44-2016-2

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչ­ ո՞ւ են հայ­ եր­ ը քար­ ը կո­ այն­պես էլ դրանց շրջան­ցող Քա­րի մաս­ ին առա­ջին գրա­
չել «սա­տա­նի քա­ր», «սատ­ ա­նի ձո­րե­րի՝ «Ուղ­տա­ձոր­ », «Ուղ­տո­ վոր տե­ղե­կութ­ յուն­նե­րը պատ­
եղուն­գ»: Անվ­ ան­ ու­մը կապվ­ ած ւա­կուն­ք» ան­վան­ ումն­ եր­ ի վրա: կան­ ում են Հին աշխ­ արհ­ ի բնա­
է մի շարք առաս­պել­նե­րի հետ: Այլ երկր­ներ­ ում քարն անվ­ ա­նել գետ Թե­ոֆր­ աս­տո­սին(մ.թ.ա.
Ահա դրան­ցից առավ­ել տա­ են տար­ ա­տես­ ակ անունն­ եր­ ով, 372-287 թթ.), որը քար­ ը դա­սել
րածվ­ ած­ներ­ ից մեկ­ ը. «Երբ սա­ օրին­ ակ` Մեք­սի­կայ­ ում`«ապա­չի է դյու­րա­բեկ, կրա­կի մեջ այր­
տա­նայ­ ակ­ ան տոհմն անիծվ­ եց արց­ ունքն­ ե­ր», «վաս­ եռ խրիզ­ ո­ վող բնա­կան նյու­թե­րի շար­քում
և ար­տաքս­վեց երկնք­ ից, նրանց լի­տ», Հուն­գա­րիա­ յ­ ում` «լյուքս- և անվ­ ան­ ել այն «լիպ­ ար­ յան
չար­ ագ­ ործ սև եղունգն­ եր­ ը, սապֆ­ իր­» և այլն: Քար­ի տար­ քա­ր» (Մի­ջերկ­րակ­ ան ծո­վի
կոտրտվ­ ե­լով, թափ­վեց­ ին երկ­ բեր անունն­ եր­ ը վկայ­ ում են նույ­նան­ ուն կղզի­ներ­ ի անու­
րի վրա և վեր­ ած­վե­ցին քա­րի»: նրա լայն տա­րածմ­ ան, օգտ­ ա­ նով), որ­տե­ղից էլ, հավ­ ա­նա­
գործմ­ ան և համբ­ ավ­ ի մա­սին: բար, սկիզբ է առել այդ քար­ի
Քա­րը հնուց հայտն­ի է նաև
«վան­ ա­կա­տ» և «փարվ­ ա­նակ­ն» Նկ. 3. §Ուղտի աչք¦. սև օբսիդիան
անուն­ներ­ ով, հայտն­ աբ­ երմ­ ան (Սպիտակասար հրաբուխ)
վայ­րեր­ ի` Վա­նա և Փարվ­ ան­ ա
լճեր­ ի անուն­ներ­ ի: Այս քա­րի
որոշ տար­ ատ­ ես­ ակն­ եր կա­ռուց­
վածք­ ով հի­շեցն­ ում են ուղտ­ ի
փայ­լատ­ ա­կող աչք, ուստ­ ի հա­
յերն այն ան­վա­նել են նաև «ուղ­
տի աչք­ » (նկ. 3): Հա­յաս­տան­ ում
քար­ ի ան­վա­նումն իր ազ­դե­
ցու­թյունն է թող­ել ինչ­պես այն
ար­տավ­ ի­ժած որոշ հրաբ­ ուխ­նե­
րի՛ «Սատ­ ան­ ա­քա­ր», «Սև­քա­ր»,
«Սա­տան­ ի դար­ », «Գեղ­ աս­ ա­ր»,

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 49

խմբի ապարն­ եր­ ի նախն­ ակ­ ան` ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

լիպ­ ար­ ի­տա­յին ան­վա­նու­մը: Հե­ Ի՞նչ է ի ր ե­ն ի ց ն ե րկ­ ա ­
յա ց­նում ա յ դ հ ր ա շ ք ք ա ­
տա­գա­յում, որոշ մի­ներ­ ալ­նե­
ր ը ` օբ ­ս ի­դ ի­ա­ն ը
րի առկ­ այ­ ու­թյան շնոր­հիվ, այն
Մինչ ման­րադ­ ի­տա­կի հայտ­
փոխվ­ ել է ռի­ոլ­ իթ­ ա­յի­նի: Քա­ նա­բեր­ ե­լը օբս­ իդ­ ի­ան­ ը հա­մար­
վել է շու­շաք­ ար, սատ­ ան­ ի քար,
րի «օբ­սիդ­ իա­ ն­ » անունն ավե­ մին­ եր­ ալ, որի մանր­ ա­մասն ու­
սումն­ աս­ ի­րութ­ յունն­ երն սկսվել
լի ուշ (մ.թ. 23-79 թթ.) «կնքե­լ» են նախ­ ան­ցյալ դար­ ի սկզբնե­
րից (Վ. Սև­եր­գին, Ֆ. Ցիր­կել, Ա.
է հռոմ­ ե­աց­ ի բնա­գետ Պլի­նիո­ ւս Դան­են­բերգ, Գ. Աբիխ, Ֆ. Բյո­
դան):
Ավագ­ ը՝ ոմն լե­գե­ոն­ ա­կան Օբ­
Օբ­սի­դիա­ ն­ ը սև, կարմր­ ա­
սիդ­ իան­ ու­սի անվ­ ամբ, որն այդ նարնջ­ ա­դարչ­նա­գույն հրաբ­ Նկ. 5. Սև-նարնջագույն օբսիդիան
խա­յին ապար է, որը մտնում է (Ջրաբերի հանքավայր)
քա­րը Եթով­պի­ա­յից բե­րել էր «թթու­ » կազմ ուն­ ե­ցող ապար­
նե­րի խմբի մեջ: Այն առաջ­ա­ հա­մատ­ եղ են հան­դի­պում:
Հռոմ: Այդ անվ­ան հետ կապ­ նում է խորք­ ա­յին` գրա­նիտ­ ա­յին Օբ­սի­դի­ան­ներ­ ը ներկ­ ա­յա­
մա­ծուց­ իկ մագ­մա­յի օջա­խից
ված կան նաև ու­րիշ լե­գենդ­ բազ­մա­թիվ պայթ­ յու­նատ­ իպ նում են նաև. ա) հոծ, մի­ա­
ժայթ­քում­ն եր­ ի և արտ­ ա­վիժ­ ում­ տարր, բ) շեր­տավ­որ (նկ. 5) և
ներ: Այժմ «օբ­սի­դիա­ ն­ » անվ­ ա­ ներ­ ի հե­տևա­ ն­քով. ժայթք­ ում­ գ) բրեկ­չիա­ ն­ման (փշրաբ­ ե­կո­
ներ­ ի փուլ­ եր­ ի քա­նակ­ ը մեծ մա­ րա­յին) տա­րատ­ ե­սակն­ ե­րով (նկ.
նումն ըն­դու­նում են համ­ ար­ յա սի հա­մար 4-5 է, իսկ Արտ­ ե­նի 6):
հա­մալ­ ի­րի համ­ ար` 8: Մակ­ ե­րև­
բո­լոր երկ­րա­բանն­ ե­րը, հնա­ ու­թա­յին (էֆու­զիվ) ապարն­ ե­ Հա­մա­ռոտ­ ա­կի նկար­ ագ­րենք
րի այդ խում­բը երկ­րա­բան­ներն ռիո­ լ­ ի­թա­յին խմբի ապարն­ եր­ ի
գետն­ ե­րը, սա­կայն որոշ մաս­ ան­վան­ ում են ռիո­ ­լիթ, ռի­ո­լիթ- առա­ջաց­ման պրոց­ ե­սը: Բարձր
դա­ցիտ­ ա­յին: Այդ խմբի ապար­ ջերմ­ աստ­ ի­ճան­ ի և մեծ մա­ծու­
նա­գետ­ներ այն անվ­ ա­նում են ներ­ ը բաժ­ ան­վում են եր­կու ցիկ­ ութ­ յան հետ­ և­ան­քով (SiO2-
հիմ­ն ակ­ ան կառ­ ուցվ­ ած­քայ­ ին- 70-77%) գրան­ իտ­ ա­յին մագմ­ ա­
նաև «պիչսթ­ ոո­ ւ­ն» (ձյութ­ աք­ ար): տեքս­տու­րա­յին են­թախմ­բե­րի՝ յի օջախ­ ի տարբ­ եր մա­սեր­ ում
ռիո­ լ­ իթ, ռիո­ ­լիթ-դաց­ իտ­ ա­յին
Քա­րե հանք­ ա­նյութ­ ե­րի լավ­ ան­ ե­րի (քիչ բյուր­ եղ­ աց­ ած) Նկ. 6. §Բրեկչիանման¦ (փշրաբեկորային)
(նկ. 4) և ապակ­ են­ման` օբ­սիդ­ ի­ օբսիդիան (Գութանսար հրաբուխ)
առևտ­րի և ար­տա­հանմ­ ան աս­ ան­նե­րի, փքված` պեռլ­ իտն­ եր­ ի
և ծա­կոտկ­ են` լիթ­ ո­ի­դա­յին պեմ­
պա­րեզ­ ում օբ­սի­դի­անն առա­ զա­ներ­ ի, որոնք սով­ ո­րաբ­ ար

ջինն­ ե­րից է եղել: Դեռ նե­ոլ­ ի­թի Նկ. 4. Ռիոլիթային լավա
(Գութանսար հրաբուխ)
շրջա­նում Հայկ­ ակ­ ան բարձ­րա­

վան­դակ­ ը հա­մար­վել է օբ­սիդ­ ի­

ան­ ի հում­քի ռազ­մավ­ ար­ ա­կան

աղ­բյուր: Հայ­կա­կան օբ­սի­դի­

ա­նից պատր­ աստվ­ ած տարբ­ եր

գործ­ իքն­ եր և բազ­մաթ­ իվ զար­

դեր հայտ­նաբ­ եր­վել են ոչ մի­այն

մեր տար­ ածք­ ի քա­րան­ձավ­ն ե­

րից, այ­լև մեր հան­քա­վայր­ ե­րից

հա­զա­րա­վոր կիլ­ ո­մետ­րեր հե­ռու

վայ­րե­րի պե­ղում­ն ե­րից (Միջ­ ա­

գետք, Ղրիմ, Պեչ­ որ­ ա, անգ­ ամ

Բահր­ եյն): Վեր­ջին տա­րի­նե­

րին այդ բնա­կա­վայր­ եր­ ի ցանկ­ ը

բա­վակ­ ան ընդ­լայն­վել է:

Հա­յաս­տա­նի Հանր­ ա­պետ­ ու­

թյան սահմ­ ան­նե­րից ոչ հե­ռու,

Հա­րա­վա­յին Անա­տոլ­ ի­ա­յում,

ըստ անգ­լիա­ ­ցի Ջեյմս Մել­ ար­

տի, որոշ գյու­ղեր, օրի­նակ՝

Աստ­ված­ աշնչ­ ում հի­շատ­ ակ­

վող Երիք­ ո­նը, նաև Չաթ­ ալ-

Խյո­ւյու­կը (հիմն­ված մ.թ.ա. VII

հազ­ ա­րա­մյա­կում), լի­նել­ ով օբ­

սիդ­ իա­ ն­ ի արդ­ յու­նա­հանմ­ ան,

փոխ­ ա­նակմ­ ան և վաճ­ առ­քի

կենտր­ ոնն­ եր, դար­ձել են հայտ­

նի քա­ղաքն­ եր:

50 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 7. Պեռլիտ-պեմզայի հանքավայրն Արտենի հրաբուխի սերն օդի թթված­նի հետ շփվե­
§Բռուսոկի¦ տեղամասում լուց օք­սի­դա­նում են` ստա­նա­լով
կարմ­րա­նարն­ջագ­ ույն երանգ:
քի­միա­ կ­ ան տար­բեր տար­րեր գո­լորշ­ ին­ ե­րով հար­ ուստ, պեռ­ Առաջ­ ին­ներ­ ը սառ­չում են հա­
լիտ-պեմ­զայ­ ին (տար­բեր չափ­ ե­ ճախ սև, հոծ ապակ­ ու տեսք­ ով,
պա­րուն­ ակ­ ող գո­լոր­շի­նե­րը՝ րի բե­կո­րայ­ ին կազմ ու­նե­ցող), իսկ գազ­ եր­ ով հար­ ուստ շերտ­ ե­
այս­պես կոչվ­ ած, «ագլ­ ո­մե­րա­ րը՝ նշված գու­նայ­ին երանգ­
ֆլյո­ւիդ­ներ­ ը և գազ­ եր­ ը, հավ­ ա­ տայ­ ին­ » հոս­քեր: Հե­տագ­ ա փու­ նե­րով: Մին­ եր­ ալ­ ա­յին տար­րեր
լեր­ ում միա­ ս­ ին ար­տա­վիժ­ ում պար­ ու­նա­կող շեր­տերն ար­տա­
սար­ աչ­ ափ չեն բաշխ­ված: Օջա­ են տարբ­ եր տարր­ եր պա­րու­ վի­ժում են ռի­ո­լիթ-օբ­սիդ­ իա­ ­
նա­կող զանգվ­ ածն­ եր. գազ­ ե­րից նայ­ ին շեր­տեր­ ի ձև­ով (նկ. 9):
խի «կո­կորդ­ ու­մ» առաջ­ ան­ ում զուրկ մա­սեր­ ը, արագ սառ­չե­ Ժայթք­ ումն­ եր­ ի վեր­ջում օջա­
լով, կոտրտվ­ ում են, իսկ դրան­ խում դիֆ­ եր­ ենց­ված մնաց­ որ­
են դրանց կուտ­ա­կում­ներ և ցով հար­ ուստ հո­սուն շերտ­ եր­ ը դայ­ ին, համ­ ե­մա­տաբ­ ար սակ­ ավ
ցե­մեն­տաց­նում են այդ մաս­ ե­ թթվայն­ ու­թյուն (SiO2 - 67 - 70%)
րը և արտ­ ա­վիժ­ ում շերտ­ ավ­ որ և մի­նե­րալ­նե­րի տարբ­ եր պա­
կամ հա­տի­կա­վոր` բրեկչ­ իա­ յ­ ի րուն­ ա­կու­թյուն ուն­ ե­ցող մագ­
(փշրաբ­ ե­կոր­ ա­յին) ձև­եր­ ով: Եր­ ման ար­տավ­ իժ­ ում է` առա­
կա­թի փոշ­ իո­ վ հա­րուստ մա­ ջաց­նել­ ով գմբեթ­ներ և եր­կար`
մինչ­ և 5-9 կմ երկ­ ար­ ու­թյամբ,
հոսք­ եր (Գութ­ ան­սար, Հա­տիս):

Օ բ ­ս ի­դ ի­ա­ն ը

մագ­մա­յի մաս­նակ­ ի փքում: Ու­ Հ ա­յ ա ս­ տա­ն ո ւմ

ժեղ ժայթք­ ում­ն եր­ ի ժամ­ ա­նակ Շատ երկր­նե­րում օբ­սիդ­ ի­

բազ­մա­կի դուրս է մղվում ահ­ ան­ ը մո­ռաց­ ու­թյան է տրվել

ռել­ ի քա­նա­կութ­ յամբ պեռ­լիտ չնայ­ ած, օրին­ ակ, Հայկ­ ա­կան

- պեմ­զա­յի մանր­ ա­ցած բե­կոր­ լեռն­ աշխ­ ար­հում միլ­ իո­ ­նա­վոր

ներ, որոնք հա­րյուր­ ա­վոր շեր­ տա­րին­ ե­րի ըն­թացք­ ում մեծ ազ­

տե­րով ծածկ­ ում են հսկայ­ ա­կան դե­ցու­թյուն է թող­ ել բնակչ­ ու­

տա­րածք­ներ (նկ. 7, 8): Հա­ թյան կեն­ցա­ղի, բա­նահ­ յու­սու­

ջորդ փուլ­ում, նույ­պես ժայթ­ թյան և նյու­թակ­ ան մշա­կույ­թի

քում­ներ­ով, դուրս են մղվում վրա: Հայ­ աս­տան­ ի բնակ­չու­

թյուն­ ը բնա­կատ­ եղ­ ին ընտր­ ել

է օբ­սիդ­ ի­ան­ ով հար­ ուստ տա­

րածքն­ ե­րի մոտ­ ակ­ այք­ ում: Այժմ

պեղ­ված բո­լոր քար­ անձ­ ավ­ն ե­

րում, դամ­բար­ ան­նե­րում (Սա­

տան­ ի դար, Շենգ­ ավ­ իթ, Կար­

միր բլուր, Վագ­ ա­տին, Լճաշ­ են,

Օշակ­ ան և այլն) պե­ղում­ն ե­րի

ժամ­ ան­ ակ հայ հնէա­ ­բան­ներ­ ը

հայտն­ աբ­ ե­րել են օբս­ իդ­ ի­ա­նից

պատ­րաստ­ված հա­զա­րա­վոր

գործ­ իք­ներ` դան­ ակն­ եր, նետ­ եր,

նի­զակ­նե­րի ծայ­րա­կալ­ներ,

մուրճ­ եր, քե­րիչն­ եր. Ար­տեն­ ի

հրաբ­ ու­խի համ­ ալ­ ի­րից գտնվել

են մոտ 400 հա­զար տարվ­ա

օբս­ իդ­ իա­ ­նե գործ­ իք­ներ:

Հե­տագ­ այ­ ում օբ­սիդ­ ի­անն

Նկ. 8. Օբսիդիան-պեռլիտի հանքավայր (Ջրաբեր) ավե­լի լայն կի­րա­ռութ­ յուն է

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 51

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ներ­ ը ներկ­ այ­ աց­ված են գրա­

նիտ­ ա­յին ապարն­ եր­ ին բնո­

րոշ մի­նե­րալ­ներ­ ով. դաշ­տա­յին

շպատ, քվարց, քրիս­տոբ­ ալ­ իտ,

փայ­լար­ներ, հո­րոմբլ­ ենդ, որոնց

ընդհ­ ա­նուր քան­ ակ­ ը 3-5% է:

Օբս­ ի­դիա­ նն­ ե­րում հայտ­նա­բեր­

վել են նաև մի շարք երկր­ա­

քի­մի­ակ­ ան, այսպ­ ես կոչ­ված,

ուղ­ եկց­ ող (աքս­ ե­սոր­ այ­ ին) տար­

րեր՝ երկ­ ա­թի խմբի, հազ­վա­

գյուտ հո­ղա­յին, ճառ­ ագ­ այ­թա­

ակ­տիվ և այլն): Ինչպ­ ես նշված

ապար­ներ­ ում (ռիո­ ­լիթ, օբ­սիդ­ ի­

ան, պեռ­լիտ), այնպ­ ես էլ տար­

Նկ. 9. Ռիոլիթ-օբսիդիանային շերտավոր հոսք (Գեղասար հրաբուխ) բեր հրա­բուխն­ եր­ ի նույ­նան­ման
ապար­նե­րում, ուղ­ եկց­ ող տար­

գտել կենց­ ա­ղա­յին իրե­րի` հա­ քի՝ օբ­սիդ­ ի­ան­նե­րը լին­ ում են րեր­ ի պա­րուն­ ակ­ ու­թյունն­ եր­ ը
ամորֆ, թա­փանց­ իկ (մին­ ե­րա­
յել­ ին­ ե­րի, ար­ձա­նիկ­նե­րի և լայ­ ին ան­ջա­տումն­ ե­րից զուրկ) կախվ­ ած են օջախ­ ի միջ­ ա­վայ­
և պոր­ֆի­րայ­ ին` մին­ ե­րալ­ներ
հատ­կա­պես զար­դե­րի պատ­ պար­ ու­նակ­ ող: րից, խոր­ ութ­ յուն­ ից, մագմ­ ա­

րաստմ­ ան մեջ: Սև օբ­սիդ­ ի­ան­ներ­ ի բար­ ակ յում տե­ղի ուն­ եց­ ող տրոհմ­ ան
շեր­տե­րը հիմն­ ակ­ ա­նում թա­
Հայ­ աս­տա­նի օբս­ իդ­ ի­ան­ փան­ցիկ են և ամորֆ. հաճ­ախ (լիկվ­ ա­ցիա) պրոց­ ես­նե­րից:
դրանք դժվար է տարբ­ե­րել
ներ­ ի ու­սումն­ ա­սիր­ման գոր­ քվար­ցից, մոր­ իո­ ն­ ից (քվար­ Էլեկտ­րոն­ այ­ ին ման­րադ­ ի­տա­
ցի սև տե­սա­կը): Օբ­սիդ­ ի­ա­
ծում իրենց արժ­ան­ի ավանդն նի կարծ­րութ­ յուն­ ը հավ­ աս­ ար կի օգն­ ութ­ յամբ, բաց­ ի բնո­րոշ
է 5.0-6.0: Որոշ տե­սակն­ եր­ ում
են ու­նե­ցել հայ երկ­րաբ­ ան­ներ ապակ­ ու ներ­սում երևո­ ւմ են մին­ ե­րալն­ եր­ ից, հայտ­նաբ­ եր­վել
մուգ գծիկն­եր, նախշ­եր, նկար­
Անդր­ ե­աս Արծ­րու­նին և Լեո­ ­ նե­ր. այդպիսի ապարն անվ­ա­ են նաև ոչ հա­ճախ հանդ­ ի­պող
նում են «բնա­պատկ­ եր­ այ­ ի­ն»
նիդ Սպենդ­ իա­ ­րյան­ ը: Ավե­լի ուշ օբ­սիդ­ ի­ան (նկ. 10): մի­ներ­ ալ­ներ (սիլ­ իմ­ ան­ իտ, դիս­

օբ­սիդ­ իա­ ­նի տար­բեր հան­քա­ Պոր­ֆիր­ այ­ ին տար­ ա­տես­ ակ­ տեն, շպի­նել. Վ. Իս­րա­յել­ յան),

վայ­րեր­ ի հա­մառ­ ոտ նկա­րագ­ որոնք առկ­ ա մյուս երկ­րա­քի­

րութ­յունն­եր են տվել Կ. Պա­ մի­ա­կան տարր­ եր­ ի հետ մի­ա­

ֆենհ­ ոլց­ ը, Հ. Կա­րապ­ ետ­ յա­նը, սին օգ­նում են պարզ­ ե­լու տվյալ

Տ. Ջրբա­շյա­նը, Բ. Կուպ­լետս­ օջախ­ ի խոր­ ութ­ յու­նը, միջ­ ա­վայ­

կին, Վ. Պետր­ ո­վը և ուր­ իշն­ եր: րը և առա­ջացմ­ ան պայմ­ ան­նե­

Օբս­ իդ­ ի­ան­ ի և նրա հանք­ ա­ րը: Նշված ապար­ներ­ ը ներ­կա­

վայր­ ե­րի ման­րա­մասն ու­սում­ յաց­նում են ուս­ ում­ն ա­սիր­ ութ­ յան

նաս­ ի­րու­թյուն­ներն սկսվել են հետաքրքիր նյութ և կար­ող

1960-ական թվակ­ անն­ ե­րից: Հե­

տագ­ այ­ ում գիտ­ ա­հանր­ ա­մատ­

չե­լի հոդ­վածն­ ե­րում, գրքեր­ ում

օբ­սիդ­ ի­ա­նի վեր­ ա­բե­րյալ հե­

տաքր­քիր գի­տակ­ ան և հանր­ ա­

մատ­չել­ ի տվյալ­ներ­ ով հան­դես

են եկել Ս. Կար­ ա­պետ­ յա­նը,Վ.

Իսր­ այ­ ե­լյան­ ը, Ա. Մելք­ ում­ յա­նը,

Վ. Սեյր­ ա­նյան­ ը: Օբս­ ի­դի­ա­նի

մանր­ ամ­ ասն նկա­րագր­ ու­թյուն­

ներ կան «Գի­տու­թյուն և տեխ­

նի­կա» պար­բե­րակ­ ա­նում (7,

1984, Ս. Կա­րա­պե­տյան, Ա. Մել­

քու­մյան):

Ըստ ներ­քին կառ­ ուց­ված­ Նկ. 10. Թափանցիկ օբսիդիաններ (Մեծ Սևքար հրաբուխ)

52 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

են օգ­նել բաց­ ահ­ այտ­ ել­ ու թթու ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ օբս­ իդ­ իա­ ն­ներ­ ի փայլ­ ը պայմ­ ա­
մագ­մա­ներ­ ի առաջ­ ացմ­ ան և ներ` սֆե­րո­լո­իդ­ներ և, ավե­լի նավ­ որ­ված է միկր­ ո­նի չա­փի
հան­քաբ­ ե­րութ­ յան պրոբլ­ եմ­ն ե­ հազ­վադ­ եպ, ծաղ­ իկ հիշ­ եցն­ ող՝ հասն­ ող բազմ­ աթ­ իվ ծակ­ ոտ­ ին­ ե­
րը: լի­թո­ֆիզ­ներ (նկ. 12): րի, պղպջակն­ ե­րի առ­կայ­ ու­թյամբ,
որոնց պատ­ եր­ ից ու միջն­ ա­պա­
Սև օբս­ ի­դիա­ ն­նե­րի ապա­ Նկ. 12. Ծաղկանման §լիթոֆիզներ¦ սև տե­րից ար­տաց­ ոլ­վող լույ­սի ճա­
կենման մա­սում, ման­րադ­ ի­տա­կի օբսիդիանի վրա (Սևքար հրաբուխ) ռագ­ այթ­նե­րը պայ­մա­նա­վո­րում
տակ եր­բեմն դիտ­վում են շատ են ապար­ ի գույնն ու փայլ­ը:
մանր և բազ­մա­թիվ հատ­ իկ­ներ` Որոշ սև օբ­սիդ­ ի­ան­ներ­ ի
միկր­ ո­լիթն­ եր. քրիս­տո­բալ­ իտ, կտրվածք­ ում նկատվ­ ում են տար­ Շեր­տավ­ որ օբ­սիդ­ ի­ան­նե­
պի­րոքս­ են, մագն­ ետ­ իտ, որոնք բեր, նուրբ գու­նայ­ ին երանգ­ ա­ րը հան­դիպ­ ում են բո­լոր հան­
հաճ­ ախ են հանդ­ ի­պում տար­ վոր­ ումն­ եր­ ով (վարդ­ ագ­ ույն, բաց քավ­ այր­ եր­ ում: Շերտ­ ավ­ որ­վա­
բեր մի­աց­ ութ­ յունն­ եր­ ի և դենդ­ կա­նաչ, մա­նուշ­ ակ­ ագ­ ույն) փայ­ ծու­թյու­նը պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած է
րիտ­նե­րի ձևե­ ր­ ով: Ըստ ձևե­ ր­ ի էլ լա­տակ­ ող շերտ­ իկն­ եր: Դրանց տար­բեր բաղ­ ադ­րու­թյամբ շեր­
դրանց տրվել են համ­ ապ­ ա­տաս­ անվ­ ա­նում են «ծիա­ ծ­ ան­վող­ » օբ­ տեր­ ի զու­գակց­ ում­ ով, շեր­տա­
խան անուն­ներ (Ցիր­կել, 1987). սիդ­ իա­ նն­ եր (նկ. 13): Հանդ­ ի­պում վո­րու­մով. սև և սպի­տակ, սև
լոնգ­ ուլ­ իտն­ եր, բել­ ոն­ իտն­ եր, են նաև սպի­տակ կետ­ ի­կավ­ որ` և կարմր­ ա­դարչն­ ա­գույն, հոծ և
մար­գա­րիտն­ եր, կու­մուլ­ իտ­ներ, «ձյու­նա­փաթ­ ի­լա­յին­ » օբ­սի­դիա­ ն­ թեթ­ և բյուր­ ե­ղաց­ ած, ամորֆ ու
մագ­նե­տի­տի փոշ­ ուց կազմ­ված նե­րի տե­սակ­ներ (նկ. 14): ծա­կոտ­կեն: Սրան­ցից առա­ջին
տե­րևա­ նմ­ ան սկոպ­ ու­լիտն­ եր, տա­րատ­ ե­սա­կը տարբ­ եր­վում է
սարդ­ ան­ման և ծառ­ անմ­ ան տրի­ պայ­ծառ արտ­ ա­հայտվ­ ած` բա­
խիտ­ներ (նկ.11): Հա­ճախ հան­ րակ սև և սպիտ­ ակ­ ավ­ ուն ապա­
դի­պում են նաև կլոր­ ա­վուն կամ կե շեր­տիկ­ներ­ ով, որոնց ան­վա­
դեֆ­ որ­մաց­ված ճա­ռա­գայթ­ աձ­ և նում են «օբ­սիդ­ իա­ ն­ ա­յին օնիքս­ »
կա­ռուց­ված­քով առաջ­ ա­ցում­ն եր` (նկ. 15):
սֆեր­ ոլ­ իտն­ եր:

Նկ. 13. Ծիածանվող օբսիդիան
(Լերկասար հրաբուխ)

Նկ. 11. Սև օբսիդիանի կառուցվածքը
մանրադիտակի տակ (մեծացված է 160

անգամ):

Որոշ հանք­ ա­վայ­րեր­ ի (Բա­ Նկ. 14. §Ձյունափաթիլային¦ օբսիդիան Նկ. 15.§օբ­սի­դիա­ ­նայ­ ին օնիք­ս¦
զենք, Ֆանտ­ ան, Ար­տե­նի) օբ­սի­ (Սպիտակասար հրաբուխ)
դիա­ նն­ ե­րում եր­բեմն հանդ­ իպ­ ում
են նաև ավե­լի խոշ­որ (մին­չև 5 Արծ­ աթ­ ափ­ այլ մոխ­րագ­ ույն
- 6 սմ) կլոր­ ա­վուն առա­ջա­ցում­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 53

Օբ­սի­դիա­ ն­ ի մյուս հազվ­ ա­ ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ հա­րավ-արև­ելք: Դրանք են` Ար­
գյուտ տես­ ակն առա­վել գեղ­ ե­ տեն­ ի­ի հա­մա­լի­րը, Մեծ և Փոքր
ցիկ է իր բազ­մագ­ ուն­ ութ­ յամբ ջա­նում է հրաբխ­ ի մղանցք­ի և Արտ­ ե­նի­ներ­ ը (Արա­գած­ ի հա­րավ-
և երևի թե դժվար է տարբ­ ե­րել հզոր հոսք­ ե­րի վերջ­նամ­ ա­սե­րում: արևմտ­ յան ստո­րո­տում), Հա­տի­
հասպ­ իս­ներ­ ից, դարչ­նա­գույն սը (Շամ­ ի­րամ­ ա­լեռ), Գութ­ ան­
քաղ­կե­դո­նից և սար­դի­ոն­ ից. այս­ Երկր­ ի մակ­ եր­ և­ույ­թին օբ­ սար­ ը (կենտ­րո­նում), Ջրա­բե­րի
տեղ շերտ­ ավ­ որվ­ ած են դարչն­ ա­ սիդ­ ի­ան­նե­րը հան­դիպ­ ում են հանք­ ա­վայր), Սպիտ­ ա­կաս­ ա­րը
գույն, մոխ­րա­գույն, սպիտ­ ակ­ ա­ տար­բեր ձևե­ ­րով. ինք­նուր­ ույն` և Գեղ­ ա­սա­րը (Գեղ­ ա­մա լեռ­նե­
վուն ապակ­ ե շեր­տիկ­ներ (նկ. 16): հոս­քեր­ ի գմբեթն­ ե­րի, ուղղ­ ա­ րում), Խոր­ ա­փոր­ ը (Վար­դե­նի­
Դրանց գուն­ ա­վոր­ ում­ ը պայմ­ ա­ հա­յած շեր­տե­րի` «դայկ­ ա­նե­րի¦ սի լեռն­ ե­րում), Բազ­ են­քը, Մեծ,
նա­վոր­ված է մագմ­ այ­ ի տար­բեր կամ ոսպ­նյա­կաձ­ և ներ­փակ­ ում­ Միջ­նեկ և Փոքր Սա­տան­ աք­ ա­
մաս­ ե­րում լուծվ­ ած տարր­ ե­րի` նե­րի` ռիո­ ­լիթն­ ե­րի և պեռլ­ իտն­ ե­ րե­րը, Մեծ և Փոքր Սևք­ ա­րեր­ ը
մագն­ ե­զիո­ ւմ­ ի, պղնձի, կոբ­ ալ­տի, րի հոսք­ ե­րում: Խո­շոր ռիո­ լ­ իթ­ ա­ (Սյու­նիք­ ի բարձր­ ավ­ ան­դա­կում):
քրո­մի պար­ ու­նակ­ ութ­ յամբ: յին հոս­քե­րի և հզոր ներդրվ­ ած Օբս­ իդ­ ի­ան­ ի երևա­ ­կումն­ եր կան
մարմ­ ին­ներ­ ի (էքստ­րուզ­ իա­ ն­ եր) նաև Ամաս­ ի­ա­յի շրջան­ ի Աղ­վո­
կո­ղայ­ ին մա­սեր­ ում, արագ սա­ րիկ գյուղ­ ի շրջա­կայ­քում: Նմա­
ռել­ ու հե­տև­անք­ ով, օբ­սի­դիա­ ն­ նատ­ իպ մեկ­ ակ­ ան հրա­բուխ­ներ
նե­րը եր­բեմն հան­դես են գա­լիս կան Ախալ­քալ­ ակ­ ում՝ Փարվ­ ա­
նաև կե­ղևա­ նմ­ ան` «զալբ­ անդ­նե­ նան և Արց­ ախ­ ում` Լեր­կա­սար­ ը:
րի» ձևո­ վ:
Նշված հրա­բուխն­ երն իրեց­ ից
Նկ. 16. Բազմաշերտային §հազվագյուտ¦ Հայաստանի դյուրաբեկ ներ­կայ­ ացն­ ում են հիմն­ ակ­ ա­նում
տեսակի օբսիդիան (Գեղասար հրաբուխ) քարը խոշ­ որ, բարդ, բազմ­ ա­ել­քա­յին
կա­ռուց­վածք­ներ, որոնք առա­
Բրեկչ­ ի­անմ­ ան (փշրաք­ ա­ Հայ­կակ­ ան բարձր­ ա­վանդ­ ա­կի ջա­ցել են գրան­ ի­տայ­ ին մագ­մայ­ ի
րայ­ ին) օբս­ ի­դի­ան­ներն առա­ջա­ ամ­բողջ տա­րածք­ ը, սկսած Վա­ բազ­մա­թիվ ժայթ­քում­ն ե­րի, ար­
նում են եր­կու ապա­կե շերտ­ ե­ նա լճից մինչ­և նրա արևմտ­ յան տա­վի­ժում­ն ե­րի և ներդր­ ում­ն ե­րի
րի միա­ ­ցու­թյու­նից. սո­վոր­ աբ­ ար սահ­ման­նե­րը, ներ­ առ­ յալ Արա­ ար­դյուն­քում: Իր կառ­ ուց­վածք­ ա­
ներփ­ ակվ­ ող ապա­կե բե­կոր­նե­րը րա­տը, Սի­փան­ ը, Թոն­դու­րե­կը և յին բար­դութ­ յամբ և առաջ­ ացմ­ ան
կամ ոսպ­նյակն­ եր­ ը լին­ ում են սև, Հա­յաստ­ ան­ ի այժ­մյան տար­ ած­քը, բազ­մափ­ ու­լութ­ յամբ աչք­ ի է ընկ­
իսկ շրջապ­ ա­տող­ ը` ցե­մենտ­ աց­ ծածկ­ված են նո­րա­գույն` պլի­ նում Արտ­ ե­նի լե­ռան համ­ ա­լիր­ ը
նող ապակ­ ին` նարնջ­ ա-դարչն­ ա­ ո­ցեն-չոր­րորդ­ ակ­ ան հա­սակ­ ի (նկ. 17): Հրաբ­ ուխն­ երի մեծ մա­սը
գույն, մոխ­րագ­ ույն, բե­ժագ­ ույն, ամե­նա­տար­բեր հրաբխ­ ա­յին քա­ կազ­մա­վորվ­ ել է 4-5 փուլ­ եր­ ի ըն­
կարմր­ ա­գույն: Օբ­սիդ­ ի­ան­ներ­ ի րատ­ ե­սակն­ եր­ ով (բազ­ ալտն­ եր, թաց­քում, իսկ Արտ­ ե­նիի համ­ ա­
այս տե­սակն ավե­լի շատ առա­ ան­դե­զիտ­ներ, տու­ֆեր, ֆել­զիտ­ լի­րը` 8 փուլ­ ում:
ներ, օբ­սիդ­ իա­ ն­ներ)1: Վերջ­ ին­
ներս կազմ­ ում են Հա­յաստ­ ան­ ի Հա­յաստ­ ա­նի տար­ ած­քում օբ­
այժ­մյան տա­րած­քի շուրջ 2/3 սի­դիա­ ն­ներ կան նաև ավել­ ի հին
մաս­ ը: Այս­տեղ գրանց­ված 550- հաս­ ա­կի երկր­ ա­բան­ ակ­ ան շեր­
ից ավե­լի տարբ­ եր կազ­մի հրա­ տե­րում, սա­կայն դրանք հիմ­ն ա­
բուխն­ ե­րի շար­քում ընդ­ ա­մեն­ ը կա­նում փո­փոխ­ված են: Օբ­սի­դի­
16-ն են, այս­պես կոչ­ված, «թթու» անն­ ե­րը, որոշ բա­ցառ­ ութ­ յամբ,
հրաբ­ ուխն­ եր, որոնք ժայթ­քել և ավե­լի լավ պահպ­ ան­ված են
արտ­ ավ­ իժ­ ել են ռի­ո­լիթ-ռի­ո­լիթ- Ծաղ­կու­նյաց, Զան­գեզ­ ու­րի, Վար­
դաց­ ի­տայ­ ին կազմ ուն­ ե­ցող լա­ դե­նի­սի լեռ­ներ­ ի նե­ո­գեն­ ի տա­
վան­ եր, օբս­ ի­դիա­ նն­ եր, պեռլ­ իտ րի­քի (շուրջ 28 մլն տար­ ի) շեր­
և պեմզ­ ա: Այդ հրաբ­ ուխ­նե­րը, տեր­ ում: Դրանք հիմն­ ա­կան­ ում
մյուս բո­լոր հրա­բուխն­ եր­ ի հետ սև, մուգ մոխր­ ա­գույն, մա­սամբ
մեկ­տեղ, հա­րում են Հա­յաստ­ ա­ փո­փոխվ­ ած օբս­ ի­դիա­ ն­ներ են,
նի երի­տա­սարդ հրաբխ­ ա­յին որոնք հաճ­ ախ ու­նեն կա­պույտ,
գո­տուն, որը ձգվում է տար­ ած­ կա­նա­չա­վուն և այլ երանգն­ եր,
քի հյուս­ իս-արևմ­ ուտ­քից մինչ­ և ուս­տի դրանք երբ­ եմն ան­վա­նում
են «կան­ ա­չ», «կապ­ ույ­տ» օբ­սի­
1 Երկրակեղևի ձևավորման, հրա­բուխ­ դիա­ ն­ներ:
ների առաջացման, դրանց դերին է
նվիրված է Ռ. Ջրբաշյանի հանրամատչելի
հոդվածը («Գիտության աշխարհում», №
1, 2014):

54 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 17. Ատենի հրաբխային համալիրը (Մեծ և Փոքր Արտենիներ)

Օ բ ­սի­դի­ա­նը պ ա­լե­ ո­լի­ րը և հաջ­ ո­ղակ է հա­մարվ­ ում պատր­ աստ­ ել նաև օբս­ իդ­ իա­ ­
թից մինչ այժմ նրանց համ­ ար, ովք­ եր ծնվել են նից. նրանք գտնում են, որ օբ­
հատ­կա­պես կեն­դան­ ակ­ երպ­ ի սիդ­ իա­ նն ավել­ ի ար­դյուն­ ավ­ ետ
Առաջ­ ին հայ­ աց­քից ոչն­չով «Առյու­ծ» և «Ջրհոս­ » հա­մաս­տե­ է նուրբ օր­գանն­ ե­րի` սրտի, թո­
չհրա­պուր­ ող սև քարն ուն­ ե­ ղութ­ յունն­ ե­րի տակ: Հա­մար­վել քեր­ ի, աչ­քի վի­րա­հատ­ ութ­ յու­նե­
ցել է նաև մեծ դեր­ա­կա­տա­ է նաև, որ այն «Կար­ի­ճի» կեն­ րի ժա­ման­ակ: Գտնում են, որ
րում հավատալիքների և գու­ դա­նա­կեր­պի թա­լիսմ­ անն է, որը օբս­ իդ­ ի­ան­ ե դան­ ակն­ երն ավե­
շակ­ ու­թյան աս­պար­ եզն­ ե­րում: մար­դուն զերծ է պա­հում վատ լի սուր են ավանդ­ ակ­ան պող­
Այն հա­մար­ ել են ամե­նազ­ որ, արարք­ներ­ ից, օգն­ ում է կենտ­ պա­տե վի­րա­դան­ ակ­ներ­ ից և որ
մո­գա­կան քար: Համ­ արվ­ ել է, րո­նացն­ ել ու­ժեր­ ը, հղկել մտքի դրանք ավել­ի քիչ են վնաս­ում
որ օբս­իդ­ իա­ նն իր մեջ կրում է սրու­թյու­նը և այլն: Որոշ վայր­ ե­ հյուս­վածք­նե­րը, ուստ­ ի ավել­ ի
դրա­կան էներ­գիա­ կ­ ան ներ­ ուժ, րում, օրի­նակ` Ախալ­քալ­ ակ­ ում, շուտ է առող­ջան­ում կտրված­
ուստ­ ի այն օգ­տա­գործվ­ ել է Աշոցք­ ում, ըն­դուն­ված է եղել քի վեր­քը: Չնա­յած լազ­ ե­րա­յին
պաշտ­ ա­մունք­ ա­յին արար­ ող­ ու­ տան հա­տակ­ի տակ դնել օբ­ մեթ­ ոդ­ներ­ ի ներդրմ­ ան­ ը, կան
թյունն­ եր­ ում: Այն համ­ ար­վել է սիդ­ ի­ա­նի կտորն­ եր, որ­պես­զի տեղ­ ե­կութ­ յուն­ներ, որ որոշ տե­
զգուշ­ութ­յան քար, որը մարդ­ «չար­ ը խա­փան­վի», գե­րեզ­ման­ ղե­րում, օբս­ իդ­ ի­ան­ ե վիր­ ադ­ ա­
կանց պահ­պա­նում է ճա­կա­ ներն էլ ծածկ­ ել են օբ­սի­դի­ա­նի նակն­ եր­ ը դեռ շա­րու­նակ­ ում են
տագ­րակ­ ան, սխալ և ան­վա­յել կտոր­նե­րով, որ­պեսզ­ ի հանգ­ ու­ իրենց «հրաշ­ք» գործ­ ո­ղութ­ յուն­
գործ­ ո­ղութ­ յունն­ ե­րից: ցյալ­ ի հոգ­ ին եր­կար պահ­պա­նի: նե­րը:

Այս աս­պար­ եզ­ ում հե­ Օբս­ ի­դիա­ ­նը երկ­ ար ժա­ Օբ­սիդ­ իա­ ն­ ը մեծ հե­ղի­նա­
տաքրքիր պատմ­ ա­կան տվյալ­ ման­ ակ լայն­ ո­րեն կի­րառվ­ ել կութ­ յուն է վայ­ ե­լել միջ­նա­դա­
նե­րի ենք հանդ­ ի­պում վե­րևո­ ւմ է նաև բժշկութ­ յան ասպ­ ար­ ե­ րում, հատկ­ ա­պես քան­դա­կա­
նշված հեղ­ ին­ ակ­նե­րի գիտ­ ա­ զում: Օրին­ ակ` հա­մարվ­ ել է, որ գործ­ ութ­ յան, ոս­կեր­չութ­ յան և
հան­րա­մատչ­ ե­լի հրատ­ ա­րա­ օբս­ ի­դիա­ ն­ ից պատ­րաստ­ված այլ աս­պա­րեզ­նե­րում (Մեք­սի­
կումն­ եր­ ում: ուլ­ ունքն­ ե­րը, թզբեհ­ ը, համրի­ կա, Հու­նաստ­ան, Հին Եգիպ­
չը դրակ­ ան ազդ­ ե­ցութ­ յուն են տոս, Պարսկ­ աստ­ ան): Պլի­նի­ուս
Հայտն­ ի է, որ, օրի­նակ, Մեք­ թողն­ ում ստա­մոքս­ ի, աղիք­նե­րի Ավագ­ ը հայտ­նում է բազ­մա­թիվ
սիկ­ ա­յում և Իսպ­ ան­ իա­ յ­ ում զին­ աշ­խա­տանք­ ի և արյան ճնշման հե­տաքր­քիր տվյալն­ եր օբս­ ի­
վորն­ եր­ ին զար­դար­ ել են օբ­ կար­գավ­ որ­ման վրա: Քուր­մե­րը դիա­ ն­ ի օգտ­ ա­գործ­ման մաս­ ին:
սի­դի­ան­ ի կտոր­ներ­ ով, որոնք, վիր­ ա­հա­տութ­ յուն­ներ­ ը և զո­հա­ Հին Հռո­մում, ինչպ­ ես և մյուս
իբր, նրանց ուժ, խի­զախ­ ու­թյուն բեր­ ու­թյուն­նե­րը կա­տա­րել են երկրն­ ե­րում, այդ քար­ ից պատ­
ու ան­վա­խութ­ յուն են պար­գև­ օբս­ ի­դիա­ ն­ ե դան­ ակն­ ե­րով: Ըստ րաստ­ ել են տար­բեր զար­դեր՝
ել, իսկ կա­նանց՝ առող­ջու­թ­յուն, երև­ույ­թին, դա հուշ­ել է Վա­ մա­տա­նու քա­րեր, ապար­ ան­
հմայք, հոգ­ ու կայ­տա­ռութ­ յուն: շինգտ­ ո­նի հա­մալ­սար­ ան­ ի գիտ­ ջան­ներ, հայ­ ել­ ին­ եր, արձ­ անն­ եր
նակ­ ան­նե­րին վի­րա­դա­նակ­ներ և այլն: Հռո­մի Օգոս­տոս կայս­րը
Աստ­ղա­գու­շակ­ ու­թյան մեջ
օբ­սիդ­ իա­ ն­ ը համ­ արվ­ ում է
Պլուտ­ ոն թզուկ մոլ­ ո­րակ­ ի քա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 55

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(մ.թ.ա. 63-14 թթ.) «Համ­ա­ձայ­ Փ ք վ ո ղ ք ա­ր ը հա­յեր­ ին հայտն­ ի է եղել դե­ռևս
նութ­ յան աստ­ված­ ու­հու տա­ VII դար­ ից:
ճա­րի­ն» նվիր­ ել է օբ­սի­դի­ան­ ից Օբ­սի­դիա­ նն առավ­ ել ուշ­ ադ­
պատ­րաստ­ված չորս փղիկ: Տե­ Այդ քար­ ե­րը մե­ծա­պես հե­
ղե­կութ­ յուն­նե­ր կան, որ օբ­սի­ րու­թյան է ար­ժան­ ա­ցել ան­ցյալ տաքրք­րել են ոչ մի­այն երկր­ ա­
դի­ան­ ից են եղել պատր­ աստ­ բանն­ ե­րին, այ­լև, ավե­լի շատ,
ված Հին Հռոմ­ում և Մար­ի­ից դար­ ի 50-ական թվակ­ ան­նե­ տեխն­ ո­լոգ­ներ­ ին: Հա­յաստ­ անն
հայտ­նա­բերվ­ ած (մ.թ.ա. 1800 թ.) առաջ­ ինն­ ե­րից էր այդ ապար­
կնիք­ներ­ ը: Եգիպտ­ ոս­ ի հնա­գույն րին` պրոֆ­ ե­սոր Վ. Պ. Պետր­ ո­վի նե­րի հե­տախ­ ուզ­ման և շա­
կրոն­ ակ­ ան կենտր­ ո­նում` Հել­ իո­ ­ հագ­ ործմ­ ան ասպ­ ա­րե­զում (Ա.
պո­լի­սում, գտնվել է Մեն­ ել­ այ հոդ­վա­ծից հե­տո (1955 թ.), որը Վե­հու­նի, Կ. Սաղ­ ա­թել­ յան, Պ.
թա­գա­վո­րի պատկ­ երն օբս­ ի­դի­ Քան­քան­ յան և ու­րիշ­ներ): Վեր­
ան­ի վրա: Հայտ­նի է նաև, որ հի­շեցր­ել է այդ քար­ի դեռ վա­ ջին տաս­նամ­ յակն­ ե­րում դրանք
տարբ­ եր տե­ղեր­ ում գտնվել են չա­փա­զանց լայն կի­րառ­ ում են
սափ­ որ­ ի, զար­դա­ման­ ի կտոր­ ղուց հայտ­նա­բեր­ված (դեռ­ ևս գտել շին­ ար­ ար­ ու­թյան, հատ­
ներ: Գտնվել է նաև XII դար­ի կապ­ ես պան­ ելն­ եր­ ի, տար­բեր
զարդ­ ամ­ ան՝ դրվագ­ված ոս­կով: Թե­ոֆ­րաստ­ ո­սի ակն­ արկ­ներ­ ից թե­թև կոնստ­րուկ­ցիա­ ն­ եր­ ի, փո­
Օբ­սիդ­ ի­ան­ ից է պատ­րաստվ­ ած շի­նե­րի, թեթ­ և և մեկ­ ու­սիչ լցա­
մեզ հաս­ ած ամե­նա­հե­տաքր­ բխող), սա­կայն մոռ­ աց­ ու­թյան նյու­թե­րի արտ­ ադր­ ութ­ յան մեջ,
քիր գլուխգ­ ործ­ ոց­ ը հա­մարվ­ ող, քի­մի­ա­յում և այլ աս­պար­ եզ­նե­
փա­րա­վոն Սեն­ ո­սերթ - III-ի տրված յուր­ ահ­ ատկ­ ութ­ յան` րում: Կան նաև առա­ջար­կու­
գլու­խը (Գյուլբ­ ենկ­ յան­ ի հա­ թյունն­ եր օպ­տի­կակ­ ան սար­քե­
վա­քա­ծու, Լիս­ աբ­ ոն): Կա նաև փքվել­ ու, դրա­նից նա­խօ­րոք րի արտ­ ադ­րու­թյան մեջ դրանց
տե­ղե­կու­թյուն, որ Ուր­միա լճի օգ­տագ­ ործմ­ ան վեր­ ա­բեր­ յալ:
ափին, մ.թ.ա. V-III դդ., գտնվել պա­հանջվ­ ող հատ­կու­թյունն­ ե­
է կա­վե սա­փոր, որի հար­թա­ Ժ ո­ղո վր­դ ի ս ի­ր ա ծ ք ա­ր ը
քանդ­ ա­կի վրաի պատկ­ եր­ված րով օժտվ­ ած, թեթ­ և ծակ­ ոտ­կեն
մար­դու աչք­ եր­ ի տեղ­ ը դրված Հայ­ աս­տան­ ի օբ­սիդ­ ի­անն­ ե­­
են եղել օբս­ իդ­ իա­ ­նի հատ­ իկ­ նյութ­ եր­ ի` պեռլ­ իտ­ ի և պեմզ­ ա­ րից պատ­րաստվ­ ած առա­ջին
ներ: Ըստ հնէա­ բ­ ան­ ա­կան տար­ հիա­ սք­ անչ, գլուխ­գործ­ ոց հա­
բեր տվյալն­ ե­րի` օբս­ ի­դիա­ նն­ եր­ ի յի ստան­ ա­լու մաս­ ին: Պեռլ­ ի­տը մար­վող աշխ­ ա­տանքն­ ե­րից են
մի մաս­ ը բեր­վել է Հայ­կակ­ ան անց­յալ դար սկզբին (1914-1916
բարձ­րա­վան­դակ­ ից, մաս­նա­վո­ թե­թև, արտ­ աք­ ին­ ից նշմար­վող թթ.) Ֆա­բերժ­ եի և Վերֆ­ ել­ ի
րա­պես` Վա­նա լճի շրջակ­ այ­քից: ֆիր­մա­նե­րի (Սանկտ Պե­տեր­
Հա­վա­նաբ­ ար, այդ պատ­ճառ­ ով կլոր­ ավ­ ուն անջ­ ա­տում­ն եր­ ով, բուրգ) աշ­խատ­ անքն­ եր­ ը` զա­
էլ հնում հայ­կա­կան օբս­ իդ­ ի­անն տի­կի ձվեր­ ը, զարդ­ եր­ ը և հատ­
ավե­լի հայտ­նի է եղել «վան­ա­ փայլ­ ատ­ ա­կող, մար­գար­ իտ հի­ կապ­ ես «Ծո­վա­փի­ղը» և «Փոկ­ ը».
կա­տ» ան­վամբ: վեր­ջինն­ ե­րը պատր­ աստվ­ ած
շեցն­ ող ապար է, որին ֆրան­սի­ են արծ­ ա­թափ­ այլ օբ­սիդ­ ի­ան­ ից,
որը թող­նում է խոն­ավ մորթ­ ու
աց­ ի­ներն անվ­ ա­նում են «perle», տպավ­ ո­րութ­ յուն:

իսկ քար­ ը` «պեռլ­ իտ­ » (Բյո­դան, Օբ­սի­դի­ան­ներն իրենց գե­
ղեց­կութ­ յամբ և բազմ­ ազ­ ա­նու­
1822 թ.): Քար­ ի առավ­ ել ծա­կոտ­ թյամբ (հատ­կապ­ ես գծա­վոր,
բրեկչ­ իա­ նմ­ ան և ծիա­ ծ­ ան­վող,
կեն տես­ ա­կը ստա­ցել է պեմզ­ ա ար­ծա­թա­փայլ տար­ ա­տես­ ակ­
նե­րը) դեռ նախկ­ին­ում էլ մեծ
(լատ­ ի­նե­րեն՝ pumex) ան­վա­նու­ ար­ժեք են ու­նե­ցել: Դրանք ծա­
ռա­յել են որպ­ ես փոխ­ ա­նակ­ման
մը (նկ. 18): քար­եր և անգ­ամ կեղծվ­ել են
(հատկ­ ա­պես «ծի­ա­ծան­վո­ղ» և
Օբ­սի­դի­ա­նի այդ յուր­ ա­ «ձյուն­ ափ­ աթ­ ի­լա­յին­ » տե­սակ­նե­
րը). դրանց փո­խար­ են վա­ճառ­
հատ­կութ­ յան մաս­ ին գի­տա­ վել են տարբ­ եր ար­հեստ­ ա­կան

կան գրա­կան­ ութ­ յան մեջ նշվել

է դեռ­ ևս XIX դար­ ի սկզբում (Վ.

Սև­երգ­ ին, 1826), իսկ դար­ ա­վեր­

ջում Գ. Աբի­խը և Ա. Հումբ­ոլ­դը

պրակտ­ ի­կո­րեն հաս­տատ­ եց­ ին

փքման երևո­ ւյթ­ ի իս­կութ­ յու­նը:

Ար­ժե նշել, որ ըստ Վ. Իսր­ այ­ել­

յա­նի են­թադր­ ութ­ յան՝ Զվարթ­

նո­ցի փլա­տակն­ եր­ ում խո­շոր

թե­թև քա­րեր­ ի ներ­կա­յութ­ յու­նը

վկայ­ում է, որ փքման երև­ույ­թը

Նկ. 18. Պեռլիտ: Արտենի զանգվածի §Արագածի¦ հոսք. պեռլիտի կառուցվածքը
մանրադիտակի տակ

56 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

րը հա­ճախ նվիր­վում են որ­պես որը բազմ­ աթ­ իվ զբոս­ աշրջ­ իկ­

հո­բե­լյան­ ա­կան հուշ­ ան­վեր­ներ նե­րի կարծ­ իք­ ով «սքանչ­ ե­լի

և հանձնվ­ում են նաև որ­պես ցու­ցահ­ անդ­ ես է բաց երկն­քի

տար­բեր մրցա­նակ­ներ: տակ»:

1959 թ. Հա­մա­մի­ու­թե­նա­ Այս­տեղ դուք կտես­նեք ճա­

կան հրաբ­խագ­ իտ­ ու­թյան 1-ին շա­կի, դի­զայ­նի, հմուտ ձեռք­ եր­ ի

խորհր­դակ­ցու­թյան մասն­ ա­կից­­ հիա­ սք­ անչ աշխ­ ատ­ անքն­ եր` լու­

նե­րին առա­ջին ան­գամ հանձ­ սամփ­ ոփն­ եր, սափ­ որն­ եր, ժա­

ն­վել են օբս­ իդ­ ի­ան­ ից պատ­ մաց­ ույց­նե­րի պատվ­ ան­դան­ներ,

րաստ­ված հու­շան­վեր­ներ: եկե­ղե­ցի­ներ­ ի ման­րաք­ ան­դակ­

Նույն­ անմ­ ան հուշ­ անվ­ երն­ եր են ներ, տար­բեր տես­ ա­կի գրա­

հանձն­վել նաև երկր­ ա­բան­ ու­ սեն­յակ­ ա­յին իրեր, ջա­հեր, շախ­

թյան պատմ­ ու­թյան­ ը նվիր­ված մատն­ եր, տար­բեր «գործ­ ո­ղ»

մի­ջազգ­ ա­յին խորհրդ­ ակ­ցու­ շատրվ­ ան­ներ, կախ­ ա­զար­դեր,

թյան (1967 թ.) պատվ­ ի­րակն­ ե­ ական­ջօղ­ եր, կան­ անց արձ­ ա­

րին: նիկ­ներ, տար­բեր կեն­դա­նի­նե­

Վերջ­ ին տա­րին­ ե­րին օբ­ րի քան­դակն­եր և այլն (նկ. 19,

սիդ­ իա­ ­նից հայ վարպ­ ետ­ներ­ ի 20 հե­ղի­նակ` քան­դա­կագ­ ործ` Ա.

պատ­րաստ­ ած աշ­խատ­ անք­ Ավետ­ իս­ յան):

նե­րը զար­մացն­ ում են իրենց, Տաս­նա­մյակն­ եր առաջ զբո­

քա­րեր: Ամե­նից հին կեղծ­ված ճա­շակ­ ով, դիզ­ այ­նով, ֆանտ­ ա­ սաշրջ­ իկն­ եր­ ը Սևա­ ­նա լիճ այ­ցե­
քար­ ը, ըստ հնէ­աբ­ անն­ եր­ ի, հա­
մարվ­ում է յոթ հա­զար տա­ զի­այ­ ով և կա­տար­ ե­լու­թյամբ: լե­լիս, Ջրա­բեր գյուղ­ ից­ քիչ վե­
րի առաջ ժա­նյակ­ի շար­ի մեջ
հայտ­նա­բերվ­ ած կավ­ ե ու­լունք­ ը: Այժմ այդ աշ­խատ­ անք­ներ­ ով րև, օբ­սիդ­ իա­ ­նի մեր­կա­ցումն­ եր­ ի

Դե­ռևս մի­ջին դա­րեր­ ից էլ կա­րել­ ի է հի­ա­նալ մի քան­ ի ոչ մոտ, խնդրում էին մի պահ
առաջ օբս­ իդ­ ի­ան­ ը համ­ արվ­ ել է
կի­սաթ­ ան­կար­ժեք քար: Ոս­կե­ մեծ սրահ­ներ­ ում, խա­նութն­ ե­ կանգ­նեցն­ ել մեք­ ե­նան­ եր­ ը:
րիչն­ եր­ ը, քա­րա­գործն­ երն այն
ան­վան­ ել են «իս­լան­դակ­ ան րում (ցա­վոք, դրանց­ ից առա­վել Նրանց թվում էր, թե այդ սև
ագա­թ», «նևա­ դ­ յան ալմ­ աստ­ »,
«մոն­տա­նյան ժա­դ» և այլն: Բ. մասն­ ա­գիտ­ ա­կան­ ը` ք. Երևա­ ն, քար­ եր­ ը մակ­ ե­րև­ույ­թում մեր­կա­
Կուլ­ ի­կո­վի, Դ. Պատ­կա­նյան­ ի,
Գ. Բար­սան­ ո­վի և ուր­ իշ­ներ­ ի Աբո­վյան 10, ինչ-ինչ պատճ­ առ­ ցած ածուխ­ ի կտոր­ներ են: Քա­
գրքեր­ ում և բա­ռա­րան­նե­րում
թանկ­ ար­ժեք քար­ եր­ ի և մի­նե­ նե­րով կարճ գոր­ծեց): րը ներ­կա­յաց­նե­լուց հե­տո,
րալ­նե­րի շար­քում նշվում է նաև
օբ­սիդ­ իա­ ն­ ը: Հիմ­ն ակ­ ան ցուց­ ադ­րու­թյան նրանք պա­յու­սակն­ ե­րը լցնում

Օբ­սիդ­ իա­ ­նը երևի թե մի­ակ վայրն այժմ «Վերն­ իս­ աժն­ » է, էին օբ­սիդ­ իա­ ն­ ի կտորն­ ե­րով:
քարն է, որի վրա հնար­ ա­վոր է
հատ­ ուկ լա­զեր­ ա­յին սարք­ եր­ ով Նկ. 19. Կանացի ֆիգուրներ օբսիդիանից
նստեց­նել ար­ծա­թագ­ ույն և ոս­
կեզ­ օծ գրեր, նախշ­ եր, նկարն­ եր
և պատր­ աստ­ ել հե­տաքր­քիր
հուշ­ ան­վեր­ներ: Մեր վարպ­ ետ­
ներ­ ը, ոս­կե­րիչ­ներ­ ը, օբ­սիդ­ ի­ա­
նը զուգ­ ակ­ցե­լով տարբ­ եր գու­
նավ­ որ քա­րե­րի. մետ­ աղն­ ե­րի և
կեր­ ա­մի­կա­յի (խեց­ ե­ղեն­ ի) հետ,
պատ­րաստ­ ում են հի­աս­քանչ
հու­շան­վերն­ եր, որոնց­ ից շա­տե­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 57

ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 20. Վագրի և շան (Տաքսա) արձանիկներ բրեկչիանման և սև օբսիդիաններից

Իմիջ­ իա­ յ­լոց, կտոր­ներ­ ի մեջ հան­ Արժ­ ե հի­շեց­նել նաև, որ տա­ կան­ներ­ ին եր­կար տա­րի­ներ
դ­ի­պում են նաև «բնա­կան հու­ րի­ներ առաջ, նախ­ որդ դար­ ի գործ­ ում էր պատ­ ա­նի երկր­ ա­
շանվ­ երն­ եր­ », որոնք պատ­րաս­ 50-ական թվակ­ ան­ներ­ ին, մեծ բանն­ ե­րի «Օբս­ ի­դի­ան­ ե ակում­
տել է ին­քը` բնութ­ յու­նը: Դրանք հե­տաքրքր­ ութ­ յուն կար քա­րե­ բը» և նաև այդ հրաշք քար­ի`
այն քար­երն են, որոնց մակ­ե­ րի նկատմ­ ամբ: «Պիո­ ն­ եր­նե­րի միա­ կ «Օբ­սիդ­ իա­ ­նի թանգ­ ար­ ա­
րևույթին սառ­ եց­ման հետ­ և­ան­ պա­լա­տում­ » գործ­ ում էր «Պա­ նը» (ղեկ­ ավ­ ար՝ Ա. Մելք­ ում­ յան):
քով առաջ­ ա­ցած ճեղ­քե­րի պա­ տա­նի երկր­ ա­բանն­ ե­րի խմբա­կ»,
տահ­ ակ­ ան «դա­սավ­ ո­րութ­ յուն­ ի­ց» որ­տեղ մյուս քար­ եր­ ի հետ մեկ­ Տե­ղե­կացն­ ենք նաև, որ
ստացվ­ ել են տար­բեր նախշ­ եր, տեղ, երեխ­ ան­ եր­ ին հաճ­ ույ­քով նշված օբս­ ի­դիա­ նն­ ե­րի բոլ­ որ
ծառ­ եր և բույս­ եր հի­շեց­նող ծան­ ոթ­ ացն­ ում էին նաև օբս­ ի­ տե­սակն­ եր­ ը, ըստ «Միջ­ ազգ­ ա­
նկարն­եր (Նկ. 21, 22): Դրանց դիա­ ­նի հետ­ աքրք­ իր տա­րատ­ ե­ յին դա­սա­կարգ­ման­ », հա­մա­
որոշ նմուշ­ներ ցուց­ ադրվ­ ած են սակ­ներ­ ին, պատր­ աս­տում էին պա­տասխ­ ան­ ում են «դե­կոր­ ա­
Երկր­ ա­բան­ ա­կան գի­տու­թյունն­ ե­ հավ­ աք­ ա­ծուն­ եր: տիվ գու­նա­գեղ-ոսկ­ եր­չակ­ ան
րի ինս­տի­տու­տի թանգ­ ար­ ա­նում քար­ եր­ ի շար­քին­ » (ըստ Գիտ­ ա­
(Բաղր­ ա­մյան 24ա): Դպրոց­ ակ­ ան­նե­րի նախ­ ա­ տեխ­նի­կակ­ ան ին­ֆորմ­ աց­ իա­ ­յի
ձեռն­ ու­թյամբ 80-ական թվա­ հայկ­ ակ­ ան գիտ­ ա­հետ­ ազ­ ետ­ ա­

Նկ. 21. Զարդատուփ և բաժակ Նկ. 22. Բնական հուշանվերներ.
օբսիդիանից Ջրաբերի հանքավայր

Հեղինակ՝ Ա. Ադամյան

58 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

կան ինս­տի­տու­տի տվյալն­ եր­ ի, ՀԱՆՔԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Նկ. 23. Բնական հուշանվեր
2000 թ.):
քով բաց­ ակ­ ան­չում են. «Մեր կան պա­շար­ներ­ ի օգ­տագ­ ործ­
Տարբ­ եր հրա­տա­րա­կու­թյուն­ օբս­ ի­դի­ան­ներն անս­պառ են», մանն անհր­ ա­ժեշտ է խել­ աց­ ի և
նե­րում օբ­սի­դիա­ ն­ ին տրվել են չնայ­ած որ մեր տար­ ած­քը, իրոք, խնա­յո­ղակ­ ան մո­տե­ցում:
տար­բեր անուն­ներ և գնահ­ ա­ հա­մար­վում է օբ­սիդ­ ի­ա­նով հա­
տա­կան­ներ. «բնութ­ յան պար­ րուս­տեր­ ից մե­կը: Սա­կայն ո՛չ մեր Ամփ­ ոփ­ ե­լով շա­րադր­ վա­ծը՝
գև» (Ս. Կա­րապ­ ետ­ յան, 1965), օբ­սի­դիա­ նն­ ե­րը, ո՛չ էլ մյուս բնա­ հի­շենք ական­ ավ­ որ երկր­ ա­բան,
Հա­յաս­տան­ ի «սև ոս­կի» (Ա. կան պաշ­ ար­ներն անսպ­ առ չեն: ակադ­ եմ­ ի­կոս Ա. Ե. Ֆերս­մա­նի
Մել­քում­ յան, 1987), «Հրաբ­ ուխ­ Դրանց, ինչպ­ ես և բո­լոր բնա­ խոսք­ ե­րը. «Կով­կա­սյան հրա­
նե­րի զարմ­ ա­նահր­ աշ քար­ » (Վ. բուխ­նե­րի այդ հիա­ ն­ ա­լի քար­ ի
Սեյր­ ան­յան, 1983), «օբս­ իդ­ ի­ան­ ը` պատմ­ ութ­ յան նոր էջեր­ ը դեռ­ ևս
ապա­գայ­ ի քար­ » (Ռ. Գև­որ­գյան, բացվ­ ած չեն­ »:
1997): Մի խումբ էն­տուզ­ իա­ ստ­
ներ օբ­սի­դիա­ ­նը հա­մար­ ում են
ան­գամ «Հայ­ աստ­ ա­նի ազ­գայ­ ին
հարստ­ ու­թյու­ն» (Վ. Անդր­ ե­ա­
սյան, Վ. Խա­չատ­րյան, Ա. Խա­
չատր­ յան):

Վեր­ջին­ներս ցավ­ ով են նշում
այս քա­րի նկատմ­ ամբ պե­տա­
կան ան­բա­վար­ ար ու­շադ­րու­
թյան, խնամ­քի, գնահ­ ատ­ման,
ոչ ռաց­ իո­ ն­ ալ օգ­տա­գործ­ման
մաս­ին և անում են առա­ջար­
կութ­ յունն­ եր, որոնց համ­ ա­միտ
են նաև երկ­րաբ­ ան­նե­րը:

Օբս­ ի­դիա­ ն­ ի հանք­ ա­վայր­ եր
այ­ցել­ ե­լիս, հաճ­ ախ հիա­ ց­մուն­

Æ ¸ºä

Ըստ ամե­րի­կյան վիճ­ ակ­ ագր­ ու­թյան՝ նստած
վիճ­ ակ­ ում երեք ժա­մից ավել անցկ­ աց­նող մար­
դը միջ­ին հաշվ­ով 3 տար­ով կրճա­տում է իր
կյան­քը:

Գերմ­ ան­ ա­ցի բժիշկն­ երն ստեղ­ծել են համ­ ա­ Ինչ­պես հաս­տատ­ ում են ամեր­ իկ­ աց­ ի սննդա­
ցանց­ այ­ ին կայք, որ­տեղ վեր­լու­ծում են բժշկու­ բանն­ ե­րը, օրա­կան սննդա­բա­ժի­նը կրճատ­ ե­
թյան­ ը նվիր­ված լրագր­ ա­յին հոդ­ված­ներ­ ը: Ոչ լով 100 կիլ­ ոկ­ ալ­ որ­ ի­ա­յով՝ կա­րել­ ի է մեկ տա­
մասն­ ա­գետն­ ե­րի գրած այդպ­ իս­ ի նյութ­ ե­րը, ան­ րում նի­հար­ել 5 կգ: Նշենք, որ 70 կգ քա­շով,
գամ եթե դրան­ցում բաց­ ա­կա­յում է այս կամ այն մի­ջին ծան­րու­թյան ֆի­զի­կակ­ ան աշխ­ ա­տանք­ ով
դեղ­ ա­միջ­ ո­ցի կամ բուժմ­ ան եղան­ ա­կի գո­վազ­ զբաղվ­ ած չափ­ ա­հաս մարդն օրակ­ ան օգտ­ ա­
դը, հաճ­ ախ պար­ ու­նակ­ ում են սխալ տե­ղեկ­ ատ­ գոր­ծում է մոտ­ ա­վոր­ ա­պես 2500 կիլ­ ո­կա­լո­րիա:
վութ­ յուն՝ դյու­րազգ­ աց ընթ­ եր­ցող­ներ­ ի շրջա­նում
առաջ­ աց­նել­ ով անհ­ իմն վախ կամ չար­դար­ աց­
ված հույ­սեր: Թեև կայք­ ը նախ­ ա­տես­ված է
բժշկութ­ յան մաս­ ին գրող լրագր­ ողն­ եր­ ին օգ­նե­
լու հա­մար, այն հան­րա­հայտ է դար­ձել նաև ըն­
թերց­ ող­նե­րի լայն շրջա­նում. շա­տերն են ցան­
կան­ ում ստու­գել՝ ար­դյոք չե՞ն ստում թեր­թե­րը:

«Наука и жизнь», N 6, 2013 «Наука и жизнь», N 7, 2013
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016
59

ՖԻԶԻԿԱ

ՇՆՈՐՀԱՎՈՐՈՒՄ ԵՆՔ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ
ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ ՍՏԱՑԵԼ
Է ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ
ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
ՄԻԱՑՅԱԼ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ
ՄՐՑԱՆԱԿԸ

Հարցազրույց ՀՀ ԳԱԱ
ակադեմիկոս Էդուարդ

Ղազարյանի հետ*

Միջ­ ուկ­ այ­ ին հե­տա­զոտ­ ու­ րի լուծմ­ ան ծրագ­րե­րի հա­մալ­ ի­

թյուն­ներ­ ի մի­աց­ յալ ինստ­ ի­ րի մշակ­ման գի­տա­մեթ­ ո­դակ­ ան

տու­տի (ք. Դուբն­ա, ՌԴ) գի­ աշխ­ ատ­ անքն­ ե­րի ցիկլ­ ի համ­ ար:

տա­կան խորհրդ­ի 2016 թ. Ակադ­ ե­մի­կոս Ղա­զա­րյա­նի առա­

փետր­վա­րի 19-ի որոշմ­ ամբ ՀՀ ջար­կած եղան­ ակ­ ը հնար­ ա­վո­րու­

ԳԱԱ ակա­դե­մի­կոս, Հայ-Ռուս­ ա­ թյուն է տվել քվան­տայ­ին նան­ ո­

կան (Սլա­վոն­ ա­կան) հա­մալ­սա­ կա­ռուց­վածքն­ ե­րի նկա­րագրմ­ ան

րա­նի Մաթ­ ե­մա­տի­կա­յի և բարձր համ­ ար կիր­ առ­ ե­լու մի­ջու­կա­յին

տեխ­նո­լոգ­ իա­ ն­ եր­ ի ինստ­ ի­տու­ ֆի­զիկ­ այ­ ի մեթ­ ոդն­ եր­ ը: Մաս­

տի տնօ­րեն, «Գիտ­ ու­թյան աշ­ նավ­ որ­ ապ­ ես, Է. Ղա­զար­ յա­նի

խար­հում­ » հան­դե­սի գլխա­վոր գլխա­վոր­ ած խում­բը հա­ջող­ ու­

խմբա­գիր Էդո­ւ արդ Ղա­զար­ յանն թյամբ կիր­ ա­ռել է երկր­ ա­չափ­ ա­

արժ­ ան­ աց­ ել է այդ հե­ղին­ ակ­ ա­ կան ադիա­ բ­ ատ­ ու­թյան եղան­ ա­

վոր մի­ջազգ­ այ­ ին գիտ­ ա­կան կը խառն­ ու­կա­յին համ­ ալ­ իր­նե­րի

կենտր­ ո­նի 2015 թ. տա­րե­կան և էլիպ­սարդ­ այ­ ին քվանտ­ այ­ ին

մրցան­ ա­կին: կե­տե­րի հետ­ ա­զոտ­ման համ­ ար:

Պատվ­ ավ­ որ մրցան­ ա­կը Շնորհ­ ա­վո­րում ենք մեր

շնորհվ­ ել է գիտ­նակ­ ան­նե­րի մի­ գործ­ ը­ ն­կե­րոջ­ ը հեր­թա­կան

ջազ­գայ­ ին խմբին` փոքրաթիվ նվաճ­ման առի­թով և մաղթ­ ում

մասնիկների քվանտ­ այ­ ին հա­ ստեղծ­ ա­գոր­ծակ­ ան նոր­ ան­ որ

մակ­ արգ­ ե­րի եզ­րա­յին խնդիր­նե­ հաջ­ ող­ ութ­ յունն­ եր:

* Голос Армении, 01/04/2016, http://
www.golosarmenii.am/article/39114/
uchenyj-iz-armenii-poluchil-premiyu-
oiyai
60 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

ՖԻԶԻԿԱ

- Պրն Ղա­զա­րյան, Դուք հայ­րեն­ ա­կիցն­ ե­րը՝ ակա­դե­միկ­ ոս­ հատկ­ ութ­ յուն­ներ­ ին, մաս­նա­
ներ Ալեքս­ եյ Սի­սակ­ յա­նը, Յուր­ ի վոր­ ապ­ ես, խոս­քը քվանտ­ ա­յին
դար­ձել եք Մի­ջուկ­ այ­ ին հե­ Հովհ­ ան­նի­սյան­ ը, պրոֆ­ ես­ որ Գե­ նա­նոկ­ առ­ ուց­վածքն­ եր­ ում առ­կա
որ­գի Պող­ ոս­ յա­նը: թաքնվ­ ած հա­մա­չա­փութ­ յուն­նե­րի
տազ­ ո­տու­թյունն­ ե­րի մի­ա­ցյալ մա­սին էր: Իմ աշակ­ երտ, պրոֆ­ ե­
Ինչ վե­րա­բե­րում է այս մրցա­ սոր Հայկ Սարգս­ յան­ ի զեկ­ ուցմ­ ան
ինստ­ ի­տուտ­ ի մրցա­նա­կի դափ­ նա­կին ար­ժան­ աց­ ած աշխ­ ա­ մեջ հատ­ ուկ ու­շադր­ ու­թյուն էր
տան­քին, ապա այն կա­տարվ­ ել հատկ­ աց­վել մագն­ իս­ ա­կան ու­
նե­կիր, պատմ­ ե՛ք, խնդրեմ, այդ է Ռուս­ աս­տա­նի, Կա­նադ­ ա­յի, ժեղ դաշտ­ ե­րում ցածր չափ­ այ­
Լեհ­ աստ­ ան­ ի, Մոնղ­ ո­լի­ա­յի, Ղա­ նու­թյամբ կի­սահ­ ա­ղոր­դիչ­ներ­ ում
մրցա­նակ­ ի մա­սին: զախստ­ ան­ ի և Հա­յաստ­ ան­ ի կու­լոն­ յան հա­մա­կարգ­ ե­րի նկա­
- Դուբ­նայ­ ի մի­ջու­կա­յին հե­ գիտ­նակ­ անն­ եր­ ի համ­ ագ­ ործ­ ակ­ րագ­րութ­ յան ադիա­ ­բատ­ ակ­ ան
ցու­թյամբ: Մրցա­նա­կին «Գի­ մեթ­ ո­դին: Գիտ­ ա­ժող­ ո­վին ներկ­ ա
տա­զոտ­ ու­թյու­ներ­ ի մի­աց­ յալ ինս­ տա­մեթ­ ոդ­ ա­կան հե­տազ­ ո­տու­ էր ՄՀՄԻ-ի տե­սա­կան ֆիզ­ իկ­ ա­
տիտ­ ու­տը (ՄՀՄԻ) մի­ջազգ­ ա­յին թյունն­ եր­ » ան­վա­նա­կար­գում յի լա­բոր­ ա­տոր­ իա­ ­յի առաջ­ ատ­ ար
գի­տակ­ ան կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­ յուն ար­ժա­նա­ցել է «Փոք­րա­թիվ մաս­ գիտ­ աշ­խա­տող, պրոֆ­ ե­սոր Սեր­
է, բայց խորհր­դայ­ ին տար­ ին­ ե­ նիկն­ ե­րի քվան­տա­յին համ­ ա­ գեյ Վի­նիցկ­ ին, որի զե­կու­ցում­ ը
րին այնտ­ եղ աշխ­ ատ­ ում էին մի­ կարգ­ ե­րի դի­նա­միկ­ ա­յի եզր­ ա­յին նվիր­ված էր ծայր­ ահ­ եղ ուժ­ եղ
այն սո­ցի­ալ­ իս­տա­կան երկրն­ ե­րի խնդիր­ներ­ ի լուծմ­ ան պրոբ­լեմ­ այ­ մագն­ ի­սակ­ ան դաշ­տում ջրած­
գիտն­ ա­կան­նե­րը. այժմ ինստ­ ի­ նո­րեն կողմ­ն ո­րոշվ­ ած ծրագ­րեր­ ի նի ատոմ­ ի նկա­րագ­րութ­ յա­նը:
տու­տում կա­տար­վող հե­տա­զո­ համ­ ալ­ իր­ » հոդ­ված­ներ­ ի շար­քը: Պարզ­վեց, որ ատո­մայ­ ին հա­
տութ­ յուն­ներ­ ին միա­ ­ցել են նաև մա­կար­գեր­ ի նկար­ ագ­րու­թյան
ԱՄՆ-ի, Կան­ ադ­ ա­յի, Ճա­պոն­ ի­ա­յի - Ինչպե՞ս են հաստատվել համ­ ար նա իր աշա­կերտն­ ե­րի
և այլ երկր­նե­րի գիտ­նա­կան­ներ: հետ նույնպ­ ես ակ­տի­վոր­ են օգ­
ՄՀՄԻ-ի ամեն­ ա­մյա մրցան­ ա­ Ձեր խմբի շփումները ՄՀՄԻ-ի տա­գործ­ ում է ադի­աբ­ ա­տա­կան
կը 1961 թվա­կան­ ից շնորհվ­ ում մե­թոդ­ ը, ուս­տի բնա­կան էր եր­
է գիտ­ ակ­ ան, գիտ­ ա­մեթ­ ոդ­ ակ­ ան գործընկերների հետ: կու կողմ­ եր­ ի հետ­ աքրքր­ ութ­ յու­նը
և գի­տատ­ եխն­ ի­կա­կան կիր­ առ­ ա­ - Մեր համ­ ա­գոր­ծակ­ցու­թյունն հա­մա­տեղ աշխ­ ա­տանք­ ի նկատ­
կան լավ­ ագ­ ույն աշ­խատ­ անք­նե­ մամբ: Զեկ­ ու­ցում­ ից հե­տո տե­ղի
րի հա­մար: Անց­ ած տար­ ին­ եր­ ի սկսվել է դե­ռևս 2006 թվա­կա­ ուն­ ե­ցավ հա­մա­տեղ հետ­ ազ­ ո­
ընթ­ ացք­ ում այդ հե­ղին­ ա­կա­վոր նին, երբ Երևա­ ն­ ում կայ­ ա­ցավ տութ­ յուն­նե­րի հանգ­ ա­մա­նա­լից
մրցա­նակ­ ին են ար­ժա­նա­ցել մի ֆիզ­ իկ­ այ­ ի բնագ­ ա­վա­ռում հա­մա­ քննարկ­ ում: Արդ­ յուն­քում առա­
շարք հան­րա­հայտ գիտ­նա­կան­ չափ­ ութ­ յան մե­թոդ­նե­րին նվիր­
ներ՝ Վլադ­ իմ­ իր Վեքսլ­ ե­րը, Բո­ ված 12-րդ գի­տաժ­ ող­ ով­ ը: Մենք
րիս Ջե­լեպ­ ո­վը, Նի­կո­լայ Բոգ­ ո­ ներ­կայ­ աց­րել էինք զեկ­ ու­ցում՝
լյու­բով­ ը, Գե­որ­գի Ֆլյո­րո­վը... Այդ նվիրվ­ ած քվանտ­ ա­յին կետ­ ե­րի
մրցան­ ակն ստաց­ ել են նաև այդ հա­մա­չափ­ ու­թյան առանձն­ ա­
ինստ­ իտ­ ու­տում աշ­խա­տող մեր

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 61

ՖԻԶԻԿԱ

ջա­ցավ խնդիր­նե­րի հա­մա­լիր՝ կան ֆի­զիկ­ ան «չի աշխատում»: է շուրջ 10 հոդ­ված, ինչ­պես նաև
կապ­ված, մի կող­մից, քվան­ զեկ­ ուց­ ում­ն եր միջ­ ազ­գա­յին բազ­
տա­յին նա­նո­կա­ռուց­վածք­նե­ Մաս­նիկն­ ե­րը դրսև­որ­ ում են նոր մա­թիվ գիտ­ ա­ժո­ղովն­ եր­ ում:
րում կուլ­ ոն­ յան հա­մակ­ ար­գեր­ ի
ադի­ա­բա­տակ­ ան նկա­րագր­ ու­ հատկ­ ութ­ յունն­ եր, որոնք նկա­ - Այդ հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յուն­ներն
թյան, մյուս կողմ­ ից՝ ոչ տրիվիալ
երկրաչափության քվանտային րագր­վում են քվանտ­ այ­ ին մեխ­ ա­ ու­նեն զուտ տեսակ­ ա՞ն նշան­ ա­
կետերի հետ:
նիկ­ ա­յի մե­թոդն­ ե­րով: Դա­սակ­ ան կութ­ յուն, թե՞ գի­տափ­ որ­ձից
Պարզվ­ եց, որ նա­նոկ­ ա­
ռուցվ­ ածքն­ եր­ ի ֆի­զի­կա­յի հիմ­ ֆիզ­ ի­կայ­ ի հիմ­ն ա­կան հա­վաս­ ա­ հետ­ ո կար­ ող են օգտ­ ա­գործ­վել
նախն­դիր­ներ­ ի մի ամ­բողջ շարք
կար­ ող է լուծ­վել միջ­ ուկ­ այ­ ին րու­մը Նյու­տոն­ ի երկր­ որդ օրենքն սար­քաշ­ ի­նութ­ յան մեջ:
ֆի­զի­կա­յի մեթ­ ոդն­ ե­րով: Հենց - Ի սկզբա­նե մեր հե­տա­զո­
սա էլ դար­ձավ մեր հա­մատ­ եղ է, իսկ ատոմն­ եր­ ի, մոլ­ եկ­ ուլ­ներ­ ի,
հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ­ ը կապ­ ող տութ­ յուն­ներն ավե­լի շուտ կրում
գլխա­վոր օղակ­ ը: Պետք է նշեմ, քվան­տայ­ ին կա­ռուց­վածք­ներ­ ի էին տե­սակ­ ան բնույթ, սակ­ այն
որ ֆիզ­ ի­կակ­ ան պրոց­ եսն­ ե­րի ու­ 2008 թ. մի խումբ հայ ֆիզ­ի­
սում­ն աս­ իր­ ութ­ յունն էլիպ­սարդ­ ա­ ֆիզ­ իկ­ ա­կան հատ­կութ­ յունն­ ե­ կոս­ներ Կար­ են Ղամ­բա­րյան­ ի
յին քվան­տայ­ ին կե­տե­րում ես գլխա­վոր­ ութ­ յամբ կար­ ող­ աց­ ան
առա­ջարկ­ ել եմ դե­ռևս 90-ական րը ուս­ ում­ն աս­ ի­րող քվան­տա­յին փորձն­ ակ­ ա­նո­րեն հայտն­ ա­բեր­ ել
թվակ­ անն­ ե­րին: Այդ ժա­մա­նակ ձվա­ձև քվան­տա­յին կետ­ եր, որը
քվանտ­ ա­յին կե­տեր­ ի ֆիզ­ ի­ ֆիզ­ իկ­ այ­ ում՝ Շրյո­դինգ­ ե­րի հա­ շատ կար­ և­որ իրադ­ արձ­ ու­թյուն
կան կոն­դեն­սաց­ված միջ­ ա­վայ­ էր մեզ համ­ ար: Պարզ դար­ձավ,
րի տե­սու­թյան առա­վել արագ վա­սար­ ու­մը: Մաթ­ եմ­ ա­տիկ­ ա­կան որ այդ կառ­ ուց­վածքն­ եր­ ը կա­րող
զար­գա­ցող ճյու­ղեր­ ից էր: Ընդ են հե­ռանկ­ ար­ այ­ ին դեր ու­նե­նալ
որում, հիմն­ ա­կան­ ում դիտ­ արկ­ իմաս­տով այն բարդ է և ուն­ի որ­պես հաջ­ որդ սերնդ­ ի նան­ ո­է­
վում էին հա­մեմ­ ատ­ աբ­ ար պարզ լեկտր­ ոն­ այ­ ին սարք­ ե­րի, մասն­ ա­
երկր­ ա­չա­փա­կան ձևե­ ­րի (գնդա­ ճշգրիտ լու­ծում միա­ յն մի քան­ ի վո­րա­պես, քվան­տայ­ ին կե­տեր­ ի
ձև, գլա­նա­ձև) քվան­տայ­ ին կե­ վրա հիմն­ված լա­զեր­նե­րի ակ­
տեր: Մյուս կողմ­ ից, հաս­կա­նա­լի կոնկ­րետ խնդիր­նե­րի համ­ ար: տիվ տար­րեր:
էր, որ կար­ ող են իրաց­վել նաև
ավե­լի բարդ, մաս­նավ­ որ­ ապ­ ես, Այդ խնդիրն­ ե­րը վա­ղուց լուծ­ված Էլիպս­ ար­դայ­ ին երկ­րաչ­ ա­
էլիպ­սարդ­ ա­յին երկ­րաչ­ ա­փու­ փու­թյամբ քվան­տա­յին կառ­ ուց­
թյամբ կա­ռուց­վածք­ներ: Սա էլ են, ուստ­ ի տես­ ա­բան ֆի­զի­կոս­ վածքն­ եր­ ի ուղղ­ ու­թյամբ մեր աշ­
դար­ձավ էլիպ­սարդ­ ա­յին քվան­ խա­տանքն­ երն առաջ­նա­յին էին:
տա­յին կետ­ ե­րում ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան նե­րի խնդիրն է՝ գտնել այդ հա­ Հե­տաքր­քիր է հե­տևե­ լ էլեկտ­
պրոց­ ես­նե­րի նկա­րագ­րու­թյան րոն­ ի­կայ­ ի զարգ­ ացմ­ ան էտապ­
հետ կապ­ված խնդիրն­ ե­րի մի վա­սար­ման լուծմ­ ան մո­տավ­ որ նե­րին. XX դար­ի սկզբին այն
ամբ­ ողջ դա­սի առա­ջադր­ման ռա­դի­ո­ֆի­զի­կայ­ ի բաժ­ ին­նե­րից
որոշ­ իչ գոր­ծոն: Հենց այս­տեղ մեթ­ ոդն­ ե­րը: Մենք սկսե­ցինք կի­ էր, հետ­ ո՝ կի­սահ­ աղ­ որդչ­ այ­ ին
պետք եղան ոչ գնդաձ­ և մի­ջուկ­ էլեկտ­րո­նիկ­ այ­ ի, որին փո­խա­
նե­րի նկա­րագր­ ու­թյան մե­թոդ­նե­ րա­ռել ադիա­ բ­ ա­տակ­ ան մոտ­ ա­ րին­ եց միկր­ ոէ­ ­լեկտր­ ոն­ իկ­ ան, և
րը, քա­նի որ էլեկտ­րոն­նե­րի վար­ ժա­մա­նակ­ ակ­ ից բոլ­ որ սարք­ ե­
քը քվանտ­ ա­յին կետ­ ե­րում շատ վոր­ ութ­ յան մեթ­ ոդ­ ը: Այն քվան­ րի հիմ­քում ըն­կած էր կի­սահ­ ա­
առումն­ ե­րով համ­ ան­ման է մի­ ղորդչ­ այ­ ին էլեկտր­ ոն­ իկ­ ան: Եր­
ջուկ­նե­րում նուկ­լոնն­ եր­ ի վարք­ ին: տա­յին մե­խա­նի­կա­յի խնդիր­նե­րի կար ժամ­ ան­ ակ այդ սարք­ ե­րի
ֆի­զի­կա­կան չափ­ ան­ իշ­ներ­ ը չէր
Մենք վա­ղուց ենք զբաղ­վում մոտ­ ավ­ որ լուծ­ման մե­թոդ է, որը հաջ­ ողվ­ ում բար­ ե­լավ­ ել: Հարկ­ ա­
այդպ­ իս­ ի քվան­տա­յին կառ­ ուց­ վոր էին նոր գի­տել­իք­ներ, նոր
վածքն­ եր­ ի էլեկտր­ ո­նա­յին, օպ­ կիր­ առ­վում է քվան­տա­յին այն ֆիզ­ ի­կա, փոքր չա­փե­րի նոր
տիկ­ ա­կան և խառն­ ու­կա­յին հատ­ էլեկտ­րո­նիկ­ ա: Նոր փուլ դար­
կու­թյունն­ ե­րով: Նան­ ո­չափ­ ա­յին հա­մակ­ ար­գեր­ ի նկա­րագր­ ու­թյան ձավ նա­նո­էլ­ եկտր­ ո­նի­կան, որը
մասշտ­ աբ­նե­րի դեպ­քում դա­սա­ լայն կիր­ առ­ ում գտավ: Ժոր­ ես
հա­մար, որոն­ցում հնար­ ա­վոր է Ալ­ֆյո­րո­վին հաջ­ ող­վեց ստա­
նալ հե­տեր­ ոկ­ ա­ռուց­վածք­ներ,
առանձ­նացն­ ել արագ և դանդ­ աղ որոնց հիմ­ ան վրա, մասն­ ա­վո­
րապ­ ես, ստեղծ­վեց լավ­ ագ­ ույն
են­թա­հա­մա­կարգ­ եր: Են­թահ­ ա­ բնութ­ ագ­րե­րով լազ­ եր, որի հա­

մակ­ արգ­ ե­րի շարժմ­ ան արա­գու­

թյունն­ եր­ ը պայմ­ ան­ ավ­ որ­ված են

դրան­ցում մաս­նիկ­ներ­ ի զանգ­

ված­նե­րի հար­ ա­բեր­ ակց­ ութ­ յամբ:

Եթե մի են­թա­համ­ ա­կար­գի մաս­

նիկն­ եր­ ի զանգ­վա­ծը զգալ­ իո­ ր­ են

մեծ է մյուս ենթ­ ա­համ­ ա­կարգ­ ի

մասն­ իկ­ներ­ ի զանգվ­ ած­ ից, ապա

վեր­ջինս ավե­լի արագ է շարժ­

վում: Սակ­ այն նշան­ ակ­ ութ­ յուն

ուն­ են նաև են­թա­համ­ ա­կարգ­ ե­

րի չա­փեր­ ը: Կիր­ առ­ ել­ ով ադի­

աբ­ ատ­ ա­կան մո­տա­վոր­ ու­թյան

մեթ­ ո­դը՝ հաշ­վի առն­ ե­լով այդ

կա­ռուց­վածք­ներ­ ի յու­րա­հատ­ ուկ

երկր­ աչ­ ա­փութ­ յուն­ ը, հաջ­ ող­վել է

լուծ­ ել շատ խնդիր­ներ:

Դուբ­նա­յի գոր­ծըն­կեր­նե­

րը վերցր­ել են մեր տես­ա­կան

խնդիրն­ ե­րը և կի­րառ­ ել մա­թե­մա­

տիկ­ ակ­ ան հզոր ապար­ ատ: Այդ

համ­ ա­գոր­ծակց­ ու­թյան արդ­ յունքն

62 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

մար էլ նա ստա­ցավ Նո­բել­յան ՖԻԶԻԿԱ գրեթ­ե չկան 40-ից մինչ­և 50
մրցա­նակ: Սա բնա­գա­վառ­ներ­ ից տա­րեկ­ ան մաս­նա­գետ­ներ: Իսկ
մեկն է: Բա­ցի այդ՝ քվան­տա­յին ծադր­ ած ջանք­ եր­ ի շնորհ­ ալ­ ի երիտ­ աս­ ար­դութ­ յուն
կա­ռուց­վածքն­ եր­ ի հենք­ ի վրա դի­մաց: Այժմ նրանք կա: Ամեն տա­րի մեզ մոտ գա­լիս
ստեղծվ­ եց­ ին տրան­զիս­տոր­ աշխ­ ա­տում են Հայ- են 10-15 տա­ղան­դա­վոր երիտ­ ա­
ներ, որը նշա­նա­կում է էլեկտ­ ռուս­ ա­կան, Երև­ան­ ի սարդ­ներ. Հա­յաստ­ ա­նի հա­մար
րո­նայ­ ին սարք­ ա­շին­ ու­թյան նոր պետ­ ակ­ ան, Պոլ­ ի­ այս քան­ ա­կը լի­ո­վին բա­վա­րար
սե­րունդ: Քվան­տա­յին նա­նո­ տեխն­ ի­կակ­ ան հա­ է: Ֆիզ­ ի­կա­մաթ­ ե­մատ­ իկ­ ա­կան
կա­ռուցվ­ ածք­ներն սկսե­ցին օգ­ մալ­սա­րան­նե­րում, թեք­ ու­մով դպրոցն­ ե­րի շրջա­
տագ­ ործ­վել նաև որ­պես լույ­սի ոմանք՝ Գեր­ման­ ի­ նավ­ արտն­ ե­րը մաս­նակց­ ում են
աղբ­յուր­ներ: Բանն այն է, որ այ­ ում, ԱՄՆ-ում: միջ­ ազգ­ ա­յին օլիմպ­ իա­ դ­ ա­նե­րի,
շի­կացմ­ ան էլեկտ­րա­լամպ­ երն ստա­նում դիպ­լոմն­ եր, մեդ­ ալ­
ուն­ են շատ փոքր ՕԳԳ՝ 20 տո­ Ցա­վոք, մենք ներ, ընդ­ ունվ­ ում են Երևա­ ն­ ի
կո­սից ոչ ավելի, ուստ­ ի լույ­սի չուն­ ենք այն­պի­ պետ­ ա­կան կամ Հայ-ռուս­ ակ­ ան
նոր աղբ­ յուրն­ եր­ ի՝ քվան­տայ­ ին սի կառ­ույց, որը հա­մալ­սար­ անն­ ե­րի ֆի­զիկ­ այ­ ի
կառ­ ուց­ված­քով լու­սա­դիո­ դն­ ե­րի կա­րող էր մի գի­ ֆակ­ ուլտ­ ետ, ավարտ­ ում դրանք,
ստեղ­ծում­ ը դարձ­ ավ էներգ­ ե­տի­ տակ­ ան հաս­տա­տու­թյան ներ­ պաշտ­պա­նում ատեն­ ախ­ ոս­ ու­
կա­յի զար­գացմ­ ան բեկ­ ում­ն այ­ ին սում մի­ա­վո­րել կոնդ­ են­սաց­ թյուն և աշ­խատ­անք գտնում
պահ: Լույս­ի նոր աղբ­յուրն օգ­ ված միջ­ ավ­ այր­ ե­րի ֆի­զիկ­ ա­յի, Եվ­րո­պա­յում, ԱՄՆ-ում, Չին­ աս­
տա­գոր­ծե­լու դեպ­քում կար­ ե­լի կի­սա­հա­ղորդ­չայ­ ին ֆիզ­ ի­կայ­ ի տան­ ում, Հար­ ավ­ այ­ ին Կո­րեա­ ­յում:
է փա­կել ատոմ­ ա­կայ­ անն­ ե­րի մի մաս­նա­գետ­ներ­ ին, բայց մենք Հա­յաս­տա­նում նրանց պա­հե­լը
մաս­ ը: Նա­նո­կառ­ ուցվ­ ածք­ներն ակ­տիվ­ որ­ են պահպ­ ան­ ում ենք շատ բարդ է, և ոչ միա­ յն այն
օգտ­ ագ­ ործ­վում են նաև բժշկու­ գիտ­ ակ­ ան շփումն­ ե­րը, և այդ պատճ­ ա­ռով, որ այն­տեղ աշխ­ ա­
թյան մեջ: Օրին­ ակ՝ Իսր­ ա­յե­լում հանգ­ ամ­ անք­ ը տալ­ իս է իր տավ­ արձն ան­հա­մեմ­ ատ բարձր
գործ­ ում է բժշկա­կան հաս­տա­ պտուղ­նե­րը: Իմ աշակ­ երտն­ եր­ ին է, այլ նաև հետ­ ազ­ ոտ­ ակ­ ան լի­
տութ­ յուն, որտ­ եղ նա­նոմ­ ասն­ իկ­ ես պատր­աս­տում եմ ոչ միա­ յն արժ­ եք աշխ­ ատ­ ան­քի համ­ ար՝
ներն օգ­տա­գործվ­ ում են քիմ­ իա­ ­ գիտ­ ակ­ ան, այլ նաև ման­կավ­ ար­ հատ­կա­պես փոր­ձար­ ա­րակ­ ան
բու­ժու­թյան մեջ: ժա­կան գործ­ ուն­ եո­ ւթ­ յան հա­մար, ֆի­զի­կա­յի ասպ­ ար­ եզ­ ում անհր­ ա­
որը շատ կար­ և­որ է նոր սերն­դի ժեշտ պայ­մանն­ ե­րի բաց­ ակ­ ա­յու­
- Դուք ստեղ­ծել եք գի­ գիտ­ ակ­ ան կադր­ եր պատ­րաս­ թյան պատճ­ ա­ռով: Սա երկր­ որդ
տե­լու գործ­ ում: Սա­կայն կան խնդիրն է:
տակ­ ան դպրոց, պատ­րաստ­ ել խնդիր­ներ, որոնց մա­սին չեմ
կա­րող չխո­սել: Նախ՝ մեր գի­ Օգտվ­ ել­ ով առիթ­ ից՝ ուզ­ ում
եք բարձր մա­կարդ­ ակ­ ի բազ­ տակ­ ան հաս­ ա­րակ­ այն­ ութ­ յունն եմ հատ­ ուկ նշել, որ ինձ հա­մար
ու­նի սերնդ­ ափ­ ոխ­ ութ­ յան շատ մեծ պատ­ իվ է դառ­նալ ՄՀՄԻ-ի
մաթ­ իվ գիտն­ ակ­ ան­ներ: Կա­ լուրջ խնդիր: Խորհր­դայ­ին տա­ հե­ղին­ ակ­ ա­վոր մրցան­ ակ­ ի դափ­
րի­նե­րին Հայ­ աստ­ ա­նում ստեղծ­ նե­կիր: Դրա հետ մեկտ­ եղ ես հա­
րել­ ի՞ է արդ­ յոք հա­մար­ ել, որ վել և մեծ թա­փով զարգ­ աց­ ել են մար­ում եմ, որ այս մրցա­նակն
ֆի­զիկ­ այ­ ի շատ ուղղ­ ու­թյունն­ եր: ամբ­ ողջ կոլ­ եկ­տիվ­ ի, մաս­նա­վո­
առնվ­ ազն Ձեր բնա­գա­վառ­ ում ԽՍՀՄ-ի փլուզ­ ու­մից հե­տո, երբ րապ­ ես, Հայկ Սարգս­ յա­նի աշ­
նոր­ աստ­ եղծ պետ­ ու­թյունն­ եր­ ում խատ­ անք­ ի ար­դյունքն է:
սեր­ ունդն­ ե­րի հաջ­ որդ­ ակ­ ա­նու­ գիտ­ ութ­ յու­նը մղվեց հետ­ ին
պլան, ակտ­ ի­վո­րեն աշ­խա­տող
թյան խնդիրն ան­հանգս­տու­ շատ ֆիզ­ իկ­ ոս­ներ, ինչ­պես նաև
90-ականն­ ե­րի սկզբին ուս­ ումն
թյուն չի առաջ­ ացն­ ում: ավար­տած շատ ու­սա­նողն­ եր
- Որոշ­ ակ­ ի առում­ ով իմ բախ­ և աս­պիր­ անտն­ եր պար­զա­պես
մեկն­ ե­ցին երկր­ ից: Նրանց կա­րե­
տը բե­րել է: Ես շատ եմ սիր­ ում լի է հաս­կան­ ալ. աշ­խա­տա­վարձն
աշխ­ ա­տել տաղ­ ան­դավ­ որ երի­ այն­քան չնչին էր, որ դրա­նով
տա­սարդ­նե­րի հետ: Ես ուն­ եց­ ել գո­յա­տևե­ լն անհն­ ար էր: Մյուս
եմ աշա­կերտն­ եր, որոնց հետ աշ­ կող­մից, նրանք բարձր­ ակ­ արգ
խա­տել եմ՝ սկսած դպրո­ցակ­ ան մասն­ ագ­ ետ­ներ էին և գտան
նստա­րա­նից. նրանք մաս­նակց­ ել իրենց տեղն Արև­մուտք­ ում: Ար­
են օլիմ­պի­ա­դա­նե­րի, գեր­ ազ­ անց դյուն­քում այ­սօր Հայ­ աս­տա­նում
ավար­տել են համ­ ալ­սար­ ան­ ը,
դար­ձել հրաշ­ ալ­ ի մասն­ ագ­ ետ­
ներ: Իմ աշակ­ երտն­ եր­ ից ութն
արդ­ են պաշտ­պան­ ել են դոկ­
տո­րակ­ ան ատեն­ ա­խոս­ ու­թյուն,
շուրջ քառ­ աս­ ու­նը՝ թեկ­նած­ ու­ ա­
կան: Սա լուրջ պարգ­և է գոր­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016 63

Æ ¸ºä ԱՌԱՋ­ՆԱԾ­
ՆՈՒ­ԹՅԱՆ
ԶԳՈՒ­ՇԱ­ՑԻՐ ՀՆԱ­ՐԱ­ՎՈՐ
ՆԱՐ­ԳԻ­ԼԵ­ԻՑ ՎՏԱՆ­ԳԸ

Շա­տե­րի կարծ­ ի­քով, նար­գի­լե Ե՞ՐԲ Է ԿԱ­ Նոր­զե­լան­դա­ցի բժիշկն­ ե­
ծխելն ավե­լի անվ­տանգ է, քան ՆԱ­ՉԵ­ԼՈՒ րի հա­վաք­ ած վի­ճակ­ ագր­ ա­կան
գլա­նա­կը կամ ծխամ­ որճ­ ը, քան­ ի ԳՐԵՆ­ԼԱՆ­ տվյալ­ներ­ ի համ­ ա­ձայն՝ մե­կից
որ ծու­խը ջրի մի­ջո­ցով զտվում ԴԻ­ԱՆ ավե­լի երե­խա ու­նեց­ ող ըն­տա­
է: Սակ­ այն Սան Ֆրան­ցիս­կո­յի նիք­ներ­ ում ամեն­ աա­ ­վագ երե­
համ­ ալս­ ա­րա­նում 13 կա­մավ­ որ­ խան ավել­ի հա­ճախ է տառ­ա­
նե­րի մասն­ ակց­ ու­թյամբ կատ­ ար­ պում շա­քար­ ախ­տով և սրտայ­ ին
ված չափ­ ում­ն եր­ ը ցույց են տվել, հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ով, քան մյուս
որ նար­գիլ­ե ծխողն ստա­նում է երեխ­ ան­ ե­րը: Դրա պատճ­ առ­ ը
ավե­լի շատ ած­խաթթ­ու գազ, բաց­ ա­հայտվ­ ած չէ, բայց մաս­
բեն­զոլ և պիր­ են, քան ծխախ­ ոտ­ ի նա­գետ­ներ­ ը ենթ­ ադր­ ում են, որ
սի­րա­հա­րը: Վերջ­ ին եր­կու միա­ ­ առա­ջին հղիո­ ւթ­ յան ժամ­ ա­նակ
ցութ­ յուն­ներ­ ը հայտն­ ի են որ­պես ընկ­ եր­քը մոր արյուն­ ից բա­վա­
քաղցկ­ ե­ղա­ծին նյութ­ եր: Ճիշտ է, րար չա­փով օգտ­ ա­կար նյու­թեր
նարգ­ իլ­ եի ծու­խը պար­ ուն­ ա­կում չի փոխ­ ան­ցում պտղին: Համ­ ար­
է գրեթ­ ե երկ­ ու անգ­ ամ քիչ նի­ վում է, որ ներ­կա­յում մոլ­ ո­րակ­ ի
կոտ­ ին, քան ծխախ­ ո­տի ծուխ­ ը: բնակ­չութ­ յան 60 %-ն առա­ջին
կամ միա­ կ երեխ­ ան է ընտ­ ա­
Վի­կինգն­ ե­րի ժա­ման­ ակ­ նի­քում: Եթե նրանց բնոր­ոշ են
ներ­ ում աշ­խար­հի ամե­նա­մեծ որո­շա­կի հիվ­ ան­դութ­ յուն­ներ,
կղզին կա­նաչ էր, բայց այժմ ապա այդ խնդիր­ը կար­ող է
այն մա­մուռ­ներ­ ով, քարաքոս­ առանձն­ ապ­ ես սուր լի­նել Չի­
նե­րով և գետ­նին փռված հինգ նաս­տա­նում, որ­տեղ 1970-ական
տես­ ակ­ ի խիստ ցրտա­դի­մացկ­ ուն թվա­կան­ներ­ ից գործ­ ել է «մեկ
ծառ­ ե­րով ու թփե­րով պատ­ված երեխ­ ա­յի քաղ­ աք­ ակ­ ան­ ութ­ յու­նը»­ :
տունդր­ ա է: Սա­կայն երկր­ ագն­
«Наука и жизнь», N 1, 2014 դի համ­ ընդ­հան­ ուր տա­քա­ցում­ ը
64 չի կա­րող շրջան­ցել Գրեն­լանդ­ ի­
ան: Հիմն­վե­լով հաջ­ որդ դար­ ում
կլիմ­ ա­յի փո­փոխ­ ութ­ յան համ­ ա­
կարգչ­ այ­ ին մոդ­ ել­ ի վրա՝ ամե­
րիկ­ ա­ցի բու­սա­բանն­ երն ու կլի­
մա­յաբ­ ան­նե­րը հաշվ­ արկ­ ել են,
որ հար­յուր տար­ի հետ­ ո կղզու
կլի­ման այն­քան կտա­քան­ ա, որ
այնտ­ եղ կա­ճեն Եվ­րո­պա­յի և
Հյուս­ իս­ այ­ ին Ամե­րի­կայ­ ի 56 բու­
սա­տե­սակ­ներ: Ճիշտ է, առանց
մարդ­ ու օգ­նու­թյան՝ դրանց սեր­
մե­րը կղզի կհասն­ են եր­կու հա­
զար տար­ ում:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016

²ØºÜ²Ðºî²øðøÆð

¶Æî²Ð²Üð²Ø²îâºÈÆ

вܸºêÀ

вڲêî²ÜàôØ

´²Ä²Üà𸲶ðìºÈàô
вزð βðàÔ ºø
¼²Ü¶²Ð²ðºÈ

52 38 30

¶ÆîàôÂÚ¶²ÆÜîà²ôÂÞÚʲ²ÜðÐà²ôÞØʲ¹ðÐ2à.ô2Ø016¹2. 2014 6655

66 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹2. 2016