ñáõ­ÃÛ³Ý ·ñ³íáñ ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ:
ػ絻ñáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõ٠ѳݹ»ëÇÝ ÑÕáõÙÁ å³ñ­­
ï³­¹Çñ ¿: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇßï ã¿, áñ ѳٳ­
ϳñÍÇù ¿ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ Ñ»ï: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ å³­
ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ãÇ ÏñáõÙ ·áí³½¹³ÛÇÝ ÝÛáõ­Ã»ñÇ
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ:

2

22 32

32 ԵՐԱԶԵԼՈՒ ԿԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇՈՏ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ, ՍՏԵԼԼԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ 38
Տարիներ շարունակ նամականիշների հավաքչությունը զանգվա­ 48
ծային նպատակակետ էր դարձել: Հիշատակային նամականիշներում,
որոնք մեծ խումբ են կազմում, արժանի տեղ են զբաղեցնում գիտ­նա­ 60
կաններին նվիրված փոստային թողարկումները:
Մեր հրապարակումը նվիրված է նշանավոր ավիակոնստրուկտոր,
փայլուն գիտնական, ճարտարագետ-հետազոտող, ակադեմիկոս Արտեմ
Միկոյանին և նրա պատվին թողարկված նամականիշներին:

38 ՀԵՏԱՔՐՔՐԱՇԱՐԺ ԵՎ ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ ՎԱՐՔԱԳԾՈՎ
ԾԱՌԵՐ ԵՎ ԹՓԵՐ

ԺԻՐԱՅՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ, ԳԱՅԱՆԵ ԳԱՏՐՉՅԱՆ
Բնությունն իր գոյության ընթացքում ստեղծել է բույսերի յուրա­
հատուկ և զարմանահրաշ բազմազանություն: Դրանցից շատե­
րը տարբերվում են բույսերի մասին մեր պատկերացումներից և
կար­ծես այլ մոլորակներից լինեն: Մեր հրապարակումը բնության
հրաշագործության առավել ցայտուն, զարմանալի ու տարօրինակ
դրսևորումների մասին է:

48 ՀՐԱԲՈՒԽՆԵՐԻ ՀՐԱՇՔ ՔԱՐԸ` ՕԲՍԻԴԻԱՆ

ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

§Սատանի եղունգ¦, §սատանի քար¦. այդպես են անվանել մեր
նախնիները սև, դարչնագույն, մոխրագույն, խեցենման կոտրվածք
ունեցող ապակենման հրաբխային քարը: Այսօր այն ընդունված է
անվանել օբսիդիան, որի գործածության տարբեր ոլորտների, կիրա­
ռությունների և դրանցից պատրաստվող զարմանալի առարկաների
մասին է այս հրապարակումը:

60 ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ ՍՏԱՑԵԼ Է
ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
ՄԻԱՑՅԱԼ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՄՐՑԱՆԱԿ

Հայ գիտնականը արժանացել է Դուբնայի միջուկային հետազոտութ­
յունների միացյալ ինստիտուտի մրցանակին:

Այս առթիվ է հարցազրույցը մրցանակի արժանացած անվանի
գիտնականի՝ ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Էդուարդ Ղազարյանի հետ:

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ ԱՐՄԵՆՅԱՆ
ՏԱՃԱՐԻ
ՍՊԱՍԱՎՈՐԸ Բանասիրական գիտությունների
թեկնածու

Ծնվել է 1876 թ. մարտ­ ի Արյունոտ 37-ին, երբ հայ
8 (20)-ին արևմ­տա­ միտքը իր երկրորդ Գողգոթան
հա­յոց հոգ­ եմ­տա­վոր էր ապրում, բազմաթիվ անմեղ
կենտ­րոն Կ. Պոլս­ում: 1883-1885 մարդկանց հետ ձերբակալվում
է նաև 61-ամյա գիտնականը.
թթ. սո­վո­րել է Սա­մաթ­ իա­ ­յի Արա­ նա մե­ղադր­վում էր անգ­լի­
աց­ ին­ ե­րի կող­մից Ադրբ­ եջ­ ա­
մյան վարժ­ ար­ ա­նում, 1885-1889 նում նշան­ ակ­ված գոր­ծակ­ ալ և
Երևա­ ն­ ի համ­ ալս­ ար­ ա­նում իբր,
թթ.՝ Սա­մա­թի­այ­ ի Ս. Սահ­ ակ­ յան գործ­ ող պրոֆ­ ե­սոր­ներ­ ի հա­

թա­ղայ­ ին վար­ժար­ ա­նում: 1889 Հրաչյա Աճառյանի ծնողները՝ Հակոբ և
Ընծա Աճառյանները
թ. ընդ­ ունվ­ ում է Պոլ­սո Կեդ­րո­

նա­կան վար­ժա­րա­նը: 1893-ին

ավար­տել­ ով՝ պաշ­տոն­ ավ­ ա­

րում է Գա­տը գյուղ­ի Արամ­յան

դպրո­ցում, այն­ ուհ­ ետ՝ Կարինի

Սանասարյան վարժարանում

(1894): 1895-ից սովոր­ում է Փա­

րիզ­ ի Սոր­բոն­ ի համ­ ալ­սա­րա­նում՝

աշա­կեր­տե­լով Ան­տու­ ան Մեյ­ ե­ին,

ապա Ստրասբ­ ուրգ­ ում՝ աշա­կեր­

տել­ ով Հայնր­ իխ Հյուբշմ­ ա­նին

Հայ և հա­մաշխ­ ար­հա­յին (1898): 1898 թ. գալ­իս է Վա­ղար­
գի­տու­թյան հսկան­ եր­ ից է
շապ­ ատ. այդ թվա­կան­ ից որ­պես
լեզվ­ ա­բան, բան­ աս­ եր
ու­սու­ցիչ պաշտ­ ո­նավ­ ար­ ում է
Հրա­չյա Աճառ­ յան­ ը:
Վաղ­ ար­շապ­ ա­տում, Շու­շիո­ ւմ,

Նոր Բայ­ ա­զետ­ ում, Նոր Նախ­ ի­

ջև­ա­նում, Թեհ­րան­ ում, Թավ­

րի­զում: 1923-ին հրա­վիրվ­ ում է

Երևա­ ­նի պե­տակ­ ան համ­ ալ­սա­

րան, մին­չև կյան­քի վերջն աշ­

խա­տում որ­պես դաս­ ախ­ ոս, նաև

ամբ­ իո­ ն­ ի վա­րիչ:

2 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

կա­հե­ղա­փո­խա­կան-ֆա­շիս­տա­

կան խմբի ան­դամ լին­ ել­ու մեջ:

Գիտ­նակ­ ան­ ը դա­տա­պարտ­վում

է 6 տար­վա ազա­տազրկ­ման և

3 տար­վա ձայն­ ազրկմ­ ան՝ գույ­

քի բռնագ­րավ­մամբ: Երևա­ ­նի

բան­տում, հոգ­ ի­ներ­ ում խղճի

ու պատկ­ ա­ռանք­ ի հա­տիկ չու­

նե­ցող քննիչ­ներ­ ի կողմ­ ից նա

ենթ­ արկվ­ ում է ստո­րա­ցուց­ իչ

հար­ցաքնն­ ութ­ յուն­ներ­ ի ու տան­

ջանքն­ ե­րի: Բայց, չնա­յած դրան,

չի կորց­նում հոգ­ ու արի­ու­թյունն

ու հույս­ ը վաղվ­ ա նկատ­մամբ: Չի

կորցն­ ում նաև իր ան­սահ­ման

բա­րու­թյու­նը. կնո­ջը խնդրում

է. «Սո­ֆի՜կ,խնդրում եմ, իմ խա­

թեր շաբ­ա­թը մեկ օր ձրի բու­

ժիր քեզ դի­մող հի­վանդն­ ե­րի­ն».

Սոֆ­ իկ­ ը կատ­ ար­ ում է ամուս­նու

խնդրան­քը: Բանտ­ ում Աճա­ռյա­

նը բախտ­ ա­կից ըն­կեր­նե­րին հա­

ճախ ասում էր, թե իր համ­ար

չկա ավե­լի մեծ պա­տիժ, քան

չաշ­խատ­ ե­լը:

Անձ­նա­կան գույք­ ի հետ

բռնագ­րա­վում են նաև գիտ­նա­

կա­նի ձեռ­ ագ­րե­րը: Տի­կին Սո­

ֆիկ­ ին և տան­ ը ծառ­ այ­ ող Պո­լի­

նա­յին հաջ­ ողվ­ ում է ձե­ռագր­ եր­ ի

մի մա­սը գի­շեր­ով մի կերպ,

գաղտն­ ի տե­ղափ­ ոխ­ ել Նոր Բու­

թա­նիա և երկ­ աթ­ ե արկղ­ ի մեջ

դնել­ով՝ թաղել տիկին Սոֆիկի Հրաչ­յա Աճա­ռյա­ն

քեռու այգում, առվից հեռու մի

ծառի տակ. երկու տարի ծառը

չեն ջրում, որպեսզի ձեռագրերը

չխոնավանան: «Սրբազա՜ն Աճառ­ յան­ ի գի­տակ­ ան հունձ­ բար­բա­ռա­գի­տա­կան ուս­ ումնա­
քը ամ­փոփվ­ած է նրա ավե­լի սիր­ ու­թյուն­ներ­ ի իր մե­թոդն ու
ծառ, օրհնյա՜լ լինի տնկողի քան 250 մեծ ու փոքր աշ­խա­տու­ տե­սու­թյու­նը: Բարբ­ առ­ ա­գի­տա­
թյուն­ներ­ ում: Ուս­ ումն­ աս­ իր­ ել է կան կար­ և­ո­րագ­ ույն աշ­խատու­
հոգին…»,- ասում է Աճառյանը՝ հա­յագ­ ի­տութ­ յան բո­լոր բնագ­ ա­ թ­յուն­ներն են «Հայ բար­բառ­
վառ­ներ­ ը, հիմն­ ադ­րել հայ­ եր­ ե­ ների դասակարգումը» (1909,
իմանալով այս պատմությունը: նագ­ իտ­ ութ­ յան մի շարք ճյու­ղեր՝ ֆրանս.), որն իբր­ և ատեն­ ա­խո­
հա­յոց լեզվ­ ի պատմ­ ու­թյուն, հայ սութ­ յուն, ներկ­ այ­ ացր­ ել է Սոր­
Ձեռագրերի ու գրքերի մի մասն բար­բա­ռա­գիտ­ ու­թյուն և այլն: բոն­ ի հա­մալս­ ա­րան­ ին, «Հայ
բարբառագիտություն»-ը (1911)
էլ փրկում է հողժողկոմ Հայկազ Հետ­ ազ­ ո­տել է հա­յեր­ են­ ի և «Հայերեն գավառական բա­
բար­բառ­նե­րը, զբաղ­վել դրանց ռարան»-ը (1913), որ պար­ ու­նա­
Մարջանյանի կինը՝ Կլավան: պատմ­ ու­թյան ու դա­սա­կարգ­ կում է մոտ 30000 գավա­ռա­կան
ման խնդիր­ներ­ ով, ստեղ­ծել
Բար­ ե­բախ­տաբ­ ար Աճա­ռյան

երև­ույ­թի մե­ծու­թյու­նը հասկ­ ա­

ցող լուս­ ավ­ որ մարդկ­ անց՝ Գյո­

լեց­ յան­ ի, Գաբր­ իե­ լ Սաֆ­ ա­րյան­ ի,

Սու­րեն Թով­մա­սյան­ ի և այլ­ ոց

օգ­նու­թյամբ 1939-ին մեծ հայ­ որ­

դին ազատ­վում է բան­տից:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 3

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Անտոն Գարագաշյան Թովմաս Թերզ յան Հայնրիխ Հյուբշման Մելքոն Կյուրճյան

բառ: նութ­ յու­նը, նաև այդ անունն­ ե­րով լեզուների» բազմ­ ա­հատ­ որ աշ­
Շուրջ քառասնամյա անձնու­ խատ­ ութ­ յու­նը (հ. 1-7, 1952-2005,
հայտն­ ի անձ­ անց մաս­ ին համ­ ա­ Նե­րած­ ու­թյուն, 1955): Այն, կա­
րաց աշխատանքի արդյունք է ռուց­ված­քով և նյութ­ ի ընդգր­
«Հայերեն արմատական բա­ռա­ ռոտ տե­ղե­կու­թյունն­ եր: կուն­ ութ­ յամբ եզա­կի երևո­ ւյթ է
րան»-ը (հ. 1-7, 1926-35), մի բա­ լեզ­վա­բա­նա­կան գրա­կա­նու­
ցա­ռիկ երևո­ ւյթ լեզվ­ աբ­ ա­նա­կան Հա­յեր­ ե­նի պատմ­ ու­թյանն է թյան մեջ, ու­նի հանր­ ա­գիտ­ ա­
գրակ­ ա­նու­թյան մեջ: Բով­ անդ­ ա­ րան­ ա­յին արժ­ եք: Այս­տեղ կար­ ե­
կում է հայ հին և միջն­ա­դար­յան նվիր­ված «Հայոց լեզվի պատ­ լի է գտնել անհր­աժ­եշտ բո­լոր
մատ­ են­ ագ­րութ­ յան մեջ գործ­ ած­ տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը աշխ­ արհ­ ի
ված 11000 արմ­ ա­տա­կան բառ՝ մություն» (հ. 1-2, 1940-51) աշ­խա­ բազ­մաթ­ իվ լեզ­ ուն­ եր­ ի և, մա­
բացատրություններով, քերա­ նա­վանդ, հայ­ եր­ ե­նի քե­րակ­ ա­
կան­ական և բառագիտական տութ­ յուն­ ը: Այս­տեղ գիտ­նա­կանն նակ­ ան կառ­ ուց­վածք­ ի զար­գաց­
տեղեկություններով ու 5095 ման ու փոփ­ ո­խութ­ յուն­նե­րի ողջ
արմ­ ատի ստուգաբանութամբ: ու­սումն­ աս­ իր­ ել է հա­յե­րեն­ ի ծագ­ պատ­մակ­ ան ըն­թաց­քի մա­սին:
Այս կոթողային աշխատանքը Հե­ղի­նա­կը գիտ­ ա­կան­ որ­ են հիմ­
բարձր է գնահատվել ժա­ ման ու պատմ­ ա­կան զար­գաց­ նա­վոր­ված խոսք է ասել խնդրո
մանակի ականավոր հայա­ առար­կա հար­ցե­րի մաս­ ին, տվել
գետ­ների կողմից. նրանցից ման ընթ­ աց­քը՝ սկսած հնագույն դրան­ցից շատ­ ե­րի սպա­ռիչ լու­
Անտ­ ուան Մեյեն ասել է. «Ոչ մի ծում­ ը: Աշխ­ ա­տութ­ յան նե­րա­ծա­
լեզվ­ ի համ­ ար չկա այս­քան ճոխ, ժամանակներից մինչ մեր օրերը, կան հատ­ որ­ ում ամ­բողջ­ ա­պես
այսք­ ան կատ­ ա­րյալ ստու­գաբ­ ա­ արտ­ ահ­ այտվ­ ել են գիտն­ ակ­ ա­նի
նակ­ ան բա­ռար­ ան: Հպարտ եմ, լուծել հայերենի պատմության լեզ­վաբ­ ան­ ա­կան տե­սակ­ ան հա­
որ եր­կար տա­րի­ներ ու­նեց­ ել եմ յացք­ներ­ ը:
պր. Աճա­ռյա­նին իմ աշակ­ երտ­նե­ բազմաթիվ հարցեր:
րի թվում. նա մեկն է նրան­ցից, Աճա­ռյան­ ը հե­ղին­ ակ­ ել է մե­
ովքեր պա­տիվ են բե­րում այն Հայ­ եր­ են­ ի պատմ­ ահ­ ամ­ ե­ նագր­ ու­թյուն Մեսր­ ոպ Մաշտ­ ոց­ ի
դպրո­ցին, որից անց­ ել են»: կյանք­ ի ու գործ­ ուն­ ե­ու­թյան, հայ
մատ­ ա­կան ուս­ ում­ն աս­ իր­ ու­ գրեր­ ի ստեղծմ­ ան պատմ­ ութ­ յան
«Հայոց անձնանունների բա­ և Մես­րո­պին ու հայ գրեր­ին
ռարան»-ում (հ. 1-5, 1942-62) թյանն է նվիրվ­ ած «Լիա­ կ­ ա­ առնչվ­ ող աղ­բյուր­ներ­ ի մաս­ ին
հեղ­ ին­ ա­կը հա­վա­քել և ուս­ ում­ («Ս. Մեսր­ո­պի և գրեր­ու գյու­
նա­սի­րել է V-XIII դդ. հայ մատ­ ե­ տար քե­րակ­ ա­նութ­ յուն հայ­ ոց տի պատ­մու­թյան աղ­բյուրն­ երն
նագր­ ութ­ յան մեջ հիշ­ ա­տակ­ված ու անոնց քննու­թյու­նը», 1907,
անձն­ ա­նուն­նե­րը, տվել դրանց լեզվ­ի՝ համեմատությամբ 562 «Հայոց գրերը», 1928, 1968):
մե­ծագ­ ույն մաս­ ի ստուգ­ ա­բա­

4 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

Անտուան Մեյե ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ թողնում, մեր մտքի ամբողջ ուժը
կենտրոնացնենք մի հարցի վրա,
Բա­ցառ­ իկ բա­րեխղճ­ ութ­ յամբ տակ­ ան ինստ­ իտ­ ու­տի գի­տա­ թափանցենք խորքը, որոնենք
նա քննել է հայ­ոց հին ձեռ­ ագ­րե­ կան բաժ­նի թղթա­կից ան­դամ հարակից բացատրություններ:
րը, կազ­մել տարբ­ եր վայր­ ե­րում (1937): Իր հետ­ ա­զոտ­ ու­թյուն­նե­րի Հա­զիվ խնդի­րը կիզ­ ակ­ ետ
պահ­վող ձե­ռագ­րեր­ ի ցուց­ ակ­ համ­ ար 5 ան­գամ արժ­ ան­ ա­ցել է դարձր­ ած, հավ­ ա­նա­կան են­թադ­
նե­րը: Բա­նաս­ ի­րութ­ յան տե­ առաջ­ ին մրցան­ ակ­ ի: րութ­յուն­նե­րի ոլորտ­ ի մեջ մտած,
սան­կյուն­ ից կար­ և­որ է Եզ­նիկ­ ի՝ ընդ­հատվ­ում է մեր մտքի աշ­
պահ­պանվ­ ած միա­ կ ձեռ­ ագր­ ի Աշխ­ ա­տում էր ծրագրվ­ ած, խատ­ անք­ ը՝ մի այլ հար­ցի ներ­
համ­ եմ­ ատ­ ութ­ յուն­ ը հրատ­ ար­ ակ­ գրում էր առանց սևա­ գր­ ութ­ յան: խուժ­ ու­մով մեր ու­ղեղ, մինչդ­ եռ
ված բնագ­րի հետ («Քննու­թյուն Եր­բեմն հղա­ցած որևէ այլ միտք, գիշ­ եր ժա­մա­նակ, անկ­ ողն­ ում,
և հա­մեմ­ ա­տութ­ յուն Եզն­կա նո­ որ չէր առնչվ­ ում տվյալ նյու­թին, երբ ամեն ինչ խաղ­աղ է, մեր
րա­գյուտ ձեռ­ ագ­րին­ », 1904, Գ. գրում էր կող­քը դրված առան­ աչք­երն էլ փակ, իսկ մտքի
Մկրտչյա­նի հա­մա­հեղ­ ի­նակ­ ու­ ձին թղթի վրա, որ հետ­ ո անդ­ դռներն էլ՝ բաց, հնա­րավ­որ է
թյամբ): Զբաղվ­ել է նաև հայ րա­դառն­ ա դրան: Ըն­կերն­ ե­րին զարգ­ ացն­ ել սկսած են­թադր­ ու­
գրա­կան­ ու­թյան և հա­յոց պատ­ ասել է, որ իր լեզ­վաբ­ ան­ ա­կան թյու­նը ավե­լի ան­կաշկ­ անդ»:
մու­թյան խնդիր­նե­րով, դրանց գյու­տեր­ ը, լա­վա­գույն ստու­գա­ Աճառյանի գրելաոճը պարզ էր,
նվի­րել մի շարք ու­սումն­ աս­ իր­ ու­ բան­ ու­թյունն­ եր­ ը մեծ մաս­ ամբ հստակ ու մատչելի:
թյուն­ներ՝ «Պատմություն հայոց կատ­ ա­րել է գի­շեր­ ա­յին պահ­ ե­
նոր գրականության» (3 պրակ, րին՝ կեսք­ ուն-կի­սարթ­ ուն վի­ Գեղ­ ե­ցիկ­ ի սիր­ ահ­ ար էր: Սի­
1906-12), «Տաճկահայոց հարցի ճակ­ ում, երբ­ եմն էլ՝ երա­զում. րում էր գրակ­ ա­նու­թյու­նը, երգն
պատմությունը» (1915), «Երվանդ տալ­ իս էր երև­ույթ­ ի գիտ­ ա­կան ու երաժշ­տութ­ յուն­ ը, մեծ սեր
Շահազիզ» (1917), «Տիկին բաց­ ատ­րութ­ յուն­ ը. «Ցերեկային ուն­ եր թատ­ եր­ ար­վեստ­ ի նկատ­
Սրբուհի Տյուսաբ» (1951), «Հայոց տպավորությունները բազմա­
դերը Օսմանյան կայսրության պիսի են, միջամտում են, չեն Դստեր՝ Քնարիկի հետ
մեջ» (1999), «Հայ գաղթ­ակ­ա­
նութ­ յան պատմ­ ութ­ յուն» (2002),
«Հայոց պատմություն (հյուսված
ընդհանուր պատմության հետ)»
(2004) և այլն: Թողել է ձեռագիր
մեծարժեք աշխատություններ:

Հրա­չյա Աճառ­ յան­ ը ՀԽՍՀ ԳԱ
ակադ­ եմ­ ի­կոս էր (1943), Փար­ իզ­ ի
լեզ­վաբ­ ան­ ակ­ ան ընկ­ ե­րութ­ յան
անդ­ ամ (1897, 21 տա­րե­կա­նում),
Չե­խոսլ­ ո­վա­կիա­ յ­ ի արև­ել­ ագ­ ի­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 5

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

մամբ, նաև ստեղ­ծա­գործ­ ում բու­բեն­ ը առանց գրքի սո­վո­րել ու գրառումների՝ Աճա­ռյան­ը ոչ
էր՝ գրչափ­ որ­ձեր անում, նվա­ էր իրենց հա­րևա­ ն­ աղջ­կա­նից: թե դաս­ախ­ ոս­ում էր, այլ զրու­
գում, նույ­նիսկ հանդ­ ես գա­լիս Պատ­ ա­նե­կան հա­սա­կում այն­ ցում ուս­ ան­ ող­ներ­ ի հետ՝ դա­սա­
տար­բեր դեր­ ա­կատ­ ար­ ում­ն ե­ պես էր տի­րապ­ ե­տում գրա­ նյու­թի շուրջ, բեր­ ում կեն­դան­ ի
րով: Զբաղվ­ ել է ան­գամ բժշկու­ բա­րին, որ աշ­խարհ­ աբ­ ար էր օրին­ ակ­ներ, դրանք բաց­ ատ­
թյամբ,. հա­ճախ բու­ժել է ինքն փո­խադ­րում մեր շատ պատ­միչ­ րում շատ պարզ ու հասկ­ ան­ ա­
նե­րի եր­կեր՝ թվով 12. անում էր լի լեզվ­ ով: Բայց այդ գեր­ ագ­ ույն
Էդուարդ Աղայանի հետ նաև հակ­ ադ­ արձ փո­խադ­րու­ պարզ­ ութ­ յան մեջ պա­հում էր ու­
թյուն­ներ: Պա­տա­նի Հրաչ­ յան սուց­չա­պե­տի բարձր հեղ­ ի­նակ­ ու­
իրեն և, իր խորհ­ուրդ­ներ­ով ու բազ­մա­լեզվ­ ագ­ ետ էր, տի­րապ­ ե­ թյունն ու լրջու­թյուն­ ը: «Նա հենց
առաջ­ ար­կած դեղ­ եր­ ով ու դե­ տում էր 8 լեզ­վի (ֆրանս­ե­րեն, առաջ­ ին ժամ­ ից սկսեց մեզ հետ
ղաբ­ ույ­սեր­ ով, նաև շատ ու­րիշ­ անգլ­ ե­րեն, հու­նար­ են, պարս­ պարսկ­ ե­րեն խո­սել, անեկ­դոտ­
նե­րի. բժշկա­կան գիտ­ ե­լիքն­ երն կե­րեն, արաբ­ եր­ են, թուրք­ ե­րեն, ներ պատ­մել, հենց այդ կենդ­ ա­
ստաց­ ել էր նշված բնագ­ ավ­ առ­ ին եբր­ այ­ ե­րեն, գրաբ­ ար): Գի­տու­ նի զրույց­ի ըն­թացք­ում էլ մենք
առնչ­վող գրա­կան­ ու­թյուն կար­ թյունն­ եր­ ի ակա­դե­մի­ա­յի ակա­ սո­վոր­ ում էինք քեր­ ակ­ ա­նու­թյան
դալ­ ով: Ժա­մա­նա­կին ցան­կաց­ ել դե­մի­կոս ընտրվ­ ե­լու կա­պակ­ցու­ էակ­ ան կող­մե­րը: Մի շաբ­ աթ էլ
էր մասն­ ա­գի­տան­ ալ բժշկագ­ ի­ թյամբ գրում է. «Ու­սումն­ աս­ ի­րել չէր անց­ել, որ մենք միմ­յանց
տու­թյան մեջ: եմ հա­յե­րեն, անգլ­ եր­ են, արա­ պարս­կեր­ են պատ­մում էինք
բե­րեն, ֆրանս­ ե­րեն, իտալ­ եր­ են, մանր­ ա­դե­պեր, ուղղ­ ում միմ­ յանց
Աճառ­ յա­նը գիտ­ եր բազմ­ ա­ լազ­ ե­րեն, պարսկ­ ե­րեն, քրդե­րեն, սխալ­նե­րը: ….Նա մեզ այնք­ ան
թիվ լե­զուն­եր: Դեռ դպրոց չէր հու­նար­ են, ռուս­ եր­ են, հնդկեր­ են արագ էր սով­ որ­ եցր­ ել պարս­կե­
հա­ճա­խում, երբ հա­յեր­ են­ ի այ­ (սանսկ­րիտ), լա­տին­ ե­րեն, թուր­ րե­նը, որ մեր ընկ­ եր­նե­րից մեկ­ ը,
ընդ­ ա­մեն­ ը երկ­ ու տար­ ի անց, ար­
քեր­ են, խալ­դե­րեն, պահ­ դեն պարսկ­ ե­րեն էր դա­սավ­ ան­
լավ­ եր­ են, գերմ­ ան­ ե­րեն, դում բան­ ա­սի­րա­կան բաժ­նում, և
զեն­դեր­ են, վրաց­ ե­րեն»: այդ այն դեպ­քում, երբ Աճա­ռյա­
Օտարները զարմանում, նը պարսկ­ եր­ են կա­նո­նա­վոր դա­
եթե ոչ ապշում էին նրա սընթ­ աց­ներ­ ի չէր հետ­ և­ել, մի քիչ
փայլուն լեզվ­ ի­մա­ցության սով­ որ­ ել էր Կ. Պոլս­ ի Կեդր­ ո­նա­
վրա, կար­ծում էին՝ նա կան վար­ժար­ ան­ ում, ավե­լի շատ՝
իրենց ազգակիցն է:

Գիտության նվիր­յալ
լինելուց զատ, Աճա­ռ­
յանը նաև ուսու­ցիչ էր՝
բառիս վեհ իմաս­տով:
Շատ բարձր էր գնահ­ ա­
տում ուսուցչի դերը. մեծ
ակնածանք ուներ իր
ուսուցիչների նկատ­մամբ.
պաշտում էր շատ­ երին. իր
ուսա­նողն­ երին ասում էր. «Ամեն
մի հայ երկու անուն պետք է լավ
հիշի. մեկ Մեսրոպ Մաշտոցի
անունը, մեկ էլ այն ուսուցչի,
որ առաջին անգամ Մեսրոպյան
տառ­ երն է սովորեցրել իրեն: «Ա»
տառը ումից որ սովորել ենք,
նրան երախտապարտ պիտի
մնանք մինչև մեր կյանքի վերջը»:
«Ուսուցիչը նախ հոգ­ եբան պիտի
լինի», -ասում էր նա: Ըստ իր
ուսանողների հիշո­ղությունների

6 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

զգում էր, որ հոգնել է տվյալ

աշխատանքից, տեղափոխվում

էր, նստում բազմոցին կամ

պատշգամբում և կարդում բա­

ռարաններ կամ այլ գրակ­ա­

նություն: Գործընկերներն ա­սում

էին. «Աշխատում էր առանց

հոգն­ ե­լու, մինչ­ և աչ­քե­րը փակ­

վե­լը. կար­ծես թե գտել էր օր­

վա 24 ժամ­ ից ավելի ժամ­ ան­ ակ

գտնե­լու գաղտ­նի­քը: Աճա­ռյան­ ը

միշտ ասում էր, թե աշ­խա­տան­

քը լավ­ ագ­ ույն սպե­ղան­ ին է հո­

գե­կան հարվ­ ածն­ ե­րի, որ­քան էլ

դրանք ծանր լին­են: Ասում էր

նաև, որ մարդ­ու ու­ղե­ղը աշ­

խա­տող գութ­ ա­նի խո­փի նման

է, որք­ ան աշ­խա­տում, այնք­ ան

պայծ­ ա­ռան­ ում է:

Շատ էր սիր­ ում ծաղ­ իկն­ եր:

Թավ­րի­զում ապ­րած տա­րի­նե­ տա­լիս կար­ իք­ ավ­ որ­ներ­ ին: Իման­ ալ­ ով դա՝ նրա ուս­ ան­ ող­նե­
րին, մաս­նավ­ որ մարդկ­ անց­ ից»,-
գրում է Գառնիկ Ստեփանյանը Ծնող­ա­պաշտ էր. իր սա­ րը հաճ­ ախ թարմ ծա­ղիկն­ եր էին
իր «Աճառյանի հետ» գրքում:
Հատկապես օտար լեզուներ ներ­ ին խոր­հուրդ էր տալ­ իս բե­րում ու դնում կամ լսա­րան­ ում,
ուսուցանելիս մեծ տեղ էր տալիս
անգիրներին, թարգմանությունը սիր­ ել ու պաշ­տել մայր­ եր­ ին: կամ տանը՝ գրա­սե­ղանին: Տանը՝
նույնպես լեզու սովորեցնելու
լավագույն միջոց էր համարում: «Մենք պարտական ենք մեր իր ընդունարանում, ստեղծել էր
Ուսանողներին խորհուրդ էր
տալիս բառարաններ կարդալ՝ մայրերին, որոնք մեր գենը ծաղիկ­ների, կանաչ թփուտների
գեղարվեստական գրքի պես.
քանզի դրանք հարստացնում չեն խառնել օտարներին, միշտ մի անկյուն: «Ծաղիկը,-ասում
են բառապաշարը, արթնացնում
քնած բառերը, հարստացնում հավատարիմ են մնացել իրենց էր թրթռացող ձայնով,- շունչ
մարդու լեզուն՝ այն ազատելով
միապաղաղությունից: Ինչ­պես ամուսիններին»: Հոգեպես շատ ունի, հոգի ունի, մարդու պես
իր մեծ ու­սուց­ իչ­նե­րը՝ Մեյ­ են ու
Հյուբշ­ման­ ը, ինքն էլ բազմ­ ա­թիվ կապված էր հոր հետ: Ընտա­ զգայուն է, չպետք է տրորել այն,
ուս­ ա­նողն­ եր­ ի հետ պար­ ապ­ ում
էր տա­նը՝ առանց որևէ ակն­ նիքը նրա համար սրբություն մանավանդ որ մարդ արարածը
կալ­ ու­թյան ու նյութ­ ակ­ ան վար­
ձատ­րու­թյան: Հա­ճախ իր աշ­խա­ էր: Աճառյանին շատ բնորոշ հնարավորություն ունի վշտերը
տա­վար­ձից որո­շա­կի գու­մար էր
հատկ­ աց­նում իր բազ­մա­թիվ լավ էր խնայողությունը. վերջինս հայտնելու, պահանջելու, իրեն
սո­վոր­ ող չու­նև­որ ուս­ ան­ ող­ներ­ ի՝
գաղտն­ ի պա­հե­լով այդ օգ­նու­ համարում էր նաև պետության տրորողների դեմ բողոքելու,
թյու­նը՝ ստաց­ ող­ ի ինք­նա­սիր­ ու­
թյու­նը չվիր­ ավ­ ո­րել­ ու հա­մար: հարստացման ու ամրակայման իսկ ծաղիկը հնարավորություն
Նաև ան­վեր­ ադ­ արձ դրամ էր
գործոններից մեկը՝ խնայել չունի: Լուռ կարող է արտասվել:

պետական գույքն ու … Դրա համ­ար ծաղկ­ի հետ

ունեցվածքը, խնայել ժամանակն պետք է վարվ­ել ավե­լի զգույշ,

ու տարածքը: Ճշտապահ էր՝ հոգ­ ա­տար­ ութ­ յամբ, քնքշու­

այնքան, որ երբեմն մարդիկ թյամբ: Առ­հա­սա­րակ տկար­ ին

ավելի շատ նրան էին տրոր­ ե­լը հե­րոս­ ու­թյուն չէ»:

հավատում, քան ժամացույցին: Մեծ հայր­ են­ աս­ եր էր: Փա­

Դստեր՝ Քնարիկի պատմելով, րի­զում սո­վոր­ ե­լու տար­ ի­ներ­ ին

ամեն օր վեր էր կենում ժամը կամ­ ե­ցել էր միա­ ն­ ալ Զեյ­թուն

7-ից ոչ ուշ, աշխատում էր 2 մեկն­ ե­լու պատ­րաստ երիտ­ ա­

ժամից ոչ պակաս, նախաճաշում սարդն­ ե­րի խմբին: Զեյ­թու­նի

էր, եթե դաս էր ունենում, գնում հա­մար կազ­մակ­ երպվ­ ած հան­

էր դասի, եթե ոչ՝ պառկում էր, գան­ ակ­ ու­թյան ժամ­ ան­ ակ, չա­

մի քիչ հանգստանում, ապա փա­զանց ծանր նյութ­ ա­կան

շարունակում աշխատել, երբ դրու­թյան մեջ լի­նե­լով հանդ­ երձ,

տրա­մադր­ ել էր իր հոգ­ ե­պա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 7

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

հուստ 20 ֆրան­կը՝ խնդրե­լով, Հրաչյա Աճառյանը հայ կինոգործիչների հետ
որ անու­նը չհրապ­ ար­ ակվ­ ի: Մի
քան­ ի ան­գամ հայ­րե­նաս­ ի­րա­ րեն­ ի­քի հոգ­ եմտ­ ավ­ որ հերկ­ ին: մահկ­ ա­նաց­ ուն կնքում է 1953 թ.
կան թե­մա­ներ­ ով զեկ­ ու­ցումն­ եր Աճառյանը «Էջմիածին» ամ­ ապ­րի­լի 16-ին:
է կարդ­ ա­ցել, դրանք հրա­տա­
րակ­ ել որպ­ ես գրքույկ­ներ, որոնք սագր­ ի աշխ­ ա­տա­կից, իր բա­ ՀՐԱՉ­ ՅԱ ԱՃԱ­ՌՅԱՆ­ Ը հա­վետ
վաճ­ առ­ ել են, դրամ­ ը տրամ­ ադ­ րեկ­ ամ Եղիշ­ ե Վար­դե­րես­ յա­նին կմնա մեր հոգ­ և­որ երթ­ ի առաջ­
րել փախստ­ ա­կանն­ եր­ ին ու Հայ մի ան­գամ ասել է. «Տղա՛ս, ես նորդ­նե­րից մե­կը:
դա­տի հիմն­ ադր­ ա­մին: Բաց­ ի տա­րիքս առել եմ, այս­օր կամ,
դրամ­ ա­կան օգն­ ութ­ յու­նից, ցան­ վա­ղը չկամ: Դու դեռ երիտ­ ա­ Ըստ Խաչիկ Բադիկյանի
կաց­ ել է ան­ձամբ մաս­նակ­ցել սարդ ես, կապ­րես ու կտես­նես: «Հրաչյա Աճառյան մարդը և
հայր­ ե­նի­քի հա­մար մղվող մար­ Իմ բո­լոր նախ­ ա­սիր­ ութ­ յուն­նե­ գիտն­ականը» (Երևան, 2005),
տե­րին և այլն, և այլն: րը իրա­կա­նութ­ յուն են դար­ձել Գառնիկ Ստեփանյանի «Հրաչյա
կյան­քում: Այդ­պես եղավ ահա Աճառյան. Կյանքը և գործը»
Մի ան­գամ Մառ­ ը Աճառ­ յա­նին լեզվ­ ի հար­ցի շուրջ­ ը: Մի ու­րիշ (Երևան, 2013), նույնի «Աճառյանի
ասում է. «Ի՞նչ պիտի անեք դուք նա­խաս­ ի­րու­թյուն ևս ուն­ եմ, որն հետ» (Երևան, 1976) գրքերի
այստեղ»: «Ուսուցիչ եմ և սիրում ան­պատ­ճառ կիր­ ակ­ ան­ ա­նա: Մի և «Հայկական Սովետական
եմ ուսուցիչ մնալ, ծառայելու օր, լավ միտքդ պա­հիր,- ասել է Հանրագիտարանի»:
համար իմ ժողովրդին»,- և ձեռք­ի լայն շարժ­ ու­մով դար­
պատասխանում է Աճառյանը: ձել դե­պի Արա­րատն ու շար­ ու­ Ակն­ ար­կի պատր­ աստմ­ անն
«Բայց դուք գիտ­ եք, թե ինչք­ան նակ­ ել,- Արևմ­տա­հայ­ աստ­ ա­նը աջակց­ ե­լու և նկարն­ ե­րը տրա­
տա­ռա­պալ­ ի է հայ ուս­ ուց­չի վի­ պիտ­ ի ազա­տագր­վի ու մի­ան­ ա մադ­րել­ ու համ­ ար հեղ­ ի­նակն իր
ճա­կը. այստ­ եղ ձեզ ոչ ոք չի Արև­ել­ ահ­ ա­յաս­տան­ ին, սփյուռ­ խոր­ ին շնորհ­ ակ­ ա­լութ­ յունն է
գնա­հա­տի. դուք կմնաք խեղճ քա­հայ­ ութ­ յունն էլ պիտ­ ի հանգր­ հայտն­ ում մեծ լեզվ­ աբ­ ան­ ի թո­ռա­
ու թշվառ. եկեք ինձ հետ Պե­ վա­նի իր Մայր հայ­րեն­ ի­քում, և նը՝ Գրա­կան­ ութ­ յան և ար­վես­տի
տեր­բուրգ, ձևի համ­ ար աշակ­ եր­ Մաս­ իս­ներ­ ը իրենց փեշ­ եր­ ի շուր­ թանգ­ ա­րան­ ի տես­ ա­ձայն­ ադ­ ա­
տե­ցեք ինձ մի տա­րի, ռու­սեր­ են ջը կհավ­ աք­ են բո­լոր կող­մե­րից րան­ ի վար­ իչ Հրա­չյա Աճա­ռյա­
կսո­վո­րեք, կավ­ ար­տեք, ես ձեզ աշխ­ արհ­ ով մեկ սփռված իրենց նին:
կամ­ ուս­նաց­նեմ պրոֆ­ ես­ որն­ եր­ ից զավ­ ակն­ եր­ ին»:
մեկ­ ի քրոջ կամ աղջկ­ ա հետ, և
դուք կլին­ եք նշա­նավ­ որ գիտն­ ա­ Բոլ­ որ ազ­գե­րի ու ժամ­ ա­նակ­
կան»,-շարունակում է Մառը: Ի ներ­ ի մեծ լեզ­վաբ­ ան­նե­րից մեկ­ ը
պատասխան Աճառյանն ասում
է. «Ավելի լավ եմ համարում
մնալ աղքատ ուսուցիչ և ապրել
ու ծառայել իմ հարազատ
ժողովրդի մեջ, քան թե գնալ
Ռուսաստան»: Պատմությունը
կրկնվում է Մեյեի հրավերի
դեպքում. «Ես կտրա­կա­նա­
պես մեր­ժեց­ի՝ ասել­ով, թե ոչ
մի տեղ չեմ գնա, իմ հանգր­
վանն այս­տեղ է՝ Հա­յաս­տա­նը,
ի՞նչ գործ ու­նեմ գնա­լու օտա­
րութ­ յուն»,- գրում է Աճառյանը:
Նույն կերպ էր վարվել նաև
մեծն Կոմիտասը. եր­կու հսկա­
նե­րը մերժ­ ում են ձեռն­տու առա­
ջարկն­ ե­րը՝ իրենց նվի­րե­լով հայ­

8 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

Æ ¸ºä ԵՐԵԽԱՆԵՐԻՆ ՊԵ՞ՏՔ Է
ԱՐԴՅՈՔ ԳՐԵԼ ՍՈՎՈՐԵՑՆԵԼ*

2014 թվա­կա­նից ԱՄՆ-ի 45 ոչինչ չի գրել: Այն­պես որ երե­ մի­լյան: Ձեռ­քով գրել­ ը կա­պակ­
նա­հանգն­ եր­ ում ուժ­ ի մեջ է մտել խան­ եր­ ը պետք է տիր­ ապ­ ե­տեն ցում է տես­ ող­ ակ­ ան և շարժ­ ո­ղա­
դպրո­ցա­կան կրթու­թյան ստան­ ստեղ­նա­շա­րին, այլ ոչ թե թուղթ կան հիշ­ ող­ ու­թյու­նը՝ նպաստ­ ել­ ով
դարտ, ըստ որի՝ երեխ­ա­նե­ ու գրչին: կարդ­ ա­լու ու­նակ­ ու­թյան ավե­
րին պարտ­ ադ­ իր չէ սով­ ո­րեց­նել լի արագ յուր­ացմ­ան­ը: Նա, ով
գրել չընդ­հատ­վող եղան­ ա­կով, Սա­կայն գիտ­ ու­թյան վերջ­ ին չի տիր­ ապ­ ե­տում սով­ ո­րա­կան
երբ յուր­ աք­ ան­չյուր բառ­ ի տառ­ ե­ տվյալ­ներ­ ի համ­ ա­ձայն՝ գրել­ ու գրարվ­ ես­տին, չի կար­ ող լիա­ ր­
րը մի­աց­ված են մի­մյանց: Դրա ու­նակ­ ութ­ յու­նը սեր­տո­րեն կապ­ ժեք օգտ­ ա­գործ­ ել իր զգայ­ ա­
փոխ­ ա­րեն սո­վո­րեց­նե­լու են գրել ված է կարդ­ ալ­ ու հմտու­թյան շարժ­ ա­կան հի­շո­ղութ­ յուն­ ը, ար­
իրա­րից անջ­ ատ տպատ­ ա­ռեր­ ով հետ: Ֆրանս­ ի­ա­ցի ֆիզ­ ի­ոլ­ ոգն­ ե­ դյուն­քում դանդ­ աղ­ ում է տա­ռե­րի
և, իհարկ­ ե, տպել համ­ ակ­ արգչ­ ի րը հայտն­ աբ­ ե­րել են, որ տա­ռեր ճա­նաչմ­ ան, ինչպ­ ես նաև տեքստ
մի­ջոց­ ով: տես­նող մարդ­ ու գլխուղ­ եղ­ ում կարդ­ ա­լու ու հասկ­ ան­ ա­լու ողջ
ակտ­ իվ­ ան­ ում է շարժ­ ող­ ա­կան գործ­ ըն­թա­ցը:
Նո­րա­րա­րու­թյան կող­ման­ կեղ­ ևի այն նույն հատվ­ ա­ծը, որը
կից­նե­րը փաս­տարկ­ ում են՝ գործ­ ում է գրե­լու ժամ­ ան­ ակ: Այս Նույն արդ­ յունքն­ երն են ստա­
ո՞վ և ե՞րբ է այ­սօր գրում ձեռ­ հանգ­ ամ­ անք­ ը ստու­գել­ ու համ­ ար ցել նաև ԱՄՆ-ի Ին­դիա­ ­նայ­ ի
քով: Լավ­ ագ­ ույն դեպք­ ում մենք փոր­ձարկվ­ ողն­ եր­ ին ցուց­ ադր­ ել համ­ ալ­սար­ ան­ ի հե­տա­զոտ­ ողն­ ե­
լրաց­նում ենք տար­բեր հա­շիվ­ են տա­ռեր հի­շեցն­ ող, սա­կայն րը. այն երե­խան­ ե­րը, որոնք սո­
ներ, հարց­ աթ­ երթ­ իկ­ներ, կտրոն­ ոչինչ չարտ­ ահ­ այ­տող նշանն­ եր. վոր­ել են կար­դալ՝ միա­ յն տա­
ներ, իսկ դրան­ցում սով­ ո­րաբ­ ար շար­ժո­ղա­կան կեղ­ ևը չի ար­ձա­ ռեր­ ին նա­յել­ ով, կար­դում են
պա­հանջ­վում է գրել տպա­տա­ գանք­ ել: ավել­ի վատ, քան նրանք, ով­
ռեր­ ով. 2-3 տո­ղից կազմ­ված քեր մի­աժ­ ամ­ ան­ ակ սով­ ո­րել են
գրու­թյու­նը նույն­պես կա­րե­լի Բայց չէ՞ որ ստեղ­նա­շար­ ով գրել: Ստուգմ­ ան հա­մար կազ­մել
է գրել տպատ­ առ­ ե­րով. ավե­լի տպե­լը ևս կապ­ված է մատ­ներ­ ի են ցածր դաս­ ա­րա­ցին­ ե­րի երեք
պարզ կլին­ ի: Մնա­ցյա­լը գրվում շար­ժումն­ եր­ ի հետ, հե­տևա­ ­բար՝ խումբ: Առա­ջին խմբում սով­ որ­ ել
է հա­մա­կարգ­չի կամ հե­ռա­խոս­ ի ստեղն­ ա­շա­րից օգտվ­ ե­լու ուն­ ա­ են կար­դալ ու գրել, երկ­րոր­դում՝
միջ­ ոց­ ով (SMS): Անգ­լիա­ ­յում կա­ կութ­ յուն­ ը նույն­պես պետք է օգ­ կար­դալ ու պատ­ճե­նել տպա­
տար­ված հար­ցում­ ը ցույց է տվել, նի կարդ­ ալ սո­վոր­ ե­լուն: տա­ռեր, երր­ որ­դում՝ կար­դալ ու
որ բնակչ­ութ­ յան 40 %-ը վերջ­ ին սեղ­մել համ­ ակ­ արգչ­ ի համ­ ա­պա­
կես տար­վա ընթ­ աց­քում ձեռ­քով Ֆրան­սիա­ ց­ ի­ներ­ ը կազ­մել են տաս­խան ստեղ­ներ­ ը: Ամեն­ ալ­ ավ
առա­ջին դա­սա­րանց­ ի­նե­րի եր­ արդ­ յունք­ ը գրանց­վել է առաջ­ ին
կու խումբ՝ մեկ­ ում սո­վոր­ եց­րել խմբում: Գիրն ու ըն­թերց­ ա­նու­
են կարդ­ ալ և գրել գնդիկ­ ավ­ որ թյու­նը միմ­ յանց օգն­ ում են:
գրիչ­ ով, մյու­սում՝ կարդ­ ալ և
համ­ ա­կարգ­չի մի­ջո­ցով տա­ռեր
տպել: Մեկ ամիս անց ստուգ­ ել
են ար­դյունք­նե­րը: Պարզ­վել է,
որ առա­ջին խումբն ավե­լի լավ է
կար­դում, քան երկր­ որդ­ ը: Նույն
ար­դյունքն ստացվ­ ել է նաև չա­
փա­հաս­նե­րի դեպ­քում, որոնց
սով­ որ­ եց­նում էին ոչ եվր­ ո­պա­
կան գրութ­ յուն ուն­ ե­ցող օտար
լեզ­ ու­ներ՝ բեն­գալ­ յան կամ թա­

* «Наука и жизнь», N 11, 2013.

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 9

ԳԵՂԵՑԿՈՒԹՅՈՒՆԸ
Æ ¸ºä ՍԱՐՍԱՓԵԼԻ ՈՒԺ Է

Ինչ­պե՞ս է ազ­դում են սարք­ եր, որոնք գրան­ցում են յին տար­բեր շղթան­ ե­
ուղ­ եղ­ ի վրա ար­ դահլ­ իճն­ ե­րով նրանց անց­ ած ու­ րի մի­ջո­ցով: Գե­ղե­ցիկ
վեստ­ ի ստեղծ­ ա­ ղին, յուր­ աք­ անչ­ յուր ցուց­ անմ­ ուշ­ ի նկարն ակտ­ իվ­ աց­նում է
գործ­ ու­թյու­նը: Բժշկութ­ յան առ­ջև անց­կաց­րած ժամ­ ա­նակ­ ը, կա­նանց ու­ղե­ղի երկ­ ու
մեջ հայտ­նի է, այսպ­ես զարկ­ եր­ ա­կի հա­ճախ­ ութ­ յուն­ ը կիս­ ագնդ­ եր­ ը, իսկ տղա­
կոչ­ված, «Ստենդ­ ալ­ ի հա­ և ափե­րի խո­նավ­ ութ­ յու­նը (երբ մարդկ­ անց՝ միա­ յն աջ
մախտ­ ա­նիշ­ ը»: Ֆրանս­ իա­ ­ մարդ­ ը հուզ­վում է, ավել­ ա­նում է կի­սագ­ ուն­դը:
ցի գրողն առաջ­ ինն է նկա­ քրտնար­տադր­ ու­թյուն­ ը): Պարզ­
րագ­րել այդ երև­ույթ­ ը 1817 վել է, որ ար­վեստ­ ի մեծ­ ա­գույն Կա­նա­դա­ցի ֆի­զի­ո­
թ.: Այց­ ել­ ել­ ով Ֆլո­րեն­ցիա­ յ­ ի ստեղծ­ ա­գոր­ծու­թյուն­ներն առա­ լոգն­ ե­րը հայտն­ աբ­ եր­ ել
թան­գա­րանն­ եր­ ից մե­կը՝ նա ջաց­նում են հույզ­ ե­րի մեծ ալիք, են, որ ար­վես­տի ստեղ­
այնպ­ ես է ցնցվել արվ­ եստ­ ի որն անդր­ ա­դառ­նում է մար­դու ծագ­ որ­ծութ­ յա­նը նա­յե­լիս
ցու­ցադր­ված ստեղ­ծա­գոր­ ֆի­զիո­ լ­ ոգ­ ի­ակ­ ան վի­ճա­կի վրա: մարդ­ը հանգ­ում է այն
ծու­թյուն­նե­րի գեղ­ եց­կու­թյուն­ ից, եզ­րա­կաց­ ութ­ յա­նը, որ
որ քիչ է մնաց­ել կորցն­ի գի­ Իսպ­ ա­նա­ցի հետ­ ազ­ ոտ­ ողն­ ե­ այդ գործն իրեն «դուր չի գա­
տակ­ցութ­ յու­նը: Գեղ­ ան­կար­չու­ րը՝ Կա­մի­լո Խո­սե Սե­լա-Կոն­դեի լի­ս», երկ­ ու վայր­կյա­նի ընթ­ աց­
թյան, քան­դակ­ ա­գործ­ ութ­ յան, ղեկ­ ա­վա­րու­թյամբ ավել­ ի հեռ­ ու քում, իսկ դրակ­ ան ար­ձա­գանքն
ճարտ­ ար­ ապ­ ետ­ ու­թյան, երբ­ եմն՝ են գնա­ցել: Նրանք կամ­ ավ­ որ­ առա­ջան­ ում է չորս վայրկ­ յան­ ի
բնութ­ յան ար­տակ­ արգ գե­ղեց­ իկ նե­րին ցուց­ ադր­ ել են ար­վես­տի ընթ­ աց­քում: Երկր­ որդ դեպ­քում
տե­սար­ ա­նի ազդ­ ե­ցու­թյան տակ գոր­ծե­րի լու­սան­կարն­ եր՝ մի­ա­ հատկ­ ապ­ ես գրգռվում է տե­սո­
ծա­գող այս վի­ճակն առաջ­ ի­նը ժամ­ ա­նակ մագ­նի­սա­ռեզ­ ոն­ ան­ ղակ­ ան կեղ­ ևը, այ­սինքն՝ ու­ղե­
գիտ­ ակ­ ան­ որ­ են նկար­ ագ­րել է սայ­ ին ֆունկ­ցիո­ ն­ ալ շերտ­ ագր­ ու­ ղը գործ­ ում է որպ­ ես պատ­կե­րի
իտալ­ աց­ ի հոգ­ եբ­ ույժ Գրա­ցի­ել­ ա թյան մի­ջո­ցով ուս­ ում­ն աս­ իր­ ել­ ով մշակմ­ ան հա­մակ­ արգչ­ այ­ ին ծրա­
Մա­գե­րի­նին 1979 թ.: Գեղ­ եց­կու­ արյան բաշխ­ ու­մը նրանց ուղ­ ե­ գիր՝ ու­ժեղ­ ացն­ ե­լով նկա­րի պայ­
թյուն­ ից հի­աց­ ած մար­դու սրտի ղում (ար­յունն առատ­ ո­րեն հո­սում ծառ­ ու­թյու­նը, ցայ­տու­նութ­ յուն­ ը և
բա­բա­խյունն արագ­ ա­նում է, է դե­պի ու­ղե­ղի այն շրջանն­ եր­ ը, գույ­ներ­ ը: Բաց­ ի այդ՝ կիս­ ագն­դե­
արյան ճնշում­ ը՝ բարձ­րա­նում, որոնք տվյալ պահ­ին առա­վել րում հատ­կապ­ ես ակ­տիվ­ ան­ ում
կար­ ող է առաջ­ ա­նալ գի­տակ­ ակ­տիվ են): Պարզ­վել է, որ թեև է գլխուղ­ ե­ղի քունք­ այ­ ին շրջան­ ի
ցու­թյան մթագն­ ում, ան­գամ ու­ տղամ­ ար­դիկ և կան­ այք հիմ­ իլիկ­ աձ­ և գալ­ ար­ ը, որը ծառ­ այ­ ում
շա­թափ­ ու­թյուն: Այս երև­ույթ­ ը նակ­ ան­ ում մի­անմ­ ան են գնա­ է որպ­ ես դեմք­ եր ճա­նա­չել­ ու մի­
հազվ­ ա­դեպ է հանդ­ ի­պում, սա­ հատ­ ում այս կամ այն կտավ­ի ջոց: Իսկ եթե ստեղծ­ ագ­ ործ­ ու­
կայն Ֆլոր­ ենց­ իա­ ­յի թան­գար­ ան­ գեղ­ եցկ­ ու­թյուն­ ը, նրանց եզ­րա­ թյուն­ ը դուր չի եկել, ապա հենց
նե­րի աշ­խա­տա­կիցն­ ե­րին հա­ կաց­ ութ­ յու­նը ծնվում է նյարդ­ ա­ աչ­քեր­ ից վեր­ և ընկ­ ած ակ­նա­
տուկ սով­ որ­ եցն­ ում են, թե նման կապճ­ այ­ ին նախ­ աճ­ ակ­ ա­տայ­ ին
դեպք­ եր­ ում ինչպ­ ես ցու­ցա­բե­րել կե­ղևի ակտ­ ի­վութ­ յուն­ ը նվա­զում
առաջ­ ին օգ­նու­թյուն: է. ու­ղե­ղը կար­ծես որո­շում է, որ
Վերջ­ ին տա­րին­ ե­րին հո­գե­ կա­րիք չկա ժամ­ ան­ ակ ու ջանք
բանն­ ե­րը և նյար­դաֆ­ ի­զի­ոլ­ ոգ­ ծախս­ ել՝ ու­սում­ն աս­ ի­րել­ ու հա­
ներն ուս­ ումն­ աս­ իր­ ում են գե­ մար մի բան, որ դուր չի եկել:
ղեցկ­ ութ­ յան ազ­դե­ցու­թյու­նը Իսկ բրի­տան­ աց­ ի նյար­դա­բան
գիտ­ ակց­ ութ­ յան վրա: Օրի­նակ՝ Սեմ­իր Ջե­կին ցույց է տվել, որ
շվեյց­ ա­րակ­ ան Սանկտ-Գալ­ են Էնգր­ ի, Սեզ­ ա­նի, Ռեմբր­ անդտ­ ի և
քա­ղա­քի գեղ­ ե­ցիկ ար­վեստ­ներ­ ի Մո­նեի կտավ­ն ե­րը 10 %-ով ավե­
թան­գար­ ա­նի այց­ ե­լուն­ եր­ ին կցում լացն­ ում են արյան ներհ­ ոսք­ ը դե­
պի ուղ­ ե­ղի այն կենտ­րոնն­ երը,
* «Наука и жизнь», N 12, 2013. որոնք կապվ­ ած են հա­ճույք­ ի
հետ:

10 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

Æ ¸ºä ՀԻՆ ԳՐԱՄԵՔԵՆԱՆ
ԴԵՌ ԳՈՐԾՈՒՄ Է

Թվում էր՝ համ­ա­ են փակ­վել: Հնդկակ­ ան "Godrey աճում է 5-10 %-ով: «Գործն­ ա­կա­
կարգ­ իչ­ներ­ ի տա­ and Boyce" ընկ­ եր­ ու­թյու­նը՝ մե­
րած­ման հետ­ և­ խան­ իկ­ ա­կան գրա­մեք­ են­ ան­ ե­ նում գրամ­ եք­ ե­նա­ներն ան­հետ­ ա­
անք­ ով գրա­մեք­ են­ ա­նե­րը մնաց­ ել րի ար­տադ­րող­նե­րից վերջ­ ինն
են ան­ցյա­լում: Սակ­ այն Կա­լի­ աշխ­ արհ­ ում, փակվ­ ել է 2009 ցել են,- բա­ցատ­րում է նա,- բայց
ֆոռ­նի­այ­ ում բնակ­վող ամեր­ ի­ թ.: Բայց ամեր­իկ­յան "Swintec"
կաց­ ի վար­պետ Էրմ­ ան­ ո Մար­զո­ ըն­կեր­ ութ­ յունն ամեն տար­ ի 44 կան անդ­ որր­ ագր­ եր, հաշ­ իվ­ն եր,
րատ­ ին չափ­ ա­զանց բեռնվ­ ած է նա­հանգ­ներ­ ի բանտ­ եր­ ին է մա­
աշխ­ ատ­ ան­քով. նրան այց­ ե­լել­ ու տակ­ ա­րար­ ում 5000 էլեկտր­ ա­ ամփ­ ոփ­ ագր­ եր, որոնք լրաց­վում
հա­մար պետք է ցու­ցա­կագրվ­ ել կան գրամ­ եք­ ե­նա­ներ, ընդ որում՝
կես տար­ ի առաջ: Այս հին տեխ­ դրանց պա­տյան­նե­րը, ներ­սում են ձեռ­քով՝ առն­վազն 3 օրին­ ա­
նիկ­ այ­ ի հան­դեպ հե­տաքրքր­ ու­ թմրա­նույթ կամ զենք պա­հել­ ու
թյուն­ը վերջ­երս աճել է: կով­ »: Այդ­պի­սի մի ընկ­ եր­ ու­թյուն
Մարզ­ որ­ ատ­ իի, ինչպ­ ես հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն­ ը բաց­ ա­ռել­ ու
նաև նրա հաճ­ ախ­ որդն­ ե­ նպա­տակ­ ով, պատր­ աստ­ված են կա Կան­ադ­ այ­ում, որը և պատ­
րից շատ­ եր­ ի՝ գրող­նե­րի ու թա­փան­ցիկ պլաստ­մասս­ ա­յից:
լրագ­րողն­ ե­րի կարծ­ ի­քով Բանտ­ արկ­ յալն­ եր­ ին գրամ­ ե­քեն­ ա­ ճեն­ ա­թուղթ է մատ­ ա­կար­ ա­րում
մե­քե­նագր­ված տեքստ­ ե­ ներ­ ը հար­կավ­ որ են ընկ­ եր­նե­րին
րը գեր­ ա­դաս­ ել­ ի են հա­ և հա­րազ­ ատն­ ե­րին նա­մակ գրե­ ամեր­ իկ­ յան բան­տեր­ ին, մեկն էլ
մա­կարգչ­ ով տպված­նե­ լու համ­ ար: Համ­ ա­ցանց մտնել­ ու
րից: Նախ՝ գրամ­ եք­ ե­նան ուն­ ակ հա­մակ­ արգ­ իչ­ներ, բնա­կա­ պահ­պան­վել է Անգլ­ ի­այ­ ում: 1990
ստի­պում է տեքս­տը տպե­ նաբ­ ար, նրանց չեն վստահ­ ում:
լիս մտա­ծել, քան­ ի որ այն թ. այն արտ­ ադր­ ել է 10.000 տոն­
հնար­ ավ­ որ չէ «ըն­թաց­քից­ » Յու­րաք­ անչ­ յուր նա­մակ մե­քե­
սրբագ­րել, ինչպ­ ես համ­ ա­ նագր­վում է 2 օրին­ ակ­ ով, որ­պես­ նա պատճ­ ե­նաթ­ ուղթ,
կարգ­չի դեպք­ ում: Երկր­ որդ՝ հա­ զի բան­տի վարչ­ ա­կազ­մը կարդ­ ա
մա­կար­գիչն անընդհ­ ատ շեղ­ ում է և պահ­պա­նի պատ­ճե­նը: Իսկ դրա 2012-ին՝ ընդ­ ա­մե­նը 15
աշ­խա­տող­ ին. մեկ պետք է աչ­քի համ­ ար հար­կա­վոր է պատ­ճեն­ ա­
անցկ­ աց­նել էլեկտր­ ո­նա­յին փոս­ թուղթ: Հնդկաստ­ ա­նում դե­ռևս տոնն­ ա: Անգլ­ ի­ա­կան
տը կամ նո­րութ­ յուն­ներ­ ը, մեկ աշ­ պահ­պան­վում են պատճ­ են­ աթղ­
խա­տել­ իս ցանկ­ ու­թյուն է առա­ թի շուրջ 200 մանր ար­տադ­րու­ "Barclays" խոշ­ որ բան­ կ­ ը
ջան­ ում երաժշտ­ ութ­ յուն լսել կամ թյուն­ներ: Ըն­կեր­ ութ­ յունն­ ե­րից
մի քան­ ի րոպ­ ե խա­ղալ: Վար­պե­ մեկ­ի ղեկ­ա­վարն ասում է, որ շա­րու­նակ­ ում է պատ­
տի հաճ­ ախ­ որդ­ներ­ ից են թան­ տար­ եց­տար­ ի վա­ճառք­ ի ծա­վալն
գա­րանն­ եր­ ը և նմու­շահ­ ավ­ աք­նե­ ճե­նաթղթ­ եր սոսնձ­ ել
րը (նա վեր­ ան­ ո­րո­գել է Էռն­ եստ
Հեմ­ ին­գու­ ե­յին, Ռեյ Բրեդ­բե­րի­ իր հաճ­ ա­խորդ­ներ­ ի
ին, Ջեկ Լոնդ­ ոն­ ին պատ­կա­նած
գրա­մե­քեն­ ան­ ե­րը), բայց հիմ­ն ա­ վճար­ ագր­ ե­րի գրքույ­
կան­ ում դրանք մարդ­ իկ են, ում
գրա­մե­քեն­ ան հարկ­ ա­վոր է աշ­ կում: Պատ­ճե­նա­թուղթն
խա­տան­քի համ­ ար:
Գրա­մեք­ ե­նա­ներ արտ­ ադ­ օգ­տագ­ ործ­վում է նաև
րող ոչ բո­լոր ըն­կեր­ ութ­ յունն­ երն
Բրիտ­ ան­ ի­ա­յի որոշ
* «Наука и жизнь», N 3, 2014.
փոստ­ ա­յին բաժ­ ան­

մունքն­ ե­րում՝ արժ­ ե­քա­

վոր ծանր­ ոց­ ած­րարն­ եր ձև­ակ­ եր­

պել­ իս:

Վերջ­ երս ռու­սաս­տան­ յան

թերթ­ եր­ ը հայտն­ ել են, որ

Անվտանգության դաշն­ այ­ ին

ծա­ռա­յու­թյուն­ ը հույժ գաղտն­ ի

փաս­տաթղթ­ եր տպե­լու հա­մար

գրամ­ ե­քեն­ ա­ներ գնե­լու նպա­

տա­կով՝ մտա­դիր է տրամ­ ադր­ ել

կես միլ­ իո­ ն ռուբ­լի: Ծա­ռայ­ ու­թյու­

նը որո­շել է ամե­րի­կյան հատ­ ուկ

ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի հա­մա­կար­գիչ­

նե­րից գաղտ­նի փաս­տաթղ­թե­րի

ար­տահ­ ոսք­ ի հետ կապ­ված խայ­

տառ­ ակ­ ու­թյու­նից հե­տո լայն­ որ­ են

օգ­տա­գոր­ծել թղթե կրիչ­ներ: Սա­

կայն չի ասվ­ ում, թե որտ­ եղ­ ից է

ձեռքբ­ եր­վել­ ու այդ գրե­թե վեր­ ա­

ցած տեխն­ ի­կան: Հա­վա­նաբ­ ար,

այդ նույն ամե­րի­կա­ցին­ եր­ ից:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 11

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՑԻ ՍՈՆԱ ՊԱՊԻԿՅԱՆ
ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ
ՏՈՆԱԾԻՍԱԿԱՆ Սարդարապատի հերոսամարտի
ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ հուշ­ ահամալիր, Հայոց ազգագ­ րութ­
յան և ազատագրական պայք­արի
պատմության ազգային թանգարանի
§Նյութական մշակույթ¦ բաժնի վա­
րիչ:
Գիտական հետաքրքրությունների
ոլորտ­ը՝ հայոց տնտեսական կեն­
ցաղը և նյութական մշակույթը, այդ
թեմաների հետ կապված հավա­
տալիքները:

Առօրյա հացատ­ եսակ­ չա­մի­չով, հա­ճախ վրան գրվում րին սկսվե­լուն պես, բաժ­ ա­նում
ներից բացի` հա­ էր տար­ եթ­ ի­վը, տարվ­ ա տաս­ ըն­տա­նի­քի ան­դամն­ եր­ ին: Հա­
յոց ընտ­ ան­ իքն­ ե­րում ներկ­ ու ամիսն­ եր­ ի թվով բա­ ցի մեջ դնում էին «բախտի» և
թխում էին նաև տո­նակ­ ան և ծի­ ժան­ ումն­ եր արվ­ ում, վե­րա­դիր «դժբախտության» նշանն­ եր: Որ
սակ­ ան հա­ցատ­ ես­ ակն­ եր՝ տնտե­ խմո­րից երկ­նայ­ ին լու­սա­տուն­ եր նշանն ում ընկ­ներ, նա էլ գա­լիք
սամշ­ ակ­ ութ­ ա­յին շրջանն­ ե­րի և այլ նախ­շեր պատկ­եր­վում և տար­ ում համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան­ ա­
իրենց առանձ­նահ­ ատկ­ ութ­ յուն­ այլն: Նոր տա­րուն թխվող տա­ բար կլին­ եր դժբախտ կամ բախ­
նե­րով, ուր­ ույն բաղ­ ադ­րութ­ յամբ րի հա­ցե­րից, Սաս­ ուն­ ում հայտն­ ի տա­վոր: Նույն Սա­սուն­ ում նոր
և հա­ցաթխմ­ ան իրենց ժամ­կ ետ­ էր դարու դրմուզը, որը թխում տարվ­ա առաջ­ին օրը ամեն մի
նե­րով: էին դեկտ­ եմբ­ ե­րի 31-ի գիշ­ եր­ ը և ըն­տան­ իք, անկ­ ախ ու­նեցվ­ ածք­ ից,
Աման­ որ­ ի նա­խընթ­ աց օրը նույն գի­շեր­վա 12-ին՝ նոր տա­ ցոր­ ե­նալ­ յուր­ ից փուռնիկ (փուռ­
ամեն­ուր թխում էին հաց: Նոր
տա­րին պետք է նոր հա­ցով
սկսվեր, անկ­ ախ այն բա­նից, թե
ինչ­քան հաց ուն­ ե­ին: Դա կոչվ­ ում
էր հաց նորել, խմոր նորել,
խմորնորուք և այլն: Գուշ­ա­կու­
թյուն­նե­րի հետ կապվ­ ած հա­
ցեր­ը,որոնք, ըստ էու­թյան, մի­
ջու­կով հա­ցեր էին, թխվում էին
ինչպ­ ես նոր տա­րուն, այնպ­ ես
էլ Ծննդյան տո­նին, Մեծ պա­
սին, Բա­րե­կենդ­ ա­նին: Այդ հա­
ցեր­ը մեծ, կլոր և տափ­ ակ էին
լի­նում, զարդ­ արվ­ ած ընկ­ ույ­զով,

12 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

նիթ) էր թխում: Ալյուր­ ը մա­ղե­լիս տղամարդը կլկալներն առած տարվա արշալույսին, արևը դեռ
տան­տի­կին­ ը դրան­ ից մի եր­կու չծագած, տանում թրջում էին
բուռ առանձն­ աց­նում էր, տա­լիս գնում էր գոմ, դռան վերևում աղբյուրի ջրով, տուն բերում,
8-10 տար­ եկ­ ան աղջ­կա՝ հունց­ ե­ ուտում՝ բաժին հանելով նաև
լու: Աղջն­ ակ­ ը խորհրդ­ անշ­ ում էր մեղրով խաչ քաշում, գոմեշների անասուններին: Ջավախքում
անմ­ ե­ղութ­ յուն: Դրան թթխմոր թխում էին տարի, որը նոր
չէի­ ն խառն­ ում: Այդ խմոր­ ը պետք եղջյուրներին մի-մի կլկալ տարվա արշալույսի բացվելու
է ինք­նուր­ ույն թթվեր և դառն­ ար հետ տանտիկինները դնում էին
նոր տարվ­ ա առա­ջին թթխմոր­ ը, անցկացնում, բերաններին՝ մի սինիի մեջ, վրան մեղր լցնում,
որն օրհն­ ու­թյուն և բար­ իք էր բե­ տնից դուրս գալիս, երեսով
րել­ ու սկսվող տարվ­ ան: քիչ մեղր քսում և վերադառնում: դեպի արևելք շրջվում և երեք
անգամ կանչում. «Դովլա՛թ, սարն
Դերսիմյան փոկեղը թխում Նա կլկալներն անցկացնում էս, ձորն էս, ա՛րի տուն»: Ապա
էին նոր տար­վա նա­խօր­ ե­ին, տուն էին մտնում, վրայի մեղրը
և քա­նի որ դա պաս­ի շրջան էր լծկանն­երի եղջյուրներին, բոլորին բաժանում, որպեսզի
էր, կա­ղանդ­ ի այդ ավետ­ ա­բե­ տարին անուշությունով անցնի:
րը թխում էին միա­ յն ձի­թայ­ու­ որպեսզի շտեմարանները Հացը կտրում էին հունվարի
ղով կամ ընկ­ ույ­զով, ձուն, յուղ­ ը, 4-ին, մեջը՝ մետաղադրամ, լոբի,
կաթն ու մա­ծուն­ ը բա­ցա­կա­յում գալիք տարում լցվեն ցորենով, կորիզ: Ընդունված էր փոքրիկ
էին: Ամեն­ ա­համ­ ե­ղը ձի­թապտ­ղի մարդակերպ տիկնիկներ թխել՝
յուղ­ ովն փոկ­ եղն էր: մեղրը քսում՝ որպեսզի տարին աչքերի, բերանի, կրծքին դրած
ձեռքերի վրա չամիչներ շարած:
Մա­լա­թի­այ­ ում ամա­նորյա հա­ քաղցր լինի: Բալուում թոնրի Այդ տիկնիկները կոչվում էին
ցը կոչ­վում էր բոկեղ, որը կլոր, ասիլ-բասիլ (Լոռի), վասիլ
ման­ ե­կաձ­ և հաց էր, պատ­րաստ­ մեջ թխում էին կաղանդի հաց՝ (Ջավախք): Ձևա­ վ­ որ հա­ցե­րի
ված կա­թով, ոս­պով: Այն թխում թխու­մը բնապ­ աշտ­ ակ­ ան բո­վան­
էին կաղ­ ան­դին, բայց պա­հում գործիքների և այլ ձևերով և նոր դակ­ ու­թյուն ուն­ եր և զո­հաբ­ ե­րու­
էին մին­չև Տե­առն­ ըն­դա­ռաջ, բա­ թյուն էր խորհրդ­ անշ­ ում: Եվ այս
ժան­ ում բար­ ե­կամն­ ե­րին: Արար­ ա­ առու­մով բոլ­ որ­ ով­ ին էլ պատ­ ա­
տում, Ղա­րաբ­ աղ­ ում, Բոր­չալ­ ու­ ի հակ­ան չեն այդ հաց­ե­րի նմա­
գավ­ ա­ռում նոր տա­րուն թխում նեց­ ում­ ը դաշ­տա­վա­րա­կան կամ
էին կլկալ՝ մեջտեղը անցքով ար­հեստ­ ա­վոր­ ակ­ ան գոր­ծիք­ներ­ ի,
կլոր հաց, բոքոնի ձևով: Տան անաս­ ուն­նե­րի, տնտես­ ու­թյան այլ
ճյուղ­ ե­րի հետ առնչվ­ ող առար­
կա­նե­րի, լու­սա­տու­նե­րի հետ:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 13

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սեբաստիայում նոր տարվա հանելով բոլորին: Ում բաժին էր տարբեր չափերի (15-20-
խմորից թխում էին հատուկ ընկներ դրամը, տարին նրանն 30 սմ), տարբեր ձևերի՝ կլոր,
երեք ճյուղանի հաց` հուսք էր համարվում: էլիպսաձև, նորալուսնի տեսքով:
(երեքը մոգական կենտ թվերից Այն թխում էին Տեառնընդառաջի՝
է): Սեբաստիայում նոր տարուն Հունվարի 4-ին էր թխվում և «տրընդեզի» օրը: Եթե տան
թխում էին նաև կայծակի Վարանդայի դովլաթ կրկենին, աղջիկը նշանված էր, փեսայի,
հաց՝վստահ լինելով, որ այն ու­ ձիթայուղով կամ դոշաբով, իսկ եթե արդեն հարս՝ աղջկա
տե­լուց հե­տո կայ­ծակ­նա­հար չեն մեջը՝ դրամ, լոբի կամ սիսեռ: տանը: Տանում էին առաջին
լի­նի: Նույն Սեբ­ աս­տի­ա­յում ամա­ Դա մեծ կարկանդակ էր, որ դեպքում՝ աղջկա սկեսուր-
նո­րյա հա­ցիկն­ ե­րից պա­հում էին տանտիկինը կտրում էր ներկա և սկեսրայրը, երկրորդ դեպքում՝
մին­չև գա­րուն, և եթե գա­րուն­ ը բացակա ընտանիքի անդամների աղջկա ծնողները, կենտ թվով (3,5
չո­րայ­ին էր, թրջում, կտոր-կտոր քանակով, բաժին հանում նաև կամ 7 հատ): Բանասացները այս
էին անում, որևէ այր­ ու երդ­ ի­կից օտարին ու կենդանիներին: ծեսը բացատրում էին՝ «սովորույթ
գցում ցած, որ անձ­րև գար: Պոլ­ է, անում ենք», սակ­ այն մեր
սում և Բութ­ ա­նիա­ յ­ ում նույնպ­ ես Ղարադաղի կրկենին թխում կարծիքով, դա գալիս էր շատ հնից,
աման­ որ­ յա խմո­րեղ­ են­ներ պա­ էին հունվարի 5-ի երեկ­ ոյ­ան, միայն արդեն կարծրացած ավանդույթ էր
հում էին մինչ­ և Տե­առ­նընդ­ ա­ մեկը, խոշոր և էլիպսաձև: Խմորը՝ և պետք է կապված լիներ կենտը
ռաջ և այդ օրը կտրում-ուտ­ ում՝ ցորեն­ ի ալյու­րից, առանց թթխմո­ զուգելու, նորաստեղծ ընտանիքի
որպես ատամնացավը կանխող րի (որ շատ պինդ էր ստացվ­ ում), բազմացման, ունեցվածքի առա­
միջոց: Թիֆլիսի հայերը թխում մեջ­ ը՝ մետաղադրամ: Եփվում էր տության գաղափարի հետ:
էին ամանորյա երկու հաց, տաք մոխրի մեջ: Այն բաժանում
որոնցից մեկը կոչվում էր էգ, էին չորս հավասար մասերի: Մեծ պա­սի օրե­րին թխվող
մյուսը՝ չիք: Եթե էգը ողջ տարին Եթե դանակը մետաղադրամին գու­շա­կու­թյան հա­ցե­րը կոչ­
պահվում էր ալյուրի մեջ՝ ալյուրը դեմ առներ, հավատում էին, վում էին միջինգ, քանի որ
առատացնելու, ապա չիքը որ ընտանիքին լուրջ վտանգ է թխվում էին ուղիղ պասի կեսին:
գցում էին հոսող ջուրը՝ չարիքը սպառնում: Նման դեպքերում Արճակում այն կոչվում էր
անցնող ջրի նման չքացնելու որևէ սրբի մատաղ էին խոս­ միճինգ կամ միճնաբլիթ, ձի­
միտումով: տանում: թա­յու­ղով թխված բա­ղարջ, որի
մեջ դնում էին ար­ծաթ­ ե դրամ:
Բազմաթիվ էին և հունվարի Վայոց ձորում թխվում էր Տան անդ­ ամն­ ե­րի թվա­քան­ ա­կով
4-5-ին թխվող հացերը: Սիսիա­նում կարտոֆիլով ծիսական կոտափ, բա­ժան­ ել­ ուց հե­տո ում ընկն­ եր
հունվարի 4-ին թխում էին կրկենի՝ որի միջուկն էր խաշած-փշրած դովլ­ աթ­ ը (հարս­տութ­ յան ոգին),
երես­ ը չամ­ ի­չով, ընկ­ ույզ­ ով և անի­ կարտոֆիլ, սոխ, պղպեղ, խա­ ու­րեմն ողջ տա­րի այդ ոգին լի­
սո­նով զարդ­ ա­րած, մե­ջը՝ դրամ, շած լոլիկ, երբեմն էլ ոսպ, ծե­ նե­լու էր նրա գլխավ­ ե­րևո­ ւմ և
արտաք­նապ­ ես՝ բաղարջանման: ծած ընկույզ խառնուրդը: Այդ ու­ղեկ­ցել­ու էր նրան: Նույն միճ­
Նույն երեկոյան հանդիսավոր միջուկը լցվում էր նախօրոք նաբլ­ի­թի մեջ դրվում էր խելք­ը
կտրում էին հավաքված ընտա­ ալյուրով և ջրով հունցած, խորհրդ­ ան­շող մեկ կոճ­ ակ կամ
նիքի ներկայությամբ, բաժին գրտնակով բացած խմորի մեջ, ու­լունք, սա­կայն այն գտնո­ղը
ծայրերը փակվում և եփվում
թոնրի շրթին: Կոտափը լինում

14 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

այն­քան չէր ու­րա­խա­նում, որ­քան կույզ, իսկ Վար­ ան­դայ­ ում լո­բու հա­սակ 7 աղջ­ իկ երե­խա­ներ­ ի,
դովլ­ աթ գտնող­ ը: փո­խա­րեն՝ չամիչ: Չամիչ էր և որոնք երգ ու պա­րով մաղ­ում
Վանի կուտապի մեջ: էին ալյուր­ ը: Երե­խան­ ե­րը խորհր­
Ղա­րա­դա­ղում մեծ պա­սի 24- դան­շում էին ան­մե­ղութ­ յուն:
րդ օրը թխում էին կօտեմ, որի Հացը նաև հարսանիքների, Նրանք մաղ­ ել վեր­ջացն­ ել­ ուց հե­
միջ­ ուկ­ ը եփած լոբ­ ահ­ ատ­ իկ էր, խնջույքի և սգո սեղանների տո ստան­ում էին իրենց նվեր­
քաղցր­ ա­համ դդում և հա­մե­ պարտադիր մթերքն էր: ներ­ ը և հե­ռան­ ում: Զանգ­ եզ­ ու­
մունք­ներ: Առա­ջին հեր­թին այն րում նույն­պես և՛ հարսնացուի,
ու­ղարկվ­ ում էր նշան­ված աղ­ Հար­սա­նեկ­ ան հաց թխել­ ու և՛ փեսացուի տանը բարեկամ
ջիկ­ներ­ ին և նոր­ ա­հարս­եր­ ին սո­վոր­ ույ­թը նույն­պես տար­բեր կանանց մասնակցությամբ հաց
(այստ­ եղ տես­նում ենք որո­շա­ պատ­մա­ազգ­ ագր­ ակ­ ան շրջան­ էր թխվում: Տըշտըմաղը սկսում
կի նմա­նութ­ յուն Արճ­ ա­կի սով­ ո­ նե­րում տար­բեր էր: էր ամենատարեց կինը, որը
րույ­թի հետ): Մեծ պաս­ ի օրե­րին մի քիչ մաղելուց հետո մաղը
Ղար­ ա­բաղ­ ում թխվող կուտ­ ա­պի Սով­ ո­րաբ­ ար, հար­սան­ իք­ փոխանցում էր քավորկնոջը:
մեջ դնում էին կան­ ա­չի, լոբ­ ի, ըն­ ներ­ ին (ինչ­պես նոր տար­ ուն, Սա ևս, մի քիչ մաղելուց հետո
սգո սե­ղան­նե­րին) թխվում մաղը տալիս էր երրորդին:
էր թարմ հաց, ան­կախ տան­ը Սակայն պարտադիր չէր բոլոր
եղած հաց­ ի քան­ ակ­ ից: Գա­միր­ ներկաների ալյուր մաղելը: Այս
քում հար­սան­ ի­քի հա­մար սա­ջի տարածաշրջանում 20-րդ դարի
վրա թխվող հաց­ը կոչ­վում էր սկզբին ալյուր մաղելը, խմոր
հյուխա: Հարսանիքից մի քանի հունցելը հատուկ հրավիրված
օր առաջ, ըստ ավան­դույ­թի, հա­ հացթուխի պարտականությունն
վաք­վում էին մոտ ազգ­ ա­կան­նե­ էր: Տաշտադրեքը Ագուլիսում
րով և հաց թխե­լու իրենց օգ­նու­ և շրջակայքում փեսայի տանը
թյունն առաջ­ արկ­ ում հարս­ ա­նիք ուրբաթ օրն էին անում: Խմոր
անող ընտ­ ա­նիք­ ին: Որոշ շրջան­ հունցող և հաց թխող կանայք
ներ­ում էլ կար տաշտադրեքի տաշտի երկու ծայրերից բռնած
ավանդույթը, երբ տան­տի­կին­ ը պարում էին, փեսայի հորից
ինքն էր հրավ­ իր­ ում կան­ անց, նվեր ստանում: Նվեր էին
երիտ­ ա­սարդն­ եր­ ի: Կո­տայ­քի ստանում նաև թոնիրը վառելիս
շրջան­ ի Զով­ ու­նի գյու­ղում (նախ­ և գաթան թխելիս: Իսկ Վայոց
նի­ներ­ ը Մուշ­ ից են և Ալաշկ­ եր­ ձորում փեսացուի տանը բա­
տից) ալյուր­ ը մաղ­ ել­ իս առաջ­ ին րեկամ կանայք իրենցից
ամա­նը լցնում էր տղա երեխ­ ա, ընտրում էին բախտավոր, ցավ
որ նոր­ ապ­սակ զույգ­ ի առաջ­նե­ ու կսկիծ չտեսած կնոջ, որը
կը տղա լի­նի: Գե­ղար­քու­նիք­ ում
ըն­դուն­ված էր այդ նույն ալյուր
մա­ղե­լիս հրավ­ ի­րել մատ­ աղ­ ա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 15

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

մաղում էր ալյուրը: Հացթուխին հացերն իջեցնում, գցում տան րույթ. հար­սա­նի­քի նախ­ օր­ յա­
մի քանի մետաղադրամ նվեր վերին անկյուններից մեկը, կին հարս­ ան­քատ­ եր­ եր­ ը իրենց
էին տալիս,և առաջին թխված որպեսզի իր ոտքը բարի լիներ բար­ եկ­ ամ­ն ե­րին նախ­շած հաց՝
հացը պահում էին: Երբ հարսը այդ տանը, իսկ տունը՝ միշտ բաջուկ էին ուղ­ ար­կում, որ­
գալիս էր սկեսրանց տուն, այդ հացով լի: պես հրա­վեր­քի նշան, որն իրա­
առաջին հացը տալիս էին նրան, պես այ­սօր լայ­նոր­ են կիր­ առվ­ ող
որ բրդի ափսեի մեջ և շաղ Ներք­ ին Բա­սեն­ ում, երբ հրավ­ իր­ ա­տոմ­սեր­ ի նախ­ ա­տիպ
տա գետնին,ապա ձեռքը ավել հարս­ ան­ ե­կան թափ­ որ­ ը եկե­ կա­րել­ ի է համ­ ա­րել: Ղա­րա­բա­
էին տալիս, որ ավլի: Եթե նա ղեց­ ուց հասն­ ում էր փես­ ա­յի ղում (Գանձ­ ակ) կար նման հրա­
ավլում էր դեպի ներս, ուրեմն տուն, կանգ էր առն­ ում: Նրանց, վեր­քի մի այլ տարբ­ եր­ ակ. հրա­
բախտավորություն էր բերելու դի­մավ­ ո­րում էր սկեսուրը՝ վերք­ ի հա­ցը թխվում էր հարս­ ի
այդ օջախ, իսկ եթե դեպի դուրս՝ երկու լավաշ ուսերին գցած, տան­ ը և ուղ­ արկ­վում հարսն­ ա­
տրտնջում էին, որ հարսը այն այսինքն՝ բարիքի ակնկալիքով: ցո­ւի ու փես­ ա­ցո­ւի բո­լոր ազգ­ ա­
քանդելու է: Հարսանեկան արարողության կան­նե­րին: Այդ հա­ցը կոչվ­ ում էր
ժամանակ հարսնացուին հաց հարսնալոշ:
Սասունում, երբ հարսնառը տալու, հացով ներս մտնելու,
հարսնացուին բերում-հասցնում սկեսուրի լավաշով պարելու Հացն իր ու­րույն տեղն ուն­ եր
էր փեսացուի տան դուռը, նրանց և այլ տարբերակները շատ նաև սգո արար­ ո­ղու­թյունն­ ե­րի
դիմավորում էր սկեսուրը՝ 2 հաց են, սակայն դրանց հիմնական ժա­ման­ ակ: Հոգ­ ե­հա­ցի սե­ղա­նին
ձեռքին, որոնք, հարսնացուին խորհրդանիշը՝ հարսի մուտքը դրվող հաց­ը նույնպ­ ես թխում
համբուրելուց հետո, դնում նոր ընտանիք և սկեսուրի՝ էին ննջեց­ յալ­ ի ընտ­ ա­նի­քին մոտ
էր նրա ուսերին (Գողթնում՝ տան գլխավոր կնոջ, հարսին կանգն­ ած հա­րա­զատ-հար­ և­ան­
կռան տակ), ներս տանում: դիմավորելը բախտավոր լինելու նե­րը: Դա ար­վում էր ի սրտե,
Հարսնացուն, մոտենալով շեմին, ակնկալիքն էր: առանց որևէ վար­ձատ­րու­թյան,
աջ ոտքը դնում էր այդտեղ թե­պետ դրա դի­մաց կար­ ող էին
դրված շրջած պղնձե կաթսայի Հաց­ ը նաև հարս­ ան­ ի­քի և փոք­րիկ նվերն­ եր (գուլ­պա,
վրա, ներս անցնում, ուսերի հրա­վեր­քի նշան էր: Արաբկ­ ի­ գլխաշ­որ, հա­գուստ և այլն)
րում կար մի գե­ղե­ցիկ սո­վո­

16 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ստան­ ալ: ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ այն տանից, որտեղից եկել էր
Գեր­ եզմ­ ան­ ատ­ ուն տա­նե­ դեռ իր երեխայի քառասունքը
բե­րու­թյու­նը և այլն: Սիս­ իա­ ­նում չլրացած «քառասունքոտ կինը»
լու համ­ ար որոշ տար­ ա­ծաշր­ թաղ­ման ժամ­ ա­նակ պա­տան­ ը և դարձել «կոխման» պատճառ:
ջանն­ ե­րում սով­ որ­ ութ­ յուն կար կար­ ող­ ը ննջեց­ յա­լի բե­րա­նին մի Գործողությունը կրկնում էին
հատ­ ուկ հաց­ եր թխե­լու: Այս­ քիչ խնկի հետ դնում էր նշխարք: երեք անգամ: Նոր Բայազետում
պես՝ Գանձակում մեծ պասի Վայ­ոց ձո­րում նույն­ը անում էր մինչև երեխայի քառասունքի
երկուշաբթի և ավագ ուրբաթ քահ­ա­նան: Նշխարք դրվում էր լրանալը նրան ցերեկով տնից
թխում էին կուտապ: Սանդի մեջ ննջեց­ յալ­ ի բեր­ ա­նին կամ ձեռ­ դուրս չէին բերում, ինչպես
ծեծում էին ընկույզ, կտրատած քեր­ ին շատ տար­ ած­ աշր­ջանն­ ե­ ժողովուրդն է ասում, «արևին
սոխ, չամիչ, ավելացնում աղ, րում: Ընդհ­ ան­րապ­ ես հավ­ ա­տում ցույց չէին տալիս», իսկ մթին
պղպեղ, ձեռքով ճմլում, լցնում էին, որ չար ոգին­ ե­րը (չարք­ ե­րը) դուրս հանելիս էլ կրծքին մի
հունցած պինդ խմորի վրա և շրջա­պատ­ ում են ննջեց­ յա­լին, կտոր հաց էին դնում և շեմքից
թխում թոնրում: Սեբաստիայում իսկ նշխարք­ը պետք է նրան­ անցնելիս ասում. «Հիսուս Քրիս­
թաղման հաջորդ օրը՝ այգ­ող­ ցից պաշտ­պան­եր: Երբ երե­ տոս», որ չարքերը հալածվեին
քին, գեր­ եզ­ման տա­նել­ ու և խան վա­խե­ցած էր, տալ­իս էին և երեխային չվնասեին: «Չար­
այնտ­ եղ աղ­քատն­ եր­ ին բա­ժա­ ածուխ դարձ­ած հա­ցի փշրանք` քոտած» երեխային փրկելու
նե­լու համ­ ար թոնր­ ում թխում կուլ տալ­ու: Իսկ եթե երե­ հա­մար նորածնի մայրը կամ
էին աքսիվայր (էքսի-աքսի՝ խան չար ոգին­եր­ից «կոխված» ընտանիքին մոտ մեկը վերցնում
հաջորդ): էր, նրանց բաժին էր դարձել, էր երկու ափսե, մեկի մեջ
չարքերը «տիրել» էին նրան՝ իրենց տնից մի քիչ ալյուր,
Ինչպ­ես ար­դեն նշել ենք, երեխան նիհարում, հյուծվում մյուսի մեջ մի քիչ յուղ լցնում,
մար­դիկ, սրբաց­նե­լով հա­ցը, էր, որպես հմայական միջոց, գնում յոթը տնից ալյուր ու յուղ
նրան վեր­ ագ­րում էին տարբ­ եր նրան զանազան օղակների, «մուրում», մի մարդակերպ հաց
զոր­ ու­թյունն­ եր, հավ­ ատ­ ա­լով, այդ թվում և հացի կլոր անցքի թխում, որին անվանում էին
որ կա­րող է իրենց պաշտպ­ ա­ միջով էին անցկացնում: Այդ կուկու և երեք օր՝ չորեքմուտ,
նել չար­քեր­ ից, բուժ­ ել հիվ­ ան­դու­ հացը կամ թխում էին իրենք,
թյուն, հեշտ­ աց­նել կնոջ ծննդա­ կամ էլ պիտի գողացված լիներ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 17

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ուրբաթամուտ, կիրակմուտ, Վասպուրականում երեխայի անունով, իբրև ննջեցյալների
դնում երեխայի բարձի տակ: բերանին հաց էին դնում: բաժին նվեր էր ուղարկվում տա­
Երրորդ օրը հանում, տանում և նու­տե­րին, քա­հան­ ա­յին, բար­ ե­
թաղում էին գերեզմանատանը: Հացն ավանդաբար օգտա­ կամ­ն ե­րին, նաև՝ առա­վոտ վաղ
Չար ոգիներից պաշտպանելու գործ­վում էր նաև իբրև ժո­ բաժ­ ան­վում դրսում հան­դի­պող­
համար երեխայի բարձի ղովրդակ­ ան բուժամիջոց: նե­րին: Սաս­ ուն­ ում այդ հա­ցը՝
տակ հացի կտոր էին դնում: աշկավա կամ շկավա անուն­
Երեխայի դողէրոցքի ժամանակ Նոր դպրոց ընդունվող նե­րով, թխում էին անթթխմ­որ,
շեն տնից հաց ու պանիր երեխայի բարձի տակ, որպես մե­ծաք­ ա­նակ և բաժ­ ա­նում հա­րև­
էին խնդրում և ուտեցնում հաջողության նշան, գիշերը անն­ ե­րին: Վան­ ում, Մոկս­ ում այն
երեխային, հավատում, որ նա թոնիր ընկած, կուտ գնացած
կբուժվի: Հետաքրքիր սովորույթ վառված հաց էին դնում: Կուտ ախլավ, ախլավա, ախլեվա
էր չքայլող կամ ուշ քայլող գնացած տաք հաց էին դնում էր կոչվում: Հու­լի­սի վերջ-օգոս­
երեխային կլոր անցք բացած ցավող ականջին, որ ցավն տո­սին, Նավ­ աս­ ար­դի օրեր­ ին
լավաշի միջով անցկացնելը: անցնի: Կոկորդի ցավի դեպքում թխվող այդ հա­ցից օգտվ­ում
Երեխայի հետ տանից դուրս հացի միջուկը քացախով եփում էին բո­լո­րը, ճաշ­ ակ­ ում էին, ինչ­
գալիս Զանգեզուրում աչքով էին և լաթի վրա դրած կապում պես նշխարք­ ը: Թե­պետ այն չէր
չտալու համար նրա ծոցն էին կոկորդին: Կրծքի ուռուցքի օրհն­վում, ու­տողն անպ­ այմ­ ան
դնում հացի մեջ փաթաթած դեպքում հացի միջուկի գինով ասում էր. «Աստված ընդունելի
ածուխ կամ էլ հավի թևի եփած խյուսը դնում էին հենց անի» խոսքերը: Աշկավայի հետ
ծակոտկեն ոսկոր: Մուշ-Տարոն ուռուցքի վրա: Սեբաստիայում հաճախ մատաղ էին անում:
տարածաշրջանում եթե որևէ տանտիկինները օգտագործում
մեկի հիվանդությունը երկար էին Երուսաղեմից բերված, Իսկ Արճակում ընդունված
էր տևում, հաց էին թխում և նարդու զառի նմանությամբ էր «թաժա խաց» մատ­ աղ անե­
արշալույսին տանում եկեղեցի, խորանարդաձև քար՝ «Երուսա­ լը: Երբ ար­ճակց­ին ընկ­նում էր
բաժանում անցող-դարձողին, ղեմա քար», որը դնում էին դժվար­ ին կա­ցութ­ յան մեջ կամ
ինչ ազգից էլ լիներ: Հացի խմորի մեջ և պահում հետագա ծանր հի­վան­դա­նում էր, կամ
զորության հավատի ավելի օգտագործման համար: ուն­ եր որևէ նվի­րա­կան նպա­
խոսուն վկայություն է Վայոց տակ, այդ վիճ­ ա­կից դուրս գա­
ձորում նորածնին առաջին Ծիսական հաց էր Հայկական լու, հի­վան­դութ­ յու­նը հաղ­թա­հա­
անգամ կրծքով կերակրելուց լեռնաշխարհի գրեթե բոլոր րել­ ու և նպատ­ ակ­ ին հաս­նե­լու
առաջ նրա բերանին ոսկի (որ պատմաազգագրական շրջան­ աղերս­ ով դի­մում էր աստծ­ ուն
հարուստ լինի) և հաց քսելը (որ ներ­ ում տարածված աշկավան: և «թաժա խաց» խոստանում,
բախտավոր և հաջողակ լինի): Դա նոր բեր­քի ալյու­րից թխված որպես մատաղ: Մայրամուտին
Առաջին անգամ կերակրելիս հացն էր, որ, ինչ­պես ջրաղ­ ա­ցի հունցում էին խոստացված
բա­ղար­ջը, բաժ­ անվ­ ում էր բոլ­ ո­ քանակի հացի համար խմոր,
րին: Այս հաց­ ը Շիր­ ակ­ ում հայտ­ կեսգիշերին սկսում թխել և
նի էր չալաքի կամ տապլ­ այ

18 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

դեռ լույսը չբացված՝ տների հեշտացն­ ելու համար ծննդկանին արևի­ ց երեխ­ այ­ ի հա­մար «փայ»
երդիկներից ցած էին գցում աղ ու հաց էին մոտեցնում, որի ուզում: Բո­քոն հա­ցը ինքն էլ կլոր
2-3 լավաշ՝ կանչելով. «այսինչ, վրա կինը դնում էր ձեռքը և է, արե­գակ­ի նման, և այս­տեղ,
(տանտիրոջ անունն էին տալիս), տալիս, որ տանեն աղքատներին հավ­ ան­ աբ­ ար, ոչ միա­ յն հաց­ ի
արթնացիր, այսինչի «թաժա բաժանեն: Նոր Նախիջևանում զոր­ ութ­ յունն է շեշտվ­ ում,մո­գա­
խացն ի»: «Աստված ընդունելի տատմերը ծննդկանի մեջքի կան շրջան­ ի գաղ­ ա­փա­րը, այ­լև
անի»,- պատասխանում էին վրա ձեռքով մի հաց էր կիսում արեգ­ ակ­ ի ուժ­ ը, նրա կենս­ ա­կան
տնից: և տալիս աղքատի: նշա­նա­կու­թյու­նը: Նոր Բա­յազ­ ե­
տում տատմ­ եր­ ը նույն ծես­ ի ժա­
Ծիսական որոշ սովորույթներ Եթե ծննդկան­ ը ու­շագ­նաց մա­նակ երե­խա­յի բա­րու­րի վրա
կային նաև Մեծ պասի ընթաց­ էր լին­ ում, գլխին մեկ հատ հաց եր­կու հաց էր դնում, մի ձեռ­
քում: Այսպես՝ Բորչալուի գավա­ էին դնում, ապա երկ­ու կտոր քով էլ սո­խագլ­ուխ շիշ վերց­
ռում Մեծ պասի Ավագ ուրբաթ անում, վրան երեք բուռ աղ ցա­ նում, շեմքն ու պա­տը խազ­ ել­ով
օրը կանայք բաղարջ էին թխում նում, (առկ­ ա է աղի չար­խափ­ ան տնից դուրս գալ­ իս, բարձ­րա­նում
և որպես հոգու հաց բաժանում զոր­ ութ­ յան հավ­ ատ­քը) և տա­լիս կտուր, կանգն­ ում դեմք­ ով դե­պի
ի հիշատակ առաքյալների կրած աղ­քա­տի: Նույն նպա­տա­կով արևե­ լք և աղո­թում:
նեղության, որոնք այդ օրը ոմանք հա­ցը վառ­ ում էին, գցում
հապ­ճեպ անեկ հաց են թխել և քաց­ ախ­ ի մեջ և տալ­իս ծննդկա­ Այս­ օր հին ավանդ­ ույթն­ եր­ ից և
միայն դրանով կերակրվել: Սա նին՝ հոտ քաշ­ ի, ուշք­ ի գա: Չար­ ը հա­վա­տալ­ իք­ներ­ ից շատ քիչ բան
սովորական բլիթի մեծութ­յան, ծննդկա­նի սնա­րին չմոտ­ ե­նա­լու է պահպ­ անվ­ ել: Երիտ­ աս­ արդ­
երեսին զանազան գծանախշ­ե­ համ­ ար հաճ­ ախ բարձ­ ի տակ աղ նե­րը դրան­ցից շա­տեր­ ի մա­սին
րով անեկ հաց էր: Թխում էին ու հաց էին դնում, տաք շշով պատ­կեր­ աց­ ում ան­գամ չու­
նաև բաղարջ հաց ընտանիքի հա­մա­կենտ­րոն շրջան գծում, նեն: Ան­կախ այս ամեն­ ից, հա­ցը
յուրաքանչյուր անդամի համ­ ար խա­չակն­քում, շիշ­ ը կա­խում սնա­ մշտապ­ ես համ­ ար­վում է «սուրբ»
մեկական, շատերն էլ՝ ննջեցյալ­ րի մոտ: և վեր­ աբ­ եր­մունքն էլ դե­պի այն
ների համար: մնում է առանձ­նահ­ ատ­ ուկ: Հա­ցը
Նոր Նա­խի­ջևա­ նց­ ին­ երն ու­նե­ գցել­ը, նրա հետ խաղ­ ալ­ը, փչաց­
Հացով, ինչպես տեսանք, ին նո­րա­ծին երե­խայ­ ին արևի­ ն նե­լը շար­ ուն­ ա­կում են դա­տա­
գուշ­ակություններ էին անում: ցույց տալ­ ու սով­ որ­ ույ­թը: Տատ­մե­ պար­տել­ ի լի­նել: Հա­ցով երդվ­ ե­
Երեխայի սեռը որոշելու նպա­ րը երեխ­ ա­յի ծննդից մի քան­ ի օր լը, այն մտեր­ իմն­ եր­ ի հետ կիս­ ե­լը,
տակով հացթուխը մի գունդ հե­տո երե­խայ­ ին դուրս էր բե­րում նոր թխած թոնր­ ի լավ­ ա­շը հա­րև­
խմոր գցում էր թոնիր և դիտում. արևի­ն ցույց տալ­ու: Նա երե­ ան­նե­րին բաժ­ ան­ ե­լը ժող­ ովրդ­ ի
եթե առանց ճաքելու ուռչում խայ­ ին բա­րու­րում էր, բար­ ուր­ ի հա­մար կայ­ ուն սով­ որ­ ույթ­ներ են՝
էր, ուրեմն ծնվելու է տղա, իսկ վրա մի բոք­ ոն հաց դնում, ձեռքն պահպանված առ այսօր:
եթե ճաքելով՝ աղջիկ: Նույնը առ­նում գլխին սոխ հագցր­ած
տարածված էր նաև Նոր Բայա­ շիշ, տնից դուրս գա­լիս, դեմ­
զետում: Գողթնում ծնունդը քով դե­պի արևե­ լք կանգ­նում և

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 19

Æ ¸ºä ՍԹԻՎԵՆ
ՀՈՔԻՆԳԸ

ՊԱՏՄԵԼ Է ԻՐ
ՀԱՅ ՈՒՍՈՒՑՉԻ

ՄԱՍԻՆ*

Բրիտ­ ան­ ա­կան աշ­ Հոք­ ինգ­ ը ներգ­րավ­ված է ման­ ա­կին ղե­կա­վա­րել է Նյու­
«Լա­վագ­ ույն ուս­ ու­ցի­չ» մրցա­նա­ տո­նը»:
խար­հահռ­չակ ֆիզ­ ի­ կի կազ­մա­կերպ­չա­կան կո­միտ­ եի
աշ­խա­տանքն­ եր­ ում և մրցան­ ա­ Տիգ­րան Թահթ­ան ծնվել է
կոս-տե­սա­բան Սթի­ կաբ­ աշ­խու­թյան ար­դյունք­նե­րի 1925 թ.: Նրա ծնող­ներ­ ը փրկվել
հրա­պա­րակմ­ ան­ ը նվիրվ­ ած իր են Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­
վեն Հոք­ ին­գը հրա­պա­րակ­ ել է ելույ­թում նշել է, որ առանց Տիգ­ նից և բնա­կու­թյուն հաս­տատ­ ել
րան Թահ­թայ­ ի ինք­ ը ոչն­չի չէր Մանչ­ եսթտ­րում: Ararat Associa-
այն մարդ­ ու անուն­ ը, որը դե­ռևս հասն­ ի: «Նրա դա­սե­րը շատ աշ­ tions գրքում Թահթ­ ան պատմ­ ել
խույժ էին ու հե­տաքրք­իր: Յու­ է, որ ծնող­ներ­ ը ցան­կան­ ում էին,
մա­նուկ հա­սակ­ում նրան սեր է րա­քան­չյուր դաս վեր­ ածվ­ ում էր որ նա ստա­նա անգ­լի­ա­կան լավ
քննարկ­ման առարկ­ ա­յի: Դպրո­ կրթութ­ յուն, այս­ ուհ­ անդ­ երձ, տա­
ներշնչ­ ել գիտ­ ութ­ յան նկատ­մամբ: ցում ես մի­ջակ աշակ­երտ էի, նը ընտ­ ա­նիք­ ի բո­լոր ան­դամ­ն ե­
իսկ վատ ձե­ռագ­ իրս խոս­ ում էր րը խոս­ ում էին մի­այն հայ­ եր­ են:
Պարզ­վում է, որ նրա ու­սուց­ իչն է իմ ծու­լու­թյան մաս­ ին: Գիտ­ ու­ Նա ստաց­ ել է նաև հայ հո­գևոր
թյան հան­դեպ ոչ մի հե­տաքրք­ կրթութ­ յուն: Մաթ­ ե­մա­տի­կա­յի
եղել բրիտ­ ա­նա­հայ մա­թեմ­ ատ­ ի­ րու­թյուն չէի տա­ծում: Նրա հետ բնա­գա­վա­ռում նա բազ­մա­թիվ
մի­աս­ին մենք ստեղծ­ել ենք իմ աշ­խա­տու­թյուն­նե­րի հե­ղին­ ակ
կոս Տիգ­րան Թահ­թան, որը սբ. առաջ­ ին համ­ ակ­ արգ­ ի­չը: Շնոր­ է: Բրիտ­ ա­նակ­ ան The Guardian
հիվ պա­րոն Թահ­թա­յի ես դար­ պարբ­ ե­րակ­ ան­ ը բնութ­ ագր­ ել է
Ալբ­ ան­սի դպրո­ցում մա­թե­մա­ ձա Քեմբ­րիջ­ ի համ­ ալ­սար­ ա­նի նրան որպ­ ես «իր սերնդ­ ի մա­թե­
մաթ­ ե­մատ­ իկ­ ա­յի ամբ­ ի­ոն­ ի պրո­ մատ­ իկ­ այ­ ի ական­ ավ­ որ ուս­ ուց­ իչ­
տիկ­ ա է դաս­ ա­վան­դել Հո­քին­ ֆե­սոր, այն ամբ­ իո­ ն­ ի, որը ժա­ նե­րից մե­կը»: Տիգ­րան Թահ­թան
մահ­ ա­ցել է 2006 թ.:
գին: Այս մա­սին նա պատմ­ել է

Global Teacher Prize (Լավ­ ա­գույն

ու­սուց­ իչ) մի­ջազգ­ ա­յին մրցան­ ա­

կի շնորհ­ման առթ­ իվ:

* newsarmenia.am/am/news/society/,
panarmenian.net/arm/news/207687/,
panorama.am/am/870134/, ntv.ru/novo-
sti/1584360/, mediamax.am/ru/news/
society/17151/, 168 ժամ (12-14.03.2016),
“Новое время” (10.03.2016)

20 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

Տար­ ի­ներ առաջ Սթիվ­ են Հո­ Գի­տակ­ ան հրա­տա­րակ­ ու­ Քե­նիա­ ­յի Տուր­կա­նա անա­
քին­գին այ­ցե­լել է Տիգ­րան Թահ­ թյուն­նե­րի գոյ­ ու­թյուն ուն­ ե­ցող պա­տի տակ հայտ­նա­բեր­վել են
թայ­ ի դուստր­ ը: Այց­ ե­լու­թյու­նը համ­ ակ­ ար­գի էա­կան թե­րու­ 250 մի­լի­արդ խոր­ ան­ արդ մետր
հատ­ ուկ նպա­տակ չի հետ­ ապն­ թյունն­ եր­ ից է այն, որ դրանց­ ում, ծավ­ ալ­ ով ջրի պա­շարն­ եր: Սա­
դել, այլ եղել է պարզ­ա­պես որպ­ ես կա­նոն, շա­րադրվ­ ում են կայն խմել­ու հա­մար դրա պի­
հար­գան­քի տուրք Սթի­վեն Հո­ մի­այն դրա­կան և փոր­ձար­ ա­ տան­ ել­ ի­ու­թյուն­ ը դեռ պետք է
քինգ­ ի նկատմ­ ամբ: Հնար­ ա­վոր րակ­ ան ստուգ­ ում­ն եր անց­ ած ստուգվ­ ի:
է՝ այդ հան­դիպ­ ու­մը նաև նպաս­ արդ­ յունքն­ եր: Եթե նախ­նա­կան
տել է, որ Հո­քին­գը բարձր­ աձ­ այ­ վար­կա­ծը չի հաս­տատվ­ ել, մե­ Ըստ անգլ­ իա­ կ­ ան տվյալն­ ե­
նի իր ու­սուց­չի մաս­ ին: թոդ­ ի­կան չի արդ­ ար­ ացվ­ ել, ար­ րի՝ քնի խստոր­ են սահ­մանվ­ ած
դյունք­ներ­ ը բաց­ ա­սա­կան են կար­գը, երբ երե­կոյ­ ան երե­խա­
Ի դեպ, հե­տաքր­քիր է, որ կամ ակնհ­ այ­տոր­ են սխալ, թվում յին պառ­կեց­նում են քնել­ու միշտ
Սթիվ­ են Հո­քինգ­ ի անվ­ ան մի­ է՝ գրե­լու նյութ էլ չկա: Վեր­ մի­և­նույն ժամ­ ին, բարձր­ ացն­ ում
ջազ­գայ­ ին մեդ­ ա­լը սահ­մա­նել ջերս ստեղծ­վել են միջ­ ազ­գա­յին է աղ­ջիկն­ եր­ ի բան­ ակ­ ա­նու­թյան
է ևս մի հայ՝ Կա­նա­րյան կղզի­ գի­տակ­ ան ամս­ ագր­ եր, որոնք (ինտ­ ել­ եկտ) գործ­ ա­կից­ ը, բայց
ներ­ ի աստղ­ ա­ֆի­զի­կայ­ ի ինս­տի­ հրա­պար­ ա­կում են բա­ցա­սա­ ոչ մի կերպ չի ազդ­ ում տղան­ ե­
տուտ­ ի աշ­խա­տակ­ ից, Վիկ­տոր կան արդ­ յունք­ներ պար­ ու­նակ­ ող րի բա­նա­կան­ ութ­ յան վրա:
Համբ­ ար­ձու­մյան­ ի աշակ­ երտ, հոդվ­ ած­ներ՝ «Կենս­ աբժշ­կութ­ յան
ֆիզ­ ի­կա­մա­թե­մատ­ իկ­ ա­կան գի­ մեջ բա­ցաս­ ակ­ ան արդ­ յունք­նե­ Տե­սակ­ ան և կի­րառ­ ակ­ ան քի­
տու­թյունն­ եր­ ի դոկտ­ որ, Starmus րի հանդ­ ե­ս», «Զրոյ­ ա­կան վար­ մի­ա­յի միջ­ ազ­գայ­ ին միո­ ւթ­ յու­
(Աստ­ղե­րի երաժշ­տութ­ յան) գի­ կա­ծին աջակ­ցող հոդ­վածն­ ե­ նը հրա­պա­րակ­ ել է 19 տար­րե­
տութ­ յան և ար­վեստն­ եր­ ի մի­ րի ամս­ ագ­ իր­ » (գիտ­ ութ­ յան մեջ րի նոր, ճշգրտված ատոմ­ա­յին
ջազգ­ ա­յին փառ­ ատ­ ոն­ ի հիմ­ զրո­յակ­ ան վար­կած է կոչվ­ ում զանգ­ված­նե­րը, այդ թվում գործ­
նադ­ իր Գա­րիկ Իս­րածե­ լ­ յան­ ը: այն են­թադր­ ու­թյուն­ ը, ըստ որի՝ նակ­ ա­նում օգ­տա­գործ­վող այն­
Փառ­ ատ­ ոնն ու­նի երկ­ ու նպա­ այն ար­դյունք­ ը, որը ձգտում են պիս­ ի կար­ և­որ տար­րե­րին­ ը, ինչ­
տակ, նախ՝ բարձ­րաց­նել գիտ­ հայտն­ աբ­ ե­րել փոր­ձի միջ­ ոց­ ով, պիս­ իք են ալյում­ ի­նը, ֆոս­ֆոր­ ը,
նակ­ ան­նե­րի հե­ղի­նակ­ ութ­ յուն­ ը, գոյ­ ու­թյուն չուն­ ի): Համ­ ա­ցան­ կոբ­ ալտ­ ը, ման­գա­նը, մոլ­ իբդ­ են­ ը
երկր­ որդ՝ տա­րած­ ել գի­տել­ իքն­ ե­ ցում սկսել է աշ­խա­տել «Սխա­ և այլն:
րը լայն զանգվ­ ած­ներ­ ի շրջա­նում լաբ­ ա­նու­թյան հան­դես­ », որ­տեղ
այն­պես, որ դրանք մատ­չել­ի լի­ հետ­ ազ­ ո­տողն­ եր­ ը կար­ ող են Չին­ աստ­ անն Աստ­վա­ծաշնչ­ ի
նեն ան­գամ թեր­ ուս մարդկ­ անց պատ­մել իրենց սխալ­ներ­ ի և խոշ­ որ­ ագ­ ույն հրա­տար­ ա­կիչ­նե­
հա­մար: անհ­ ա­ջող­ ութ­ յուն­ներ­ ի մա­սին՝ րից մեկն է: Նան­կի­նի մի տպա­
հիմն­ ա­կա­նում նույն­պես կենս­ ա­ րան հրա­տար­ ակ­ ում է Աստվ­ ա­
«Սթիվ­ են Հոք­ ին­գի մեդ­ ա­լը բան­ ու­թյան և բժշկութ­ յան ոլոր­ ծաշ­ ունչ­ ը չին­ ա­րեն, անգլ­ ե­րեն,
գի­տակ­ ան հա­ղորդ­ ակ­ցութ­ յան տում: ռու­սեր­ են, զուլ­ ու­սեր­ են, սու­ ա­
հա­մա­ր» ամեն տա­րի շնորհվ­ ե­ խիլ­ի և ևս 88 լե­զուն­ ե­րով, ինչ­
լու է Starmus փառ­ա­տոն­ի ժա­ «Наука и жизнь», N 11, 2013 պես նաև Բրայլ­ ի տառ­ ատ­ ես­ ա­
մա­նակ: Դրան կար­ժան­ ա­նան­ կով: Վեր­ջերս լույս է ընծ­այ­վել
նրանք, ովք­ եր ներդ­րում են ու­ Գրեն­լանդ­ ի­ա­յի սա­ռույց­նե­ հար­ յուր մի­լիո­ ­ներ­ որդ օրի­նակ­ ը:
նեց­ ել երաժշտ­ ու­թյան, գեղ­ ար­ րի հալ­ման հե­տև­անք­ ով երկ­ Տպա­քան­ ա­կի գրեթ­ ե երկ­ ու եր­
վեստ­ ի, կի­նոյ­ ի և այլ ոլորտ­նե­ րագն­դի հավ­ ա­սա­րակշ­ռութ­ յու­ րորդն արտ­ ահ­ ան­վում է, իսկ
րում գիտ­ ու­թյուն­ ը և գիտ­ ակ­ ան նը խախտվ­ ել է, և Հյու­սի­սա­յին երկ­րի ներ­սում վա­ճառ­վում է
հայտն­ ագ­ ործ­ ու­թյուն­նե­րը բա­ցա­ բև­եռն սկսել է տար­ում 27 սմ տա­րե­կան չորս մի­լիո­ ն օրի­նակ:
հայտ­ ե­լու և տա­րա­ծել­ ու գոր­ծում: արագ­ ու­թյամբ շեղ­վել դե­պի Որոշ տվյալ­նե­րով, Չին­ աս­տա­նի
Գրեն­լան­դիա: քրիստ­ ոն­ յան­ ե­րի թիվ­ ը գեր­ ա­
Այս­պիս­ ով՝ շատ խորհրդ­ ան­ զանց­ ում է կոմ­կ ու­սի անդ­ ամ­ն ե­
շակ­ ան կերպ­ ով ազգ­ ութ­ յամբ րի թի­վը:
հայ­եր­ը եղան այն եր­կու մար­
դիկ, որոն­ցից մեկ­ ը ժամ­ ա­նա­կին «Наука и жизнь», N 12, 2013
խրա­խու­սել է Սթիվ­ են Հո­քին­գին
և բեր­ ել դեպ­ ի գի­տութ­ յուն, մյու­
սը՝սահմ­ ա­նել նրա անվ­ ան մի­
ջազգ­ ա­յին մեդ­ ալ:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 21

ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ

ՊԵՏԱԷԼԵԿՏՐՈՆՎՈԼՏ ՖԵԼԻՔՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ
ԷՆԵՐԳԻԱՆԵՐԻ
ԱՂԲՅՈՒՐ Հայդ­ ելբ­ եր­գի Մաքս Պլանկ­ ի միջուկա­
ԾԻՐ ԿԱԹՆԻ յին ֆիզ­ իկ­ այ­ ի ինստ­ ի­տու­տի Բարձր
ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ էներգ­ իա­ ն­ եր­ ի աստղ­ աֆ­ իզ­ իկ­ այ­ ի խմբի
ղեկ­ ա­վար,
Դուբ­լի­նի Առաջ­ ա­տար հե­տա­զոտ­ ու­
թյուն­ներ­ ի ինստ­ ի­տու­տի Աստղ­ ամ­ աս­
նիկ­ այ­ ին ֆիզ­ իկ­ այ­ ի և աստղ­ աֆ­ ի­զի­կա­
յի կենտ­րո­նի տնօ­րեն,
Մոսկվ­ ա­յի ինժ­ են­ եր­ աֆ­ ի­զիկ­ ա­կան ինս­
տիտ­ ուտ­ ի պրո­ֆե­սոր,
ֆի­զի­կա­մա­թե­մա­տիկ­ ա­կան գիտ­ ու­
թյունն­ եր­ ի դոկտ­ որ, ՀՀ ԳԱԱ ար­տա­
սահ­մա­նյան անդ­ ամ

ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ

ՀՀ կրթութ­ յան և գի­տութ­ յան նա­խա­
րա­րու­թյան գիտ­ ու­թյան պե­տակ­ ան
կոմ­ ի­տեի նա­խա­գա­հի տեղ­ ակ­ ալ,
Ա.Ի. Ալի­խա­նյա­նի անվ­ ան ազգ­ այ­ ին
գիտ­ ա­կան լաբ­ որ­ ատ­ որ­ ի­ա­յի (Երևա­ ­
նի ֆի­զի­կա­յի ինս­տիտ­ ուտ) գեր­բարձր
էներգ­ իա­ ն­ ե­րի գամմ­ ա-աստղ­ ա­ֆի­զի­
կայ­ ի խմբի ղեկ­ ավ­ ար,
ֆիզ­ ի­կամ­ աթ­ եմ­ ատ­ ի­կակ­ ան գի­տու­
թյուն­ներ­ ի թեկն­ ած­ ու

ԱՇՈՏ ԱԽՊԵՐՋԱՆՅԱՆ

Ա.Ի. Ալի­խան­ յան­ ի անվ­ ան ազ­գայ­ ին
գի­տա­կան լաբ­ որ­ ատ­ որ­ ի­այ­ ի (Երևա­ ­
նի ֆիզ­ իկ­ այ­ ի ինս­տիտ­ ուտ) գերբ­ արձր
էներգ­ իա­ ­ներ­ ի գամ­մա աստղ­ աֆ­ ի­զի­
կա­յի խմբի գի­տաշխ­ ատ­ ող

Տիեզերական ճառագայթները բարձր և բոլոր ուղղություններով «ռմբակոծում»
էներգիայով օժտված լիցքավորված
մասնիկներ են1, որոնք առաջանում երկրագունդը: Տիեզերական ճառագայթները
են տիեզերքում (տիեզերական աղբյուրներում),
շարժվում լույսի արագությանը մոտ արագությամբ հայտնագործել է ավստրիացի գիտնական Վիկտոր

1 Ճա­ռա­գայթն­ եր տեր­մին­ ը պատմ­ ակ­ ան թյուր­ իմ­ ա­ցութ­ յուն է` Հեսը (Victor Hess) 1912թ  ., երբ նա փորձարարական
սկզբում են­թադ­րում էին, որ տիե­ ­զեր­ ա­կան ճառ­ ա­գայթ­նե­րը
հիմ­ն ակ­ ան­ ում իրեն­ցից ներկ­ այ­ աց­նում են էլեկտր­ ա­մագ­նի­ ճանապարհով ցույց է տվել, որ Երկրի մթնոլորտի
սա­կան ճառ­ ա­գայթ­ներ: Հե­տագ­ այ­ ում գիտ­ ա­կան գրակ­ ա­նու­
թյան մեջ բարձր էներ­գիա և զանգվ­ ած ու­նե­ցող տիե­ ­զե­րա­կան իոնացումն առաջացնող ճառագայթումը
մաս­նիկն­ ե­րի առանձն­ աց­ման համ­ ար սկսեց­ ին օգտ­ ագ­ որ­ծել
«տիե­ զ­ ե­րա­կան ճառ­ ա­գայթն­ եր­ » բառ­ ակ­ ա­պակց­ ութ­ յուն­ ը, իսկ տիեզերական բնույթի է2: Այդ ճառագայթներն, ըստ
ֆոտ­ ոնն­ եր­ ը, որոնք էլեկտր­ ա­մագն­ ի­սա­կան ճա­ռագ­ այթ­ման
քվանտ­ներ են ու չուն­ են զանգվ­ ած, առանձն­ աց­վեց­ ին «գամմա- էության, ներառում են Մենդելեևի պարբերական
ճառագայթներ» կամ «ռենտգենյան ճառագայթներ» բառա­
կապակցություններով` կախված քվանտի էներգիայից: աղյուսակի բոլոր տարրերը` Երկրի մթնոլ­որտ­ ից

դուրս ստեղծված առաջնային ճառագայթների մոտ

99%-ը կազմ­ ում են ատոմների միջուկները, իսկ 1%-

ը` էլեկտրոնները: Միջուկների մոտ 89%-ը ջրածնի

2 Այդ հայտնագործության համար Վ. Հեսը 1936 թ.
արժանացել է Նոբելյան մրցանակի:

22 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

միջուկներ են (պրոտոններ), 10%- ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ նայ­ ի­նի դեպք­ ում` պրո­տոն կամ
ը` հելիումի և 1%-ը` ծանր տար­ միջ­ ուկ:
րեր­ ի: Ըստ առաջ­ աց­ման վայ­րի՝ կան ճա­ռա­գայթ­նե­րը փո­խազ­
առաջ­նայ­ ին ճառ­ ագ­ այթն­ ե­րը դում են մթնոլ­ որտ­ ի ատոմն­ եր­ ի Տիե­ ­զեր­ ակ­ ան ճա­ռա­գայթ­նե­
բա­ժան­վում են ար­տա­գա­լակ­ մի­ջուկ­ներ­ ի հետ և առաջ­ ացն­ ում րը, լին­ ել­ ով լից­քա­վորվ­ ած մաս­
տի­կակ­ ան­ ի, գալ­ ակտ­ ի­կա­կա­նի հսկա­յակ­ ան թվով երկ­րորդ­ այ­ ին նիկն­ եր, շեղ­վում են միջ­ աստղ­ ա­
և արեգ­ ակ­նայ­ ին­ ի: Տիե­ ­զեր­ ա­ մաս­նիկն­ եր (երկ­րորդ­ ա­յին տիե­ ­ յին մագ­նիս­ ակ­ ան դաշտ­ եր­ ում
կան ճա­ռա­գայթ­նե­րի էներգ­ ի­ զեր­ ա­կան ճա­ռագ­ այթ­ներ` պրո­ փոփոխում, տար­ ած­ման ուղղ­ ու­
ան հաս­նում է մինչ­և մի քան­ի տոնն­ եր, պիո­ նն­ եր, մյո­ւոնն­ եր, թյու­նը՝ բազմ­ ա­թիվ ան­գամ շեղ­
մի­ա­վոր ան­գամ 1020  էՎ3, իսկ էլեկտր­ ոն­ներ, գամմ­ ա-քվանտ­ վե­լով սկզբնա­կա­նից՝ դառն­ ում
սպեկտրն էներգ­ ի­ա­յի աճին ներ, նեյտր­ ի­նոներ և այլն), որոնք է պատ­ ահ­ ակ­ ան և, հե­տևա­ բ­ ար,
զուգ­ ըն­թաց նվա­զում է աստ­ ի­ նույնպ­ ես սկզբնավ­ որ­ ում են այն անկ­յու­նը, որով մասնիկները
ճան­ ա­յին ֆուկ­ցիա­ ­յի տես­քով: մաս­նիկ­ներ­ ի նոր սեր­ ունդ` փո­ «ռմբա­կո­ծու­մ» են Երկր­ ի մթնո­
Մաս­նավ­ որ­ ա­պես, դրանց դիֆ­ ե­ խազդ­ ե­լով մթնո­լոր­տի հետ: Ար­ լորտ­ ը, դառ­նում է հա­վա­սա­
րենց­ իա­ լ էներգ­ ի­ա­կան սպեկտ­ դյուն­քում` Երկ­րի մթնոլ­ որ­տում րաչ­ափ բաշխվ­ած, որն էլ իր
րը՝ դիտ­ման ուղղ­ ու­թյանն ուղ­ տե­ղի է ուն­ ե­նում երկ­րոր­դա­յին հերթ­ ին անհ­նար­ ին է դարձն­ ում
ղահ­ այ­ աց միա­ ­վոր մակ­ ե­րե­սի մասն­ իկն­ եր­ ի հեղ­ ե­ղայ­ ին առա­ առաջն­ ա­յին ճա­ռա­գայթ­ներ­ ի
վրա ընկն­ ող մաս­նիկն­ եր­ ի հոս­ ջաց­ ում՝ ձևա­ վ­ որ­վում են այս­պես առա­ջաց­ման (սկզբնավ­ որ­ման)
քը մի­ա­վոր ժա­ման­ ակ­ ում, միա­ ­ կոչվ­ ած մթնո­լորտ­ ա­յին հե­ղեղ­ներ աղ­բյուրն­ եր­ ի նույն­ ա­կան­ աց­ ումն
վոր էներգ­ իա­ կ­ ան միջ­ ակ­ այք­ ում, (նկ. 2): Ընդ որում, նոր առա­ ու տեղ­ այ­նա­ցում­ ը: Սա­կայն տի­
դիտմ­ ան ուղղ­ ութ­ յան շուրջ մի­ ջաց­ ած մասն­ իկ­նե­րի մեծ մասն ե­զեր­ ակ­ ան ճա­ռագ­ այթ­նե­րը,
ա­վոր մարմ­ն այ­ ին անկ­ յան մեջ՝ ան­կայ­ուն է, արագ տրոհվ­ ում է փոխ­ ազդ­ ել­ ով իրենց առա­ջաց­
Φ(E)∝E-α, որտեղ E-ն սկզբնական և մի­այն մի մասն է ու­նակ որո­ ման աղբ­ յուրն­ եր­ ի միջ­ ավ­ այ­րի
էներգիան է, իսկ a ≈ 2,7, եթե շակ­ ի պայմ­ անն­ եր­ ում հասն­ ել­ ու կամ աղ­բյուր­ներ­ ը շրջա­պատ­ ող
E < 4 · 1015 էՎ կամ E > 4 · 1018 էՎ, Երկր­ ի մակ­ եր­ և­ույթ: Երկ­րի մա­ գազ­ ի ու լույս­ի հետ, առաջ­աց­
և a≈3,1, եթե կեր­ ևո­ ւյթ հասն­ ող մասն­ իկն­ եր­ ի նում են գամ­մա-ճա­ռագ­ այթն­ եր,
4 · 1015 էՎ < E < 4 · 1018 էՎ (նկ. 1): քան­ ակ­ ը որոշ­վում է մթնոլ­ որ­ որոնք, չու­նե­նա­լով էլեկտ­րա­կան
տա­յին հե­ղեղն սկզբնավ­ որ­ ող լիցք, չեն շեղ­վում միջ­ աստ­ղա­
մասն­ ի­կի էներգ­ իա­ ­յով: Մթնո­լոր­ յին մագ­նիս­ ա­կան դաշ­տե­րում,
տայ­ ին հե­ղեղ­ներ­ ը բաժ­ անվ­ ում տա­րածվ­ ում են ուղ­ իղ գծե­րով
են եր­կու խմբի` էլեկտր­ ամ­ ագ­ և, հետ­ ևա­ բ­ ար, կար­ ող են օգ­
նիս­ ա­կան և հադր­ ո­նայ­ ին` ըստ նել նույ­նա­կա­նացն­ ել­ ու (տե­
հե­ղեղն սկզբնա­վոր­ ող մասն­ ի­կի ղայ­նացն­ ե­լու) ճառ­ ագ­ այթ­ներ­ ի
տես­ ակ­ ի: Էլեկտր­ ամ­ ագ­նիս­ ակ­ ան առաջ­ ացմ­ ան վայր­ ը: Այդ­պի­սի
հե­ղե­ղի դեպ­քում սկզբնա­կան գամմ­ ա-ճառ­ ագ­ այթն­ եր­ ի հոս­քե­րի
մաս­նի­կը կամ գամ­մա-քվանտ ուս­ ում­ն աս­ իր­ ու­թյան համ­ ար օգ­
է կամ էլեկտ­րոն, իսկ հադ­րո­

Նկար 1. Սկզբնական տիեզերական
ճառագայթների դիֆերենցիալ
էներգիական սպեկտրը

Հաս­նե­լով Եր­կիր` տի­ե­զե­րա­

3 Տեսանելի լույսի քվանտի էներգիան Նկար 2. Սկզբնական պրոտոնից առաջացած լայն մթնոլորտային հեղեղի սխեմատիկ
1,6 – 3,4  էՎ է, իսկ 1  ԳէՎ = 109  էՎ ներկայացում (ձախ և վերևի աջ նկարներ), ինչպես նաև 1 ՏէՎ էներգիայով և ծովի
էներգիայով պրոտոնի արագությունը
կազմում է լույսի արագության 87,5%-ը, մակերևույթից 20 կմ բարձրությունում Երկրի մթնոլորտ մտնող պրոտոնից առաջացած
1 ՏէՎ=1012 էՎ-ի դեպքում՝ 99,999956%-ը հեղեղը` մոդելավորված §AIRES¦ փաթեթի օգնությամբ (ներքևի աջ նկար):
և 1 ՊէՎ=1015 էՎ-ի դեպքում՝
99,999999999956%-ը:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 23

ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ

տա­գոր­ծում են տարբ­ եր մեթ­ ոդ­ որը պայմ­ ա­նակ­ ան­ որ­ են կոչ­վում գավ­ առ­ ի բուռն զար­գաց­ ումն
ներ և գիտ­ աս­ ար­քեր` կախ­ված է շատ բարձր էներգ­ իա­ ­նե­րի տի­
սկզբնակ­ ան մասն­ իկ­ ի էներ­գի­ րույթ, սկզբնա­կան գամմ­ ա-ճա­ սկսվել է 1980-ական­նե­րից, երբ
ա­յից (նկ. 3): ռա­գայթ­ներ­ ի հոսք­ եր­ ի ուս­ ում­
նաս­ իր­ ու­թյու­նը հնար­ ա­վոր է Թ.  Ուիքս­ը (T. Weekes) և աշ­
Ցածր՝ մին­չև մի քա­նի տաս­ իրակ­ ա­նացն­ ել անուղղ­ ա­կի եղա­
նյակ ԳէՎ էներ­գի­ա­նե­րի տի­րույ­ նակ­ ով, այն է՝ գրանց­ ել դրան­ցից խատ­ ա­կից­նե­րը Ուիփլ (Whip-
թում մեծ արդ­ յու­նա­վետ­ ու­թյամբ առաջ­ ա­ցած մթնո­լորտ­ այ­ ին հե­
օգ­տա­գոր­ծում են արբ­ ան­ յա­ ղեղն­ երն ու­ղեկց­ ող չե­րենկ­ ով­ յան ple) պատ­կե­րա­յին չե­րեն­կո­վյան
կայ­ ին կա­յան­ներ­ ի վրա տե­ լույսի4 կարճ­ ատ­ և իմպ­ ուլսն­ ե­րը:
ղա­կայ­ված դի­տակն­ եր­ ը. այս Շնոր­հիվ փոր­ձա­րա­րակ­ ան այդ դիտ­ ա­կի օգ­նութ­ յամբ 1989  թ.,
մի­ջակ­ այք­ ում սկզբնա­կան գամ­ եղան­ ակ­ ի ձեռք­բե­րում­ն եր­ ի, ինչ­
մա-քվանտ­ներ­ ի հոսքն այնպ­ ի­ պես նաև գրանց­ված տվյալ­նե­րի աշխ­ ար­հում առա­ջին ան­գամ,
սին է, որ դիտ­ ակ­ ի համ­ եմ­ ատ­ ա­ վի­ճա­կագր­ ա­կան վերլ­ ու­ծու­թյան
բար փոքր՝ շուրջ 1  մ2 մակ­ եր­ ես­ ը մաթ­ ե­մատ­ իկ­ ա­կան մե­թոդ­նե­ գրանց­ ե­ցին գամմ­ ա-ճառ­ ա­
հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն է տա­լիս մեծ րի զար­գաց­ման, վերջ­ ին 20-30
հաճ­ ա­խու­թյամբ գրանց­ ե­լու և տար­վա ընթ­ ացք­ ում ձևա­ ­վոր­վել գայթ­նե­րի հոսք՝ Խեց­գետն­ ա­
հե­տա­զոտ­ ել­ ու այդ հոս­քե­րը: է ժամ­ ա­նակ­ ա­կից աստ­ղաֆ­ ի­զի­
Ամեն­ աբ­ արձր՝ մի քա­նի հար­ յուր կա­յի մի նոր ուղ­ղու­թյուն` շատ կերպ միգ­ ամ­ ած­ ութ­ յու­նից: Այս
ՏէՎ-ից մեծ էներգ­ իա­ ն­ եր­ ի դեպ­ բարձր էներգ­ իա­ ­ներ­ ի գամմ­ ա-
քում սկզբնակ­ ան գամ­մա-քվան­ աստ­ղա­ֆիզ­ իկ­ ա, որի հիմ­ն ակ­ ան բնագ­ ա­վա­ռում հետ­ ա­զո­տու­
տի էներգ­ իա­ ն նպատ­ ա­կը ոչ ջերմ­ ա­յին տի­ե­
զերք­ ի, այ­սինքն` տի­ե­զերք­ ում թյան «առարկ­ ան­ » տարբ­ եր
Նկար 3. Սկզբնական գամմա- բարձր էներգ­ իա­ ­նե­րի մասն­ իկ­
ճառագայթների գրանցման ներ­ ի առաջ­ ացմ­ ան և տար­ ած­ման դա­սեր­ ի պատ­կան­ ող աստղ­ ա­
եղանակները մեխ­ ա­նիզմն­ ե­րի ու­սումն­ ա­սի­րու­
թյունն է: Բարձր էներգ­ ի­ան­ ե­րի ֆիզ­ ի­կակ­ ան աղբ­ յուրն­ երն են,
բավ­ ա­րար է, որպ­ ես­զի Երկր­ ի գամ­մա աստ­ղաֆ­ ի­զի­կայ­ ի բնա­
մթնո­լոր­տում առաջ­ աց­ ած հեղ­ ե­ «մի­ջո­ցը»՝ այդ աղ­բյուր­նե­րից
ղի մաս­նիկն­ եր­ ի մի զգա­լի մա­
սը հասն­ ի մին­չև մակ­ ե­րևո­ ւյթ և եկող գամմ­ ա-քվանտն­ ե­րը, իսկ
գրանց­վի տար­ ած­ ա­կան դե­դեկ­
տորն­ եր­ ով: Միջ­ ան­կյալ` մի քա­ «մե­թո­դը»՝ Երկր­ ի մթնոլ­ որտ­ ում
նի տաս­նյակ ԳէՎ-ից մին­չև մի
քա­նի հա­րյուր ՏէՎ տի­րույթ­ ում, գամ­մա-քվանտն­ եր­ ից առա­ջա­
սկզբնա­կան գամմ­ ա-քվանտ­
նե­րի հոսք­ ը բա­վա­րար չէ ար­ ցած մթնոլ­ որտ­ այ­ ին հեղ­ եղն­ եր­ ին
բան­ յակ­ ա­յին կա­յան­ներ­ ի վրա
տեղ­ ակ­ այվ­ ած դիտ­ ակն­ եր­ ով ուղ­ եկց­ ող չեր­ են­կո­վյան լույ­սի
ար­դյուն­ ա­վետ հե­տազ­ ո­տու­
թյունն­ եր­ ի համ­ ար (էներ­գի­ա­յի գրանց­ ում­ ը: Մեթ­ ոդ­ ի էութ­ յունն
աճին զու­գըն­թաց սկզբնա­կան
հոսք­ ը նվա­զում է աս­տիճ­ ան­ ա­ այն է, որ մթնոլ­որ­տայ­ին հե­
յին ֆունկց­ իա­ յ­ ի տեսք­ ով), իսկ
էներգ­ ի­ան բավ­ ա­րար չէ մթնո­ ղե­ղին ուղ­ եկց­ ող չե­րեն­կով­ յան
լորտ­ ում այնպ­ իս­ ի հեղ­ եղ ձև­ա­
վոր­ ե­լու համ­ ար, որի երկ­րոր­դա­ լույս­ ի գրանց­ման հա­մար օգ­
յին մասն­ իկ­ներն ու­նեն­ ան Երկ­րի
մա­կեր­ ույթ­ ին հաս­նել­ ու համ­ ար տա­գործ­վում է այս­պես կոչվ­ ած
անհրաժեշտ էներ­գիա և լին­են
բավ­ ա­կան քա­նա­կու­թյամբ` տա­ պատ­կեր­ այ­ ին մթնո­լորտ­ այ­ ին չե­
րած­ ա­կան դետեկտ­ որ­նե­րով ար­
դյուն­ ա­վետ գրանց­վե­լու հա­մար: րենկ­ ո­վյան դիտ­ ակ, ՊՄՉԴ (IACT-
Այդ էներ­գի­ակ­ ան տիր­ ույ­թում,
Imaging Atmospheric Cherenkov

4 Չե­րեն­կո­վյան ճա­ռագ­ այ­թումն առա­ Telescope), որը բազ­մա­հայ­ ել­ ա­

ջա­նում է այն ժա­մա­նակ, երբ լից­քավ­ որ­ յին անդ­րա­դարձ­ ի­չից և բազ­
ված մասն­ իկ­ ը մի­ջավ­ այր­ ում շարժ­վում է
ավե­լի արագ, քան լույս­ ի փու­լայ­ին արա­ մու­ղի ֆո­տոը­ ն­դուն­ իչ­ ից բաղկ­ ա­

գու­թյունն այդ միջ­ ա­վայ­րում: Լից­քա­վոր­ ցած համ­ ա­կարգ է: Գրանց­ման

ված մասն­ իկ­ ը, շարժվ­ ե­լով միջ­ ա­վայր­ ում, ժամ­ ա­նակ հե­ղե­ղի չե­րեն­կով­ յան
իր ճան­ ապ­ ար­հի եր­կայնք­ ով առաջ­ աց­
նում է ատոմ­ն ե­րի տե­ղա­յին բևե­ ­ռա­ցում: լույ­սը կի­զա­կետվ­ ում է ֆոտ­ ոը­ ն­

Մասն­ իկ­ ի ան­ցու­մից հետ­ ո բև­ե­ռաց­ված դուն­իչ­ի վրա, այլ կեպ ասած՝

ատոմ­ն ե­րը վեր­ ա­դառն­ ում են նախն­ ա­ «նկար­վում­ » են մթնոլ­ որտ­ ա­յին
կան վիճ­ ա­կի` ճա­ռագ­ այթ­ ե­լով էլեկտր­ ա­
մագ­նիս­ ակ­ ան ալիքն­ եր: Որոշ­ ակ­ ի պայ­ հե­ղե­ղի այս­պես կոչվ­ ած չեր­ են­

ման­ներ­ ում ալիք­ներ­ ը գում­ ար­վում են, և կո­վյան «պատ­կեր­ներ­ ը», դրանց

դիտվ­ ում է ճա­ռագ­ այթ­ ում: Չե­րենկ­ ո­վյան հե­տագ­ ա մա­թե­մատ­ իկ­ ա­կան
ճա­ռագ­ այթմ­ ան առա­ջաց­ման պայմ­ ա­նը
որոշվ­ ում է հե­տև­յալ կերպ՝ v ( -ն վերլ­ ու­ծութ­ յուն­ ը հնար­ ա­վո­րու­

մասն­ իկ­ ի արա­գու­թյունն է, c -ն` լույ­սի թյուն է տա­լիս առանձ­նաց­նել­ ու

արագ­ ութ­ յու­նը վա­կո­ւու­մում և n -ը` մի­ աստղ­ ա­ֆիզ­ ի­կա­կան աղբ­ յուր­
vջավ­ այր­ ի բեկմ­ ան ցուց­ ի­չը), իսկ ճա­ռա­
գայթմ­ ան θ անկ­ յու­նը՝ : Օդի ներ­ից եկող սկզբնա­կան գամ­

բեկ­ման ցու­ցի­չը ստանդ­ արտ ջեր­մաս­տի­ մա-քվանտ­ներ­ ը տիե­ ­զեր­ ա­կան
ճան­ ի և ճնշման պայ­ման­նե­րում n=1.00029
է և, հե­տևա­ ­բար, չեր­ ենկ­ ով­ յան ճառ­ ա­ ճա­ռագ­ այթն­ ե­րի մաս կազ­մող

գայթ­ման պայ­ման­ ը կլին­ ի > 0.99971c, հադր­ ոնն­ եր­ ից և միջ­ ուկն­ ե­րից

Շիսեկ­մաայ­ իռնավ­ էենլ­ եար­գ­գոիւա­ յննա՝ նEկ­ thյ-ոնւն­, ըո՝րθոmշaxվ­ =ո1,ւ3մ80 : (նկ. 4): Հեղեղի չերենկովյան
է
պատկերի ուժգնությունից
բան­ ա­ձևի­ ց (m-ը
մաս­նի­կի զանգվ­ ածն է) և էլեկտր­ ոնն­ ե­ վերակ­անգնվում է սկզբնական

րի, մյո­ւոնն­ ե­րի ու պրոտ­ ոն­ներ­ ի համ­ ար մասնիկի էներգիան, դիրքից՝

կազմ­ ում է համ­ ապ­ ա­տասխ­ ա­նաբ­ ար՝ ուղղությունը, իսկ ձևից՝ տեսակը։
21,2  ՄէՎ, (1 ՄէՎ=106 էՎ) 4,4  ԳէՎ և
39,0 Գ  էՎ: Բարձր էներ­գի­ա­ներ­ ի գամ­

24 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ

լիս` ա. միա­ րժ­ ե­քոր­ են և բարձր

ճշգրտութ­ յամբ յուր­ ա­քան­չյուր

հեղ­ ե­ղի պա­րամ­ ետ­րե­րը որո­շե­

լու, բ. առա­վել­ ագ­ ույնս խո­տա­

նել­ ու հադր­ ո­նա­յին հե­ղեղ­ներ­ ը և

գ. արդ­ յուն­ ա­վետ­ ո­րեն «ճնշե­լու­ »

տար­բեր ֆո­նայ­ ին երևո­ ւյթն­ եր

(գի­շե­րայ­ ին երկնք­ ի ֆոն, տե­ղա­

յին մյո­ւոն­ներ և այլն): Այս մեթ­ ո­

դի միա­ կ թե­րու­թյուն կար­ ե­լի է

Նկար 4: Գամմա-ճառագայթների հա­մա­րել սկզբնակ­ ան մասնկ­ ի­
գրանցման չերենկով յան մեթոդի
նե­րի գրանց­ման հա­ճախ­ ու­թյան
սխեմատիկ ներկայացում
նվազ­ ել­ ը, քան­ ի որ անհր­ ա­ժեշտ
գամմ­ ա-քվանտն­ ե­րի գրանցմ­ ան
չեր­ են­կո­վյան հնար­ ավ­ ո­րու­թյուն­ է առանձ­ ին դիտ­ ակ­ներ­ ի հա­
ներ­ ի ուս­ ումն­ ա­սի­րու­մ:
մա-աստղ­ աֆ­ իզ­ ի­կա­յի բնա­ վաք­ման մա­կե­րես­ ի հա­մընկ­նում,
գա­վա­ռի հետ­ ա­զո­տու­թյունն­ եր 1985  թ. խումբ­ ը աշխ­ արհ­ ում
Հայ­ աստ­ ա­նում կատ­ արվ­ ում են առաջ­ ի­նը նախ­ ագծ­ եց և Եր­ՖԻ-ի սակ­այն այն կար­ող է մա­սամբ
1980-ական­ներ­ ի սկզբից, երբ տիե­ զ­ ե­րակ­ ան ճա­ռագ­ այթն­ եր­ ի
Ա.  Ի.  Ալի­խան­ յա­նի անվ­ ան Երև­ ու­սու­մնա­սիր­ ու­թյան Նոր Ամ­ փոխ­հա­տուց­վել գրանց­ման
ա­նի ֆիզ­ իկ­ ա­յի ինստ­ իտ­ ու­տում բերդ բարձր­լեռ­նայ­ ին կայ­ ան­ ի
(Եր­ՖԻ) Ֆել­ իքս Ահար­ ոն­ յան­ ի տա­րածք­ ում սկսեց կառ­ ուց­ ել 5 էներ­գիա­ կ­ ան շե­մի ար­ժեք­ ի փոք­
ղեկ­ ավ­ ար­ ու­թյամբ ձևա­ ­վորվ­ եց ՊՄՉԴ-ներ­ ից բաղ­կաց­ ած հա­
սկզբնա­կան գամ­մա-ճառ­ ա­գայթ­ մակ­ արգ: Այդպ­ ի­սի հա­մա­կար­ րա­ցում­ ով:
նե­րի աստղ­ ա­ֆի­զի­կա­յի խումբ­ ը գը հնա­րա­վո­րութ­ յուն է տա­լիս
հե­տև­յալ կազ­մով. Ֆե­լիքս Ահա­ մթնո­լորտ­ այ­ ին հեղ­ եղ­ ը գրան­ ԵրՖ­ Ի-ի ՊՄՉԴ-նե­րի հա­մա­
րոն­ յան, Ար­մեն Աթոյ­ ան, Ռազ­ ցել­ ու տա­րած­ ադ­ ի­տակ­ ան (ստե­
միկ Միրզ­ ոյ­ ան, Վար­դան Սա­ րեո­ ս­կոպ­ իկ) ռեժ­ ի­մում (տար­բեր կարգ­ ի առաջ­ ին դի­տա­կը կա­
հա­կյան, Վա­լեր­ ի Վարդ­ ան­ յան, պրո­յեկց­ իա­ ն­ ե­րով)՝ միա­ ժ­ ամ­ ա­
Ավե­տիք Գաբր­ իե­ լ­ յան, Լև­ոն նակ մի քան­ ի (առն­վազն եր­կու) ռուցվ­ եց և տեղ­ ադր­վեց Նոր
Պող­ ոս­ յան (Մոսկ­վայ­ ի ին­ժեն­ ե­ ՊՄՉԴ-նե­րի օգն­ ու­թյամբ և հա­
րա­ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան ինս­տիտ­ ուտ), մադ­րել տարբ­ եր դի­տակ­ներ­ ով Ամբ­երդ կա­յա­նում (նկ. 5), սա­
Աշոտ Ախպ­ եր­ջա­նյան, Սի­մոն ստաց­ված տվյալ­ներ­ ը: Մեթ­ ո­
Աղա­ջա­նյան, Գևո­ րգ Մանթ­ ա­ դը հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն է տա­ կայն 1980-ականն­ ե­րի վերջ­ ե­
շյան, Պերճ Ղա­զա­րյան (Երևա­ ­
նի պետ­հա­մալ­սար­ ան), Ռուբ­ են րի իրադ­ ար­ձութ­ յուն­նե­րի հետ
Քան­քան­ յան, Արմ­ են Բեգլ­ ա­րյան,
Գա­յա­նե Մխիթ­ ա­րյան, Մար­ ի­նե կապվ­ ած` աշխատանքները չու­
Մկրտչյան (Երև­ան­ ի պո­լի­տեխ­
նիկ­ ա­կան ինս­տիտ­ ու­տ): Աշ­խա­ նե­ցան իրենց տրամ­ ա­բա­նա­կան
տանք­ներ­ ի մեջ ներ­գարվվ­ ած
էին նաև Ալեքս­ ան Հա­վուն­ջյա­ շա­րու­նակ­ ու­թյուն­ ը, և հե­տա­
նը, Գա­գիկ Պապ­յան­ը և Լև­
ոն Դավթ­ յա­նը: Խմբի հե­տազ­ ո­ գայում դադ­ ար­ եց­վեց­ ին: Այ­նո­ւա­
տու­թյունն­ երն ընդգր­կում էին
երեք հիմն­ ակ­ ան ուղ­ղութ­ յուններ` մե­նայ­նիվ, Եր­ՖԻ-ում մշակ­ված
գամ­մա-բռնկում­ն եր­ ի գրանց­
ման գի­տակ­ ան սար­քավ­ որ­ ում­ նոր՝ մթնոլ­ որտ­ ա­յին հեղ­ եղ­ներ­ ի
ներ­ ի ստեղ­ծում` արբ­ ա­նյա­կայ­ ին
կայ­ ան­նե­րի համ­ ար, տե­սա­կան գրանցմ­ ան չե­րենկ­ ո­վյան տա­
աստղ­ ա­ֆի­զի­կա­կան հետ­ ա­
զոտ­ ութ­ յուն­ներ և սկզբնակ­ ան րա­ծադ­ իտ­ ա­կան մե­թոդն արդ­ են

իրա­գործ­վել է մի­ջազ­գա­յին հա­

մա­գոր­ծակ­ցութ­ յան շրջա­նակն­ ե­

րում:

Նկար 5. Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի ստեղծած չերենկով յան դիտակը

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 25

ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ

1991  թ. ԵրՖ­ Ի-ն առաջ­ ար­

կեց պատկ­ եր­ այ­ ին մթնո­լորտ­ ա­

յին չեր­ են­կով­ յան 5 դի­տակն­ ե­րի

համ­ ա­կար­գով հա­մալր­ ել տի­ե­

զեր­ ակ­ ան ճա­ռա­գայթն­ ե­րի հե­

տա­զո­տութ­ յուն­նե­րի HEGRA (High

Energy Gamma Ray Astronomy)

մի­ջազգ­ ա­յին հա­մագ­ որ­ծակց­ ու­

թյան կա­յա­նը (Լա-Պալ­մա կղզի,

Իսպ­ ա­նիա): Եր­ՖԻ-ի նա­խագ­ծով

կառ­ ուցվ­ եց­ ին HEGRA չեր­ են­կո­

վյան դի­տակն­ ե­րի հա­մակ­ արգ­ ի

առա­ջին դի­տա­կը (նկ. 6), մնա­

ցած դիտ­ ակն­ եր­ ի մի զգա­լի մա­

սը, ամ­բողջ օպ­տիկ­ ան, անկ­ յու­

նայ­ ին տվիչ­ներ­ ը, իրակ­ ա­նացվ­ եց

հա­մա­կարգ­ ի օպտ­ իմ­ ա­լա­ցում, Նկար 7. H.E.S.S. դիտակների համակարգը

ստեղծ­վեց Մոնտ­ ե-Կառ­լո հաշ­ նը, և հենց այդ մե­թո­դը դրվեց և Վ. Սա­հակ­ յան­ ը, նա­խագծ­ման
բնագ­ ա­վա­ռի նոր գիտ­ ա­փորձ­ եր­ ի և կա­ռուցմ­ ան աշխ­ ատ­ անքն­ ե­րի
վարկն­ եր­ ի վրա հիմն­ված տե­ նախ­ ագծմ­ ան և իրակ­ ա­նացմ­ ան մեջ շատ մեծ ավանդ ուն­եց­ավ
հիմք­ ում: Եր­ՖԻ-ի մշա­կած օգ­տա­ Ռ. Քան­քա­նյա­նը, իսկ MAGIC դի­
սա­կան մաս­ ը: գործ­վում է ներկ­ ա­յում գործ­ ող տակ­ներ­ ի ստեղծ­ման ծրագ­րի
բո­լոր գիտ­ ափ­ որձ­ ե­րի՝ H.E.S.S. նախ­ աձ­ եռն­ ող­նե­րից էր ՀՀ ԳԱԱ
HEGRA հա­մա­գործ­ ակ­ցու­ (High Energy Stereoscopic System), ար­տա­սահմ­ ա­նյան ան­դամ Ռ.
MAGIC (Major Atmospheric Gamma- Միր­զոյ­ ա­նը:
թյան (Գերմ­ ա­նիա, Իսպ­ ա­նիա, ray Imaging Cherenkov) և VERITAS
(Very Energetic Radiation Imaging H.E.S.S. հա­մա­գործ­ ակց­ ու­
Հա­յաստ­ ան) դիտ­ ում­ն երն իրա­ Telescope Array System) հա­մար: թյան (Գեր­մա­նիա, Ֆրան­սիա,
HEGRA-ի հաջ­ ո­ղու­թյունն­ եր­ ից Անգլ­ իա, Իռ­լան­դիա, Չե­խիա,
կա­նաց­վել են 1998-2002  թթ. և հե­տո, 2001-2003 թթ. Եր­ՖԻ-ի Հայ­ աս­տան, Նամ­ իբ­ իա, Հար­ ա­
խմբի անդ­ ամն­ եր­ ի մասն­ ակ­ցու­ վա­յին Աֆ­րիկ­ ա, Լեհ­ աս­տան,
արդ­ յունք­ ում գրանցվ­ ել են գամ­ թյամբ կա­ռուցվ­ ե­ցին նոր սերն­ Ավստ­րիա, Շվե­դիա, Ավստ­րա­
դի H.E.S.S. և MAGIC դի­տակն­ եր­ ը: լիա) դի­տակն­ եր­ ի հա­մակ­ ար­գը
մա-քվանտն­ եր­ ի հոսք­ եր տարբ­ եր H.E.S.S. ծրագր­ ի նախ­ աձ­ եռ­նող­ բաղ­կաց­ ած է 5 ՊՄՉԴ-ներ­ ից և
նե­րից էր Ֆ. Ահա­րոն­ յա­նը, մաս­ տեղ­ ակ­ այ­ված է Նա­միբ­ ի­ա­յում`
դա­սեր­ ի պատ­կա­նող աստղ­ ա­ֆի­ նակ­ իցն­ եր­ ից` Ա. Ախպ­ եր­ջան­ յա­նը ծո­վի մակ­երեսից 1800  մ բարձ­
րութ­ յուն­ ում: Հա­մակ­ արգ­ ի չորս
զի­կակ­ ան աղ­բյուրն­ ե­րից, տրվել

են փոր­ձար­ ար­ ակ­ ան տվյալ­նե­րի

մեկ­նա­բան­ ութ­ յուն­ներ: Մի­ևն­ ույն

ժամ­ ա­նակ HEGRA-ի կա­րև­ո­րա­

գույն ձեռք­բեր­ ումն­ եր­ ից էր նաև

այն, որ ապաց­ ուց­վեց մթնոլ­ որ­

տա­յին հեղ­ եղն­ ե­րի գրանցմ­ ան

մի­ա­ժամ­ ա­նակ­ յա եղան­ ակ­ ի

բարձր արդ­ յուն­ ավ­ ե­տութ­ յու­

դի­տակ­ներ­ ից (H.E.S.S.  I) յու­րա­

քանչ­ յու­րի անդ­րադ­ ար­ձի­չի ընդ­

հան­ ուր մակ­ ե­րե­սը 107  մ2 է, իսկ

օպտ­ իկ­ ակ­ ան խցի­կը բաղ­կաց­ ած

է 0,160 անկ­ յու­նայ­ ին չա­փե­րով

960 ֆո­տո­բազմ­ ապ­ ատ­կիչ­նե­րից

և ապահ­ ով­ ում է դիտ­ ա­կի 50

լրիվ տե­սա­դաշտ: 5-րդ դի­տա­

կի` H.E.S.S.  II-ի համ­ ապ­ ա­տաս­

խան բնութգ­րիչն­երն են. 614  մ2,

0,070, 2048 մ2 և 3,20 (նկ. 7):

H.E.S.S.-ի հիմն­ ա­դիր անդ­ ամ­

նե­րից է նաև Եր­ՖԻ-ն, իսկ ՀՀ

ԳԱԱ-ն որ­պես H.E.S.S. հա­մա­գոր­

Նկար 6. HEGRA դիտակների համակարգի առաջին ծակց­ ու­թյան Եր­ՖԻ-ի ան­դա­մակ­
դիտակը (ձախից) և մյուս չորսից մեկը (աջից) ցութ­ յան շար­ ու­նա­կութ­ յան վճար

26 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ

Նկար 8. Մինչև 2016 թ. գրանցված շատ բարձր Նկար 9. Շատ բարձր էներգիաների աստղաֆիզիկական
էներգիաների գամմա-աղբյուրները աղբյուրների ընդհանուր քանակը, ինչպես նաև H.E.S.S,

MAGIC և VERITAS գիտափորձերում գրանցվածների
քանակն ըստ տարիների

H.E.S.S. I դի­տակ­նե­րի համ­ ար րի շուրջ 7  %-ը և ընդ­հանր­ա­ տա­զոտվ­ ել են տար­բեր դա­սեր­ ի
60  սմ տրամ­ ագ­ծով 200 հա­յե­լի պես բոլ­ որ ալիք­ ա­յին տիր­ ույթ­
տրա­մադ­րե­լուց հետ­ ո անդ­ ա­ նե­րում գրանցվ­ ածն­ եր­ ի մոտ պատ­կան­ ող բազ­մաթ­ իվ տի­ե­
մակ­ցեց համ­ ա­գոր­ծակց­ ու­թյանը՝ 4  %-ը: Անհ­րա­ժեշտ է նշել, որ
ի դեմս ՀՀ ԳԱԱ ար­տա­սահմ­ ա­ մինչ­ և այժմ տարբ­ եր ալիք­ այ­ ին զեր­ ա­կան աղբ­ յուրն­ եր՝ բա­բա­
նյան ան­դամ Ֆ. Ահար­ ո­նյան­ ի: տի­րույթ­ներ­ ում հետազոտվել
Այդ 200 հայ­ ել­ ին­ եր­ ը տրա­մադր­ ել են 5 105-ից ավե­լի աղբ­ յուրն­ եր, խիչ­ներ (պուլ­սարն­ եր), ակտ­ իվ
է ՀՀ ԳԱԱ «Գա­լակտ­ ի­կա» ՓԲԸ-ն որոնք գրանցվ­ ել են 1960-ական
(տնօր­ են՝ Արա Միր­զոյ­ ան), որը թվակ­ան­նե­րից ի վեր և որոնց գալ­ ակ­տի­կա­կան մի­ջուկ­ներ,
պատ­րաստ­ ել է նաև H.E.S.S.  II բաց­ արձ­ ակ մե­ծամ­ աս­նու­թյուն­ ը
դի­տա­կի վեցանվան հայ­ ե­լին­ ե­ պատ­կա­նում է X (ռենտգ­ են­ յան) եր­կակ­ ի համ­ ակ­ արգ­ եր, մո­լեկ­ ու­
րը: Հա­յե­լի­նե­րի պատ­րաստմ­ ան ճա­ռագ­ այթ­նե­րի տիր­ ույթ­ ին (նկ.
տեխն­ ոլ­ ո­գի­ան մշակ­ ել են Եր­ 10)։ լայ­ ին ամպ­ եր, աստ­ղա­կույ­տեր,
ՖԻ-ն և «Գա­լակ­տի­կան­ »:
H.E.S.S. աստղ­ ադ­ ի­տար­ ա­ գեր­նոր աստղ­ ե­րի մնաց­ որդ­ներ
Մինչ­և այժմ, այն է` 2016  թ. նում ստացվ­ել են սկզբուն­քա­
ապր­ իլ­ ի 25-ի դրու­թյամբ, տար­ յին նշան­ ա­կութ­ յուն ու­նեց­ ող մի և այլն: Իր հայտ­նագ­ որ­ծու­թյուն­
բեր գի­տաս­ արք­ եր­ ի օգն­ ութ­ յամբ շարք ար­դյունքն­ եր: Մաս­նավ­ ո­
գրանցվ­ած շատ բարձր էներ­ րա­պես, հայտն­ ա­գործ­վել և հե­ նե­րի և ձեռք­բե­րումն­ ե­րի շնոր­հիվ
գիա­ ն­ ե­րի գամ­մա-աղ­բյուր­նե­րի
ընդ­հան­ ուր քան­ ա­կը 199 է (նկ. H.E.S.S.-ը բարձր էներգ­ իա­ ն­ եր­ ի
8), որից 105-ը (53  %) գրանցվ­ ել
է H.E.S.S.-ի, 32-ը (16%  )` MAGIC-ի, գամմ­ ա աստղ­ աֆ­ իզ­ ի­կա­յի մի­
20-ը (10  %)` VERITAS-ի և 42-ը ակ գիտ­ աս­ արքն է, որը, մի շարք
(21  %)` այլ գիտ­ ա­սար­ քե­րի օգ­ ար­բան­ յակ­ այ­ ին դիտ­ ակ­նե­րի հետ
նութ­յամբ (նկ. 9): Ընդ որում, մի­աս­ ին, ինչ­պիս­ իք են, օրի­նակ`
2000-2015  թթ. ընթ­ աց­քում գամ­ SDSS, Swift, HST, ESO, Chandra և
մա-աղ­բյուր­ներ­ ի թվա­քա­նակն այլն, ներարվել է «Բարձր ազ­
ավե­լա­ցել է 12 անգ­ամ: Շատ դե­ցու­թյուն ու­նեց­ ող աստ­ղա­
բարձր էներ­գիա­ ­ներ­ ի գամ­
մա-աղ­բյուրն­ եր­ ը կազմ­ ում են Նկար 10. Կիֆունեի գծապատկերը՝ բոլոր ալիքային երկարություններում գրանցված
Fermi-LAT դի­տակ­ ի՝ 4 տարվ­ ա տիեզերական աղբյուրների քանակի կախումը տարիներից (առաջին անգամ
ըն­թացք­ ում գրանց­ված բարձր
էներ­գիա­ ն­ ե­րի (100  ՄէՎ-ից նմանատիպ գծապատկեր ներկայացրել է Տ. Կիֆունեն 1995 թ. Հռոմում՝ տիեզերական
մին­չև 300  ԳէՎ) աղ­բյուրն­ ե­ ճառագայթների 26-րդ միջազգային գիտաժողովի ժամանակ)

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 27

դի­տա­րանն­ ե­րի» (High-Impact ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ նե­րը գալ­ ակ­տիկ­ այ­ ի կենտր­ ոն­ ա­
կան շրջա­նում հնա­րավ­ որու­թյուն
Astronomical Observatories) հա­ աղ­բյուրն­ եր համ­ ար­վող գերն­ որ չեն տա­լիս դրանց տար­ ածվ­ ել­ ու
աստղ­ եր­ ի մնաց­ որդ­նե­րը, չեն կենտ­րո­նակ­ ան մո­լե­կու­լա­յին
մաշ­խարհ­ այ­ ին դաս­ ա­կարգ­ման ցուց­ աբ­ ե­րում ՊէՎ էներ­գի­ա­ շրջան­ ի չա­փե­րին համ­ եմ­ ատ­ ե­լի
յով օժտվ­ ած մաս­նիկ­նե­րի աղ­ մասշ­տաբ­նե­րով, որն էլ բա­ցա­
առաջ­ ին տասն­ յա­կի մեջ: Ընդ բյու­րին բնոր­ ոշ հատ­կութ­ յուն՝ ռում է գամ­մա-ճառ­ ագ­ այթ­նե­րի
մին­չև մի քան­ի տաս­նյակ ՏէՎ առա­ջացմ­ ան լեպտ­ ո­նա­յին մե­
որում, նշված տասն­յա­կի մեջ էներգ­ ի­ան­ եր «ձգվող­ » գամ­մա- խա­նիզմ­ ը:
ճառ­ ա­գայթ­ներ­ ի աստ­ ի­ճա­նայ­ ին
չեն ար­բան­ յա­կա­յին գիտ­ ափ­ որ­ սպեկտր՝ առանց կտրման կամ Կենտ­րոն­ ակ­ ան մո­լե­կու­լա­
ցուց­չի բեկ­ման: H.E.S.S.-ի վեր­ յին շրջան­ ում շատ բարձր էներ­
ձե­րի այն­պի­սի խո­շո­րամ­ ասշ­ ջին տաս­ ը տար­ ի­ներ­ ի (2004- գի­ան­ ե­րի (ՏէՎ) տի­ե­զե­րա­կան
2013 թթ.) դի­տում­ն ե­րը և ստաց­ ճա­ռագ­ այթ­նե­րի խտու­թյու­նը մի
տաբ ծրագ­րեր (INTEGRAL, XMM, ված տվյալն­ եր­ ի վեր­լուծ­ ութ­ յուն­ ը, կարգով գե­րա­զանց­ ում է գա­լակ­
որոնց արդ­ յունքն­ ե­րը հրապ­ ա­ տիկ­ ա­յի մի­ջի­նը, այն դեպ­քում,
Gemini, Subaru և այլն), որոն­ցից րակ­վել են Nature ամ­սագր­ ի երբ ցածր էներգ­ ի­ան­ ե­րի (ԳէՎ)
2016  թ մար­տի 24-ի հա­մա­րում, տիե­ ­զեր­ ակ­ ան ճառ­ ա­գայթ­ներ­ ի
յուր­ ա­քան­չյու­րի իրա­գործ­ ում­ ը փոր­ձա­րա­րա­կան ապաց­ ույց­ խտու­թյու­նը համ­ ե­մա­տակ­ ան է
ներ են ներկ­ ա­յաց­նում տիե­ զ­ ե­ այդ միջ­ի­նին: Այդ փաստ­ ը են­
պա­հան­ջել է մեկ մի­լի­արդ ԱՄՆ րա­կան ճառ­ ա­գայթն­ ե­րի՝ մին­չև թադր­ ում է, որ կենտ­րոն­ ա­կան
ՊէՎ էներ­գիա­ ն­ եր արա­գացմ­ ան մոլ­ ե­կու­լա­յին շրջան­ ում գոյ­ ու­
դո­լա­րից ավել­ ի ֆին­ ան­սա­կան մաս­ ին: Դի­տումն­ եր­ ի արդ­ յուն­ թյուն ու­նի (ու­նեն) մեկ (մեկ­ից
քում H.E.S.S.-ը հայտ­նա­բե­րել է ավե­լի) բազմ­ ա-ՏէՎ արագ­ ա­
մի­ջոցն­ եր: H.E.S.S. համ­ ա­գոր­ծակ­ գամմ­ ա-ճա­ռագ­ այթն­ ե­րի շատ րար(ներ): Գալ­ ակ­տիկ­ ա­յի կենտ­
հզոր կե­տա­յին աղ­բյուր գա­լակ­ րո­նում կան քա­նի օբյեկտներ,
ցու­թյան ստաց­ ած արդ­ յունք­նե­րի տի­կայ­ ի կենտր­ ո­նա­կան մաս­ ում, որոնք ու­նակ են առաքելու
ինչպ­ ես նաև գրանց­ ել է դիֆ­ ուզ բարձր էներգ­ ի­ա­յով տիե­ զ­ ե­
հիմ­ ան վրա մինչ­և այժմ (2016  թ. գամ­մա-ճա­ռագ­ այ­թում նրա շուր­ րա­կան ճա­ռա­գայթն­ եր: Դրանք
ջը տա­րածվ­ ող, ընդ­հա­նուր լայն­ են՝ գալ­ ակ­տի­կա­յի կենտ­րոն­ ի
ապր­ իլ) հրապ­ ա­րակվ­ ել են շուրջ քով շուրջ 500 լու­սատ­ ար­ ի վիթ­ գերծ­ անր սև խոռ­ ոչ­ ը՝ Աղեղ­նա­
խա­րի չափ­ ե­րով մոլ­ ե­կու­լա­յին վոր Ա*-ն (supermassive black
150 գիտ­ ա­կան հոդվ­ ած­ներ, այդ ամպ­ եր­ ի շրջա­նից: Կենտր­ ո­նա­ hole Sagittarius (Sgr) A*), գերն­ որ
կան մոլ­ ե­կու­լայ­ ին շրջան­ ի շատ աստղ­ ի մի մնաց­ որդ (supernova
թվում` բարձր ազ­դե­ցու­թյան բարձր էներգ­ իա­ ն­ ե­րի գամմ­ ա- remnant), բաբ­ ա­խի­չայ­ ին քա­մի­
ճառ­ ագ­ այթն­ եր­ ի քար­տե­զը ցույց ով լրաս­նուց­վող մի մի­գամ­ ա­
գործ­ ակ­ ով այնպ­ իս­ ի ամ­սագ­րե­ է տա­լիս ուժ­ եղ հա­րաբ­ եր­ ակ­ ծու­թյուն (pulsar wind nebula) և
ցու­թյուն (կո­ռե­լյա­ցիա) գամմ­ ա- մեծ զանգվ­ ա­ծով աստ­ղեր­ ի մի
րում, ինչ­պի­սիք են Նեյչ­րը (Na- ճառ­ ագ­ այթն­ ե­րի պայ­ծա­ռութ­ յան կոմ­պակտ կլաստ­ եր (compact
բաշխ­ման և խիտ գազ­ով հա­ cluster of massive stars): Սա­
ture) և Սայն­սը (Science): րուստ համ­ ա­կարգ­ եր­ ի դիրք­ եր­ ի կայն այդ հնա­րա­վոր սցեն­ ար­
միջ­ և: Այդ փաստ­ ը հաստ­ ատ­ ում է նե­րից յուր­ ա­քան­չյուր­ ը պետք
Նշենք H.E.S.S. գիտ­ ափ­ որ­ դիֆ­ ուզ ճա­ռագ­ այթմ­ ան հադ­րո­ է բավ­ ար­ ա­րի H.E.S.S.-ի գրան­
նա­յին ծագ­ման մե­խա­նիզ­մը, որի ցած դի­տող­ ակ­ ան տվյալն­ եր­ ից
ձի արդ­ յունքն­ ե­րից մի­այն մե­կը, դեպ­քում գամմ­ ա-ճա­ռա­գայթ­ բխող պայմ­ ան­ներ­ ին՝ ա. արա­
ներն առաջ­ ա­նում են ռել­ յատ­ ի­ գար­ ար­ ը(ներ­ ը) պետք է տեղ­ ա­
որը նվիր­ված է տիե­ զ­ ե­րակ­ ան վիս­տա­կան պրո­տոն­ ի և մի­ջա­ կայ­ված լին­ ի(են) Գա­լակ­տի­կա­յի
վայր­ ի գա­զի փո­խազդ­ եց­ ութ­ յան կենտ­րոն­ ից մինչ­ և ≈10   պարս­ եկ
ճա­ռագ­ այթ­նե­րի 100-ամյա վա­ արդ­ յունք­ ում: Շատ բարձր էներ­ հեռ­ ա­վոր­ ու­թյու­նում, բ. արագ­ ա­
գի­ան­ եր­ ի գամմ­ ա-ճառ­ ա­գայթ­նե­ րա­րը(ներ­ ը) պետք է լի­նի(են)
ղեմ­ ութ­ յան հիմն­ ախնդր­ ի՝ գա­ րի առաջ­ ացմ­ ան մյուս կա­րևո­ ր անընդհ­ ատ հազ­ ա­րա­վոր տա­
եղա­նակ­ ը էլեկտ­րոնն­ ե­րի հա­ րին­ ե­րի ժա­մա­նա­կայ­ ին մասշ­
լակտ­ իկ­ ակ­ ան տիե­ զ­ եր­ ակ­ ան կադ­ արձ քոմպ­տո­նյան ցրումն է տաբ­ ի հա­մար, գ. արա­գաց­ ու­մը
(լեպ­տոն­ այ­ ին մե­խա­նիզմ): Սա­ պետք է հան­գեցն­ի մինչ­և ՊէՎ
ճառ­ ա­գայթ­նե­րի առա­ջացմ­ ան կայն, բազմ­ ա-ՏէՎ էլեկտ­րոն­նե­րի էներգ­ իա­ ­ներ­ ի: Փոր­ձա­րար­ ակ­ ան
ուժ­ եղ ճառ­ ագ­ այ­թա­յին կո­րուստ­
ու արա­գացմ­ ան մեխ­ ա­նիզմ­ն ե­

րի լուծմ­ ա­նը:

Հայտ­նի է, որ գա­լակ­տի­կա­

կան տիե­ զ­ եր­ ակ­ ան ճառ­ ագ­ այթ­

նե­րի էներ­գի­ան հաս­նում է

մինչ­ և մի քա­նի միա­ ­վոր անգ­ ամ

պետ­ աէ­ ­լեկտ­րոն­վոլտ ի (ՊէՎ,

1  ՊէՎ = 1015 էՎ), որը նշա­նա­կում

է՝ մեր գա­լակ­տի­կան պա­րուն­ ա­

կում է օբյեկտ­ներ, որոնք ու­նակ

են մասն­ իկ­ներն արագ­ աց­նե­լու

մին­չև ՊէՎ էներգ­ ի­ան­ եր: Իսկ

դա էլ, իր հերթ­ ին, նշան­ա­կում

է, որ գա­լակտ­ ի­կայ­ ում կան ՊէՎ

էներգ­ իա­ ն­ ե­րի արա­գար­ ար­ներ,

այսպ­ ես կոչվ­ ած ՊէՎ­ ատ­րոն­

ներ: Ըստ վերջ­ ին տա­րի­նե­րի

դիտ­ ո­ղակ­ ան տվյալն­ եր­ ի՝ գա­

լակտ­ իկ­ այ­ ում գո­յու­թյուն ու­

նեն տաս­նյակ արա­գար­ ար­ներ,

որոնք կար­ ող են մասն­ իկ­ներն

արա­գացն­ ել մին­չև տաս­նյակ

ՏէՎ էներգ­ իա­ ­ներ: Սակ­ այն,

դրան­ցից և ոչ մե­կը, նույ­նիսկ

գա­լակտ­ իկ­ ա­կան տի­ե­զե­րա­կան

ճա­ռա­գայթն­ եր­ ի հիմ­ն ակ­ ան

28 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

տվյալ­նե­րի մանր­ ակր­կիտ վեր­ ԱՍՏՂԱՖԻԶԻԿԱ տիկ­ ա­յի կենտր­ ո­նի սև խոռ­ ոչն
լու­ծու­թյուն­ ը ցույց է տա­լիս, որ անց­ յալ­ ում ավե­լի ակտ­ իվ եղած
նշված երեք պայմ­ ան­ներ­ ին բա­ է մին­չև մոտ 1  ՊէՎ: Չե­զոք պի­ լին­ եր, ապա այն իսկ­ ա­պես կա­
վար­ ար­ ում է մի­այն գա­լակտ­ իկ­ ա­ ոն­ներ­ ի տրո­հում­ ով առա­ջա­ցած րող էր առա­ջաց­նել ներ­կայ­ ում
յի կենտ­րո­նի գեր­ծանր սև խոռ­ ո­ գամմ­ ա-ճառ­ ագ­ այթ­նե­րի սպեկտ­ Երկր­ ի վրա դիտվ­ ող գա­լակտ­ ի­
չը՝ Աղեղ­նա­վոր Ա* (Sgr A*) և այն րի լավ­ ա­գույն հա­մապ­ ատ­ աս­խա­ կա­կան տիե­ զ­ ե­րակ­ ան ճա­ռա­
կար­ ող է լին­ ել ՊէՎ էներ­գի­ա­յով նութ­ յու­նը H.E.S.S.-ի տվյալն­ ե­րի գայթն­ եր­ ի ամբ­ ողջ­ ութ­ յուն­ ը: Եթե
պրոտ­ ոն­ներ առա­քող ամեն­ ահ­ ա­ հետ ստաց­վել է աստ­ ի­ճա­նա­ այդ­պես լին­ եր, ապա դա էապ­ ես
վա­նակ­ ան օբյեկտ­ ը: Գեր­ռել­ յա­ յին ֆունկց­ ի­այ­ ով նկա­րագրվ­ ող կազ­դեր բարձր էներգ­ իա­ներ­ ով
տի­վիստ­ ակ­ ան պրոտ­ ոնն­ երն ու պրո­տոն­նե­րի սպեկտր­ ի համ­ ար, տի­ե­զեր­ ակ­ ան ճառ­ ագ­ այթն­ ե­րի
մի­ջուկն­ երն արագ­ ա­նում են կամ որի սպեկտ­րայ­ ին ցու­ցի­չը ≈2,4 ծագմ­ ան շուրջ ար­դեն մեկ հա­
խո­ռոչ­ ի ան­միջ­ ա­կան հա­րև­ան­ ու­ է: Պետք է նշել, որ սա առաջ­ ին րյու­րա­մյակ ձգվող հիմ­ն ախնդ­րի
թյամբ, կամ էլ ավե­լի հեռվ­ ում, ան­գամ է, երբ «ամուր­ » փոր­ձա­ լուծմ­ ան վրա։
որ­տեղ սև խո­ռոչ­ ի վրա ընկ­նող րա­րակ­ ան հեն­քով գրանց­վում է
նյութ­ ի մի մաս­ ը հետ է շպրտվում շատ բարձր էներ­գի­ան­ եր­ ի տիե­ ­
դեպ­ ի շրջա­կա մի­ջավ­ այր՝ առաջ զեր­ ակ­ ան հադ­րոն­ այ­ ին արա­գա­
բեր­ ե­լով մասն­ իկ­նե­րի արագ­ ա­ րար, որն աշխ­ ատ­ ում է որ­պես
ցում (նկ. 11): ՊէՎ­ ատ­րոն: Ներ­կայ­ ում Երկր­ ի
մա­կեր­ ևո­ ւյ­թին գրանց­ված տի­ե­
H.E.S.S.-ի գրան­ցած գամ­մա- զեր­ ա­կան ճա­ռագ­ այթմ­ ան ընդ­
ճառ­ ա­գայ­թու­մը կար­ ել­ ի է օգ­տա­ հա­նուր հոս­քը չի կա­րող բա­
գործ­ ել գալ­ ակտ­ ի­կա­յի կենտ­րո­ ցատր­վել այդ պրոտ­ ոն­նե­րով:
նի սև խո­ռոչ­ ի արագ­ ացր­ ած Այ­նո­ւամ­ են­ այ­նիվ, եթե գա­լակ­
պրո­տոն­նե­րի սպեկտր­ ի մա­սին
պատկ­ ե­րաց­ ում կազմ­ ե­լու համ­ ար Նկար 11. Գալակտիկայի կենտրոնի սև խոռոչի արագացրած շատ բարձր էներ­գիա­
և բա­ցահ­ այտ­ ել, որ Աղեղ­նա­վոր ների պրոտոնները §ռմբակոծում¦ են շրջապատի մոլեկուլային ամպերը և հետ­ ագ­ ա­
Ա* -ն ամե­նայն հավ­ ան­ ակ­ ա­նու­ յում փոխազդեցության արդյունքում առաջացնում գամմա-ճառագայթներ (սխեմատիկ
թյամբ պրոտ­ ոնն­ երն արագ­ աց­
նում է մին­չև ՊէՎ էներգ­ ի­ա­ներ­ ի ներկայացում):
տի­րույթ: Դի­ֆուզ գամմ­ ա-ճա­ Նկար 12. Գալակտիկայի կենտրոնի շատ բարձր էներգիաներով գամմա-ճառագայթն­ երի
ռագ­ այթ­նե­րի հոսքն ար­տածվ­ ել
է Աղեղ­նա­վոր Ա* կենտր­ոն ու­ պատկերը։ Գունային մասշտաբը համապատասխանում է գամմա-քվանտների քան­ ա­
նե­ցող օղակ­ ի հա­մար, որի ներ­ կին 0,020x0,020 պիքսելում։ Սև գծերով նշված են կենտրոնական մոլեկուլային շրջան­ ում
քին և ար­տա­քին շառ­ ավ­ իղ­նե­րը տիեզերական ճառագայթների էներգիայի խտությունը հաշվելու համար օգտ­ ա­գործված
կազ­մում են` հա­մա­պատ­ ասխ­ ա­ տիրույթները։ Մեծացրած պատկերում ներկայացված է Աղեղնավոր Ա* (Sgr A*) կենտրոնով
նաբ­ ար 0,150 և 0,450, իսկ մարմ­
նայ­ ին ան­կյու­նը` 1,4 ⋅ 10-4  ստե­ օղակը, որն օգտագործվել է դիֆուզ ճառագայթման սպեկտրն ստանալու համար։
ռա­դիա­ ն (նկ. 12): Գրանցվ­ ած
տվյալ­նե­րը լա­վա­գույնս նկա­
րագր­վում են ≈2,3 սպեկտ­րայ­ ին
ցուցչ­ ով աս­տի­ճա­նա­յին ֆունկ­
ցի­ա­յով, և սպեկտր­ը ձգվում է
մին­չև մի քան­ի տասն­յակ ՏԷՎ
էներ­գի­ա­ներ, ընդ որում` սպեկտ­
րի կտրման կամ ցուց­չի բեկ­ման
վե­րաբ­ ե­րյալ առանց որևէ նշա­
նի/ցուց­ ու­մի: Քա­նի որ այս դեպ­
քում գամմ­ ա-ճա­ռագ­ այթն­ երն
առաջ­ ա­նում են պրո­տոն-պրո­
տոն փո­խազ­դեց­ ու­թյունն­ եր­ ում
ծնված չե­զոք պի­ոն­ներ­ ի տրո­
հում­ ից, ապա այդ­պիս­ ի սպեկտ­
րի առկ­ այ­ ութ­ յու­նը ենթ­ ադր­ ում
է, որ պի­ոն­ներ առա­ջացն­ ող
պրոտ­ ոնն­ ե­րի սպեկտ­րը ձգվում

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 29

Æ ¸ºä Մենդելեևի աղյուսակի նոր՝
118-րդ տարրը կանվանվի
հայազգի պրոֆեսոր Յուրի
Հովհաննիսյանի պատվին

Տես­ ա­կան և կի­րառ­ ակ­ ան
քիմ­ ի­ա­յի մի­ջազգ­ ա­
յին կոմ­ իտ­ են (IUPAC)
խոր­հուրդ է տվել Մեն­դե­լեև­ ի

քի­միա­ ­կան տար­րեր­ ի աղյուս­ ա­

կի նոր՝ 118-րդ տարրն անվ­ ան­ ել

«օգան­ ես­ ո­ն»՝ պրոֆ­ ե­սոր Յուր­ ի

Հովհ­ անն­ իս­ յան­ ի պատ­վին, որը

զգա­լի ավանդ ու­նի քի­մի­ա­կան

տարր­ ե­րի ու­սում­ն աս­ իր­ ու­թյան

գործ­ ում:

Դուբնայի մի­ջուկ­ ա­յին հե­

տա­զոտ­ ութ­ յուն­ներ­ ի միա­ ց­ յալ

ինստ­ իտ­ ու­տում աշ­խատ­ ող

83-ամյա պրո­ֆես­ որ­ ն ու նրա

խումբը հայտ­նա­բեր­ ել են մի

շարք գերծ­ անր տարր­ եր:

Այս մաս­ին հայտն­ում է Հաղ­ որդ­վում է նաև, որ 113- «Ճա­պո­նիա­ » ան­վան ճա­պո­նե­
րդ տարրն առա­ջար­կել են ան­ րեն հնչող տար­բե­րակն­ եր­ ից
nature.com-ը, վկայ­ ակ­ ո­չել­ ով վան­ ել «նիհ­ ո­նիո­ ւ­մ»՝   ի պատ­ իվ մե­կի: 115-րդ տարրն առաջ­ար­
կել են ան­վան­ ել  «մոս­կով­ իո­ ւ­մ»՝
ՄՀՄԻ մամուլի ծա­ռա­յութ­ յու­նը: ի պա­տիվ Մոսկ­վայ­ ի շրջա­նի,
իսկ 117-րդ տար­րը` «թեն­ ես­ ի­ն»`
ի պատ­ իվ ԱՄՆ Թեն­ե­սի նա­
հան­գի:

Ինչպ­ ես նշում է աղ­բյու­րը,
սա պատ­մութ­ յան մեջ երկ­րորդ
դեպքն է, երբ տարրն անվ­ան­
վում է կեն­դա­նի գիտ­նա­կան­ ի
պատվ­ ին:

30 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

Ըստ շվեյ­ցա­րաց­ ի սառ­ցա­ պակ­ ալմ­ ան հետ կապվ­ ած հի­ Ամե­րի­կա­ցի հո­գեբ­ անն­ ե­րի և
գետն­ ե­րի հաշ­վարկ­ներ­ ի, եթե վան­դու­թյուն­նե­րից մահ­ ան­ ում է հոգ­ ե­բույժ­ներ­ ի մի խումբ ստեղ­
երկր­ ագնդ­ ի բոլ­ որ լեռ­նայ­ ին ավե­լի քան երեք մի­լի­ոն մարդ, ծել է նոր գիտ­ ութ­յուն՝ էկո­հո­
սառ­ցա­դաշտ­ ե­րը հալ­վեն, ապա իսկ թերս­նում­ ից՝ մեկ միլ­ ի­ոն: գե­բան­ ութ­ յուն: Այն ուս­ ում­ն ա­
օվկ­ ի­ա­նոս­ ի միջ­ ին մակ­ արդ­ ա­ սի­րել­ ու է հո­գեկ­ ան այն­պիս­ ի
կը կբարձ­րա­նա 48 սմ-ով: Հաշ­ Գեր­մա­նա­ցի ֆի­զիկ­ ոսն­ եր­ ը շեղ­ ում­ն եր, որոնք առա­ջա­նում
վի են առն­վել շուրջ 170 հա­զար պարզ­ել են, որ սա­ռույ­ցի ամե­ են բնութ­ յան­ ը մարդ­կանց
սառ­ցա­դաշ­տեր­ ի ծավ­ ալն­ եր­ ը: նափ­ ոքր բյուր­ եղ­ ի­կում կա ջրի հասցր­ ած վնաս­ ի հե­տևա­ ն­քով:
Գրենլ­ ան­դիա­ յ­ ի և Անտ­ արկ­ 275 մոլ­ ե­կուլ:
տիկ­ ա­յի սառց­ ե ծածկ­ ույթ­նե­րը,
ինչպ­ ես նաև ծով­ եր­ ի սա­ռույց­ Բնակչ­ութ­յան մեկ շնչի կե­
նե­րը հաշ­վի չեն առնվ­ ել: րած հա­ցի ռե­կորդ­ ը պատ­կա­
նում է Ալ­ժի­րին՝ տա­րե­կան 170
կգ: Ամեն­ ից քիչ հաց ուտ­ ում են
չին­ ա­ցի­նե­րը՝ տար­ ե­կան 1100 գ.
նրանք գեր­ ադ­ աս­ ում են բրինձ­ ը:
Ռու­սաս­տան­ ում 1 մար­դը տա­
րե­կան ուտ­ ում է 120 կգ հաց:

Աշ­խարհ­ ում 350 մի­լիո­ ն Ըստ ամե­րիկ­ ա­ցի տնտե­ Անգլ­ ի­աց­ ի երկ­ ու կենս­ աբ­ ան
մարդ տառ­ ա­պում է ընկճ­ ախ­ սագ­ ետ Ուի­լյամ Նորդհ­ աո­ ւ­զի գրազ են եկել գեն­ո­մի վեր­
տով: Նրանց միա­յն 50 % է տվյալ­ներ­ ի՝ ցուրտ կլիմ­ այ­ ով ծանմ­ ան հե­ռանկ­ ար­ներ­ ի մա­
ստա­նում բժշկի օգն­ ու­թյուն: երկրն­ ե­րում աշ­խա­տանք­ ի ար­ սին: Մեկ­ ը պնդում է, որ մոտ­ ա­
տադ­րող­ ա­կան­ ու­թյուն­ ը շուրջ կա 15 տա­րում բեղմն­ ա­վոր­ված
Այլ աստ­ղե­րի շուրջ պտտվող 1,2 անգ­ամ ավել­ի բարձր է, ձվաբջջ­ ի գե­նո­մի լիա­ կ­ ա­տար
և «Կեպլ­ եր­ » տի­եզ­ եր­ ակ­ ան քան արևա­ դ­ ար­ձայ­ ին և մերձ­ ա­ իմա­ցութ­ յու­նը հնար­ ա­վոր­ ու­
աստ­ղադ­ իտ­ ակ­ ով հայտն­ ա­բեր­ րևա­ ­դարձ­ այ­ ին երկր­ներ­ ում: թյուն կտա նկա­րագր­ ե­լու այն
ված 2300 մո­լո­րակն­ եր­ ի 35 %, կեն­դա­նու կամ բույս­ ի բոլ­ որ
հա­վա­նաբ­ ար, գրանցմ­ ան սխալ ԱՄՆ գիտ­ ութ­ յուն­նե­րի ակա­ հատկ­ ու­թյուն­ներ­ ը, որը զարգ­ ա­
է: դեմ­ ի­ա­յի զե­կույց­նե­րում ներ­ նա­լու է այդ ձվաբջջ­ից: Մյուսն
կայ­աց­ված է 1998 թ. հրա­տա­ առար­կում է, որ ամեն ինչ չէ որ
XXI դար­ ում մարդ­կու­թյան րակվ­ ած բնապ­ ահպ­ ա­նութ­ յան­ ը կախ­ված է ԴՆԹ-ից և գե­նե­րից:
պատ­մութ­ յան մեջ առա­ջին ան­ և էվոլ­ յուց­ իա­ յ­ ին նվիր­ված 649 Վե­ճը պետք է լուծ­վի 2029 թ.
գամ, չա­փից ավե­լի ու­տել­ ը հոդ­վածն­ եր­ ի վեր­լուծ­ ութ­ յու­նը: մայ­ իս­ ի 1-ին. հաղթ­ ո­ղը կստա­
դար­ձել է ավել­ի լուրջ խնդիր, Պարզվ­ ել է, որ եթե հոդվ­ ա­ծում նա մեկ արկղ հին պորտվ­ եյն:
քան սով­ը: Մեկ տա­րում ճար­ առկ­ ա են մաթ­ եմ­ ատ­ իկ­ ա­կան
հա­վա­սա­րում­ն եր, ապա հե­
«Наука и жизнь», N 6, 2013 տա­գա­յում ու­րիշ հե­ղին­ ակ­ներ
հազվ­ ա­դեպ են վկա­յա­կո­չում
դրանք: Յուր­ ա­քան­չյուր հավ­ ա­
սա­րում 28 %-ով կրճատ­ ում է
մեջբ­ եր­ման փաս­տը: Բայց կա­
րե­լի է խու­սա­փել այդ բաց­ ա­
սա­կան երև­ույ­թից, եթե բո­լոր
հա­վաս­ ար­ ումն­ եր­ ը տեղ­ ադր­ վեն
գրա­կա­նու­թյան ցանկ­ ից հե­
տո՝ որ­պես հավ­ ելվ­ ած՝ տպված
մանր տառ­ ե­րով:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 31

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՅԵՐ

ԵՐԱԶԵԼՈՒ ԱՇՈՏ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ
ԿԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
Խ.Աբով յանի անվան ՀՊՄՀ քիմիայի
և նրա դասավանդման մեթոդիկայի
ամբիոնի դասախոս
babachashot @mail.ru

ՍՏԵԼԼԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ

Խ.Աբով յանի անվան ՀՊՄՀ քիմիայի
և նրա դասավանդման մեթոդիկայի
ամբիոնի աշխատակից
[email protected]

Տարիներ շար­ ու­նակ նա­ «Երբ դժվարությունները թվում են
մա­կան­ ի­շե­րը հա­վաք­ անհաղթահարելի և խոչընդոտները
չութ­ յան զանգվ­ ա­ծա­ բազմապատկվում են, նշանակում է`
յին նպա­տակ­ ա­կետ են դարձ­ ել: հաղթանակը և հաջողությունները մոտ են»
Յու­րա­քանչ­ յուր փոստ­ այ­ ին նա­
մակ­ ա­նիշ հրապ­ ու­րիչ է առաջ­ ին Արտեմ Իվանի Միկոյան
հերթ­ ին իր գեղ­ ար­վեստ­ ակ­ ան և
ճան­ ա­չող­ ա­կան ար­ժա­նիք­ներ­ ով: Արտեմ Իվանի Միկոյան
Հիշ­ ատ­ ա­կա­յին նամ­ ակ­ ա­նի­շե­րի (քարտմաքսիմում)
բազ­մա­թիվ թող­ արկ­ ում­ն ե­րում
արժ­ ան­ ի տեղ են զբա­ղեցն­ ում Հայրը՝ Հովհաննես Ներսեսի Ա. Միկ­ ոյ­ ա­նը նախն­ ակ­ ան
գիտ­նակ­ անն­ եր­ ին, նրանց կա­ Միկոյանը (1856-1918), աշխատում կրթութ­ յունն ստա­ցել է գյու­ղա­
րև­որ հայտ­նագ­ որ­ծութ­ յունն­ եր­ ին էր Մանեսի (այժմ՝ Ալավերդի) կան դպրո­ցում (2 դա­սա­րան):
և նվաճ­ ում­ն եր­ ին նվիրվ­ ած փոս­ պղնձաձուլական գործարանում, Հոր մա­հից հե­տո՝ 1918 թ., մայ­
տայ­ ին թող­ ար­կումն­ եր­ ը: որպես հյուսն: Մայրը՝ Թալիդա րը նրան ու­ղար­կում է Թիֆ­լիս,
Աշ­խար­հի անվ­ ան­ ի ավի­ա­ Օթարի Միկոյանը (օրիորդական որտ­ եղ Ար­տեմն ավարտ­ ում է
կոնստ­րուկ­տոր­ներ­ ի շար­քում ազգանունը՝ Կոկանյան) (1859- տեղ­ ի հայկ­ ա­կան դպրոց­ ը: 1923
իր ուր­ ույն տեղն է զբա­ղեց­նում 1936), տնային տնտեսուհի էր: թ. Արտ­ եմ Մի­կոյ­ ան­ ը տեղ­ ա­փոխ­
փայ­լուն գիտն­ ակ­ ան, ճարտ­ ար­ ա­
գետ-հե­տա­զոտ­ ող, ակա­դե­մի­կոս
Ա. Ի. Մի­կոյ­ ան­ ը: Նրա մա­սին
գրվել են բազմ­ ա­թիվ հոդվ­ ած­
ներ և գրքեր, տպագրվ­ել գե­
ղար­վեստ­ ակ­ ան բա­ցիկն­ եր և
փոս­տայ­ ին նա­մա­կան­ իշն­ եր:
Ար­տեմ Իվան­ ի (Հովհ­ ան­նե­
սի) Մի­կո­յա­նը ծնվել է 1905 թ.
օգոս­տո­սի 5-ին Լոռ­ ու Սան­ ահ­ ին
գյու­ղում: Մկրտել­իս նրան տվել
են Անուշ­ ա­վան անու­նը:

32 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՅԵՐ

§ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում և ստեղծ­վել են հա­մաշ­խար­հա­
ընդգրկված հուշարձաններ (Սանահինի վանք, Հաղպատի վանք)¦ յին համ­բավ վաս­տա­կած ՄԻԳ
(Միկ­ ո­յան և Գուր­ ևի­ չ) մար­տա­
(փոստային նամականիշներ) կան կոր­ծա­նիչ­նե­րը: Նոր ՄԻԳ-1
մարտ­ ակ­ ան ինքն­ ա­թիռն առա­ջին
վում է Դոն­ ի Ռոս­տով՝ ավագ եղ­ վում Ն. Ե. Ժուկ­ովսկ­ու անվ­ան ան­գամ երկ­ ինք է բարձր­ աց­ ել
1940 թ. ապր­ ի­լի 5-ին:
բոր՝ Անաս­տաս Միկ­ ոյ­ ան­ ի մոտ, ռազմ­ ա­օդ­ այ­ ին ակա­դեմ­ իա, որը
Հայ­րե­նակ­ ան մեծ պա­տեր­ ազ­
որտ­ եղ որ­պես խա­ռատ աշխ­ ա­ 1937 թ.-ին գեր­ ա­զան­ցութ­ յամբ մի նախ­ աշ­ ե­մին ստեղծվ­ եց ավե­
լի կա­տար­ ե­լագ­ ործվ­ ած ՄԻԳ-
տում է գյու­ղատնտ­ ես­ ա­կան մե­ ավարտ­ ե­լուց հետ­ ո ստա­նում է 3-ը, որը ամե­նա­ար­ ագ թռչող և
ամեն­ աբ­ արձ­րա­հաս կործ­ ան­ իչն
քեն­ ա­նե­րի գործ­ ա­րա­նում, իսկ ռազմ­ աօ­ դ­ այ­ ին ուժ­ եր­ ի ճարտ­ ա­ էր (արա­գու­թյու­նը՝ 640 կմ/ժ,
բարձր­ ու­թյու­նը՝ 7-8 կմ): Մեկ
երե­կոյ­ ան հա­ճա­խում ար­հես­ րագ­ ետ-մե­խա­նի­կի կո­չում: տարվ­ ա ընթ­ ացք­ ում արտ­ ադրվ­ եց
ավել­ի քան 3000 ՄԻԳ-3 կործ­ ա­
տագ­ որ­ծակ­ ան ու­սումն­ ա­րան: 1939 թ. դեկ­տեմբ­ ե­րի 8-ին Ա. նիչ, որոնք հա­ջող­ ու­թյամբ մաս­
նակ­ցե­ցին պա­տեր­ ազ­մին:
Մեկ տար­ ի անց Ար­տեմ­ ը եղբ­ որ՝ Մի­կո­յա­նը նշան­ ակվ­ ում է թիվ 1
Գերմ­ ա­նա­կան նշան­ ա­վոր
Անաս­տաս­ ի միջն­ որ­դութ­ յամբ գոր­ծա­րա­նի գլխա­վոր կոնստ­ «Մես­ երշմ­ իդտ-109»-ի հետ օդա­
յին մարտ­ ում իր առաջ­ին հաղ­
մեկն­ ում է Մոսկ­վա, որ­տեղ որոշ րուկ­տոր­ ի տեղ­ ա­կալ և կոնստ­ թա­նակ­ ը տա­րած Ալեք­սանդր
Պ ո կ­ր ի շ­կ ի­ն ը ( հ ե­տ ա­գ ա­յ ո ւ մ
ժա­ման­ ակ ապ­րում է Ստեփ­ ան րուկտ­ ո­րա­կան բյու­րոյ­ ի պետ Խորհրդ­ այ­ ին Միո­ ւ­թյան եռա­
կի Հեր­ ոս, ավի­ա­ցի­այ­ ի մար­շալ)
Շահ­ ու­մյան­ ի այ­րու՝ Եկատ­ եր­ ի­ (այդ օրը համ­ար­վում է Արտ­ եմ հի­շում է. «Իմ ծա­նո­թութ­ յու­նը
ՄիԳ-երի հետ տեղ­ ի ու­նե­ցավ
նա Շա­հու­մյա­նի բնա­կա­րա­նում: Մի­կո­յան­ ի անվ­ ան կոնստր­ ուկ­ պա­տեր­ ազմ­ ի հենց սկզբին և
հետք թո­ղեց իմ օդա­չու­ ա­կան
«Դի­նամ­ ո» գործ­ ար­ ա­նում որ­պես տոր­ ակ­ ան բյուր­ ոյ­ ի հիմն­ ադր­ պրակտ­ ի­կայ­ ում: ՄիԳ-1-ը և
ՄիԳ-3-ն ինձ անմ­ իջ­ ապ­ ես գրա­
խա­ռատ աշխ­ ա­տանք­ ի անց­ ման օր): Ա. Միկ­ ոյ­ ան­ ի ղե­կա­ վեց­ ին իրենց աեր­ ո­դին­ ամ­ ի­կա­
կան ձևե­ ր­ ի սրընթ­ ա­ցու­թյամբ:
նե­լուց հե­տո տե­ղափ­ ոխվ­ ում է վա­րու­թյամբ, Մ. Ի. Գուր­ ևի­ չ­ ի և Օդան­ ա­վավ­ արմ­ ան տեխն­ իկ­ ա­
յում դրանք Իլ-16-ից ավել­ի լավ
հանր­ ա­կաց­ ար­ ան: Վ. Ա. Ռո­մոդ­ ի­նի հետ ստեղծվ­ ում էին հա­մա­պատ­ աս­խա­նում ուղ­
ղահ­ այ­ աց գծով մա­նև­րե­լով օդա­
1929 թ. օգոստ­ ոս­ ին Ար­տեմ­ ը են ՄԻԳ-1 և ՄԻԳ-3 կոր­ծան­իչ­ յին մարտ վա­րել­ու իմ ձգտմա­նը:
Մեծ արա­գութ­ յամբ եռանդ­ ուն
զոր­ ակ­ ոչվ­ ում է բա­նակ: Զոր­ ացր­ նե­րը, որոնք օժտվ­ած էին այն խոյ­ ահ­ ար­ ել­ ու և այ­նու­հետ­ և վեր
սլա­նալ­ ու հնար­ ավ­ ո­րութ­ յուն­ ը
վե­լուց հե­տո աշ­խա­տանք­ այ­ ին ժա­ման­ ակ­ներ­ ի համ­ ար բարձր համ­ ա­պատ­ ասխ­ ա­նում էր տակ­
տի­կա­կան կար­ ևո­ ր գոր­ծոն­ ին՝
գործ­ ուն­ եո­ ւ­թյու­նը շար­ ուն­ ակ­ ում թռիչք­ ա­տեխն­ ի­կա­կան տվյալ­ գրո­հի հանկ­ արծ­ ակ­ ի­ութ­ յա­նը»:

է Մոսկ­վա­յի «Կոմպր­ ես­ ո­ր» գոր­ ներ­ ով: Այս հա­մագ­ որ­ծակ­ցու­ Սա­կայն նկատ­ ի ուն­ ե­նալ­ ով
այն հանգ­ ամ­ անք­ ը, որ օդայ­ ին
ծա­րա­նում, իսկ 1931 թ.՝ ընդ­ ուն­ թյան ար­դյուն­քում նա­խագծվ­ ել մարտ­ ե­րը տե­ղի էին ու­նեն­ ում
հա­մե­մա­տա­բար փոքր բարձ­
Ն. Ե. Ժու­կովս­կուն և նրա ան­վան ռազ­մա­օ­դայ­ ին ակա­դեմ­ ի­ա­յին նվիրվ­ ած փոստ­ ա­յին րու­թյուն­նե­րում, այդ կոր­ծան­ ի­չը
նամ­ ա­կա­նիշն­ եր պա­տե­րազմ­ ի տա­րի­ներ­ ին հիմ­
նա­կա­նում օգ­տա­գործվ­ եց հա­
կա­օդ­ այ­ ին պաշտպ­ ա­նու­թյան

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 33

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՅԵՐ

Ճա­նաչ­ված ավի­ա­կոնստ­րուկ­
տոր­ներ Ա. Ն. Տու­պո­լևը և Ա. Ս.
Յակ­ ովլ­ ևը բարձր են գնահ­ ատ­ ել
այս կործ­ ան­ ի­չի տվյալ­նե­րը: Ա.
Ն. Տու­պոլ­ևը նշել է. «ՄԻԳ-15-ը
լա­վագ­ ույն ինքն­ ա­թիռն էր, ան­
կասկ­ ած, լավ­ ա­գույն ինքն­ ա­թիռն
աշխ­ ար­հում­ »:

Քարտմ­ աք­սի­մում և փոս­տա­
յին նամ­ ա­կա­նիշ՝ նվիրվ­ ած Ա.

Ի. Պոկր­ իշ­կին­ ին

համ­ ակ­ ար­գում և կար­ ևո­ ր դեր է հանձնվ­ում ՄԻԳ-15 ինք­նա­ Ա. Ս. Յակ­ ովլ­ և­ին նվիրվ­ ած նամ­ ա­կան­ իշ
խա­ղաց Մոսկ­վա և Լե­նինգ­րադ թիռ­ ը, որը շնոր­հիվ տեխն­ ի­կա­
քաղ­ աք­նե­րը պաշտպ­ ան­ ե­լու կան և ռազմ­ ա­կան որակն­ եր­ ի, Ակա­դե­մի­կոս Ա. Ն. Տու­պոլ­ և­ին նվիրվ­ ած
մարտ­ ակ­ ան գոր­ծո­ղութ­ յունն­ ե­ լավ­ ա­գույնն էր աշխ­ արհ­ ում և ծրար
րում: Հաշ­վի առ­նե­լով ՄԻԳ-3-ի ստա­ցավ «ինք­նա­թիռ-զինվ­ որ­ »
մարտ­ ակ­ ան սխրանք­նե­րը՝ Օկա պատվ­ ա­վոր անու­նը: Հետ­ ա­գա­
գե­տի ափին կանգն­ եց­վել է ինք­ յում ՄԻԳ-15-եր են ար­տադրվ­ ել
նա­թի­ռի հիշ­ ա­տա­կը հա­վերժ­ աց­ նաև Լե­հաս­տա­նում և Չե­խոս­լո­
նող բրոն­զե հու­շարձ­ ան: վակ­ ի­այ­ ում: Ավիա­ ց­ իա­ ­յի պատ­
մութ­ յան մեջ ՄԻԳ-15-ը դարձ­ ավ
Արտեմ Միկոյանի 100-ամյակին նվիրված ամե­նա­զանգվ­ ա­ծա­յին և տա­րած­
փոստային նամականիշ ված ռե­ակտ­ իվ ինք­նա­թիռ­ ը, որն
աշ­խարհ­ ի 40 երկրն­ ե­րի ռազ­մա­
օ­դա­յին ուժ­ ե­րի կազմ­ ում էր:

ՄԻԳ-15-ին հաջ­ որդ­ եց­ ին

ՄԻԳ-17-ը (1947 թ.) և խորհրդ­ ա­

յին առաջ­ ին գերձ­ այն­ ա­յին ինք­

նա­թի­ռը՝ ՄԻԳ-19-ը (1954 թ.):

ՄԻԳ-3 կործանիչին նվիրված փոստային
նամականիշ

Ա. Մի­կո­յա­նի և Մ. Գուր­ ևի­ ­ Բուլղ­ ա­րա­կան և ռուս­ ակ­ ան փոստ­ այ­ ին ՄԻԳ-երին նվիր­ված փոս­տայ­ ին գեղ­ ար­
չի ղե­կավ­ ար­ ու­թյամբ 1941-1945 նա­մակ­ ան­ իշն­ եր՝ նվիր­ված ՄԻԳ-15-ին և վես­տակ­ ան ծրարն­ եր
թթ. նախ­ ագծ­վել և ստեղծվ­ ել են
տարբ­ եր տեխ­նի­կակ­ ան տվյալ­ ՄԻԳ-29-ին
ներ­ով օժտ­ված 15 նոր ինքն­ա­
թիռ­ներ:

1946 թ. ապ­րիլ­ի 24-ին եր­կինք
է սլան­ ում ԽՍՀՄ առա­ջին ռեա­ կ­
տիվ ՄԻԳ-9 (Ի-300) կոր­ծան­ ի­չը:
Մեկ տար­ ի անց արտ­ ադ­րութ­ յան

34 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՅԵՐ

Վիե­ տ­նամ­ ի պա­տեր­ ազմ­ ի ժա­ման­ ա­
կաշրջ­ ա­նի փոստ­ այ­ ին նամ­ ա­կան­ իշն­ եր

ՄԻԳ-21-ը (1959 թ.) գրանց­ել փայտ­ ան­ յութ­ ը մամ­լող կայ­ ան­քի Ինքն­ աթ­ իռ­ աշ­ ի­նու­թյան ոլոր­
է բազ­մա­թիվ ռեկ­ որդ­ներ. նրա տում Ա. Միկ­ոյ­անն ստեղ­ծել է
առավ­ ել­ ա­գույն արագ­ ու­թյուն­ ը փոր­ձար­կումն­ եր: Ավիա­ ­ցիո­ ն աշ­ բարձր որա­կա­վոր­մամբ կոնստ­
2230 կմ/ժ է, իսկ թռիչք­ ի առաս­ րուկ­տորն­ եր­ ի դպրոց: Նրա
տա­ղը՝ 19000 մ: ՄԻԳ-21-ը «հե­ խա­տող­նե­րի մեջ այն ժա­ման­ ակ կոնստ­րուկտ­ ո­րակ­ ան բյու­րոն
րո­սա­ցել է» Վիե­ տ­նամ­ ի պատ­ ե­ շար­ ուն­ ա­կում է ապ­րել և զար­
րազմ­ ում: կայ­ ին շատ թե­րահ­ ավ­ ատն­ եր, մաց­նել աշ­խար­հին կա­տար­ ե­
լա­գործ­ված ինքն­ ա­թիռ­նե­րով:
1962 թ. Ա. Միկ­ո­յա­նը ձեռ­ որոնք հա­մա­ձայն չէի­ ն ինքն­ ա­ ՄԻԳ-29, ՄԻԳ-31, ՄԻԳ-35 ինք­
նարկ­ել է նոր՝ երր­որդ սերն­դի նաթ­ իռ­ներ­ ում ներդր­ված է մեծ
ինք­նաթ­ իռ­ներ­ ի ստեղծմ­ ան աշ­ թիռն­ եր­ ի ար­տադ­րու­թյան հա­ նե­րուժ, որը դեռ երկ­ ար տար­ ի­
խատ­ անք­նե­րը: Ա. Ի. Միկ­ ո­յա­նի ներ չի սպառ­վի: Միկ­ ո­յան­ ա­կան­
ղե­կավ­ ար­ ու­թյամբ ստեղծվ­ ած մար նոր էժա­նա­գին նյութ­ ի օգ­ ներն ստեղ­ծել են ինքն­ աթ­ իռն­ ե­
վերջ­ ին ինք­նաթ­ իռ­ներն են փո­ րի և թռչող սարք­ եր­ ի ավե­լի քան
փոխ­ ե­լի սլաք­ ա­ձև թև­ով ՄԻԳ- տա­գործմ­ան մտքի հետ: Մի՞թե 400 տե­սակ և վե­րափ­ ո­խու­թյուն,
23 գեր­ձայն­ այ­ ին կործ­ ան­ իչ­ ը և որոնց թող­ արկմ­ ան ծա­վա­լը
ձայնի արագ­ ութ­ յու­նը շուրջ 3 կա­րել­ ի է հզոր մե­քեն­ ա կա­ռու­ շուրջ 62 հազ­ ար մի­ա­վոր է: ՄԻԳ
անգամ գե­րազ­ ան­ցող ՄԻԳ-25-ը, ինքն­ ա­թիռն­ եր­ ով սահ­մանվ­ ել են
որը սահ­մա­նել է 29 ռեկ­ որդ: ցել մամ­լած ֆա­ներ­ այ­ ից: Արդ­ յոք ավե­լի քան 100 համ­ աշխ­ արհ­ ա­
յին ռե­կորդ­ներ:
Գլխա­վոր կոնստ­րուկ­տոր Ս. այն կար­ո՞ղ է թռչել մեծ արա­
Ա. Լա­վոչկ­ ի­նը բարձր է գնա­հա­
տել ավի­աց­ ի­այ­ ի զար­գաց­ման գու­թյամբ: Ար­դյոք հնա­րավ­ ո՞ր է
գոր­ծում Ա. Ի. Մի­կո­յա­նի մա­
տուց­ ած ծա­ռա­յու­թյունն­ եր­ ը: «Այդ այդ: Երիտ­ ա­սարդ կոնստ­րուկ­
տա­ղանդ­ ավ­ որ կոնստր­ ուկտ­ որ­ ի
մեջ հաջ­ ող­ ութ­ յամբ զուգ­ որդ­ տորն իրեն հատ­ ուկ խանդ­ ա­վա­
վել է երկ­ ու տարր՝ գյու­տար­ ա­
րը և ճար­տար­ ա­գետ­ ը: Ահա թե ռութ­ յամբ սկսեց ուս­ ումն­ աս­ ի­րել
ին­չու այն մեք­ ե­նան­ եր­ ը, որոնք
նա­խագծ­ ում է Ա. Ի. Մի­կոյ­ ան­ ը, նոր գոր­ծը: Նրան հե­տաքրք­րում
հա­մարձ­ ակ են մտահ­ղացմ­ ամբ,
ոչ թե ֆանտ­ աստ­ իկ, այլ ռեա­ լ են, էին ար­տադ­րու­թյան, տեխ­նոլ­ ո­
գործն­ ա­կան­ որ­ են իրակ­ ան­ ան­ ա­
լի...: Հի­շո­ղութ­ յանս մեջ մնաց­ ել գի­ա­կան պրոց­ ե­սի բոլ­ որ ման­
է Արտ­ եմ Իվա­նո­վիչ­ ի հետ ու­
նե­ցած առաջ­ ին հան­դի­պու­մը: րամ­ աս­ներ­ ը: Գործ­ ար­ ան­ ում
Դա 1940 թվակ­ ան­ ի ամ­ռանն էր:
Մոսկվ­ա­յի մոտ ոչ մեծ գործ­ա­ մենք ծան­ ոթ­ աց­ անք, խոս­ եց­ ինք
րանն­ ե­րից մե­կում տար­վում էին
մեր գործ­ ե­րի մաս­ ին: Նա պատ­

մում էր իր մտահ­ղա­ցումն­ եր­ ի

մա­սին, ու­շադ­րու­թյամբ լսում

իմը: Այդ հմայ­իչ մարդ­ ու, սրա­

միտ զրու­ցակ­ցի մեջ ես զգաց­ի

լուրջ և եռան­դուն ճարտ­ ար­ ա­գե­

տի, համ­ արձ­ ակ երև­ա­կա­յութ­ յան

տեր մար­դու­ »:

Ս. Ա. Լավ­ ոչ­կին­ ի 100-ամյա­կին նվիր­ված ՄԻԳ-3, ՄԻԳ-15, ՄԻԳ-21, ՄԻԳ-25 և ՄԻԳ-29
նամ­ ակ­ ա­նիշ­ ով գե­ղար­վեստ­ ակ­ ան ծրար կոր­ծա­նիչ­ներ­ ը պատկ­ եր­ ող նա­մա­կան­ իշ­

ներ­ ով գե­ղա­թերթ­ իկ

Ն ո­ր ա­ր ա ր - կ ո ն ս տ­ր ո ւ կ­տ ո ­
րի ղեկ­ ավ­ ար­ ութ­ յամբ ստեղծ­
ված ՄԻԳ կործ­ ան­ իչն­ ե­րը մտել
են ոչ մի­այն խորհր­դա­յին, այլ­ և

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 35

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՅԵՐ

Ա. Ի. Մի­կոյ­ա­նին նվիրվ­ ած առա­ջին օր­վա ծրար և փոս­տա­յին ծրար

համ­ աշխ­ ար­հա­յին ավի­աց­ իա­ ­յի ԽՍՀՄ պե­տա­կան մրցան­ ակն­ եր կոնստ­րուկտ­ որ­ ի գոր­ծում, ի՞նչ
պատ­մու­թյան մեջ: (1941, 1947, 1948, 1949, 1952, 1953, է նրան պետք ինքն­ աթ­ իռ­ներ
1955), նա ար­ժան­ աց­ ել է Սոց­ ի­ա­ ստեղ­ծել­ու համ­ար: Ես մի պա­
Արտ­ եմ Մի­կոյ­ ան­ ի ձեռք­բե­ լիստ­ ա­կան աշխ­ ատ­ անք­ ի հեր­ ոս­ ի տասխ­ ան ուն­ եմ այդ հարց­ ին՝
րում­ն եր­ ը բարձր են գնահ­ ա­տել կոչմ­ ան (1956, 1957) և Լեն­ ին­ յան նրան անհ­րաժ­ եշտ է երազ­ ե­լու
ժո­ղով­ ուրդ­ ը և պետ­ ութ­ յուն­ ը: Աշ­ մրցան­ ա­կի (1962), պարգ­ և­ատր­ կա­րող­ ու­թյուն­ »:
խար­հահռ­չակ ավի­ակ­ ոնստ­րուկ­ վել Լեն­ ի­նի (6) և այլ շքան­շան­
տոր, ին­ժեն­ եր­ ա­տեխն­ իկ­ ա­կան նե­րով: Ա. Միկ­ ո­յան­ ը վախճ­ ան­վել է
ծառ­ ա­յութ­ յան գե­ներ­ ալ-գնդա­ 1970 թ. դեկտ­ եմ­բե­րի 9-ին, 65
պետ, ԽՍՀՄ գի­տու­թյունն­ ե­ Ար­տեմ Միկ­ ո­յան­ ը գրել է. տար­ ե­կան հա­սա­կում, և թաղ­վել
րի ակադ­ եմ­ ի­ա­յի ակա­դեմ­ ի­կոս «Ինձ հաճ­ախ են հարց­նում, թե Մոսկվ­ այ­ ի Նո­վո­դևի­ ­չյան գե­րեզ­
(1968) Ա. Միկ­ ոյ­ ան­ ին շնորհ­վել են ի՞նչն է ամե­նա­կար­ ևո­ րն ավիա­ ­ ման­ ատ­ ա­նը:

Æ ¸ºä

ԶՐՈՒՅՑ­
ՆԵՐ ՂԵ­ԿԻ
ՄՈՏ*

Արդ­ են անց­ յալ դա­րի 90- զրուց­ ե­լը չորս ան­գամ մեծ­ աց­ ցույց են տվել, որ շարժմ­ ան ըն­
ական թվա­կան­ներ­ ին, երբ նում է բախմ­ ան վտանգ­ ը: Նույն թացք­ ում բարձ­րա­խո­սով խո­
սկսե­ցին տա­րած­վել բջջայ­ ին արդ­ յունքն ստացվ­ ել է Ավստ­րա­ սե­լը նե­ղացն­ ում է վա­րորդ­ ի
հե­ռա­խոսն­ ե­րը, պարզ դար­ձավ, լիա­ ­յում 2005 թ., երբ հարցր­ել տե­սադ­ աշտ­ ը, դժվար­ ացն­ ում
որ ղե­կին զրուց­ ե­լը վտանգ­ ա­ էին վթարն­ եր­ ից հետ­ ո վե­րա­ սար­քեր­ ի ցուցմ­ ունքն­ եր­ ի ընթ­ եր­
վոր է: 1997 թ. կան­ա­դա­ցի հե­ կեն­դա­նաց­ման բաժ­ անմ­ ունք­ ում ցու­մը, թուլ­ ացն­ ում արա­գութ­ յան
տազ­ ոտ­ ողն­ եր­ ը վեր­լուծ­ ել են հայտն­ված վար­ որդն­ եր­ ին: Ընդ հսկո­ղու­թյու­նը:
վթարն­ ե­րի և աղետն­ եր­ ի են­ որում՝ բարձր­ ախ­ ոս­ ով խո­սե­լը,
թարկ­ված հա­րյու­րա­վոր վա­ երբ հեռ­ ախ­ ոս­ ը զրուց­ ող­ ի ձեռ­ ԱՄՆ Յու­տա նա­հան­գի հա­
րորդ­ներ­ ի հեռ­ ախ­ ո­սա­զան­գե­ քում չէ, չի փրկում դրութ­ յուն­ ը: մալս­ ար­ ան­ ի նյար­դա­վիր­ աբ­ ույժ
րի ժամ­ ա­նակ­ ը: Պարզ­վել էր, Դե­վիդ Սթե­յե­րը փոր­ձեր է կա­
որ երթ­ ևե­ կ­ ութ­ յան ընթ­ ացք­ ում Երթ­ ևե­ ­կու­թյան անվտ­ ան­գու­ տար­ ել քա­ղա­քա­յին երթ­ և­ե­
թյան իսպ­ ա­նաց­ ի մաս­նագ­ ետն­ ե­ կու­թյան հոս­քին մաս­նակ­ցող
* «Наука и жизнь», N 3, 2014. րի 2002 թ. կա­տա­րած փորձ­ ե­րը 32 վար­ որդն­ եր­ ի հետ: Նրանց

36 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

խնդրել են լսել ռադ­ իո, օգտ­ ա­ համ­ ալս­ ար­ ան­ ի աշ­ Ավստր­ ա­լա­ ­ցի գիտ­նակ­ ան­նե­
գոր­ծել սո­վո­րակ­ ան բջջայ­ ին խա­տակ­ ից Քլիֆ­ որդ րը պար­զել են, որ հա­ղոր­դագ­
հե­ռա­խոս, խո­սել բարձ­րախ­ ո­ Նաս­ը փորձ է կա­ րութ­ յուն­ներ գրել­ ը և ուղ­ ար­կել­ ը
սի օգն­ ութ­ յամբ, ու­ղար­կել հա­ տա­րել. նա խնդրել չորս ան­գամ ավել­ի հա­ճախ է
ղորդ­ ագր­ ութ­ յուն սմարթ­ֆոն­ ում է մարզ­ աս­ ար­քին ուշ­ ադր­ ութ­ յուն­ ը շե­ղում ճա­նա­
առ­կա ծրագ­րի միջ­ ոց­ ով, որը նստած փոր­ձա­ պարհ­ ից: Ամեր­ իկ­ ա­ցի մասն­ ա­
թե­լադր­վող բառ­ ե­րը վե­րա­ծում ռու վա­րորդ­նե­րին գետ­ներ­ ի՝ ԱՄՆ-ում հեռ­ ա­վոր
է տեքստ­ ի և ու­ղարկ­ում: Ռա­ զրուց­ ել բջջա­յի­նով ու­ղև­ո­րութ­ յուն կա­տար­ ող վա­
դիո­ ն ամե­նա­քիչն է խան­գար­ ել միև­ ­նույն զրուց­ ակ­ րորդ­նե­րի հետ­ ա­զոտ­ ու­մը պար­
վա­րորդ­ ին, իսկ հաղ­ որդ­ ագր­ ու­ ցի հետ, բայց մի զել է, որ հաղ­ որդ­ ագր­ ութ­ յուն ու­
թյու­ն ուղ­ ար­կե­լը՝ ամեն­ աշ­ ա­ դեպ­քում նրանց ղարկ­ ել­ ը 23 ան­գամ մե­ծաց­նում
տը: Զրույց­ ի երեք տես­ ակ­նե­րը ասել են, որ զանգ­ ը է նրանց վթա­րի վտանգ­ ը: Իզուր
մոտ­ ա­վոր­ ապ­ ես հա­վաս­ ար չա­ տեղ­ ա­կան է, մյուս չէ, որ ԱՄՆ 41 նահ­անգն­ե­րում
փով են շեղ­ում վա­րորդ­ի ու­ դեպք­ում՝ որ այն մեք­ են­ ա վա­րել­ իս հաղ­ որ­դագ­
շադր­ ու­թյուն­ ը: Նվազ­ ում է նրա միջ­քաղ­ ա­քայ­ ին է: րու­թյուն ու­ղարկ­ ել կամ ստա­
ու­շադ­րու­թյուն­ ը ճան­ ապ­ ար­հին Երկ­րորդ դեպք­ ում նալն արգ­ ելվ­ ում է, իսկ գնա­հա­
հան­դի­պող վտանգ­ ի հանդ­ եպ, վար­ ելն ավե­լի էր տումն­ ե­րի հա­մա­ձայն՝ ԱՄՆ-ում
նա ավել­ ի հազվ­ ա­դեպ է նա­յում բար­դա­նում: ամեն տար­ ի տեղ­ ի ու­նե­ցող
հե­տևի տես­ ադ­ աշտ­ ի հա­յել­ ին­ ե­ ավե­լի քան հա­րյուր հա­զար ու­
րին, ավե­լի անու­շա­դիր է փո­ Վտան­գավ­որ է նաև այն ղևո­ ր­ ա­ճան­ ա­պար­հա­յին պա­տա­
ղոցն անց­ ում­ ով հատ­ ող հետ­ ի­ հան­գա­ման­քը, որ երիտ­ ա­սարդ հարն­եր կապվ­ ած են հենց այդ
ոտ­նի նկատ­մամբ: սերնդ­ ի շատ վար­ որդ­ներ այն­ զբաղ­մուն­քի հետ: Այ­նու­ ա­մե­նայ­
պես են կապ­ված իրենց էլեկտ­ նիվ, վեր­ջերս կատ­ ար­ված հար­
Այս իրո­ղու­թյուն­ ը հոգ­ ե­բան­ րո­նա­յին սարք­ ե­րին, որ բա­ ցու­մը ցույց է տվել, որ բարձր
նե­րը բա­ցատր­ ում են այն հան­ րեկ­ ամն­ ե­րի հետ խո­սե­լու կամ դա­սար­ անց­ ին­ եր­ ի 40 % չի հետ­ և­
գամ­ ան­քով, որ ան­տես­ ա­նել­ ի հա­ղոր­դագր­ ութ­ յուն ու­ղարկ­ ե­լու ում այդ նոր օրենք­ ին:
զրու­ցակ­ցի հետ խոս­ ել­ իս մենք համ­ ար չեն համբ­ եր­ ում մին­չև
ակամ­ ա պատկ­ եր­ աց­նում ենք կան­գառ հաս­նե­լը: Իսկ ոմանք Ըստ ամե­րի­կյան վի­ճակ­ ագ­
նրա կերպ­ ար­ ը: Ռադ­ իո լսել­ ը դա դի­մապ­ ակ­ ու միջ­ ով երևա­ ց­ ող րու­թյան՝ սմարթ­ֆոն­ ի տե­րը յու­
չի պահ­ ան­ջում, քան­ ի որ ունկն­ տե­սա­րան­նե­րը են­թա­գիտ­ ակ­ րա­քան­չյուր վեց րոպ­ են մեկ նա­
դիր­ ը փոխգ­ որ­ծող­ ու­թյան մեջ չի ցո­րեն ըմբռ­նում են որ­պես հա­ յում է դրա էկր­ ա­նին, իսկ օր­վա
մտնում հա­ղոր­դա­վարն­ եր­ ի հետ: մա­կարգչ­ ա­յին խա­ղի պատ­կեր՝ ընթ­ ացք­ ում օգ­տագ­ որ­ծում է այն
Ընդ որում՝ հե­ռախ­ ո­սայ­ ին զրու­ ցուց­ ա­սարք­ ի (մոն­ իտ­ որ) վրա, 124 րոպ­ ե: Կար­ և­որ է, որ այդ րո­
ցակց­ ի կերպ­ ա­րը պատկ­ եր­ աց­ առանց գի­տակ­ցել­ ու, որ այդ պե­նե­րը չհա­մընկն­ են մեք­ ե­նան
նելն այնք­ան ավե­լի դժվար է, խա­ղում նրանք ու­նեն մի­այն մի վար­ ե­լու ժամ­ ան­ ակ­ ի հետ:
որ­քան հե­ռու է նա: Սթենֆ­ որ­դի կյանք:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 37

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՏԱՔՐՔՐԱՇԱՐԺ ԺԻՐԱՅՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ
ԵՎ ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ
ՎԱՐՔԱԳԾՈՎ ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, կենսա­
ԾԱՌԵՐ ՈՒ ԹՓԵՐ բանական գիտությունների դոկ­տոր,
պրոֆեսոր,
ՀՀ ԳԱԱ բուսաբանության
ինստիտուտի տնօրեն

ԳԱՅԱՆԵ ԳԱՏՐՉՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ բուսաբանության ինստի­
տուտի բույսերի ներմուծման բաժնի
գիտաշխատող

Մարդն իր զար­գաց­ անչ­ ափ հետ­ աքր­քիր ու զար­մա­ պարտ­ ա­դիր պայ­ման:
ման պատ­մու­թյան նահրաշ: Մարդ­ ը բնու­թյան զա­ Օր­գա­նա­կան ծա­գում ուն­ ե­ցող
ըն­թացք­ ում միշտ վակն է, նրա մասն­ իկ­ ը, կապվ­ ած
ձգտել է բա­ցա­հայ­տել բնու­թյան է մայր բնու­թյան հետ բազմ­ա­ յու­րաք­ ան­չյուր նյութ իր գոյ­ ու­
գաղտ­նիքն­ ե­րը. դա երբ­ եմն հա­ թիվ թե­լեր­ ով, նրա ամեն­ ա­կա­ թյամբ պար­տակ­ ան է բուս­ ակ­ ան
ջող­վել է, եր­բեմն՝ ոչ: Շատ դեպ­ տա­րյալ «ստեղծ­ ագ­ որ­ծու­թյուն­ ն» ծածկ­ույթ­ին, ասել է թե, մենք
քեր­ ում էլ որոշ երև­ույթ­ներ­ ի ըն­ է, և, օժտվ­ ած լին­ ել­ ով բան­ ա­ առանց բույս­ եր­ ի չէի­ նք կար­ ող
կա­լում­ ը առաջ­ ացր­ ել է նոր­ ա­նոր կան­ ութ­ յամբ, դատ­ ապ­ արտ­ված պահպ­ ան­ ել մեր գո­յու­թյուն­ ը:
հար­ցեր և նոր պարզ­ աբ­ ան­ ում­ է ճան­ աչ­ ե­լու, ու­սումն­ աս­ ի­րե­լու,
ներ­ ի անհ­րաժ­ եշ­տու­թյուն: Բնու­ հաս­կան­ ա­լու և, իհարկ­ ե, պահ­ Բույ­սե­րի ֆոտ­ ո­սին­թեզ կա­
թյան գաղտն­ իքն­ եր­ ի աշխ­ արհն պա­նե­լու այն` թեկ­ ուզ որ­պես իր տա­րե­լու հատ­կութ­ յան շնորհ­ իվ
ան­սահ­ման տար­ ո­ղուն­ ակ է, կյան­քի գոյ­ ութ­ յան ան­հերք­ ել­ ի և է, որ մթնոլ­ որտ­ ում մի­լիո­ ն­ ա­վոր
տա­րի­ներ­ ի ըն­թացք­ ում ստեղծ­
վել է գազ­ ախ­ առն­ ուր­դի այնպ­ ի­սի

38 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

նպաստ­ ավ­ որ բա­ղադ­րու­թյուն, հար­մար­վել­ ով երկ­րագնդ­ ի
որը հնա­րավ­որ է դարձ­րել օր­
գան­ ակ­ ան աշխ­ ար­հի գոյ­ ութ­ յու­նը ամեն­ ատ­ արբ­ եր բու­սա­աշ­խար­
և զար­գաց­ ում­ ը:
հագ­րա­կան և բնա­պատ­մակ­ ան
Բու­սա­կա­նու­թյու­նը կենս­ ոլ­ որ­
տի ամե­նակ­ ար­ և­որ բա­ղադր­ իչն պայ­ման­ներ­ ին, դարձ­ ել են բազ­
է, քանզ­ ի կեն­դա­նի­նե­րի ու հատ­
կա­պես մարդ­ ու տնտե­սակ­ ան մաբ­նույթ և բազ­մազ­ ան: Հատ­
գործ­ ուն­ ե­ութ­ յան արդ­ յուն­քում
թթված­նի սպառ­վող պա­շարն­ ե­ կապ­ ես լեռ­նայ­ ին երկր­ներ­ ում
րը լրացն­ ում են բույս­ ե­րը՝ մթնո­
լորտ արտ­ ա­նետ­ ել­ ով թթվածնի ձևավ­ որվ­ ել է բուս­ ա­կան աշ­
նոր­ ա­նոր քան­ ակն­ եր, առանց
որի կյան­քը կդառ­նար անհն­ ար: խար­հի չա­փա­զանց հե­տաքր­
Բույ­սե­րը տա­րեկ­ ան կլան­ ում են
4 - 5 մլրդ տոն­նա ածխ­ աթթ­ ու քիր ու անե­րև­ա­կա­յել­ ի հար­ ուստ
գազ և մի­ա­ժամ­ ան­ ակ արտ­ ադ­
րում 40 մլրդ տոնն­ ա թթված­ ին: բազմ­ ազ­ ա­նու­թյուն (օրի­նակ՝
Երկ­րագնդ­ ի վրա աճող բույս­ եր­ ը
տար­ ե­կան սինթ­ եզ­ ում են ավե­ Կով­կաս­ ի էկո­տար­ ա­ծաշրջ­ ա­
լի քան 375 մլրդ տոն­նա օր­գա­
նա­կան նյութ, որով էլ «սնվու­մ» նը և հատկ­ ա­պես Հա­յաս­տա­
են մեր մո­լո­րակ­ ի բնա­կիչն­ ե­րը
(մանր­ էն­ եր­ ից մինչ­ և մարդ): նը), իսկ առանձ­ ին դեպք­ եր­ ում

Բնու­թյունն իր գոյ­ ութ­ յան ըն­ էլ երկր­ ագնդ­ ի անբ­ ա­րեն­ պաստ
թացք­ ում ստեղ­ծել է բույ­սե­րի
յուր­ ա­հա­տուկ և զարմ­ ան­ ահրաշ ան­կյուն­ներ­ ում, բու­սա­կան աշ­
բազ­մազ­ ա­նու­թյուն, որի մի մա­
սը պահ­պան­վել է և մեծ հե­ խարհ­ ը բնոր­ ոշվ­ ում է ծայ­րա­հեղ
տաքրքր­ ու­թյուն է ներ­կա­յաց­նում:
Դրանց­ ից շա­տե­րը տար­բեր­վում աղք­ ատ տե­սակ­ այ­ ին բազմ­ ազ­ ա­
են բույս­եր­ի մա­սին մեր պատ­
կեր­ աց­ ումն­ ե­րից և կարծ­ ես այլ նու­թյամբ: Շատ ներ­կա­յաց­ ուց­ իչ­
մո­լո­րակ­նե­րից լի­նեն:
ներ աչ­քի են ընկ­նում անս­ ո­վոր ներ­ ը տար­բեր առանձն­ յակ­նե­րի
Բույ­սերն իրենց էվոլ­ յուց­ ի­ վրա են) ծառ է: Տե­րև­աթ­ ի­թե­ղի
ոն զար­գացմ­ ան ըն­թաց­քում, ու աներ­ ևա­ ­կայ­ ե­լի չափ­ եր­ ով երկ­ար­ու­թյուն­ը 7 - 10 մ է, լայ­
նու­թյուն­ ը՝ 4 - 4,5 մ, տեր­ և­ակ­ ո­
(հսկա և թզուկ) և դրսև­ո­րում թու­նի եր­կար­ ու­թյու­նը՝ 4 մ: Այս­
պիս­ ի 3 կամ 4 տեր­ ևը բավ­ ար­ ար
տար­ օ­րին­ ակ վար­քագ­ իծ՝ յու­րօ­ է մի մեծ տան տա­նիք ծած­կել­ու
հա­մար: Այս հսկա ծառ­ի տակ
րին­ ակ արմ­ ատ­նե­րի առաջ­ ա­ցում, կար­ ե­լի է պատսպ­ ար­վել հորդ
անձր­ ևի­ ց, այստ­ եղ միշտ չոր
գլխի­վայր աճե­լու հատ­կու­թյուն, է լի­նում, սակ­ այն բնութ­ յունն
ստեղծ­ել է բույ­սի ոռոգ­ման իր
կյանք­ ի որոշ­ ակ­ ի փու­լում սե­ռը համ­ ա­կարգ­ ը. անձր­ և­աջ­ ուր­ ը տե­
րևն­ ե­րի ակոսն­ ե­րով հաս­նում է
փո­խե­լու և տար­ օր­ ի­նակ ձայ­ներ բնին, այնտ­ ե­ղից էլ՝ արմ­ ատ­
նե­րին: Բուս­ ա­կան աշխ­ արհ­ ում
արձ­ ակ­ ե­լու, ինչ­պես նաև ծա­ սեյշ­ ել­ յան ար­մավ­ ե­նին հա­մար­
վում է ռե­կոր­դա­կիր՝ շնոր­հիվ իր
ռաբ­նի մեր­կա­նա­լու ու­նա­կու­

թյուն:

Ծան­ ոթ­ ա­նանք բնու­թյան հրա­

շա­գոր­ծութ­ յան առավ­ ել հե­

տաքրքր­ ու­թյուն ներկ­ ա­յաց­նող

եզակ­ ի նմուշ­ներ­ ից մի քա­նիս­ ին:

Ար­մավ­ են­ ի Սեյշ­ ել­ յան. 25 -
34 մ բարձր­ ութ­ յամբ, երկտ­ ուն
(իգա­կան և արակ­ ան ծաղ­ իկ­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 39

Սեյշել յան արմավենի ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կար ծաղ­կակ­ ոթ­ ու­նից, բացվ­ ում է
երե­կոյ­ ան և ապր­ ում միա­ յն մեկ
ար­տաս­ ո­վոր խո­շոր պտուղ­նե­րի, մի չու­գուն­ ե ձուլ­վածք (ծանր, գի­շեր: Իր հա­ճե­լի հո­տով այն
որոնց տրամ­ ագ­ իծ­ ը 40 - 50 սմ է, շուրջ 100 մեծ ըն­կույզ­ներ­ ով գիշ­ եր­վա ըն­թացք­ ում գրա­վում
քա­շը՝ 15 - 30 (ամեն­ ամ­ եծ պտղի ծա­ռը թեքվ­ ել­ իս հաս­տատ ար­ է չղջիկն­ե­րին և դրանց մի­ջո­
քա­շը եղել է 42 կգ) կգ: Պտու­ մա­տախ­ իլ կլի­ներ): Միշտ կան­ ցով փոշ­ ոտվ­ ում, իսկ առա­վո­
ղը, որի հա­սուն­ աց­ ու­մը տև­ում գուն մնալն ապա­հո­վում է բնի տյան թա­ռամ­ ում է՝ ար­ձակ­ ե­լով
է 6 տար­ ի, շագ­ ան­ ակ­ ագ­ ույն է, հիմ­քի սոխ­ ու­կանմ­ ան մաս­ ը, որն տհաճ, փտած հոտ և թափվ­ ում:
ու­նի 2 սմ հաստ­ ութ­ յամբ արտ­ ա­ ուն­ ի 1 մ տրամ­ ագ­ իծ և 0,5 մ չա­
քին կե­ղև, որն օգ­տագ­ ործ­վում փով խրված է հո­ղի մեջ: Սո­ Բաո­ բ­ ա­բի պտու­ղը նման
է որ­պես հե­ղուկ­ ի տա­րա: Պտղի խուկ­ անմ­ ան գոյ­ ա­ցու­թյան վրա է սե­խի կամ վար­ ուն­գի, ու­նի
դոն­դող­ անմ­ ան մի­ջուկն անգ­ ույն կան բազմ­ աթ­ իվ մատ­նա­չափ, շուրջ 1,5 կգ քաշ, 15 - 20 սմ եր­
է, ան­համ, երբ­ եմն՝ ըն­կույ­զի հա­ ձվա­ձև անցք­ եր, որոն­ցից դուրս կա­րու­թյուն, թա­վ է: Պտղա­միս­ ը
մով: Իր մեծ խտու­թյան հե­տև­ են գա­լիս անո­թա­վոր ելուստ­ թթվաշ է, ու­նի թու­րին­ջի, տան­ձի
ան­քով այս հսկա պտուղ­ ը ջրում ներ, վերջ­ ինն­ եր­ ից էլ՝ բազ­մա­ և վան­ իլ­ ին­ ի խա­ռը համ, դրա­
սուզվ­ ում է: թիվ ար­մատ­ներ, որոնք երբ­ եք նով սնվում են պավ­ ի­ան­ներ­ ը.
չեն կպչում ելուստն­ե­րին, միշտ այս է պատ­ճառ­ ը, որ բաո­ ­բա­բին
Նախկ­ ի­նում ծո­վագ­նացն­ ե­րը, ազատ են, ճկուն և մտնել­ով հո­ նաև «կա­պիկն­ ե­րի հաց­ ի ծառ­ » են
գտնել­ ով այս խո­շոր պտուղն­ եր­ ը ղի մեջ՝ ապահ­ո­վում են սեյ­շե­ ան­վան­ ում: Պտղամ­ ի­սը հար­ ուստ
ջրի տակ, կարծ­ ել են, թե դրանք լյան ար­մավ­ ե­նու կա­յուն­ ութ­ յուն­ ը: է C և B վիտ­ ամ­ ին­ներ­ ով (C վի­
աճում են ջրում, և տար­ ած­վել էր տամ­ ին­ ի պա­րուն­ ակ­ ու­թյուն­ ը 3
թյուր կար­ծիք, որ այն մար­դիկ, Բա­ո­բաբ կամ վար­ ազ­ ա­ ան­գամ շատ է, քան նարն­ջում),
ովք­ եր սուզվ­ ում են՝ փնտրել­ ու ծառ. մին­չև 18 - 25 մ բարձ­ կալ­ցի­ում­ ով (50% - ով ավե­լի,
ստորջր­ յա «այ­գին­ եր­ ը», ան­հե­ րութ­ յամբ և բնի մոտ 8 - 10 մ քան սպան­ա­խում): Իր սննդա­
տան­ ում են: տրամ­ ագծ­ ով, մատն­ ա­ձև տե­ րար­ ութ­ յամբ հավ­ ա­սար­վում է
րևն­ ե­րով հսկա ծառ է: Բա­ո­բա­ հոր­թի մսին, դյու­րամ­արս է և
Սեյշ­ ե­լյան արմ­ ավ­ են­ ու յուր­ ա­ բը տե­րև­աթ­ ափ է լի­նում ոչ թե վե­րաց­նում է հոգ­նա­ծութ­ յու­նը:
հա­տուկ պտուղն ուն­ եր տա­րօ­ ձմռան­ ը, ինչպ­ ես մյուս բույ­սեր­ ը, Չո­րա­ցած պտղամս­ ի աղաց­ ած
րի­նակ համբ­ ավ. հա­մարվ­ ում էր այլ ամռ­ ան­ ը: Աֆր­ ի­կա­յում, որ­ փոշ­ ուց պատ­րաս­տում են լի­մո­
հա­մայ­ իլ, հա­կա­թույն, պա­հա­ տեղ աճում է բաո­ ­բա­բը, ամռ­ ա­նը նադ հիշ­ եցն­ ող զով­ աց­ ուց­ իչ ըմ­
պան՝ բո­լոր հիվ­ անդ­ ութ­ յուն­նե­ շատ շոգ է, իսկ տե­րև­ներ­ ը խո­ պե­լիք (այստ­ եղ­ ից էլ բաո­ բ­ աբ­ ի
րից և նույն­ իսկ թշնա­մի­ներ­ ից: նավ­ ութ­ յուն են գո­լորշ­ ի­ացն­ ում, մեկ այլ անվ­ ան­ ում­ ը՝ «լիմ­ ո­նա­դի
Մար­դիկ, իրենց սնոտ­ ի­ա­պաշ­ և որ­պես­զի քիչ խոն­ ավ­ ու­թյուն ծառ­ »): Սեր­մերն ու­տել­ ի են հում
տութ­ յամբ, խիստ բարձր­ աց­րել կորց­նի, բաո­ ­բաբ­ ը շոգ­ ին է տե­ վիճ­ ակ­ ում, իսկ բով­ված և աղա­
էին հսկա ընկ­ույզ­ի գի­նը. մի րևա­ ­թափ լին­ ում: ցած՝ սուր­ճի փոխն­ ակ են:
թագ­ ա­վոր դրա համ­ ար ան­գամ
առա­ջարկ­ ել էր ապ­րանք­ներ­ ով Բա­ոբ­ աբն աճում է հա­րա­ Բաո­ ­բաբ­ ի կեղ­ և­ից պատր­ աս­
բեռն­ ա­վորվ­ ած նավ: վայ­ ին կիս­ ագն­դում, ծաղկ­ ում է տում են ամուր թե­լեր, ձկնոր­սա­
ամռ­ ան­ ը՝ հոկ­տեմ­բե­րից մին­չև կան ցան­ցեր, պարկ­եր, գործ­
Բոլ­ որ արմ­ ա­վե­նի­ներ­ ը, մեծ դեկտ­ եմ­բեր, ծա­ղիկ­ ը խո­շոր է՝ վածք­ներ: Կեղ­ և­ից ստացվ­ ած
տե­րև­ներ­ ի պատ­ճառ­ ով, ու­ մինչ­և 20 սմ տրա­մագ­ծով, սպի­
ժեղ քա­մին­ ե­րից խիստ թեքվ­ ում տակ, հո­տա­վետ, կախ­ված է եր­ Բաոբաբ կամ վարազածառ
են, սա­կայն ոչ սեյ­շել­ յան­ ը. այն
միշտ մնում է կան­գուն, ինչ­պես

40 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

մոխր­ ից պատ­րաստ­ ում են դե­ղո­ Ցիբետինյան դուրիո
րայք՝ մրսած­ ու­թյան, տենդ­ ի, դի­
զեն­տեր­ ի­այ­ ի, սիրտ-անոթ­ ա­յին Ծաղ­ ի­կը մեծ է, սպիտ­ ա­կավ­ ուն, գործ­վում են որպ­ ես ջեր­միջ­ եց­
հի­վանդ­ ութ­ յուն­ներ­ ի, հեղձուկի ծանր թթվաշ հոտ­ ով, բաց­վում է նող, հա­կավ­ իր­ ու­սայ­ ին միջ­ ոց,
(ասթմ­ ա)­ , ատամ­ն աց­ ավ­ ի դեմ: գի­շեր­ ը, փոշ­ ոտվ­ ում՝ չղջիկ­նե­րի ինչպ­ ես նաև դեղ­նախտ­ ի, մաշ­
Մատղ­ աշ տեր­ ևն­ երն օգտ­ ագ­ որ­ միջ­ ո­ցով: կա­յին հիվ­ ան­դու­թյուն­ներ­ ի դեմ:
ծում են աղ­ցան պատ­րաստ­ ե­լիս:
Դու­րի­ոյ­ ի պտուղն ան­վա­ Դդմա­ծառ. 4 - 10 մ բարձր­ ու­
Բաո­ բ­ աբ­ ի սաղ­ ար­թը նման նում են «պտուղ­նե­րի թագ­ ա­վո­
է ար­մատ­ ա­յին հա­մա­կար­գի և րե: Ուտ­ ե­լի են այս ծա­ռի ոչ մի­ թյամբ մշտադ­ ալ­ար ծառ է: Տեր­ և­
թվում է, թե այն աճում է գլխի­ այն պտուղն­ եր­ ը, այլ­ և սեր­մեր­ ը՝
վայր, նույ­նիսկ լե­գենդ կա այն եռաց­նե­լուց և տա­պակ­ ել­ ուց հե­ ներ­ ը հա­կառ­ ակ ձվաձ­ և են, 5 - 17
մա­սին, որ աստ­ված տնկել է տո: Պտու­ղը գնդա­ձև է՝ 15 - 30
այն ջրա­ռատ գե­տի մոտ, բայց սմ տրա­մագ­ծով, 5 - 8 կգ քաշ­ ով, սմ եր­կա­րու­թյամբ, կաշ­ են­ման,
կամ­ա­կոր ծա­ռին դուր չի եկել կա­նաչ­ ա­շա­գան­ ա­կա­գույն, պատ­
տեղ­ անք­ ի գեր­խո­նավ­ ու­թյու­նը: ված սուր փշե­րով և կախվ­ած վե­րևի­ ց՝ փայ­լուն: Բազ­մա­թիվ
Արա­րիչ­ ը տեղ­ ա­փոխ­ ել է նրան երկ­ ար ճո­պանն­ եր­ ից (պտղակ­ ո­
լեռ­ ան լանջ, սակ­ այն այս­տեղ ևս թից): Համ­ արվ­ ում է վտան­գավ­ որ պտուղ­ներ­ ը հիշ­ եցն­ ում են 15 -
բաո­ բ­ ա­բը դժգոհ­ ել է: Այդ ժամ­ ա­ ծառ, քան­ ի որ ընկ­նե­լիս ծանր և
նակ բարկ­ ա­ցած աստ­ված գցել է փշապ­ ատ պտղի հար­վա­ծը կա­ 20 (եր­բեմն 30) սմ տրամ­ ագ­ծով,
նրան անա­պատ­ ում՝ ար­մատ­նե­ րող է հանգ­ եց­նել անկ­ ան­խա­տե­
րով դե­պի վեր: սե­լի հետ­ ևա­ նք­նե­րի: Պտղամ­ իս­ ը բա­վակ­ ան ծանր, կան­ աչ կամ
մա­ծու­կանմ­ ան է, դեղ­նա­վար­դա­
Բա­ոբ­ աբ­ ի փա­փուկ բնա­ գույն, հա­մայ­ին առու­մով շատ կարմ­րա­վուն դդում­ն եր:
փայ­տը հա­գե­ցած է ջրով, այդ հա­կաս­ ա­կան կարծ­ իք­ներ­ ի է ար­
է պատճ­ա­ռը, որ հաճ­ախ փղե­ ժան­ աց­ ել. շատ­ երն ասում են, որ Դդմած­ ա­ռի ծանր­ աք­ աշ
րը, իրենց ծա­րա­վը հա­գեցն­ ել­ ու այն ու­նի սե­րուց­քի, կրեմ­ ի, բե­զեի
նպատ­ ա­կով, ջարդ­ ում են այն և համ՝ խառն­ված սոխ­ ի, պան­րի պտուղն­ եր­ ը կազ­մավ­ որվ­ ում
ուտ­ ում բնի միջ­ ուկ­ ը: հետ, մի մասն էլ՝ ֆրան­սի­ա­կան
կրեմ­ ով քաղց­րա­վե­նիք՝ բերվ­ ած են ծա­ռի բնի կամ բազ­մամ­յա
Բաո­ ­բաբ­ ը մարդ­կանց հե­ կո­յու­ղով:
տաքրքր­ աս­ իր­ ութ­ յու­նը գրավ­ ում կմախք­ ա­յին ճյուղ­ եր­ ի վրա (կա­
է իր հաստ, գրեթ­ ե սնա­մեջ բնով: Դու­րի­ոյ­ ի արմ­ ատ­ներն օգտ­ ա­
Նա­միբ­ ի­այ­ ում պահ­պան­վել է ու­լիֆ­լոր­ իա­յի երևո­ ւյթ):
բաո­ բ­ աբ­ ի մի դատ­ արկ բուն,
որը կա­րող է տե­ղա­վոր­ ել շուրջ Պտուղ­ներ­ ից պատ­րաստ­ված
35 մարդ, սա տար­բեր ժա­մա­
նակ­ներ­ ում ծա­ռա­յել է որպ­ ես եփուկ­ ը համ­ արվ­ ում է ջեր­մի­
փոստ­ ատ­ ուն, զան­գակ­ ա­տուն:
Արևմտ­ յան Ավստր­ ա­լիա­ յ­ ի Դեր­ ջեցն­ ող միջ­ ոց. օգտ­ ա­գործ­վում
բի բնակ­ ա­վայր­ ը զբո­սաշրջ­ իկն­ ե­
րին գրա­վում է բա­ո­բա­բի եզա­ է բրոն­խիտ­ ի, հա­զի, հեղձովի,
կի հսկա ծառ­ով, որի դատ­ արկ
փչակ­ը 1890-ական թթ.-ին ծա­ ստա­մոքս­ ի հի­վան­դու­թյունն­ ե­
ռա­յել է որպ­ ես բան­տախ­ ուց
(այս­տե­ղից էլ նրա «բանտ-ծառ­ » րի, գլխա­ցավ­ ի դեմ: Տե­րև­նե­
անվ­ ա­նում­ ը):
րից ստաց­ված եփուկն օգ­նում է
Դուր­ իո ցիբ­ ե­տի­նյան. մին­չև
45 մ բարձ­րու­թյամբ և բնի շուրջ արյան ճնշման իջեց­մա­նը:
1,2 մ տրամ­ ագ­ծով, սլաց­ իկ բնով,
մշտա­դա­լար ծառ է: Տե­րև­ներ­ ը Դդմած­ առ­ ի պտուղն­ երն ու­
պարզ են, եր­կար­ ա­ցած էլիպ­սա­
ձև, մոտ 25 սմ երկ­ ա­րու­թյամբ և նեն կեն­ցաղ­ այ­ ին կիր­ առ­ ու­թյուն.
7,5 սմ լայն­ ութ­ յամբ, կա­շենմ­ ան:

Դդմածառ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 41

դրանց­ ից պատր­ աստ­ ում են բա­ ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Երշիկածառ
ժակ­ներ, շշեր, տարբ­ եր խո­հա­
նո­ցա­յին պա­րա­գան­ եր, ինչպ­ ես Ծա­ղիկ­նե­րը ձա­գար­ ան­ման Ընկ­ ու­զե­նի բրա­զիլ­ ակ­ ան.
նաև երաժշտ­ ա­կան գոր­ծիք­ներ: են, մուգ կար­միր գույ­նի, 10 - 15 մինչ­և 30 - 50 մ բարձ­րու­թյամբ,
սմ տրա­մագ­ծով, հավ­ աք­ված բնի մոտ 1 - 3 մ տրամ­ագծով,
Կո­ճա­կած­ առ. մինչ­և 20 - 25 լու­սամփ­ ոփ հի­շեցն­ ող ծաղկ­ ա­ սլաց­ իկ, մինչ­ և ծա­ռի կեսն
մ բարձ­րու­թյամբ և բնի շուրջ 40 բույլ­ եր­ ում, բաց­վում են մեկ­ ա­ առանց ճյուղ­ եր­ ի, իսկ վեր­ և­ում
սմ տրամ­ ագծ­ ով մշտադ­ ա­լար կան, փոշ­ ոտվ­ ում են չղջիկ­նե­րի գնդա­ձև սաղ­ արթ­ ով (թագ­ ով),
ծառ է: Տե­րև­ներ­ ը պարզ են, 8 - մի­ջոց­ ով, ար­ձա­կում են տհաճ հսկա ծառ է: Տե­րևն­ ե­րը կա­շեն­
13 սմ երկ­ ա­րու­թյամբ և 3 - 5 սմ հոտ: Պտուղ­ ը 0,5 - 1 մ երկ­ ա­րու­ ման են, ալի­քա­վոր, 20 - 30 սմ
լայ­նու­թյամբ: Ծաղ­ իկ­նե­րը սպի­ թյամբ, 10 - 18 սմ լայ­նու­թյամբ, եր­կար­ու­թյամբ, 10 - 15 սմ լայ­
տակ են: Պտու­ղը նման է խո­ 5 - 12 կգ քա­շով, գլան­ աձ­ և, մոխ­ նութ­ յամբ, թափ­վում են երաշտ­ ի
շոր կոճ­ ակ­ ի, անմ­ իջ­ ա­պես կպած րաշ­ ագ­ ա­նակ­ ագ­ ույն երշ­ իկ է հի­ ժամ­ ա­նակ՝ պաշտ­պա­նե­լով ծառն
է ծա­ռի բնի կեղ­ ևի­ ն, ուն­ ի 20 - 25 շեցն­ ում, որը կախ­ված է 2 - 6 մ ավե­լորդ գոլ­ որ­շի­աց­ ու­մից:
սմ տրամ­ ա­գիծ և շուրջ 2 կգ քաշ: երկ­ ար­ ութ­ յամբ եր­կար ճո­պան­
Պտուղ­ ը պո­կել­ իս պտղա­կոթ­ ից նե­րից (պտղակ­ ոթ­ ից): Չնայ­ ած Ծա­ղիկն­ ե­րը սպի­տակ­ ակ­ ա­
հո­սում է թանձր, գար­եջ­րի հո­ իր «համ­ ե­ղ» անվ­ ան­ման­ ը՝ ու­ նաչ­ավ­ուն են, 10 - 40-ական՝
տով հյութ: տե­լի չէ, սակ­ այն սա նախ­ ընտ­ հա­վաքվ­ած 10 - 20 սմ երկ­ա­
րում են Աֆ­րիկ­ այ­ ի ընձ­ ուղտ­նե­ րու­թյամբ հու­րան­ներ­ ում (ծաղ­
Կոճակածառ րը, բա­բո­ւինն­ երն ու գե­տաձ­ ի­ե­րը: կա­բույլ­ ի տե­սակ): Փոշ­ ոտմ­ ան
Սեր­մեր­ ը թու­նա­վոր են, սա­կայն ժա­ման­ ակ ծաղ­կի բարդ ծալ­քե­
Կոճ­ ակ­ ած­ առ­ ի, որ­պես բու­սա­ տապ­ ա­կե­լուց հե­տո դառ­նում են րը խո­չընդ­ ոտ­ ում են մի­ջատն­ ե­
տես­ ա­կի, գո­յու­թյու­նը կախվ­ ած է ուտ­ ել­ ի: Խո­շոր և ծանր կախվ­ ած րի մուտք­ ը դեպ­ ի փոշ­ ան­ ոթ, այդ
շրջակ­ այք­ ում ապ­րող փղեր­ ից և պտուղն­ ե­րով եր­շի­կա­ծա­ռը տե­ պատ­ճա­ռով բրազ­ իլ­ ա­կան ըն­
մաց­ ա­ռախ­ ո­զե­րից, քան­զի դրա ղաբ­նակ­ներ­ ին պաշտ­պան­ ում է կու­զեն­ ու ծաղ­ իկ­ ը փո­շոտվ­ ում է
սերմ­ ը կա­րող է ծլել մի­այն վե­րը հող­մե­րից, ինչպ­ ես նաև համ­ ար­ մի­այն ուժ­ եղ, երկ­ ա­րակն­ճիթ մի­
նշված կեն­դա­նին­ ե­րի աղեստ­ ա­ վում է պտղա­բեր­ ութ­ յան խորհր­ ջատն­ եր­ ով, որոնց իրենց անու­
մոքս­ ա­յին ուղ­ ով անցն­ ել­ ուց հե­ դան­ իշ: Պտուղ­ներ­ ից պատ­րաս­ շաբ­ ույր հոտ­ ով գրա­վում են մո­
տո, հակ­ առ­ ակ դեպ­քում կո­ճա­ տում են զարդ­ եր, խոհ­ ա­նո­ցա­յին
կա­ծառ­ ը կար­ ող է ոչնչ­ ա­նալ: տարբ­ եր պա­րագ­ ա­ներ, երաժշ­ Բրազիլական ընկուզենի
տակ­ ան գործ­ իքն­ եր:
Եր­շիկ­ ած­ առ. մին­չև 20 մ
բարձ­րու­թյամբ, խիտ, գնդաձ­ և Երշ­ իկ­ ած­ ա­ռը հիա­ ն­ ալ­ ի դեղ­ ա­
սաղ­ արթ­ ով մշտա­դալ­ ար ծառ է: միջ­ ոց է մալ­ ար­ իա­ ­յի, շա­քար­ ախ­
Տեր­և­նե­րը փետ­րաձ­և են, 6 - տի, դիզ­ ենտ­ ե­րի­այ­ ի, թո­քա­բոր­
9 տե­րև­իկ­նե­րով, 30-50 սմ եր­ բի, ատամն­ աց­ ավ­ ի դեմ, ինչպ­ ես
կա­րութ­ յամբ, կաշ­ ենմ­ ան, ալի­ նաև տարբ­ եր մաշ­կա­յին հիվ­ ան­
քա­վոր: Երաշ­տի ժամ­ ա­նակ դու­թյուն­ներ բուժ­ ե­լիս, նույ­նիսկ
ամ­բողջ­ ով­ ին տեր­ ևա­ ­թափ է լի­ մաշ­կի քաղց­կեղ­ ի և սիֆ­ ի­լի­սի
նում, որ­պես­զի խնա­յի ջու­րը, իսկ դեմ: Լայն­ որ­ են կի­րառ­վում է ժա­
անձ­րև­այ­ ին շրջա­նում ան­միջ­ ա­ ման­ ակ­ ակ­ ից կոսմ­ ետ­ ոլ­ ոգ­ ի­այ­ ում:
պես տեր­ ևա­ կ­ ա­լում է: Ծաղ­կում է
օգստ­ ոս­ ից մինչ­ և նո­յեմբ­ եր:

42 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

տա­կայ­քում աճող խո­լորձն­ եր­ ը բռունց­քը դուրս հա­նել չեն կա­ րու­նակ­ում է 200 - 300 սերմ՝
(այնպ­ ես որ, առանց խոլ­ որձ­նե­րի րո­ղան­ ում (հաս­ ուն, իմաստ­ ուն ընկղմվ­ ած դոն­դո­ղան­ման մի­
այս հսկա ընկ­ ուզ­ ե­նին չի պտղա­ կապ­ իկն­ եր­ ը, իրենց փոր­ձից ել­ ջուկ­ ում (պտղամս­ ում): Պտուղն
բե­րի): նել­ ով, տուփ­ իկ­ ից վերցն­ ում են օգ­տագ­ ործվ­ ում է որպ­ ես անաս­
մեկ­ ա­կան ըն­կույզ՝ ձեռք­ ը հեշտ նա­կեր (մար­դու հա­մար շատ
Պտղաբ­ ույլ­ը 10 - 15 սմ տրա­ դուրս հան­ ել­ ով), այս ամեն­ ը տհաճ հոտ ուն­ի), իսկ պտղի
մագծ­ ով և 2 կգ քաշ­ով տուփ­ իկ կրկնե­լով շատ անգ­ ամ­ն եր՝ կա­ կե­ղևը՝ որ­պես տա­րա: Ու­ժեղ
է, որի մեջ հաս­ ու­նա­նում են 10 րող են դառ­նալ որս: Այս ըն­կու­ քա­մու ժամ­ ա­նակ ամուր կեղ­ և
- 25 եռա­կող, 3 - 4 սմ եր­կա­ զեն­ ու պտուղ­ներն ավել­ ի քաղցր ուն­ եց­ ող պտուղ­նե­րը խփում են
րու­թյամբ պտուղն­ ե­րը (ըն­կույզ­ են, քան բրա­զի­լա­կա­նին­ ը: Գրա­ ծառ­ի բնին կամ իրար և առա­
ներ­ ը), որոնք պատվ­ ած են կոշտ վիչ են սրանց երիտ­ աս­ արդ տե­ ջաց­նում թնդա­նո­թայ­ ին հա­մա­
կե­ղև­ով. դրան­ցով սնվում են րև­ներ­ ը, որոնք սկզբում վար­դա­ զարկ հիշ­ եց­նող աղմ­ ուկ:
կրծող­ներ­ ը. մասն­ ա­վոր­ ապ­ ես՝ գույն են, հետ­ ա­գայ­ ում՝ կան­ աչ:
կատվ­ ի չա­փեր­ ով ագուտ­ ին իր Բնա­փայտն արժ­ եք­ ա­վոր է, դրա­ Այգ­ ի­նե­րում աճեցվ­ ող այս
ուժ­ եղ ատամն­ ե­րով առանձ­ նից պատ­րաստ­ ում են պա­հա­ տար­ օր­ ին­ ակ ծա­ռի կողք­ ին պար­
նացն­ում է պտղի կոշտ կե­ղևը րան­ներ, կամ­ ուրջ­ներ, կայմ­ եր, տա­դիր դրվում է զգու­շաց­նող
և սնվում դրա­նով, իսկ ընկ­ ույզ­ օգ­տագ­ որ­ծում՝ շի­նար­ ա­րութ­ յու­ նշան, քան­ի որ ծանր և կոշտ
նե­րի մի մասն էլ պա­հում է հո­ նում: պտուղ­ներ­ ի ան­կու­մը մար­դու
ղի մեջ՝ հե­տագ­ այ­ ում ճաշ­ ա­կե­լու հա­մար վտան­գա­վոր է:
ակն­կալ­ իք­ ով՝ այս կերպ նպաս­ Թնդան­ ոթ­ ա­ծառ. մինչ­ և 30
տել­ ով սերմ­ ի ծլման­ ը: Բրա­զիլ­ ա­ - 35 մ բար­ձրութ­ յամբ մշտա­դա­ Թնդա­նոթ­ ա­ծա­ռի տար­բեր
կան ըն­կուզ­են­ու ծանր և կոշտ լար ծառ է: Տեր­ և­ներ­ ը նշտա­րա­ձև մա­սերն օգտ­ ագ­ ործվ­ ում են
պտու­ղը վտանգ­ ավ­ որ զենք է. են, 8 - 16 սմ եր­կա­րու­թյամբ և բժշկու­թյան մեջ բազ­մա­թիվ հի­
սրա հարվ­ ած­ ի արդ­ յունք­ ում 4 - 6 սմ լայն­ու­թյամբ՝ օղակ­ա­ վան­դութ­ յունն­ ե­րի դեմ. արյան
մարդ­ու մահ­վան դեպք է ար­ ձև դա­սավ­ որ­ված ճյու­ղեր­ ի ծայ­ բարձր ճնշում, քաղցկ­ եղ, մրսա­
ձան­ ագր­վել: րեր­ ին: Ծաղ­ իկ­նե­րը մո­մա­պատ ծութ­ յուն, մա­լար­ իա և այլն:
են, 6 - 8 (15) սմ տրա­մագծ­ով,
Ընկ­ ույզն օգ­տա­գործ­վում է հո­տա­վետ, նարն­ջագ­ ույն, կար­ Հնդկակ­ ան հաց­ ի ծառ կամ
քաղց­կե­ղի բուժ­ման համ­ ար, միր կամ վար­դա­գույն, հավ­ աք­ Ջեկֆր­ ուտ. մինչ­և 20 - 25 մ
սրա­նից ստան­ ում են քաղցր համ ված մինչ­ և 3 մ երկ­ ար­ ութ­ յամբ բարձր­ ութ­ յամբ և բնի 30 - 80 սմ
և հոտ ուն­ ե­ցող յուղ, պատր­ աս­ ող­կույզ­ներ­ ում, որոնք ան­մի­ջա­ տրա­մագ­ծով, մի­ա­տուն (արա­
տում են օճառ, օճառ­ ահ­ ե­ղուկ պես ծառ­ ի բնի վրա են: Ծաղկ­ ում կան և իգակ­ ան ծա­ղիկն­ եր­ ը նույն
(շամպ­ ուն), կրեմ­ն եր: է ամբ­ ողջ տարվ­ ա ընթ­ աց­քում: առանձ­նյակ­ ի վրա են), բա­ժա­
Միև­ ն­ ույն ծառ­ ի վրա միա­ ժ­ ա­մա­ նաս­ եռ, տեր­ և­աթ­ ափ կամ մշտա­
Բրազ­ ի­լակ­ ան ընկ­ ու­զեն­ ու նակ կար­ ող է բացվ­ ել մինչ­և 1000 դա­լար ծառ է, սակ­ այն երաշտ­ ի
մի տե­սակ էլ կա, որին ան­վա­ ծա­ղիկ, սա­կայն բույսն ի վիճ­ ա­ ժամ­ ան­ ակ տեր­ և­աթ­ ափ է լին­ ում:
նում են «կապ­ իկն­ ե­րի կճուճ­ ». կի է դի­մա­նալ մինչ­և 150 պտղի Տեր­ ևն­ եր­ ը կա­շեն­ման են, ձվաձ­ և,
երիտ­ ա­սարդ, ան­փորձ կապ­ իկ­ ծան­րու­թյա­նը: փայլ­ ուն՝ հա­սուն ճյուղ­ եր­ ի վրա,
ներն իրենց թաթ­ եր­ ը մտցնում են երիտ­ ա­սարդ­ներ­ ի վրա՝ 2 կամ 3
տու­փի­կի փոք­րիկ կա­փար­ ի­չից Պտուղ­ ը գնդաձ­ և է, 14 - 25 սմ բլթակ­ա­նի, 10 - 15 (25) սմ եր­
ներս՝ բոլ­ որ ըն­կույզ­ներ­ ը վերց­ տրա­մագ­ծով և մոտ 1 կգ քաշ­ ով կա­րութ­ յամբ և 5 - 8 (12) սմ լայ­
նե­լու համ­ ար և, բնակ­ ան­ աբ­ ար, (նման` թնդան­ ոթ­ ի ար­կի), պա­ նու­թյամբ: Արա­կան ծաղ­ իկ­ներ­ ը

Թնդանոթածառ

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 43

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հնդկական հացի ծառ կամ Ջեկֆրուտ ցիկ, գլա­նաձ­ և բնով, մշտադ­ ա­
լար ծառ է: Արմ­ ատ­ներ­ ը հզոր են,
մանր են, իգակ­ անն­ եր­ ը՝ խոշ­ որ, սննդա­րար է, պա­րու­նա­կում է սկա­վառ­ ա­կանմ­ ան: Տե­րևն­ ե­րը
կան­ աչ­ ավ­ ուն, ամուր ծաղկ­ ակ­ ո­ 40% օսլ­ ա (կար­ ող է փոխ­ ար­ ի­ ձվա­ձև են, խո­շոր, կա­շենմ­ ան:
թու­նով և տեղ­ ա­վորվ­ ած են ծա­ռի նել հաց­ ին, այստ­ ե­ղից էլ՝ անվ­ ա­ Ծաղ­ իկ­նե­րը մի­ա­սեռ են՝ հավ­ աք­
բնի վրա: նում­ ը), վի­տամ­ ին C, B6 կա­լիո­ ւմ, ված գլխի­կանմ­ ան ծաղկ­ աբ­ ույլ­ ե­
կալ­ցի­ում, եր­կաթ, հա­մարվ­ ում րում: Պտուղն­ ե­րը նման են թթե­
Ի տար­բեր­ ութ­ յուն «Հա­ցի ծա­ է հա­կա­օքս­ իդ­ անտ, ուն­ ի խնձո­ նու պտուղն­ եր­ ին, ուտ­ ե­լի չեն:
ռի», որի ճյուղ­ եր­ ը շատ հաստ են րի, ար­քա­յախն­ձոր­ ի (անա­նաս),
և կար­ ող են դիմ­ ան­ ալ մին­չև 20 ման­գո­յի և բա­նան­ ի խառն­ ուրդ­ ի Որպ­ ես թթազ­գի­նե­րի ներ­կա­
կգ քաշ­ ով պտուղ­նե­րի ծանր­ ու­ հոտ, իսկ հա­մը հի­շեցն­ ում է նաև յաց­ ուց­ իչ՝ կով­ ի ծառն ու­նի կաթ­
թյա­նը, հնդկա­կան հաց­ ի ծա­ միս (այս­տե­ղից էլ՝ նաև «ոչխ­ ա­ նա­հյութ, սակ­ այն, ի տար­բե­րու­
ռի ճյուղ­ ե­րը բա­րակ են և հեշտ րի ծա­ռ» անու­նը): Սեր­մերն ու­ թյուն մյուս­նե­րի, կաթ­նա­հյու­թը
կոտր­վող, այդ պատ­ճառ­ ով 90 տում են և՛ հում, և՛ բով­ ած: թուն­ ա­վոր չէ, այլ շատ համ­ եղ է
- 110 սմ երկ­ ար­ ու­թյամբ, 15 - 50 և սննդա­րար. պար­ ուն­ ակ­ ում է
սմ տրա­մագ­ծով և 30 - 40 (50) Բնա­փայտ­ ը շատ արժ­ եք­ ավ­ որ 57% ջուր, 37% բու­սա­կան յուղ,
կգ քա­շով պտու­ղը կար­ ող է կրել է, դրան­ից ստա­նում են դե­ղին 5 - 6% շաք­ ար և խեժ, սով­ ո­րա­
միա­ յն ծա­ռի բուն­ ը: ներկ, պատր­ աս­տում երաժշ­տա­ կան կա­թից թանձր է, շոգ կլի­
կան գոր­ծիքն­ եր, կա­հույք, դռներ, մա­յի պայմ­ անն­ եր­ ում չի փչան­ ում
Հնդկա­կան հա­ցի ծա­ռի պատ­ ու­հան­ներ, նա­վեր: մին­չև մեկ շա­բաթ, հեշ­տու­թյամբ
պտու­ղը (այս դեպք­ ում՝ պտղա­ լուծ­վում է ջրում, չի մակ­ արդ­վում
բույլ­ ը) համ­ արվ­ ում է ծա­ռի վրա Կո­վի ծառ կամ կա­թի ծառ. նույն­ իսկ թթու­ներ­ ի ազդ­ եց­ ու­
աճող ամեն­ ա­մեծ պտու­ղը. այն մին­չև 30 մ բարձ­րու­թյամբ և բնի թյամբ: Կաթ­նա­հյու­թը եռաց­նե­
սկզբում կան­ աչ է, իսկ հետ­ ագ­ ա­ 75 - 115 սմ տրամ­ագ­ծով, սլա­ լիս ան­ջատվ­ ում է բու­սա­յուղ­ ը,
յում՝ կա­նա­չադ­ եղ­նա­վուն, միջ­ ու­ որից պատր­աս­տում են մոմ և
կը քաղցր է, դեղ­ ին, որի մեջ կա մաս­տակ: Կաթ­նահ­ յութ­ ի գո­լոր­
2 - 6 սմ եր­կար­ու­թյամբ մինչ­և շի­ացմ­ ան արդ­ յուն­քում մնում
500 սերմ: Բույս­ի բո­լոր մաս­ե­ է թանձր, դեղ­ ին մեղր­ ա­մո­մի
րը պա­րուն­ ա­կում են կպչուն նման նյութ, որով նո­րո­գում են
լատ­ եքս, այդ պատճ­ ա­ռով էլ ամա­նեղ­ են­ ը, հեր­մե­տիկ փա­կում
պտուղ­ ը կտրե­լիս հարկ­ ա­վոր տար­բեր անոթ­ներ (կատ­ ար­ ում է
է ձեռ­քեր­ ը պատ­ ել ձեթ­ ով կամ սոսն­ձի դեր):
օգ­տա­գործ­ ել ռետ­ ի­նե ձեռ­նոց: Ոչ
հա­սուն պտուղն օգտ­ ագ­ որ­ծում Բարձր խո­նավ­ ութ­ յամբ ամա­
են որ­պես բան­ջա­րե­ղեն (եփում զոն­ յան անտ­ առ­ ա­յին գոտ­ ում կով
են, տապ­ ակ­ ում, շոգ­ ե­խաշ­ ում), պահ­ ել­ ը գրե­թե անհ­նար է, և
իսկ հա­սու­նը՝ որ­պես միրգ (օգ­
տա­գոր­ծում են հում վի­ճակ­ ում՝ Կովի ծառ, Կաթի ծառ
աղ­ցանն­ եր­ ում, քաղց­րավ­ ե­նիք­
ներ­ ի բա­ղադր­ ու­թյունն­ ե­րում):
Այս յուր­ ահ­ ատ­ ուկ պտուղ­ ը շատ

44 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

բնութ­ յու­նը լրացր­ ել է այդ բաց­ ը՝ րար նյու­թեր­ ը ծա­ռա­յում են նոր Բնա­փայտն արժ­ եք­ ա­վոր է՝
տե­ղաբ­նակն­ ե­րին տալ­ ով կո­վի սերնդ­ ին): ծանր, ամուր, դեղ­նա­կար­միր,
ծառ­ ը, որի կաթ­ ը, թեր­ ևս, ավել­ ի դրա­նից պատ­րաս­տում են կա­
համ­ եղ է, անու­շաբ­ ույր (դար­չին­ ի Կաթն­ ա­հյու­թը հար­ ուստ է օս­ հույք, թուղթ, հատ­ ա­կի ծածկ:
հո­տով) և սննդա­րար, քան կո­ լայ­ ով, սպի­տակ­ ուցն­ ե­րով, ած­
վին­ ը: Մեկ ծառն օրա­կան կա­րող խաջ­րե­րով և ճարպ­ ե­րով: Ի դեպ, Կեղ­ և­ից ստա­նում են գործ­
է տալ 2 - 3 լ կաթ, այս «կաթ­ այն օգ­տագ­ ործվ­ ում է անասն­ ա­ վածք­ներ, ծած­կոց­ներ, առա­
նատվ­ ութ­ յուն­ ը» տևում է այն­ պահ­ ա­կան ֆերմ­ ան­ ե­րում կով­ ե­ գաստ­ներ, իսկ կաթ­նահ­ յու­թից՝
քան ժա­մա­նակ, քա­նի դեռ չեն րի, այծ­ եր­ ի կաթ­նատ­վու­թյու­նը պան­իր, որն առաջ­ան­ում է հե­
հա­սուն­ աց­ ել սեր­մեր­ ը (այդ ժա­ բարձ­րաց­նել­ ու նպա­տակ­ ով, օգ­ ղուկ­ ի մա­կեր­ և­ույ­թին օդի հետ
մա­նակ կա­թի ամբ­ ողջ սննդա­ նում է նաև կե­րակր­ ող մայր­ եր­ ին: շփվե­լիս:

(Շա­րուն­ ա­կութ­ յուն­ ը՝ հաջ­ որդ համ­ ա­րում)

Æ ¸ºä Մարդկ­ ու­թյունն օրա­կան Հա­մաձ­ այն լե­զուն­ ե­րի դա­սա­
կարգմ­ ան, որը ապագ­ ա դիվ­ ա­
Ֆրան­սի­աց­ ի ֆի­զիկոս­ներ­ ի խմում է շուրջ 1,6 մի­լի­արդ գա­ նագ­ ետ­նե­րի ուս­ ուց­ման համ­ ար
չափ­ ում­ն ե­րի հա­մաձ­ այն՝ երկ­ մշակ­ ել է ԱՄՆ Պետ­դե­պար­տա­
րագն­դի մի­ջուկ­ ի ջերմ­ աստ­ ի­ճան­ ը վաթ սուրճ: մեն­տը, ամե­նահ­ եշտ յու­րացվ­ ող
6000 0C է, այլ ոչ թե 5000 0C, ինչ­ լե­զուն­ երն են իսպ­ ան­ ե­րեն­ ը, շվե­
պես համ­ արվ­ ում էր մինչ­և այժմ: Չի­լիի աստղ­ ադ­ իտ­ ա­րա­նում դե­րեն­ ը և ֆրանս­ եր­ ե­նը: Դրանք
աշխ­ ատ­ ող աստղ­ ա­գետն­ եր­ ի կա­րել­ ի է յուր­ աց­նել 575-600
Լոնդ­ ո­նի մետ­րո­յի 12 կայ­ ա­ մի­ջազգ­ ա­յին խում­բը 2 % ճշտու­ ժամ­ ում: Միջ­ ին դժվա­րութ­ յան
րան­ներ­ ում օդի վեր­լուծ­ ու­թյուն­ ը թյամբ չա­փել է հեռ­ ավ­ ո­րու­թյուն­ ը լե­զուն­ երն ու­սուց­ման համ­ ար
ցույց է տվել, որ գնացք սպաս­ ող մին­չև Երկ­րին ամեն­ ամ­ ոտ գա­ պահ­ անջ­ ում են 1100 ժամ: Դրանք
ու­ղևո­ րն­ եր­ ը յուր­ աք­ անչ­ յուր րոպ­ ե լակտ­ ի­կան՝ Մագ­ ել­ ա­նի մեծ ամ­ են՝ ռու­սեր­ են­ ը, եբր­ այ­ եր­ են­ ը և
ներշնչ­ ում են բորբ­ ո­սասն­կի որևէ պը: Այն է 162.900 լուս­ատ­ ար­ի: իս­լան­դե­րե­նը: Ամեն­ ադժ­վար լե­
տե­սակ­ ի առնվ­ ազն 1 սպոր: Մինչ այժմ այդ հե­ռա­վոր­ ութ­ յուն­ ը զուն­ եր են հա­մար­վում արաբ­ ե­
մենք գի­տե­ինք 5 % ճշտութ­ յամբ: րեն­ ը, ճապ­ ոն­ ե­րե­նը, չի­նար­ ե­նը,
«Պլանկ­ » տիե­ ­զե­րակ­ ան աստ­ որոնց ու­սում­ն աս­ իրմ­ ան համ­ ար
ղա­դի­տա­կի տվյալն­ ե­րի հի­ման Ըստ ամե­րիկ­ յան վի­ճակ­ ագ­ պա­հանջ­վում է 2200 ժամ: Իհար­
վրա ճշգրտվել է Տի­եզ­ երք­ ի րու­թյան՝ այն ամուս­ ինն­ ե­րը, կե, այս ամեն­ ը վեր­ աբ­ ե­րում է
տար­ ի­քը. Մեծ պայ­թյուն­ ը տեղ­ ի որոնք մեծ­ աց­ ել են բազմ­ ա­զա­ նրանց, ում մայր­ ե­նի լեզ­ ուն անգ­
է ուն­ ե­ցել 13,82 միլ­ ի­արդ տար­ ի վակ ըն­տան­ իք­ներ­ ում, ավե­լի լե­րենն է:
առաջ, այս­ ինքն` 100 միլ­իո­ ն տա­ հազ­վա­դեպ են ամուս­նալ­ ուծ­
րի ավե­լի վաղ, քան ըն­դուն­ված վում, քան ընտ­ ա­նի­քի միա­ կ երե­
էր մինչ­և այժմ: խա­ներ­ ը: Մեծ ըն­տան­ իք­ ի ան­
դամ­ն երն ավել­ի հեշտ են շփվում
«Наука и жизнь», N 1, 2014 և գնում փոխ­զիջմ­ ան:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 45

Æ ¸ºä

300 ամե­րիկ­ ա­ցի ուս­ ա­նող­նե­
րի շրջան­ ում կա­տար­ված հարց­
ման արդ­ յուն­քում պարզ­վել է, որ
նրանց գրեթ­ ե կես­ ի կար­ծի­քով
անմ­ ի­ջա­կան շփու­մը շատ ավե­
լի հաճ­ ել­ ի է, քան հա­րա­բերվ­ ել­ ը
ֆեյսբ­ ուք­ ում, Թվի­թե­րում և այլ
սո­ցի­ալ­ ա­կան ցանց­ ե­րում:

Երուս­ աղ­ եմ­ ի մի ար­վարձ­ ա­նի ամ­սագր­ ե­րի կայք­ եր­ ում ո՞ր օրե­ Վեր­ջին 50 տա­րում աշ­խար­
արաբ­ ա­կան ռեստ­ ո­րան­ ը 50 % րին են ստաց­վում հոդ­վածն­ եր հում ծնել­ ի­ու­թյան մի­ջին մակ­ ար­
զեղչ է հատկ­ացն­ում այն հա­ Չին­ աստ­ ա­նի, ԱՄՆ և Գերմ­ ան­ ի­ դա­կը կրճատ­վել է 2 անգ­ամ:
ճա­խորդն­ եր­ ին, որոնք հաս­տա­ այ­ ի գիտն­ ա­կան­նե­րից: Պարզ­վել Այժմ այն կազմ­ ում է 2,5 երե­խա՝
տութ­ յան ներ­սում անջ­ ա­տում են է, որ իրենց հե­տա­զո­տութ­ յունն­ ե­ մեկ կնոջ հաշվ­ով, և շար­ու­նա­
բջջա­յին հե­ռախ­ ոսն­ ե­րը: Ռեստ­ ո­ րի արդ­ յունք­ներ­ ը չի­նաց­ ին­ երն ու­ կում է կրճատվ­ ել:
րան­ի տերն ասում է, որ հեռ­ա­ ղարկ­ ում են առա­վո­տյան՝ ժամ­ ը
խո­սով զրուց­ ող­նե­րի կամ հա­ 1-ի սահ­մանն­ եր­ ում, ամե­րիկ­ աց­ ի­ Ազ­գաբ­ ան­ներ­ ի գնահ­ ատ­
ղոր­դագ­րութ­ յուն ուղ­ ար­կողն­ եր­ ի ներ­ ը՝ ցեր­ եկ­վա ժամ­ ը 3-ին, իսկ մամբ, աշ­խարհ­ ում գոյ­ ութ­ յուն ու­
համ­ար ստիպվ­ած է լին­ում մի գեր­ման­ աց­ ի­նե­րը՝ առավ­ ո­տյան նի հա­րյուր­ ից ավե­լի ցեղ, որոնք
քան­ ի անգ­ ամ տաք­ ացն­ ել ու­ 10-ից մինչ­և երեկ­ո­յան 6-ը: Ինչ հրա­ժար­վում են ժա­մա­նակ­ ա­կից
տեստն­ եր­ ը: Բաց­ ի այդ, զրույց­ վե­րաբ­ եր­ ում է հանգստ­ յան օրե­ քա­ղա­քակրթ­ ութ­ յան հետ շփում­
ներ­ ը խան­գար­ ում են հար­ ևա­ ն րին, ապա շա­բաթ ու կի­րակ­ի նե­րից:
սեղ­ ան­նե­րի շուրջ նստածն­ եր­ ին: օրե­րին չին­ աց­ ի­ներն աշխ­ ա­տում
են գրե­թե նույն եռանդ­ով, ինչ Ժող­ ովր­դագ­ իր­նե­րի գնա­հատ­
Սրճար­ անն­ եր­ ի միջ­ ազ­գայ­ ին աշխ­ ատ­ ան­քա­յին օրեր­ ին: Ամե­ մամբ, մին­չև 2050 թ. աշ­խար­հում
ցան­ցե­րից մե­կի տվյալ­նե­րով, րի­կա­ցին­ երն այդ օրեր­ ին հիմ­ն ա­ կլին­ ի եր­կու միլ­ իա­ րդ թո­շակ­ ա­
ամե­նից շատ սուրճ խմում են կան­ ում հանգստ­ ան­ ում են, բայց ռու:
գիտն­ ակ­ ան­նե­րը ու լա­բոր­ անտ­ աշխ­ ա­տան­քայ­ ին օրեր­ ին աշխ­ ա­
ներ­ը, երկր­որդ տեղ­ում են շու­ տում են ավե­լի երկ­ ար, քան չի­
կայ­ ա­գիտ­ ու­թյան (մարք­ ե­թինգ­ ) ու նաց­ ին­ ե­րը: Գերմ­ ա­նաց­ ի­ներն այդ
փի­ա­րի (PR) մասն­ ագ­ ետ­նե­րը, եր­ ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ով նրանց միջ­և են:
րոր­դում՝ ուս­ ում­ն ակ­ ան հաս­տա­
տութ­ յուն­ներ­ ի կա­ռա­վա­րիչն­ եր­ ը: Ամ­բողջ Ֆրան­սիա­ յ­ ում հաշ­
Նրանց հաջ­ որդ­ ում են լրագր­ ող­ վառվ­ ած է շուրջ 250 գայլ: Բայց
ներ­ ը, գրող­ներ­ ը և խմբա­գիր­նե­ մի­այն 2012 թ. ընթ­ ացք­ ում դրանք
րը: պա­տա­ռոտ­ ել են 5748 գլուխ խո­
շոր ու մանր անաս­ ուն:
Չի­նաց­ ի սո­ցի­ոլ­ ոգ­նե­րը որոշ­ ել
են պար­զել, թե ինչպ­ ե±ս է բաշխ­ 1870 թ. մինչ­և 2001 թ. ընկ­ ած
վում գիտն­ ա­կան­ներ­ ի ակտ­ ի­վու­ ժամ­ ա­նակ­ ա­հատ­ված­ ում զին­ված
թյունն օրվ­ա և շա­բաթ­վա ըն­ ընդհ­ ար­ ում­ն ե­րի թիվն ամեն տա­
թաց­քում: Նրանք հա­մա­ցան­ցում րի ավել­աց­ ել է 2 %-ով:
հե­տև­ել են, թե մասն­ ագ­ իտ­ ակ­ ան

«Наука и жизнь», N 3, 2014

46 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ԱՄՆ-ում գործ­ար­կել են ամե­ Նեա­ նդ­ երտ­ ալ­ ա­ցուց ժա­ռանգ­ նի: Եկեղ­ ե­ցին­ երն օգտ­ ա­գործվ­ ում
նաճշգր­ իտ ժամ­ աց­ ույ­ցը: Տիե­ զ­ երք­ ի ված որոշ գեն­ եր բարձ­րացն­ ում են որպ­ ես պար­ ահր­ ապ­ ար­ ակն­ եր,
գոյ­ ութ­ յան ընթ­ ացք­ ում այն կար­ ող են մեր իմուն­ ի­տե­տը վի­րուս­ներ­ ի ռեստ­ ո­րան­ներ, մարզ­ ադ­ ահ­լիճ­ներ,
էր հետ կամ առաջ ընկն­ել մեկ նկատմ­ ամբ: պա­հեստն­ եր, ակումբն­ եր:
վայր­կյան:

Ըստ ՆԱՍ­ Ա-ի գնա­հատ­ ում­ն եր­ ի՝
ամեն տա­րի Երկր­ ի վրա ընկ­նում է
84 հազ­ ար երկն­ աք­ ար՝ յու­րա­քան­
չյուրն առն­վազն 10 գ զանգվ­ ա­ծով:
Հիմ­ն ա­կա­նում դրանք ընկն­ ում են
օվ­կի­ան­ ոսն­ եր­ ի մեջ:

Հար­ յուր տար­վա ըն­թաց­քում Ամեր­ իկ­ յան եկեղ­ եց­ ին­ ե­րից մե­
եվր­ ոպ­ աց­ ու մի­ջին հաս­ ակն ավե­ կի կայք­ ում տե­ղադր­վել է հետ­ ևյ­ ալ
լա­ցել է 11 սմ-ով: Սա վեր­ աբ­ ե­րում հայ­տար­ ա­րու­թյու­նը. «Դիմ­ ում ենք
է մի­այն տղա­մարդկ­ անց. կան­ անց նրանց, ով­քեր օդո­րակ­իչ են գո­
մաս­ ին տվյալն­ ե­րը բաց­ ա­կայ­ ում ղա­ցել եկե­ղեց­ ուց: Կար­ ող եք այն
են, քան­ ի որ նրանք չեն զոր­ ակ­ ոչ­ թող­նել ձեզ, քա­նի որ այն­տեղ, ուր
վում: դուք հայտնվ­ ե­լու եք, շատ շոգ է»:

Դուբ­ ա­յի առողջ­ ա­պահ­ ութ­ յան
նա­խա­րար­ ու­թյուն­ ը գոր­ծար­կել է
ճար­պա­կալմ­ ան դեմ պայ­քար­ ի ար­
տաս­ ով­ որ ծրա­գիր: Ծրագր­ ի ցան­
կա­ցած մաս­նա­կից, որը 3 ամ­սում
քա­շից կորցն­ ում է առնվ­ ազն 2 կգ,
յու­րա­քան­չյուր կիլ­ ոգ­րա­մի հա­մար
ստա­նում է 1 գ ոսկ­ ի:

Եվ­րո­պա­յում տար­ ե­կան վա­­ Բրիտ­ ան­ ա­ցի դպրո­ցա­կանն­ եր­ ի
ճառ­վում է շուրջ 1 միլ­ի­ոն էլեկտ­ շրջա­նում կա­տարվ­ ած հարց­ ու­մը
րահ­ եծ­ ան­ իվ: ցույց է տվել, որ նրանց 58 % կար­
ծում է, թե Շերլ­ոք Հոլմսն իրակ­ ան
մարդ է եղել, իսկ 20 %-ի կար­ծի­
քով, Ուինսթ­ ոն Չեր­չիլն առաս­պե­
լա­կան անձ­նա­վոր­ ութ­ յուն է:

«Наука и жизнь», N 2, 2014 Մի­ջոցն­ ե­րի պա­կա­սի և ծխա­
կանն­ եր­ ի բա­ցա­կայ­ ութ­ յան պատ­
ճա­ռով 1990-ից մինչ­և 2010 թ. 47
Գեր­մա­նի­այ­ ում փակվ­ ել է 340 եկե­
ղե­ցի, 46-ը քանդ­ ել են: Համ­բուր­
գում բո­ղո­քակ­ ան եկեղ­ ե­ցու շեն­քը
վեր­ ած­վել է իսլ­ ամ­ ա­կան կենտր­ ո­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱԲՈՒԽՆԵՐԻ ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
ՀՐԱՇՔ ՔԱՐԸ` Երկրաբանահանքաբանական գի­
ՕԲՍԻԴԻԱՆ
տությ­ունների թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ

երկրաբանական ինստիտուտի

ավագ գիտաշխատող

Գիտական հետաքրքրությունների

ոլորտը`

երիտասարդ հրաբխականություն

«Սատ­ ա­նի եղունգ­ »,
«սատ­ ան­ ի քար­ ».
այդ­պես են ան­
վան­ ել մեր նախ­նին­ եր­ ը դեռ ան­տիկ
դա­րաշր­ջան­ ում սև, դարչ­նագ­ ույն,
մոխ­րագ­ ույն, խեց­ ենմ­ ան կոտր­վածք
ու­նեց­ ող ապա­կեն­ման հրաբ­խայ­ ին
քա­րը (նկ. 1), որից պատ­րաստ­ ել են
որ­սորդ­ ա­կան և կենց­ աղ­ ա­յին տար­
բեր գործ­ իք­ներ (նկ. 2):

Նկ. 1. Օբսիդիանի խեցենման
կոտրվածքը (Հատիս հրաբուխ)

Նկ. 2. Պալեոլիթի օբսիդիանե
գործիքներ (Արտենիի համալիր)
48 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016