45-2016-3

¹ 3, 2016 թ. ISSN 1829-0345

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ
ՑԱՆՑԵՐԻ ԱԼԻՔՆԵՐ.
ՆԵՐԿԱ ՎԻՃԱԿԸ,
ԿԱՌՈՒՑՄԱՆ ՀԱՐՅՈՒՐ ՏԱՐՎԱ
ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ
ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

¹3, 2016 Ã. 28

Լրատվական գործունեություն

իրականացնող` ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն

Նախագահ` Ռ. Մարտիրոսյան

Պետական գրանցման

վկայականի համարը` 03Ա055313

Տրված` 28.06.2002 թ. 2 ՆԿԱՐԻՉԸ. ՄԱՐՏԻՐՈՍ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

Գլխավոր խմբագիր` Ղազարյան Էդ. ԱՐՄԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ
Մարդ և աշխարհ փոխհարաբերություններում գեղանկարիչ
Գլխավոր խմբագրի Մարտիրոս Բադալ յանի համար չկա անջրպետ, հակադիր կողմերի
հակամարտություն: Նա աշխարհի մեջ է և իր մեջ կրում է բազում աշ­
տեղակալ` Սուվարյան Յու. խարհներ: Դրանք իր թեմաներն են: Արվեստագետը ճիգեր չի գոր­
ծադրում մոտիվներ փնտրելիս, դրանք նրա համար ամենուր են.
Բաժինների խմբագիրներ` Պապոյան Ա., ¸³Ý³·áõÉ յան տեսարան, մարդ, հասարակ առարկա, հիշողություն, երազանք, հոգե­
վիճակ, տրամադրություն, անցորդ, արտասանված խոսք, երաժշտություն
¶. և այլն:

Խառատյան Ա., Սիմոնյան Ս.

Գործադիր տնօրեն` Սարգսյան Ա.

Պատասխանատու

քարտուղար` Վարդանյան Ն.

Տեխնիկական

խմբագիր` Կիրակոսյան Ա.

Համակարգչային

օպերատոր` Հովհաննիսյան Ք.

Դիզայներ` Օհանջանյան Ա.

Թարգմանիչ` Սարգսյան Մ.

Համարի

պատասխանատու` Կիրակոսյան Ա. 8 ԵՎՐՈՊԱՅԻ ԽԻՂՃԸ. ՖՐԻՏՅՈՖ ՆԱՆՍԵՆ

Ստորագրված է ՖԵԼԻՔՍ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ

տպագրության` 27.09.2016 Եթե թվարկենք հայ ժողովրդի բարեկամներին, ապա ամենից առաջ
§Գիտության աշխարհում¦-Ç Ëմբագրական պետք է գրենք մեծն նորվեգացու՝ նշանավոր բևեռախույզ, քաղաքական-
խորհրդի կազմը` հասարակական ականավոր գործիչ, Խաղաղության Նոբել յան մրցա­
նակի դափնեկիր Ֆրիտյոֆ Նանսենի անունը: Նանսենի մարդասիրական
Ադամյան Կ., Աղալով յան Լ., Այվազ յան Ս. (ՌԴ), Աֆրիկյան գործունեության նվաճումները վերադարձրին Առաջին աշխարհամարտի
Է., Բրուտյան Գ., Գալստյան Հ., Եսայան Ս. (ԱՄՆ), արհավիրքներին զոհ դարձած հազարավոր ռազմագերիների, սովի
Թավադյան Լ., Հարությունյան Հ., Հարությունյան Ռ., ճիրաններում հայտնվածների, գաղթական ու անօթևան մարդկանց
гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ê., Համբարձ­ ումյան Ս., Հովհաննիսյան Լ., ապրելու հույսը:
Ղազարյան Հ., Մարտ­իրոսյան Բ.(ՌԴ), Մելքոնյան Ա.,
Ներսիսյան Ա., Շահինյան Ա., Շուքուրյան Ս., Ջրբաշյան Ռ., Նանսենյան հռչակված անձնագրերով Եղեռնից մազապուրծ 320
Սեդրակյան Դ., êÇÙáÝÛ³Ý ². հազար հայեր կարողացան նոր օջախներ ստեղծել Եվրոպայում:

ÊÙµ³·ñáõÃÛ³Ý Ñ³ëó»Ý՝

سñß³É ´³Õñ³ÙÛ³Ý 24 ¹,
ÐÇÙݳñ³ñ ·Çï³Ï³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ ß»Ýù, 9-ñ¹ ѳñÏ,
лé.՝ 52 38 30, ý³ùë՝ 56 80 68
e-mail: [email protected]

§¶ÇïáõÃÛ³Ý ³ß˳ñÑáõÙ¦ ·Çï³Ñ³Ýñ³Ù³ïã»ÉÇ 14
ѳݭ­¹»ëÁ ëï»ÕÍí»É ¿ ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ÐÐ ¶²²
ݳ˳·³ÑáõÃÛ³Ý áñáßٳٵ:

îå³ù³Ý³ÏÁ՝ 500 ûñÇݳÏ: ԳԵՆԵՐԱԼ-ԼԵՅՏԵՆԱՆՏ ԹՈՎՄԱՍ ՆԱԶԱՐԲԵԿՅԱՆ

̳í³ÉÁ՝ 64 ¿ç: ՌՈՒԲԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ

¶ÇÝÁ՝ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ: Գեներալ-լեյտենանտ Թովմաս Նազարբեկյանը այն հազվագյուտ
զինվորականներից է, որ մասնակցել է մի քանի պատերազմների, նրա
Ðá¹í³ÍÝ»ñÇ í»ñ³ïåáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ զորավարական տաղանդը դրսևորվել է հատկապես 1918 թ. ռուս-
ËÙµ³·ñáõ­ÃÛ³Ý ·ñ³íáñ ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ: թուրքական պատերազմներում, հայ-ադրբեջանական (չհայտարարված),
ػ絻ñáõÙÝ»ñÇ ¹»åùáõ٠ѳݹ»ëÇÝ ÑÕáõÙÁ å³ñ­­ հայ-թուրքական, հայ-թուրքական (քեմալական) պատերազմներում:
ï³­¹Çñ ¿: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇßï ã¿, áñ ѳٳ­ Խորհրդային տարիներին անհարկի մոռացության մատնվեց նաև Թ.
ϳñÍÇù ¿ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ Ñ»ï: ÊÙµ³·ñáõÃÛáõÝÁ å³­ Նազարբեկյանը: Հայաստանի անկախացումից հետո շատ-շատերի հետ
ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ãÇ ÏñáõÙ ·áí³½¹³ÛÇÝ ÝÛáõ­Ã»ñÇ վերականգնվեց նաև անվանի զորավարի անունը: ՀՀ պաշտպանության
µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: նախարարությունը նրա անունով սահմանեց մեդալ, իսկ Երևանի
թաղամասերից մեկը կոչվեց Թ. Նազարբեկյանի անունով:

2

14 22

22 ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ ԹԱԳՈՐԸ ԵՎ ՀԱՅԵՐԸ

ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ 28
44
Երբ Ռաբինդրանաթ Թագորը հրաժեշտ է տվել Վենետիկի
միաբաններին, Ոսկետետրում հին հնդկերենով (սանսկրիտ) իր անունը 54
գրելուց հետո, հնչել է մեծն փիլիսոփայի հեղինակավոր խոսքը. §... մենք
զանազան ճյուղեր ենք այն խոշոր ծառին՝ որ է Արիական ցեղը, արիւնը
որ կը հոսի ձեր երակներուն մեջ՝ մեր արիւնն է¦:

Մեկնելուց հետո միայն միաբանության հայրերը թարգմանչից
իմացան Թագորի շուրթերից հնչած հետևյալ խոսքերը. §Միայն Ս.
Ղազար տեսնելու համար կարժե Իտալիա գալ¦:

28 ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ ԱԼԻՔՆԵՐ. ՀԱՐՅՈՒՐ ՏԱՐՎԱ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄ ՍԱՀԱՐՅԱՆ, ԱՆԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
Այս տարվա փետրվարի 16-ին, հատուկ հրավիրված հանդիպման
ժամանակ, որին ներկա էին մեծ թվով լրագրողներ և գիտ­նականներ,
LIGO (Advanced Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory)
նախագծի գիտական խոսնակը հայտարարեց՝ §Տիկնայք և պարոնայք,
մենք գրանցել ենք գրավիտացիոն ալիքներ։ Մենք դա արեցինք¦։ Դա
կատարվեց Ալբերտ Այնշտայնի`գրավիտացիայի ռելատիվիստական
տեսության ստեղծումից և գրավիտացիոն ալիքների գոյության տեսա­
կան կանխագուշակումից հարյուր տարի անց։

44 ՀԵՏԱՔՐՔՐԱՇԱՐԺ ԵՎ ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ ՎԱՐՔԱԳԾՈՎ
ԾԱՌԵՐ ՈՒ ԹՓԵՐ

ԺԻՐԱՅՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ, ԳԱՅԱՆԵ ԳԱՏՐՉՅԱՆ
Հրապարակման հեղինակները շարունակում են իրենց զարմանալի
պատմությունները հետաքրքրաշարժ և տարօրինակ վարքագծով
ծառերի և թփերի մասին:

54 ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՑԱՆՑԵՐԻ ՆԵՐԿԱ ՎԻՃԱԿԸ,
ԿԱՌՈՒՑՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ
ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

ՕԼԵԳ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
Արհեստական նեյրոնային ցանցերի կամ պարզապես նեյրոնային
ցանցերի (ՆՑ) տեսությունը 1943 թվին ստեղծել են Մակ-Կալոկը և Պիտսը՝
որպես մաթեմատիկական ալգորիթմների բազմություն, որի նպատակը
գլխուղեղի կենսաբանական գործընթացների ուսումնասիրումը և
նեյրոցանցային արհեստական բանականության ստեղծումն է:

ՆԿԱՐԻՉԸ. ԱՐՎԵՍՏ
ՄԱՐՏԻՐՈՍ
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

Արվեստաբան

Ամեն ինչ սկսվեց տա­րին­ եր առաջ: ազ­նիվ է իր մոտ­ եց­ ում­ն եր­ ում, ազնվ­ ու­թյուն­ ը նրա համ­ ար
Սկսվեց այն ժամ­ ան­ ակ, երբ ծնվեց
ու նայ­ եց աշխ­ ար­հին, և աշ­խար­հը հա­վատ է, բնա­կան սկզբունք: Եր­բեք, որևէ հար­ցում նա
նրան խորթ չթվաց, այլ դարձ­ավ իրե­նը, և
նա սիր­ եց այդ աշխ­ ար­հը: Ման­ ուկ հա­սա­կից մար­դահ­ ա­ճո չէ, բայց առ­կա է հասկ­ ա­նալ­ ի լին­ ե­լու ցան­
Մարտ­ իր­ ոս Բադ­ ալ­ յան­ ը ընդ­ ու­նեց աշ­խար­հը
և իրեն տես­ ավ նրա մեջ: Եվ այն ամե­նը, ինչ կութ­ յու­նը:
տեսն­ ում ենք այ­սօր վաս­տակ­ ա­վոր նկար­չի
գոր­ծե­րում, արդ­ են նախ­ ապ­ ատ­րաստ­ված և
կան­խոր­ ոշվ­ ած էր Երևա­ ն­ ից հեռ­ ու, Գարդ­մա­
նա աշ­խարհ­ի Բա­նանց գյուղ­ ում: Նրա ար­
վես­տի հիմք­ ը դրվեց այն տասն­ երկ­ ու տա­րի­
նե­րի ընթ­ աց­քում, որ նկար­ իչն անցկ­ ացր­ եց
հայր­ ե­նի գյուղ­ ում: Մաս­նագ­ ի­տակ­ ան կրթու­
թյունն ամ­րապն­դեց նրա բնած­ ին ձիր­քը: Հե­
տա­գայ­ ում զարմ­ աց­ ավ այդ նույն աշխ­ արհ­ ի
վրա, եր­բեմն զայ­րաց­ ավ, տրտմեց, սա­կայն
միշտ սիր­ եց այն և իրեն իր երկր­ ի տեր հա­
մար­ եց: Սա է Մար­տի­րոս Բադ­ ա­լյան մար­դու
ու­ժը, այստ­ եղ­ ից է բխում նրա ասել­իքն աշ­
խար­հին: Եվ այդ ասե­լիքն իր հոգ­ ատ­ ա­րու­
թյունն է, անտ­ ար­բեր լի­նել­ ու անկ­ ա­րող­ ու­թյու­
նը, սե­րը նույն­ իսկ ամեն­ ահ­ աս­ ար­ ակ թվաց­ ող
բա­նե­րի նկատմ­ ամբ: Մ. Բա­դա­լյա­նի հա­մար
ան­կա­րև­ո­րը դառ­նում է կար­ ևո­ ր, աննշ­մա­
րել­ ին՝ նշմա­րել­ ի: Եվ եր­բեմն մերժ­ ե­լով այ­
սօրվ­ ա կյանք­ ի պայմ­ ա­նա­կան կան­ ոնն­ եր­ ը՝
նա ան­կաշ­կանդ արա­րում է, իրեն հուզ­ող
խնդիր­ներ­ ը որոն­ ում ժամ­ ան­ ակ­ ի ու պատ­
մութ­ յան շերտ­ ե­րում՝ անկ­ աշկ­ անդ, որովհ­ ե­տև

2 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Մարդ և աշ­խարհ փոխ­հար­ ա­ ԱՐՎԵՍՏ քա­ռու­ղին­ եր­ ում իր դրվագ­ ը,
բե­րու­թյունն­ եր­ ում Մ. Բա­դա­լյան­ ի անց­ յալ­ ից իր հո­գու կանչ­ ը, գե­
համ­ ար չկա անջր­պետ, հակ­ ա­ Մայրիկ (Ջոկոնդա) նե­րում ծվա­րած հի­շող­ ու­թյու­նը:
դիր կողմ­ եր­ ի հակամարտություն Գեր­ իշխ­ ող գծով այդ դի­ման­
չկա: Նա աշխ­ ար­հի մեջ է և իր կպահ­պա­նեն խոր բով­ անդ­ ա­ կար­նե­րը վկա­ներն են ան­ցյա­
մեջ կրում է բա­զում աշ­խարհ­ կու­թյուն, այն, ինչ նրա ասե­լիքն լի, հիշ­ եց­նում են պատմ­ ութ­ յան
ներ: Դրանք իր թեմ­ան­երն են: է: և հաղթ­ ա­նա­կի մա­սին, իրենց
Ար­վեստ­ ագ­ ե­տը ճիգ­ եր չի գոր­ իսկ գոյ­ ու­թյամբ փաս­տում են
ծադր­ ում մո­տիվ­ն եր փնտրել­ իս, Ինչ է հայ­րեն­ ի­քը: Սպառ­ իչ արմ­ ատն­ եր­ ի մաս­ ին, ուստ­ ի
դրանք նրա հա­մար ամեն­ ուր են. պատ­ ասխ­ ան չու­նե­ցող հարց: ուղեկց­ ում են դեպ­ ի ապագ­ ա:
տե­սար­ ան, հաս­ ար­ ակ առարկ­ ա, Մարտ­ իր­ ո­սի համ­ ար այն հայ Այդ դեմք­ ե­րից և ձեռ­քե­րից է
հիշ­ ո­ղութ­ յուն, երազ­ անք, հոգ­ ե­ մայրն է, որը նույ­նաց­վում է արվ­ ես­տա­գետ­ ը ուժ առ­նում և
վիճ­ ակ, տրամ­ ադ­րութ­ յուն, ան­ խաչք­ ա­րի հետ: Հա­յու­հու՝ մեծ ոգևո­ ր­վում, շա­րուն­ ա­կում առա­
ծան­ ոթ ան­ցորդ, ար­տաս­ անվ­ ած մոր կնճիռ­նե­րով խազ­ ագր­ված ջա­նալ ու առաջ­ ա­նալ:
խոսք, երաժշտ­ ու­թյուն և այլն... դեմքն է, նրա բազ­մա­չար­չար
Թեմ­ ան­ եր­ ի ու զգաց­ ող­ ու­թյուն­ ձեռ­քեր­ը: Այդ դեմք­երն ու ձեռ­ Երևա­ ­կա­յակ­ ան­ ի և իրա­կա­
նե­րի նման առա­տութ­ յուն­ ը հան­ քերն այն­քան հար­ ա­զատ են, նի վար­պետ շա­ղախ­ ով ար­
գիստ չի տա­լիս նկարչ­ին, և նա այնք­ան մոտ իրենց զգայ­ա­ վեստ­ ագ­ ետ­ ը դիտ­ ո­ղին տրա­
շա­րու­նա­կում է ու շա­րու­նակ­ ում կան­ ով, որ յու­րաք­ անչ­ յուր դի­ մադր­ ում է ըն­կա­լե­լու իր
արա­րել. կանգ առ­նել­ ու, բավ­ ա­ տող հայ ճան­աչ­ում է իրեն, մտա­ծումն­ եր­ ը: Գու­ցե խայ­
րարվ­ ե­լու մա­սին խոսք լին­ ել չի իր ար­մատն­ եր­ ը, պատ­մու­թյան տաբ­ղետ թվան, որովհ­ ե­տև իմ­
կա­րող՝ աշխ­ արհ­ ը բազմ­ ա­զան է, պուլս­ իվ է հե­ղի­նակ­ ը: Սակ­ այն
բազ­մաբն­ ույթ և անվ­ եր­ջա­նա­լի: դրանք հա­մա­կարգ­ված են նրա
Ահա, այսպ­ ես նա զրու­ցում է իր հո­գում: Զգաց­մուն­քայ­ ին ելև­
թեմ­ ան­ եր­ ով նույն այդ աշ­խար­ էջն­ե­րը նրան մղում են կիր­ա­
հի հետ՝ մարդկ­ անց հրա­վի­րե­ ռե­լու տար­բեր տեխ­նիկ­ ա­ներ:
լով այդ զրույց­ ին իր գործ­ ե­րով, Իսկ Բա­դալ­ յան­ ի տեխ­նի­կա­
որոնք գեղ­ անկ­ ար­ ից անց­ ան կան միջ­ ոց­ներ­ ը բազմ­ աբն­ ույթ
կո­լա­ժայ­ ին բնույթ­ ի ստեղ­ծա­ են և նկարչ­ ին հնա­րավ­ ո­րու­
գոր­ծութ­ յունն­ եր­ ի, ձեռք բեր­ ե­ թյուն են ըն­ձեռ­ ում դրսևո­ ­րե­
ցին պոպ-արթ­ ի դրսևո­ ր­ ում­ն եր, լու իր մտքերն ու գա­ղափ­ ար­
դար­ձան քան­դակն­ եր, գործ­ եր, ներ­ ը: Հա­սու­նան­ ում է պա­հը,
որոնք հետ­ ագ­ ա­յում անպ­ այմ­ ան երբ կտա­վի հար­թութ­ յուն­ ը և
կփո­խակ­ երպ­վեն ձև­ով, բայց վրձինն այ­լևս չեն բավ­ ա­րա­րում
մտահղ­ աց­ ումն­ եր­ ին ձև տա­

§Տատ, Պապ¦ Ականատեսները
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 3

ԱՐՎԵՍՏ

Հայուհի

լուն, և նա սկսում է օգտ­ ա­գոր­ Սա համ­ աշխ­ արհ­ այ­նացմ­ ան Իսկ ինչն է բնո­րոշ Մար­տի­
ծել տարբ­ եր նյու­թեր: Կոլ­ աժ­ ա­ ազգ­ օ­գուտ դրսևո­ ­րումն­ եր­ ից է: րոս Բա­դա­լյան­ ի ար­վես­տին:
յին այս մո­տեց­ ու­մը հնար­ ա­վոր Աշ­խար­հից վերցր­ ած­ ը վե­րա­ Գույն­ի առու­մով դժվար է մի­
դարձ­րեց, որ ան­հան­գիստ նե­ դարձն­ ում է աշխ­ արհ­ ին, բայց ան­շան­ ակ բնու­թագր­ ել: Փո­
րաշ­խարհ ուն­ ե­ցող վար­պետն ավե­լացն­ ե­լով իրե­նը՝ սե­փա­կան փոխ­ ա­կան է լավ իմաս­տով,
արտ­ ա­ցո­լի իր ապր­ ումն­ եր­ ը: ապ­րում­ ով, նյար­դով ու զգա­ քան­զի իրեն կա­ղա­պարն­ եր­ ի
Մտահ­ ա­ղա­ցումն իրա­կան­ աց­նե­ ցու­մով:
լու համ­ ար արդ­ են անհ­րա­ժեշտ Սիմֆոնիա N
էին ոչ մի­այն պատ­րանքն­ ե­ր,
այ­լև իս­կակ­ ան խո­րութ­ յունն­ եր
ու ծա­վալ­ներ, որոնք ստեղծ­ ում
են միջ­ ավ­ այր և տրամ­ ադ­րու­
թյուն: Ամե­նա­անհ­ ա­վա­կան իրե­
րով, դրանց կապ­ ակ­ցութ­ յամբ,
նաև գե­ղան­կար­ ի ու քանդ­ ակ­ ի
օգ­տա­գործ­մամբ Մարտ­ ի­րո­սը
հաս­նում է իր, այս­պես կոչ­ված,
կո­լաժ­ներ­ ին: Այս­պես կոչվ­ ած,
որովհ­ ե­տև դրանք ավել­ ի շատ
այդ ամ­բող­ջի հա­մադ­րու­թյունն
են: Այդպ­ ես է այ­սօր նա ար­
տահ­ այտվ­ ում: Այս ազ­նիվ հա­
յը արևմտ­ յան արտ­ ահ­ այտչ­ ա­
ձևեր­ ով, ազ­գայ­ ին հնչեր­ ան­գով
ստեղ­ծում է իր շարք­եր­ը՝ ինք­
նադ­ իմ­ ան­կար­նե­րի, ջութ­ ակ­նե­
րի, մեր մե­ծե­րի ձեռ­քեր­ ի և այլն:

4 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ԱՐՎԵՍՏ

Արամ Խաչատրյան Մայրիկ

մեջ ոչ զգում և ոչ էլ պա­հում է, դուրս գալ դաս­ ա­կան ար­վես­
բայց այդ բազմ­աբ­նույթ դրսև­ տի կա­նոնն­ ե­րից, անկ­ աշ­կանդ
որ­ ումն­ ե­րում պահ­պա­նում է հասն­ ում է պատ­ճառ­ աբ­ անվ­ ած
իր հիմ­նա­կա­նը, այն, ինչն ան­ և հիմն­ ավ­ որվ­ ած ձև­ա­փոխ­ ում­
վե­րա­պահ­ որ­ են պատ­կա­նում է ներ­ ի, անս­պա­սե­լի լու­ծումն­ եր­ ի:
միա­ յն իրեն: Այստ­ եղ նա նաև Եվ ինչ­պես ինքն է ասում՝ նույ­
համ­ ար­ձակ է: Չի վա­րա­նում նիսկ սու­գը կա­րող է սպի­տա­

Արևի խավարում 1915 թ. Սիմֆոնիա (շարժում շարքից)

կով պատկ­ ե­րել և՝ հակ­ առ­ ա­կը:
Գեղ­ ա­գետ է Մ. Բա­դալ­ յան­ ը,

ինչ­պես յուր­ աք­ անչ­ յուր նկա­
րիչ: Բայց նա նաև քա­ղաք­ա­ցի
է: Քաղ­ աք­ աց­ ի­ակ­ ան դիր­քո­րո­
շու­մը յուր­ օ­րի­նակ ինք­նազգ­ ա­
ցող­ ութ­ յամբ է ար­տա­ցոլվ­ ում
նկարչ­ ի գործ­ եր­ ում: Նա իրեն
տեր է համ­ար­ում իր երկ­րին,
իր մի­ջավ­այր­ին: Տերն է իր
շրջա­պատ­ ի ոչ մի­այն լա­վի, այ­
լև վա­տի, նաև հոգս­եր­ի ու չի
վա­րա­նում ցույց տալ դա­տա­
պարտ­ ե­լին և ու­շադ­րու­թյուն
հրավ­իր­ել դրա վրա: Եվ նրա
ստեղ­ծած շար­քեր­ ում առանձ­
նան­ ում է այդ քա­ղա­քաց­ իա­ ­կա­
նը:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 5

ԱՐՎԵՍՏ

Անշ­ ուշտ, յու­րա­քանչ­ յուր ար­ մենք ենք՝ բո­լորս, բայց նկա­ ցու­ցադ­րում է ինքն իրեն պատ­
վես­տագ­ ե­տի ողջ ստեղծ­ ա­գոր­ րիչ­ ը մարդկ­ ա­յին ապ­րումն­ երն կեր­ ե­լով:
ծութ­ յու­նը կա­րել­ ի է համ­ ար­ ել ու զգա­ցումն­ եր­ ը մարմն­ ավ­ որ­ ել
նրա ինք­նադ­ ի­մանկ­ ար­ ը: Բայց է իր տեսք­ով ու դեմք­ով: Ինք­ Ազնվ­ ութ­ յունն առաջ­նայ­ ին է
Բադ­ ա­լյանն ուն­ ի ինքն­ ադ­ ի­ նամ­ եծ­ արմ­ ան նշույլ անգ­ ամ Մարտ­ ի­րոս Բադ­ ա­լյան­ ի ար­վես­
ման­կար­նե­րի մի ամ­բողջ շարք, չկա այս գործ­ ե­րում: Չա­փա­ տում: Իր հոգ­ ում նա փայփ­ այ­ում
որտ­ եղ դիտ­ ո­ղը, հան­ձին հե­ զանց պարզ ու ազ­նիվ է նկա­ է մանկ­ ա­կան երազ­ անքն­ երն ու
ղին­ ա­կի, տես­նում է հենց ինքն րի­չը, այ­լապ­ ես հնա­րավ­ որ չէի­ ն անուրջ­ներ­ ը և չի մոռ­ ա­ցել այն
իրեն: Պատկ­ եր­ աշ­ ա­րում տար­ լի­նի այս ան­կեղծ դրսևո­ ր­ ում­ հե­քիա­ թ­ այ­ ին աշ­խարհ­ ը, որով
բեր հոգ­ ե­վի­ճակ­ներ են՝ ուր­ ա­ ներ­ ը: Նշենք, որ ինք­նա­դիմ­ ան­ պար­ ուրվ­ ած է յու­րա­քանչ­ յուր
խութ­ յուն, հիա­ ց­մունք, զար­ կա­րի այս շար­քը այ­լա­բա­նո­րեն ման­կութ­ յուն: Նկար­ իչն այս­ օր
մանք ու ափ­սո­սանք, հոգ­ ու կա­րե­լի է կոչ­ ել Կա­րոտ կամ էլ երա­զում է, ենթ­ ագ­ իտ­ ակ­ցա­
ցավ, ուժ, անգ­ամ գրոտ­ եսկ և Դոն Քի­շոտ, որով­հետ­ և դի­ման­ կան հիշ­ ո­ղու­թյու­նից վեր հա­
այլն: Այս բազ­մա­թիվ, տար­ կարն­ ե­րը պատ­կեր­ ում են մար­ նում իր երա­զանք­ը ու... կա­
բեր ինքն­ ադ­ իմ­ ան­կարն­ ե­րը դու տար­բեր հոգեվիճակներ և ռու­ցում է քաղ­աք՝ իր մտքե­րի
սոսկ Մար­տի­րոսներ չեն, սրանք նկա­րիչ­ ը այդ ամեն­ ը դի­տո­ղին և երազ­ անքն­ եր­ ի քաղ­ աք­ ը, իսկ
ամե­նակ­ ար­ ևո­ ­րը՝ բա­րի քաղ­ աք:

6 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՀԱՎԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Æ ¸ºä

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ*

Հ ա­վա­ն ա­կ ա­ն ո ւ­թ յ ո ւ ն­ն ե­ր ի սու­թյունն սկզբնա­վոր­վել է րադր­ել է ոչ միա­ յն առաջ­արկ­
ֆրանս­ ի­ա­ցի գիտ­նակ­ ան­ներ վող խնդիրն­ եր­ ի լու­ծումն­ եր, այլ
տես­ ութ­ յու­նը մաթ­ եմ­ ատ­ իկ­ այ­ ի Բլեզ Պասկ­ա­լի և Պի­եռ Ֆեր­ նաև իր բաց­ ա­հայտ­ ած օրին­ ա­
մայ­ ի նամ­ ա­կագ­րութ­ յուն­ ում և չա­փութ­ յունն­ ե­րը և հայտ­նել է
համ­ եմ­ ա­տա­բար երի­տա­սարդ կրկին զա­ռախ­ աղ­ ի հետ կապ­ Ֆեր­մայ­ ին մաթ­ եմ­ ատ­ ի­կա­յի նոր
ված խնդիր­նե­րի կապ­ ակց­ ու­ ճյուղ­ ի՝ պատ­ ա­հակ­ ան, անո­
բա­ժին է, որն ու­սումն­ աս­ ի­ թյամբ: Դա տե­ղի է ու­նե­ցել րոշ երև­ույթն­ ե­րի վե­րաբ­ եր­ յալ
1654 թ. հոկտ­ եմբ­ եր­ ի 28-ին: Այդ ուս­մուն­քի ծննդյան մաս­ ին՝
րում է պա­տա­հա­կան երևո­ ւյթ­ օրը Պաս­կա­լը նա­մակ­ ում շա­ ան­վա­նե­լով այն հավ­ ա­նա­կա­
նու­թյունն­ եր­ ի տե­սու­թյուն կամ
նե­րի օրի­նաչ­ ափ­ ու­թյուն­նե­րը: պա­տահ­ ա­կան­ ութ­ յան մա­թե­
մատ­ ի­կա: Ըստ Պաս­կա­լի՝ պա­
Այն առաջ­ ա­ցել է որ­պես մո­լա­ տա­հա­կան­ ութ­ յունն այն թիվն
է, որը բնու­թագր­ ում է մեզ հե­
խաղ­ ե­րի տե­սութ­ յուն ստեղ­ծե­ տաքրքր­ ող իրա­դար­ձութ­ յան
հնար­ ա­վոր­ ու­թյան աստ­ իճ­ ա­
լու փորձ: Պատ­ ահ­ ակ­ ան երև­ նը: Հա­մաձ­ այն հավ­ ան­ ակ­ ան­ ու­
թյան դաս­ ա­կան սահմ­ անմ­ ան՝
այդ թի­վը հա­վա­սար է ու­սում­
նա­սիրվ­ ող իրա­դար­ձութ­ յա­
նը նպաստ­ ող փորձ­ արկ­ ում­ն ե­
րի արդ­ յունք­ներ­ ի թվի և բոլ­ որ
հնա­րա­վոր ար­դյուքն­նե­րի թվի
հար­ աբ­ եր­ ու­թյա­նը, և կամ­ ա­յա­
կան պատ­ ա­հակ­ ան իրա­դար­
ձութ­ յան համ­ ար ընկ­ ած է 0-ի և
1-ի մի­ջև:

ույթ­ներ­ ի ուս­ ում­ն ա­սիր­ ութ­ յունն

սկսվել է զառ­ ախ­ աղ­ ում ստաց­

ված արդ­ յունք­ ի հաշվ­ արկ­ ից

և խաղ­ ա­ցողն­ եր­ ի մի­ջև խա­

ղա­գում­ արն ար­դար բաշ­խե­լու

խնդիրն­ ե­րից: Թեև այդ խնդիր­

ներ­ ը հան­դի­պում են դեռ­ ևս XIII

դ. ձե­ռագր­ եր­ ում, այդ թե­մա­յին

վեր­ աբ­ ե­րող առա­ջին ուս­ ում­

նա­սիր­ ու­թյու­նը կա­տարվ­ ել է

1526 թ.: Դա իտալ­աց­ի մա­թե­

մա­տիկ­ ոս Ջեր­ ո­լամ­ ո Կարդ­ ա­նո­

յի «Գիրք զա­ռա­խաղ­ ի մա­սին»

աշխատությունն է, որը լույս է

տեսել 1663 թ.:

Որպ­ ես գիտ­ ութ­ յուն՝ հա­

վան­ ակ­ ա­նութ­ յունն­ եր­ ի տե­

1 «Наука и жизнь», N 1, 2014.

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 7

ԱՆՄՈՌԱՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐ

ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՖԵԼԻՔՍ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
ԽԻՂՃԸ.
ՖՐԻՏՅՈՖ Հայաստանի Ֆրիտյոֆ Նանսեն
ՆԱՆՍԵՆ հիմնադրամի նախագահ

(ծննդյան 155-ամյակի
առթիվ)

Ֆրիտյոֆ Նանսենը ձա­յին էր ոչ մի­այն Նոր­վեգ­ ի­այ­ ի բևեռայ­ ին ճանապարհորդների
ծնվել է 1861 թ. սեղա­նի գիրքը, նրանով
հոկտ­ եմբ­ ե­րի 10-ին պատմ­ ու­թյան, այլ ամ­բողջ աշ­ սովորեցին այնպիսի բևեռա­
ներկ­այիս Օսլոյի մոտ գտնվող գետն­եր, ինչպիսիք են Ռ.
Ստու­րե Ֆր­յո­են դաս­տա­կեր­ խար­հի, գիտ­ ությ­ ան և հատ­կա­ Ամունդ­սենը, Հ. Սվերդրուպը և
տում: ուրիշներ: Որքա՜ն պատանիներ,
1880 թ. ավարտել է դպրոցը: պես՝ բև­եռ­ ա­գիտ­ ու­թյան ու օվ­ կարդալով այս գիրքը, երազել
Եվ ընդամենը երկու տարի էր կատարել այնպիսի սխրա­
անց՝ 1882-ին նավարկության է կիա­ ն­ ո­սա­գի­տութ­ յան հա­մար: գոր­ծություններ, որ իրագործեց
մեկնել «Վի­կինգ» նա­վով: Նանսենը: Եվ քանի-քանիսին
Կրթ­ ու­թյունը շարունակելու «Ֆրամ»-ով կա­տար­ ած գի­ նա, իրոք, վարակեց խանդա­
նպատ­ ա­կով 1886-ին մեկնել է վառությամբ ու արիությամբ՝
Գեր­ման­ իա­ և Իտալ­ ի­ա: տար­շավ­ ի հան­րա­մատչ­ ել­ ի և մղել­ով Արկտիկայի դեմ
1888 թ. պաշտպանել է դոկ­ պայքարի»,- գրում է Վ. Վիզեն
տոր­ական դիսերտացիա և գեղ­ ար­վեստ­ ա­կան նկա­րագ­րու­ ռուսերեն գրքի առաջաբանում:
նույն թվականին ուղևորվել
Գրենլ­անդիա: Մեկ տարի անց՝ թյու­նը Նան­սեն­ ը տվել է 1897 թ. Նանսենը դասախ­ ո­
1889-ին, վերադարձել է Գրեն­ սութ­յուններով հանդես է եկել
լանդիայից և ամուս­նա­ցել է «Ֆրամ»-ը Բևեռային ծովում» ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտան­իա­
օպերային հայտնի երգչուհի յում: Նույն թվականին նրան
Եվա Սարս­ ի հետ: երկ­հատոր աշխատությունում,
Գրենլ­ անդ­ ական ուղևորութ­
յան արգասիքը եղավ 1890-ին որը հրատ­ար­ակել է 1897 թ.:
Նանսենի հրատ­ ա­րա­կած «Դա­
հուկն­ ե­րով՝ Գրենլ­ անդ­ ի­այ­ ով «Այդ գրքով Նանսենն իրեն
մեկ» գիրք­ ը:
1893-ին ծն­վել է դուստր­ը՝ դրսևորեց որպես հիանալի ար­
Լիվը:
1893-1896 թթ. «Ֆրամ» նա­ ձա­կագիր, շատ մեծ ազդե­
վով ուղ­ ևո­ ­րութ­ յուն է կատ­ ա­րել
դե­պի Հյուս­ ի­սայ­ ին բև­եռ: Այդ ցություն ունեցավ բևեռային
իրադ­ ար­ձու­թյուն­ ը շրջա­դար­
հե­տազ­ ոտողների հաջորդ

սերն­դի վրա: Բառիս իսկական

իմաս­տով, այն դարձավ

8 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Ֆրիտյոֆ Նանսեն ԱՆՄՈՌԱՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Ֆրիտյոֆ Նանսեն

շնորհվ­ ել է կենդ­ ա­նա­բան­ ու­ Դեռ երիտ­ աս­ արդ տար­ ի­ է Նորվեգիայի արտակարգ
թյան պրոֆ­ ես­ որի կոչում: ներ­ ից նա խոր­ ա­պես հա­մակ­ և լիազ­որ դեսպանը Մեծ
րում էր իր երկ­րի և ժո­ղովր­դի Բրիտանիայում:
1902 թ. Քրիս­տի­ան­ իա­ ­ ան­կախ­ ու­թյան պայ­քար­ ի գա­
յում (այժմ՝ Օսլո) հիմ­նադր­վեց ղա­փա­րը և մար­դու մեջ ամե­ Ֆրիտ­ յոֆ Նանս­ ե­նի հա­
Կենտ­րո­նա­կան օվ­կիա­նոս­ ա­գի­ նից շատ գնա­հա­տել­ ով ակ­տիվ մար ծանր հար­ված էր կնոջ՝
տակ­ ան լաբ­ որ­ ա­տոր­ ի­ան, որը գոր­ծու­նե­ու­թյան ու­նա­կու­թյու­ Եվայ­ ի մահ­ ը: Դա տեղ­ ի ու­նե­
գլխա­վո­րում էր Նան­սեն­ ը: Իր նը՝ մտա­ծում էր, որ առան­ձին ցավ 1907-ին՝ այն ժամ­ան­ակ,
աշխ­ ա­տանք­նե­րով նա մեծ ազ­ անհ­ ատ­ ի գործ­նա­կան ներդր­ ու­ երբ հաշվվ­ած օրեր էին մնա­
դե­ցու­թյուն ու­նեց­ ավ օվ­կիա­ ­ մը նշան­ ակ­ ալ­ ի է ողջ ժող­ ովր­ ցել Նան­սե­նի վե­րա­դարձ­ ին՝
նոս­ ագ­ իտ­ ութ­ յան զարգ­ աց­ման դի հա­մար, քան­ի որ օգն­ում է Լոն­դո­նից, որ­տեղ նա հաջ­ ո­
վրա: ժո­ղովր­դի ինք­նագ­ ի­տակ­ցու­ ղու­թյամբ ավար­տել էր դի­վա­
թյան ամ­րապնդ­մա­նը և բարձ­ նագ­ իտ­ ակ­ ան առաք­ ել­ ութ­ յու­նը
1905 թվա­կան­ ից սկսած, րացն­ ում Նոր­վե­գիա­ յ­ ի հեղ­ ին­ ա­ և պատ­րաստ­վում էր վեր­ ա­
հա­կա­ռակ իր կամք­ի և նա­ կու­թյու­նը մյուս ժող­ ո­վուրդ­ներ­ ի դառ­նալ Նոր­վե­գիա­ : «Հայրիկն
խա­սիր­ ութ­ յուն­ներ­ ի, Նան­սեն­ ը աչք­ ում»,- գրում է նա: այդպես էլ լիովին ուշքի չեկավ
նետ­վեց քա­ղաք­ ա­կան կյան­ այդ հարվածից։ Այդ օրվանից
քի հորձ­ ան­ ու­տը: Հոր կյան­ Նոր­վեգ­ ի­այ­ ի և Շվե­դիա­ ­
քի այս շրջա­նը կա­րև­որ տեղ յի մի­ջև գոր­ծող մի­ու­թյան լու­
է զբա­ղեց­նում նրա դստեր՝ ծարմ­ ան պահ­ ին Նանս­ ե­նը նոր­
Լիվ Նանսեն Հեոյերի գրքում: վե­գա­կան կառ­ ավ­ ա­րու­թյան
«Նան­սեն­ ին քաղ­ աք­ ակ­ ան գոր­ խո­սա­փողն էր մի­ջազ­գա­յին
ծիչ դարձ­րին ժամ­ ա­նակն ու ասպ­ ա­րեզ­ ում... Եվր­ ոպ­ ակ­ ան
հանգ­ ամ­ անքն­ եր­ ը: Նա ին­ տարբ­ եր թերթ­ եր­ ի հա­մար գրած
քը կգեր­ ա­դա­սեր ամ­բող­ջով­ ին հոդ­վածն­ ե­րում նա պար­զաբ­ ա­
զբաղվ­ ել գիտ­ ակ­ ան գործ­ ուն­ ե­ նում էր Նոր­վեգ­ իա­ ­յի քա­ղա­
ու­թյամբ, և ամե­նև­ին էլ փա­ քակ­ ա­նու­թյուն­ ը: Նանս­ ե­նի ազ­
ռաս­ իր­ ա­կան ձգտումն­ եր­ ը չէ­ին, դեց­ ու­թյունն այնք­ ան հզոր էր,
որ նրան ստիպ­ եց­ ին գործ­ ուն որ Լոնդ­ ոն­ ում Շվե­դիա­ յ­ ի դես­
պայ­քար մղել Նոր­վե­գիա­ յ­ ի և պա­նոր­դը ստիպվ­ ած էր նշել.
Շվեդ­ իա­ յ­ ի միջ­ և եղած ու­նի­ան «Նանսենի անունն Անգլիայում
լուծ­ ար­ ել­ ու, ապա ան­կախ Նոր­ ավելի ազդեցիկ է, քան ամբողջ
վեգ­ իա­ ­յի առա­ջին Սահ­ման­ ադ­ Շվեդիայինը»։
րու­թյուն­ ը ստեղ­ծել­ ու համ­ ար:
1906-1908 թթ. Նանսենը եղել

Նանսենի հուշապատի մոտ. Քերոլայն Քոքս և Ֆելիքս Բախչինյան

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 9

հետո նա շատ փոխվեց»,- ԱՆՄՈՌԱՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐ «Մեր­ձա­վոր­ ին սի­րե­լը միա­ կ

գրում է Լիվ Նանսենն իր գրքի 1920-1922 թթ. Նանս­ են­ ը Ազ­ ռե­ալ հնար­ ա­վոր քաղ­ աք­ ա­կա­
գեր­ ի լի­գայ­ ում նորվ­ ե­գակ­ ան­
առաջաբանում։ պատ­վի­րա­կու­թյան անդ­ ամն էր նու­թյունն է»,– պնդում, հորդ­ ո­
և փախստ­ ա­կանն­ եր­ ի ու ռազ­
1908-ին Նանսենը դարձել է մա­գե­րին­ ե­րի հարց­ եր­ ով գլխ­ ա­ րում, հա­մոզ­ ում էր Ֆրի­տյոֆ
վոր հարձն­ ակ­ ա­տա­րը:
Քրիս­տիա­ ն­ ի­ա­յի համ­ ալս­ ար­ ա­նի Նան­սենն իր մարդ­ աս­ իր­ ա­կան
1922 թ. Ֆ. Նանս­ենն արժ­ ա­
օվկիանոսա­գի­տութ­ յան պրո­ֆե­ նաց­ ել է խաղ­ աղ­ ութ­ յան Նոբ­ ել­ ողջ առա­քե­լու­թյան ըն­թաց­քում:
յան մր­ցան­ ա­կի:
սոր: Որտ­ ե՞ղ էր այդ զգա­ցող­ ու­թյան
1924 թ. եղել է «Աեր­ ոա­ րտ­ իկ­ »
1909-1912 թթ. նա հե­տազ­ո­ միջ­ ազգ­ այ­ ին ընկ­ ե­րու­թյան նա­ ակուն­քը և սառ­ցա­բեկ­ որ­նե­
խագ­ ահ:
տա­կան երթ­ եր է ձեռ­նար­կել րում աշխ­ արհճ­ ա­նա­չո­ղու­թյուն
1925 թ. ճա­նապ­ արհ­ որ­դել է
դեպ­ ի Ատ­լանտյ­ ան օվ­կի­ան­ ոս: Հայ­ աստ­ անում, Ուկ­րաի­ ն­ այում, փնտրող գիտ­նակ­ ա­նի կրծքա­
Ռուս­ աստ­ անում:
Իսկ 1913-ին ուղևորութ­յուն է վան­դա­կում ինչպ­ ես էր այդ­
1926-ին Սենտ­-Էնդր­յու հա­
կա­տար­ ել դե­պի Սիբ­ իր և Ռու­ մալ­սար­ ա­նում ար­ժա­նա­ցել է պես բոցկլտ­ ում զարկվ­ ա­ծի
դոկտ­ որ­ ի պատ­վավ­ որ կոչ­մա­ն:
սաստ­ ան: 1914-ին Գիտահետա­ ու զրկված­ի նկատմ­ամբ նրա
1927 թ. հրատ­ ա­րակ­ ել է
զոտ­ ակ­ ան ուղ­ երթ է կա­տար­ ել «Հայ­ աստ­ ա­նով» («Խաբված ժո­ սե­րը, դժվար է ասել, բայց
ղով­ ուրդ») գիր­քը:
դե­պի Ազորյ­ ան կղ­զի­ներ: ազդ­ ակն­ ե­րը նրա հետ գու­
1928 և 1929 թթ. դասախո­
1917-1918 թթ. Վաշի­ նգտ­ ո­նի սություններով հանդես է եկել ցե թե գործ­ել էին՝ սկսած նրա
ԱՄՆ­-ում:
բան­ ակց­ ութ­ յուն­ներ­ ում Նան­սե­ ծննդյան օրվ­ ան­ ից:
Ֆրիտյոֆ Նանսենը մա­հաց­ ել
նը ստանձն­ ել է նոր­վեգ­ ակ­ ան է 1930 թ. մայ­իս­ի 13-ին, Օսլո­ Ֆրի­տյոֆ Նան­սեն­ ի մար­
յում:
պատ­վի­րակ­ ու­թյան ղե­կավ­ ա­րի դաս­ իր­ ա­կան գոր­ծուն­ ե­ութ­ յան
Անգլ­ ի­ակ­ ան թերթ­ ե­րից մեկ­ ը
կա­րև­որ­ ա­գույն պար­տա­կան­ ու­ մեծ մար­դա­սե­րի մահվ­ ան առ­ նվա­ճումն­ եր­ ը վե­րա­դարձր­ ին
թիվ գրել է. «Նան­սեն­ին ծնեց
թյուն­ ը: Նորվ­ եգ­ իա­ ն, սա­կայն կորց­րեց հա­զա­րա­վոր ռազմ­ ագ­ եր­ ին­ ե­րի,
ողջ աշ­խար­հը»:
1919-ին Նան­սե­նը ամուսն­ ա­ սո­վի ճիր­ ան­ներ­ ում հայտն­ված­

ցել է Սիգր­ ուն Մուն­տեի հետ: նե­րի, գաղթ­ ակ­ ան ու անօթ­ ևա­ ն

Անու­րան­ ա­լի են նրա ներդ­ մարդ­կանց ապ­րել­ ու հույ­սը:

րումն­ ե­րը՝ հա­նուն սե­փա­կան Նանս­ ե­նյան անձ­նագր­ ե­

երկր­ ի ան­կախ­ ու­թյան ու ազա­ րով Եղեռ­նից մա­զա­պուրծ երեք

տու­թյան, որի ճան­ ա­պարհ­ ին հա­րյուր քսան հազ­ ար հա­յեր

հաղ­թա­հա­րե­լով բազմ­ ա­թիվ իրենց ծխա­ցող վեր­քե­րով կա­

խոչ­ ընդ­ ոտն­ եր` նա կար­ ո­ղա­ րող­ ա­ցան նոր օջախն­ եր ստեղ­

ցավ խո­րան­ ալ սո­ցիա­ ­լակ­ ան, ծել: Հա­յոց ար­հա­վիր­քից հե­տո

տնտե­սակ­ ան, քաղ­ ա­քա­կան կենս­ ապ­ ես գո­յա­տև­ել­ ու համ­ ար

խնդիր­նե­րի մեջ և գալ ճիշտ ու իբր­ և հույս­ ի շող էր ճառ­ ագ­ ում

արդ­ յուն­ ավ­ ետ եզր­ ահ­ անգ­ ում­

նե­րի: Իսկ որ­քան հար­ուստ էր

նրա ներ­ աշ­խարհ­ ը, որից դուրս

էին հորդ­ ում ոչ միա­ յն նկա­րե­

լու և գրել­ ու ստեղծ­ ա­գործ­ ա­

կան շնորհ­նե­րը, այ­լև կյանք­ ի

ու բնու­թյան գե­ղեցկ­ ութ­ յուն­

ներ­ ի զար­մա­նալ­ ի ընկ­ ալ­ ու­

նա­կու­թյուն­ ը: Եզա­կի էին նաև

ընտ­ ան­ ե­կան ավանդ­ ակ­ ան սո­

վոր­ ութ­ յուն­ներ­ ը զարգ­ ա­ցող

ժամ­ ա­նակ­ ակ­ ից հաս­ ար­ ակ­ ար­

գի ապր­ ել­ ակ­ եր­պի հետ զու­

գակ­ցե­լու՝ Ֆրի­տյոֆ Նանս­ են­ ի

կար­ ո­ղու­թյունն­ եր­ ը. նա իր նե­

րաշ­խարհ­ ի քնա­րա­կան­ ութ­ յու­նը

համ­ ատ­ ե­ղում էր հաշ­վարկվ­ ած

կարգ­ ուկ­ ա­նոն­ ով ապ­րո­ղի, սի­

րող ամուս­նու և հրաշ­ալ­ի հոր

անհ­ ատ­ ա­կան­ ութ­ յան հետ:

10 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Ֆրիտյոֆ Նանսեն ԱՆՄՈՌԱՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐ

մեծ նոր­վեգ­ աց­ ու մար­դա­սի­րա­ մար: Այս միտ­քը մին­չև մահ
հան­գիստ չտվեց Նան­սեն­ ին:
կան գործ­ ուն­ եո­ ւ­թյուն­ ը: Քաղ­ ա­
Կան մի քան­ ի պատ­ճառ­ներ,
քա­կա­նութ­ յան և բար­ ոյ­ ա­կա­նու­ թե ինչ­ ու Նան­սեն­ ը չհաջողեց
մի հար­ցում, որ այն­քան հո­գե­
թյան հաշտ­ եցմ­ ան փոր­ձեր­ ին հար­ ազ­ ատ էր նրան: Անհ­նա­
րին էր պլան­ ի իրա­գործ­ման
գնա­ցող այդ շո­ղը հա­ճախ էր հա­մար անհր­ աժ­ եշտ դրա­մա­ Նանսենյան անձնագիր
կան մի­ջոց­նե­րի հայթ­ այ­թում­ ը:
ստվերվ­ ում խա­բեա­ ­պա­տիր Նրան նաև շատ քննադ­ատ­ե­ աց­ած էր հայ ժո­ղովր­դի ազ­
ցին Խորհրդ­ այ­ ին Հա­յաստ­ ան նիվ ու բա­րոյ­ ա­կան կերպ­ ա­րով:
իրակ­ ա­նու­թյամբ, բայց անդրդ­ փախս­տակ­ ան­նե­րի հայր­ են­ ա­ Ամառ­ա­յին մի օր (1925 թ.) նա
դարձ­ման վեր­ աբ­ ե­րյալ պլան­ ի մաս­նակ­ցում է Շի­րա­կի ջրանց­
վել­ ի էր կամ­ ուրջ­ներն իր հե­տև­ համ­ ար: քի բացմ­ ան հա­մաժ­ ո­ղովր­դա­
կան տոն­ ախմբ­ ութ­ յա­նը: Չբա­
ից այր­ ող հա­մառ եվր­ ոպ­ աց­ ին: «Նան­սե­նը հեն­վում էր հայ­ վա­րար­վել­ ով լու­սանկ­ արչ­ ակ­ ան
րեն­ ա­դարձ­ված փախս­տակ­ ան­ սարքն անընդ­հատ չխկացն­ ե­
Մարդ­կա­յին միտքն ու հո­ ներ­ ի անվ­տան­գութ­ յան վեր­ ա­ լուց՝ Գթասրտ­ ու­թյան Ռահվ­ ի­
բեր­ յալ Ստա­լին­ ի երաշխ­ իքն­ եր­ ի րան ժամ­ ան­ ակն է հա­մա­րում
գին երևի թե անզ­ որ են պատ­ վրա, բայց դրանք եր­բեք չի­ կրկին հա­նե­լու գլխից իր լայ­
րագ­ ործվ­ ե­ցին: Շատ հայ­րեն­ ա­ նեզր գլխարկ­ը, բայց այս ան­
կեր­ աց­նել­ ու այն ապր­ ումն­ ե­րը, դարձվ­ ած հա­յեր Ստա­լի­նի վայ­ գամ ջրանց­քում աղ­մուկ­ ով
րագ քա­ղաք­ ա­կան զտման զոհ­ ը հոր­դաց­ ող ջրեր­ ի մեջ նետ­ ե­
որ ու­նե­ցել է Ֆրի­տյոֆ Նանս­ ե­ դար­ձա­ն»,– գրում է Բյորն Էգ­ լու համ­ար: Հետ­ ո, երբ գրում
գեն: էր Հայ­ աստ­ ա­նին նվիրվ­ ած իր
նը, երբ Գյումր­ իի որ­բա­նո­ցում «Խաբվ­ ած ժո­ղո­վուրդ­ » գիր­
Նան­սենն իր մար­դա­սիր­ ա­ քը, նշում է, որ դա «մեծ օր էր,
էր: Ահա նա, պատ­կեր­ված լու­ կան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան բարձր­ ա­ քան­զի ավարտվ­ել էր մի այն­
կե­տում էր, երբ հու­սա­խաբ լի­ պի­սի գործ, որը երջ­ անկ­ ու­թյուն
սան­կար­ ում, հույս­ ի սպի­տակ նել­ ով Ազ­գեր­ ի Լի­գա­յից ու մեծ կպար­գևե­ ր հազ­ ար­ ա­վոր նոր
պե­տութ­ յուն­ներ­ ից՝ իր առա­ջա­ օջախ­ներ­ ի...»:
շո­ղի նման է ապուր­ ամ­ անն­ ե­ ցած տար­ ի­քում էլ տևական ճա­
նա­պարհ­ որ­դու­թյուն է կա­տա­ «Ֆրի­տյոֆ Նանս­ են­ ի սերտ
րի կողք­ ե­րով շար­ված երե­խա­ րում ամեր­ ի­կյան քա­ղաք­ներ­ ով, հա­մագ­ որ­ծակ­ցութ­ յուն­ ը խորհր­
որ­պեսզ­ ի իր դա­սա­խո­սու­թյուն­ դա­յին ռուս­նե­րի հետ նրան
նե­րի մեջ: Ո՞վ գիտ­ ե՝ ինչ­պի­ նե­րով մի­ջոցն­ եր հայթ­ այ­թի դարձր­ եց թշնամ­ ակ­ ան ար­շա­վի
օթև­ա­նից ու սննդից զրկված զրպարտ­ ութ­ յան և հոգ­ եբ­ ա­նա­
սի ծանր­ու­թյուն էր զգում իր՝ հայ գաղթ­ ա­կան­ներ­ ի համ­ ար: կան պատ­ ե­րազմ­ ի եզ­րույթ­ ով
Հա­նուն մեկ մանկ­ ան առ­ջև ար­տահ­ այտ­ ած՝ ապատ­ ե­ղե­
առաջ թեքվ­ ած ու­սեր­ ի վրա նա դրվե­լիք մեկ ափս­ե ապու­ կատվ­ ակ­ ան գրո­հի զոհ­ ը,- նշում
րի՝ նա ու­ներ նաև իր ամե­նա­ է Բյորն Էգգ­ են և ապա ավել­աց­
այդ պա­հին: Ո՞վ գի­տե՝ ժպի­ վերջ­ ին միջ­ ոց­ ը, երբ փակ­ված նում,- 1921 թ. օգոստ­ ոս­ ին Լեն­ ի­
էին նրանց համ­ ար օգ­նու­թյուն նը Նան­սեն­ ի կո­մի­տեի՝ Վոլ­գա­յի
տը դեմ­քի վրա հազ­ իվ պա­հե­ ստա­նալ­ ու բոլ­ որ ճան­ ապ­ արհ­ ավազ­ ան­ ի սով­ յալ­ներ­ ին օգ­
նե­րը: Նրա ամե­նավ­ եր­ջին մի­
լու հետ որք­ան ալեկ­ոծ­ված էր ջոցն իր լայն­եզր գլխարկն էր,
որով Մեծ Մարդ­ ա­սեր­ ը հան­գա­
նրա հոգ­ ին, որպ­ ես­զի հե­տո, նա­կութ­ յուն էր անում փո­ղոցն­ ե­
րում:
իբր­ և զայր­ ույթ, պարզվ­ եր մեծ
Սարդ­ ա­րա­պա­տի անա­պա­
տե­րու­թյուն­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ տում գաղ­թակ­ ան­նե­րի հա­մար
կեն­սա­պայ­ման­ներ ստեղ­ծե­լու
ցիչ­ներ­ ին: առաք­ ե­լութ­ յամբ՝ 1925-ին Հա­
յաս­տան եկած Նանս­ ե­նը հի­
«1924 թ. Ազգ­ եր­ ի Լիգ­ ա­յի

Ասամբլ­ ե­ան խնդրեց Նանս­ են­ ին

երկ­ ա­րաց­նել փախս­տա­կան­նե­

րի հար­ցե­րով իր աշխ­ ատ­ ան­

քի ժամկ­ ետ­ ը՝ Հայ ժո­ղովր­դին

օգ­նել­ ու նպա­տա­կով: Նան­սե­

նը տվեց այդ խնդրի լուծ­ման

ման­րամ­ ասն պլան­ ը: Սա­կայն

լուծ­ ում­ ը տրվել էր հայ­ եր­ ի մի

փոքր խմբի հա­մար միա­ յն: Նրա

հիմն­ ակ­ ան պլան­ ը եր­բեք չի­

րագ­ ործ­վեց շատ երկրն­ ե­րում

ցրված մեծ թվով հայ­ե­րի հա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 11

նու­թյուն ցուց­ աբ­ եր­ ել­ ու աշխ­ ա­ ԱՆՄՈՌԱՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐ և յուր­ ա­քան­չյուր քայլ` դրանց
բաց­ ահ­ այտ­ ում­ն եր­ ի ճան­ ա­պար­
տան­քը մեկ­նա­բան­ ել է որ­պես Ֆրիտյոֆ Նանսեն. քանդակագործ` հին, հրճվան­քով է լցնում ոչ
Տարիել Հակոբյան միա­ յն բաց­ ահ­ այ­տո­ղի սիր­տը:
հակ­ ա­հեղ­ ափ­ ոխ­ ա­կան գոր­ծու­ Արդ­ յո՞ք ինքն­ աբ­ եր­ աբ­ ար էր հա­
Պայ­քար­ ի մեջ չընկճվ­ ել­ ու ջողվ­ ում Ֆրի­տյոֆ Նան­սե­նին
նե­ութ­ յան կազմ­ ա­կեր­պում: Այն­ նանս­ ե­նյան համ­ արձ­ ակ ոգուն ամեն­ը, ին­չին նա հասն­ում էր
նրա հայ­րեն­ իք­ ում ծա­նոթ էին հա­մառ կամ­քի ու­ժի, նրբա­
տեղ նշված է, որ Նանս­ են­ ը ոչն­ դե­ռևս «Ֆրամ»-ով կատարած գույն հոգ­ ու, այլ­ և ար­տաք­ ի­նի
արշավից տարիներ առաջ, երբ շնոր­հիվ: Այդ գոր­ծոնն­ եր­ ը, ան­
չացր­ ել է Լե­նին­ ի սկսած գոր­ծի նա «Վիկինգ» նավ­ ով գնում էր շուշտ, կա­յին, բայց կար նաև,
նվաճ­ ել­ ու Գրե­լան­դիա­ ն: Մա­ թեր­ ևս, ամե­նակ­ ա­րևո­ ­րը՝ պայ­
ար­դյունքն­ ե­րը: Լե­նին­ ը պա­ մու­լում ներ­կայ­ աց­վող սեն­սա­ քար­ ով առա­ջա­նա­լու, հաղ­թա­
ցի­ոն լուր­ ը Նան­սե­նին որա­կում նակ­ ի համ­ ար ոգին ան­կոտ­րում
հան­ջում էր, որ Նան­սեն­ ի կոմ­ ի­ էր իբր­ և կա­մա­վոր ինքն­ աս­ պա­հե­լու խոր­հուրդ­ ը. «...Այրե՛ք
պա­նի: Մերժ­վում էին աջակ­ ձեր թող­ ած նավ­ ե­րը, քան­դե՛ք
տեն լու­ծար­վի, որը փաս­տո­րեն ցու­թյան բո­լոր խնդրանք­նե­րը: ձեր հետ­ ևո­ ւմ կամ­ ուրջն­ եր­ ը:
Իս­կապ­ ես, հա­մառ եվ­րոպ­ ա­ Մի­այն այդ դեպ­քում ձեզ և ձեր
հաստ­ ատ­վեց օգոստ­ ոս­ ի 27-ի ցի: Ար­շավ­ ախմբ­ ի վե­րա­դար­ ուղ­ ե­կից­ներ­ ի հա­մար այլ ելք չի
ձի հանդ­ ի­սավ­ որ օր­վա մաս­ ին մնա, քան մի­այն առաջ շարժ­
Քաղ­բյուր­ ո­յի նիս­տում, իսկ կո­ հի­ացմ­ ունք­ ը չի զսպում նաև վել­ը...»: Այսպես էր կարդում
նրա կեն­սագ­ ի­րը. «Նանս­ ենն նա իր դասախոսություններն
միտ­ եի ռուս անդ­ ամ­ն ե­րը ձեր­ այն վիկ­ ինգն էր, որը հե­ռավ­ որ արշավից շատ տարիներ անց:
անց­ յա­լի սագ­ ա­ներ­ ը կապ­ ում
բակ­ ալվ­ ե­ցին և ուղ­ արկվ­ եց­ ին էր երեկ­վա սա­գայ­ի հետ, գե­ Նման ձև­ով հաղթ­ ող­ ը տուն
րան­ներ­ ի լաս­տառ­ աք­ ի սագ­ այ­ ի է վեր­ ա­դառն­ ում: Սա է նան­սե­
Ար­խանգ­ ելսկ՝ Գու­լագ Արշ­ ի­պե­ հետ, որն իր լույս­ ը ար­ձակ­ ում է նյան թե՛ տրամ­ աբ­ ան­ ութ­ յուն­ ը,
ու­ղիղ ջրվե­ժի առջ­ և...»: թե՛ փի­լի­սոփ­ ա­յու­թյու­նը:
լագ­ ի ճամբ­ ա­րը» (Բյորն Էգ­գե,
Ֆրի­տյոֆ Նանս­ են­ ի մարդ­ Այս­ օր Ֆրի­տյոֆ Նան­սեն­ ը
«Ֆրիտ­ յոֆ Նանս­ ե­նի պայ­քա­րը կա­յին կերպ­ ա­րը հարգ­ ան­քի և տո՛ւն է վե­րա­դար­ձել: Ու դար­
ակ­նա­ծանք­ ի խոր զգա­ցումն­ ե­ ձյալ հիշ­եցն­ ում է մեզ, որ նույ­
հա­նուն մար­դու իրավ­ ունք­ներ­ ի րի է մղում ոչ մի­այն իր նկատ­ նիսկ երբ գթասրտ­ ութ­ յու­նը
մամբ: Մարդ­ ու նկատ­մամբ, բարձ­րացվ­ ած է կա­ռավ­ ար­ ա­
և մարդկ­ ա­յին արժ­ ա­նապ­ ատ­ ընդհ­ անր­ ապ­ ես: Մարդն ան­սահ­ կան ու քաղ­ աք­ ա­կան մա­կար­
մա­նա­փակ հնա­րավ­ ո­րու­թյուն­ դա­կի, չմո­ռա­նանք, որ դա նրա
վութ­ յան», էջ 11 - 12): ներ ու կար­ ող­ ութ­ յունն­ եր ու­նի նման մեծ մար­դա­սեր - ան­հատ­
նե­րի սի­րո պտուղն է՝ կախ­ված
Նանս­ են­ ի հա­վա­տա­րիմ ըն­ կյան­քի ծա­ռի ճյու­ղե­րից: Գալ­ ով
մո­լոր­ ակ­ ի վրա եղած գթասր­
կեր և օգ­նա­կան, նրա կեն­ տու­թյան ու մար­դաս­ ի­րու­թյան
ամե­նա­մեծ օրին­ ակ­ ին՝ իր նուրբ
սա­գիր­ Ֆիլ­ իպ Նո­յել Բեյք­ ե­րը ու ման­րիկ ոտք­ ե­րով աղ­քա­
տաց աղ­քատ­նե­րի դռնե­րին
նկա­տել է, որ «այն ամեն­ի մեծ հուշ­ իկ-հուշ­ իկ մոտ­ եց­ ող Մայր
Թե­րե­զա­յին, վկայ­ ենք վեր­ջի­
մա­սը, որ այս­օր տե­ղի է ու­ նիս խոս­քեր­ ի ճշմարտ­ ութ­ յու­նը՝
օրի­նակ ուն­ ե­նա­լով Ֆրի­տյոֆ
նեն­ ում Միա­ ­վորվ­ ած Ազ­գեր­ ի Նանս­ ե­նի կյանքն ու գոր­ծու­նե­
ու­թյու­նը: Այդ ճշմար­տութ­ յու­
Կազմ­ ա­կեր­պու­թյուն­ ում, բխում նը հե­տև­յալն է. «Սի­րո պտու­ղը
Ծա­ռա­յութ­ յունն է, Ծա­ռա­յութ­ յան
է Նան­սե­նի գաղ­ ա­փարն­ եր­ ից» պտու­ղը՝ Խաղ­ աղ­ ու­թյուն­ ը»:

(նշված աշխ., էջ 17):

Կարծում ենք՝ սխալված չենք

լինի նշելու, որ Ազգերի Լիգայի

գլխավոր հանձնակատարի

գաղափարներից են բխում նաև

Եվրախորհրդում տեղի ունեցող

շատ իրադարձություններ:

«Ճշմարիտ եվրոպացի»: Այս

անու­նով բազ­միցս են բնո­րո­

շել Ֆրի­տյոֆ Նան­սեն­ ին: Այն,

որ աշ­խար­հագ­րակ­ ան այդ տա­

րած­քի բնակ­ իչն էր նա, ինքն­ ին

պարզ է, բայց այն, որ բա­ցա­ռիկ

այդ անձ­նավ­ որ­ ու­թյու­նը բա­ցա­

ռիկ ձևո­ վ իր մեջ խտաց­նում էր

Եվ­րո­պայ­ ի գա­ղափ­ ա­րը, գա­լիս

է՝ ապա­ցուց­ե­լու մեկ այլ բան:

Այն, որ մարդկ­ այ­ին հոգ­ ին տի­

ե­զեր­քի հյու­լեն է այնպ­ ես, ինչ­

պես կա­թիլն օվկ­ իա­ ն­ ո­սի:

«Ֆրամի» դրեյֆը 19-րդ և

20-րդ դա­րե­րի սահմ­ ա­նագլ­խին

մեծ օվ­կիա­ ն­ ոս էր հա­նել Եվր­ ո­

պա­յի կա­թի­լը` Ֆրիտ­ յոֆ Նան­

սե­նի պարզ ու զուլ­ալ ոգին:

12 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Æ ¸ºä ՄՈՌԱՑՈՒԹՅԱՆ
ԳԵՆ*

Մենք բոլ­որս եր­բեմն ինչ-որ կան պատ­ ասխ­ ան­ներ են տվել Եղա­նա­կը չի ազդ­ ում տրա­
բան մո­ռան­ում ենք կամ կորց­ այն հարցվ­ ող­նե­րը, որոնք ուն­ են մադր­ու­թյան վրա, պնդում են
նում, բայց մեր շրջապ­ա­տում տի­մին պա­րուն­ ակ­ ող գեն: Ծա­ Մա­աստր­ իխտ­ ի (Նի­դերլ­ անդ­
կան մարդ­իկ, որոնք չա­փա­ գումն­ աբ­ անն­ ե­րը խորհ­ ուրդ են ներ) համ­ ալ­սար­ ա­նի հո­գե­
զանց մո­ռաց­կոտ են: Բոն­նի տա­լիս այդ մարդկ­անց հաշտ­ բանն­ ե­րը՝ մի քա­նի տա­րի շա­
հա­մալ­սա­րան­ ի ծա­գում­ն ա­բան­ վել ճակ­ ատ­ ագ­րի հետ (ԴՆԹ-ի րուն­ ակ օրեց­ օր հետ­ ևե­ լ­ ով 14
ներ­ ը պնդում են, որ այդ մարդ­ դեմ ոչինչ անել հնար­ ավ­ որ չէ), հա­զար կա­մավ­ որն­ ե­րի տրա­
կանց օրգ­ ան­ իզ­մում դոֆ­ ա­մին­ ի և ավել­ ի լայն­ ո­րեն կիր­ առ­ ել մո­ մադ­րու­թյա­նը: Նրանց բա­ժան­ ել
ռեց­ եպ­տոր­ ի DRD2 գեն­ ը նոր­մալ ռաց­կոտ­ ութ­ յան դեմ պայ­քա­րի են հարց­ աթ­ եր­թիկ­ներ, որտ­ եղ
տար­բե­րակ­ ի համ­ եմ­ ատ­ ու­թյամբ կենց­ աղ­ այ­ ին եղան­ ակ­ներ: Օրի­ պետք էր ամեն օր գնահ­ա­տել
փոքր-ինչ փո­փոխվ­ած է. այդ նակ՝ բան­ ալ­ ի­ներ­ ը պահ­ ել մի­ տրա­մադր­ ու­թյուն­ ը: Պարզվ­ ել է,
որ ո՛չ ջերմ­ աս­տի­ճա­նի տատ­ ա­
նում­ներ­ը, ո՛չ արևի լույս­ը կամ
ամպ­ ա­մա­ծու­թյուն­ ը, ո՛չ անձ­րևը
կամ պայ­ծառ եղա­նակն էա­կան
ազդ­ եց­ ութ­ յուն չեն գոր­ծում մեր
տրա­մադր­ ու­թյան վրա: Հա­մե­
նայն դեպս, հո­լան­դա­ցին­ եր­ ի
հարց­ ում պատ­կե­րը հենց այս­
պիս­ ին է:

գե­նի ԴՆԹ-ի հաջ­ որ­դակ­ ան­ ու­ և­նույն տեղ­ ում, կատ­ ա­րել հի­
շեցմ­ ան գրառ­ ում­ն եր, կազ­մել
թյու­նում ցիտ­ ոզ­ ի­նի փո­խա­րեն յուր­ աք­ անչ­ յուր օրվ­ ա գործ­ եր­ ի
ծրագ­ իր, խան­ ութ գնալ­ իս գրել
առ­կա է տիմ­ ին: գնումն­ եր­ ի ցու­ցակ, իսկ հաս­ցե­
նե­րը գրան­ցել բջջա­յին հեռ­ ա­
Հե­տազ­ ո­տող­ներ­ ը DRD2-ի խոս­ ի հի­շող­ ու­թյան մեջ:

փորձ­ անմ­ ուշ­ներ են վերցր­ ել

500 տղամ­ արդկ­ ան­ցից ու կա­

նան­ցից և խնդրել են նրանց

լրաց­նել հար­ցա­թերթ­ իկ, որում

առ­կա էին «Արդ­յոք դուք հա­

ճա՞խ եք մոռ­ ան­ ում անուն­ներ,

հաս­ցեն­ եր, նախ­ ատ­ եսվ­ ած

անել­ իք, կորց­նում բան­ ա­լի­ներ

ու այլ մանր իրեր» կամ «Արդյոք

հե՞շտ է շե­ղել ձեր ու­շադր­ու­

թյուն­ ը» կարգ­ ի հար­ցեր: Պարզ­

վել է, որ ամեն­ից շատ դրա­

* «Наука и жизнь», N 7, 2014. «Наука и жизнь», N 12, 2010

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 13

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՆԵՐԱԼ- ՌՈՒԲԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ
ԼԵՅՏԵՆԱՆՏ
ԹՈՎՄԱՍ պատմական գիտությունների
ՆԱԶԱՐԲԵԿՅԱՆ դոկտոր
Գիտական հետազոտությունների
ոլորտը`Արևմտյան Հայաստանը
XIX դարի վերջերից մինչև XX դարի
սկզբները, Հայոց ռազմարվեստի
պատմություն, Հայաստանի
ոստիկանության պատմություն

Թովմաս Նազարբեկյան Գեներալ-լեյտենանտ Թովմաս Հով­
հանն­եսի Նազարբեկյանը (Ֆոմա
Իվան Նազարբեկ­ով, 1855-1931),
այն հազվադեպ զինվորականներից է, որ
մասնակց­ ել է մի քանի պատե­րազմ­ն երի՝ 1877-
1878 թթ. ռուս-թուրքական, 1904-1905 թթ. ռուս-
ճապոնա­կան, 1914-1918 թթ. Առաջին համաշ­
խարհայինին 1918 թ. փետ­րվար-հունիսի
հայ-թուրքակ­ան, 1918 թ. դեկտեմբերին հայ-
վրա­ցական պատերազմներին, 1919-1920
թթ. հայ-ադրբեջան­ ական (թա­թարական)
չհայտարարված, 1920 թ. աշն­անը հայ-
թուրքական (քեմալական) պա­տեր­ ազմն­ երին:
Թ. Նազարբեկյանի հուշերը գրվել
են 1928-1929 թթ. (ռուսերեն): Նա օգ­
տագործել է ոչ միայն իր մոտ պահ­պան­
ված փաստաթղթերը, որոնց մի մասը
խորհրդայ­ին իշխանություն­ների կողմից,
նրա ձերբակալվելուց հետո, կորել էին,
այլև նամակագրական կապ է ունեցել
իր մարտական ընկերների՝ գենե­րալներ
Հովհաննես Հախվերդյանի և Մ. Սիլ­իկյանի
հետ, որոնք իրենց հեր­թին օգնել են Թ.
Նազարբեկյանին ճշտել այս կամ գոր­
ծողության մանրամասները, լրացրել փաս­
տերով այս կամ այն դեպքերն ու իրադ­
արձութ­ յունները:
1914-1918 թթ. Թ. Նազ­ար­բե­կյանն ակա­

14 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Մովսես Սիլիկյան Հովհաննես Հախվերդյան Դրաստամատ Կանայան

նա­տես է եղել հա­յութ­յան ող­ Հայկական I կամ­ավորական գուն­դը:
խումբը: Գեներալը այն եզակի
բերգ­ ու­թյան­ ը՝ ցեղ­ աս­ պա­ հրամանատարներից էր, որի 1914 թ. հոկտ­ եմ­բե­րի 16-ի
հեղ­ ի­նակութ­ յունն ընդու­նում էր
նու­թյ­ ա­նը: Նրա հրա­ման­ ով Անդրանիկը: լույս 17-ի գի­շեր­ ը գերմ­ ա­

կատ­ արվ­ ել են թուրք-քրդա­ Իր հու­շե­րում գե­նե­րալ­ ը ան­ նա-թուր­քակ­ ան ռազմ­ ան­ ավ­ ե­
հիմն է հա­մար­ում հայ կա­մա­
կան գազ­ ան­ ու­թյուն­նե­րի հե­ վորն­ ե­րի վե­րա­բե­րյալ եղած րը հրետ­ ակ­ ո­ծե­ցին ռու­սա­կան
ամբ­ աստ­ ա­նու­թյունն­ ե­րը: Նա
տևա­ նք­նե­րի լուս­ ան­կարն­ եր: հերք­ ում է Կով­կաս­ ի փոխ­ ար­քա սևծ­ ո­վյան Սևա­ ս­տո­պոլ, Նո­
և Կովկ­ աս­ յան բան­ ա­կի գլխա­
Թ. Նազ­ արբ­ ե­կյանն հու­շե­րում վոր հրա­մա­նատ­ ար Ն. Ռոմ­ ա­ վոռ­ ո­սիյսկ և Թե­ոդ­ ո­սիա քա­
նո­վի ժա­ման­ ակ տա­րած­վող
ներկ­ ա­յացր­ ել է իր սպան­ եր­ ի ստա­հոդ տե­ղե­կութ­ յունն­ ե­րը, թե ղաք­նե­րը: Ի պա­տասխ­ ան այդ
իբր հա­յեր­ ը իրակ­ ան­ աց­րել են
զեկ­ ուց­ ագ­րեր­ ը, որոնք ամե­նայն մահմ­ եդ­ ա­կան­ներ­ ի զանգվ­ ա­ ծո­վա­հեն­ ա­յին հար­ձակ­ման,
ծայ­ ին կոտ­ ո­րածն­ եր:
մանր­ ամ­ ասն­ ութ­ յամբ նկա­րա­ 1914 թ. հոկտ­ եմբ­ եր­ ի 20-ին
Նազ­ ար­բե­կյանն իր հուշ­ եր­ ի
գրել են օս­ման­ յան իշխ­ ա­նու­ հիմ­նա­կան մաս­ը սկս­ում է շա­ Ռու­սաստ­ ան­ ը, ապա Մեծ Բրի­
րադ­րել 1914 թ. հուն­ի­սի 28-ից
թյուն­ներ­ ի կողմ­ ից հայ­ եր­ ի դեմ հե­տո, երբ Սա­րաև­ ո­ յ­ ում տեղ­ ի տան­ ի­ան և Ֆրանս­ ի­ան պա­­
է ու­նեն­ ում ավ­ստրիա­ կ­ ան գա­
իրակ­ ա­նացվ­ ած զանգ­վա­ծա­յին հաժ­ ա­ռանգ Ֆրանց Ֆեր­դի­նան­ տեր­ ազմ հայ­տա­րար­ եց­ ին Օս­
դի սպան­ ու­թյու­նը: Մարտ­ ակ­ ան
կո­տո­րածն­ եր­ ը: պատ­րաս­տակ­ ա­նութ­ յան է բեր­ ման­ յան կայ­սրու­թյան­ ը:
վում նաև Կով­կաս­ յան ռազմ­ ա­
կան օկր­ ուգ­ ը (ԿՌՕ): Կով­կա­սից Նման պայ­ման­նե­րում Թ.
ռուս-ավստր­ իա­ ­կան ռազմ­ ա­ճա­
1914-1916 թթ. մղված մար­ կատ է տե­ղա­փոխ­վում առկ­ ա Նազ­ արբ­ եկ­ յա­նը զե­կուց­ ագ­ իր է
տակ­ ան գործ­ ո­ղութ­ յուն­ներ­ ի ըն­ ու­ժեր­ ի եր­կու երր­ որդ­ ը: Այդ զո­
թաց­քում գե­նե­րա­լը բազմ­ իցս րա­մա­սեր­ ի թվում էր ռու­սա­կան ներ­կա­յաց­նում Կով­կաս­ յան բա­
առնչվ­ ել է հայ կամ­ ավ­ ո­րակ­ ան բա­նակ­ ի ամե­նա­հին` Էրիվ­ ա­
խմբե­րի և նրանց հրա­ման­ ա­ նյան 13-րդ լեյբ-գվարդ­ իա­կան նակ­ ի շտա­բի պետ, գե­ներ­ ալ
տարն­ ե­րի հետ: Նա հատ­կա­պես
առանձն­ ացն­ ում է Դրո­յի (Դրաս­ Նիկ­ ոլ­ այ Յու­դեն­ իչ­ ին` գոր­ծող
տամ­ ատ Կան­ այ­ ան) կա­մա­վո­
րակ­ան II խում­բը, որին գե­նե­ բան­ ակ­ ում ծա­ռա­յե­լու հա­մար,
րալ Մ. Սիլ­ ի­կյա­նը խորհր­դայ­ ին
տա­րի­ներ­ ին գրած նա­մա­կում որն անմ­ իջ­ ա­պես բավ­ ա­րար­
հետ­ և­յալ գնահ­ ա­տա­կանն է
տվել՝ «Դրոյ­ ի դրուժ­ ի­նան` դա վում է:
փառ­ ահ­ եղ դրուժ­ ին­ ա է, Հա­յաս­
տան­ ի հպար­տութ­ յունն ու գե­ 1914 թ. հոկ­տեմ­բե­րի 16-ին
ղեց­կութ­յունն է»: Թ. Նազար­
բեկյ­ անի հրամանա­տար­ ութ­ յան Թ. Նա­զարբ­ եկ­ յա­նը նշա­նակ­
ներքո կռվել է Անդրանիկի
վում է Կով­կաս­յան II հրաձգ­ ա­

յին բրիգ­ ա­դի հրամ­ ան­ ատ­ ար:

Զո­րա­մաս­ ը գործ­ ել­ ու էր Հյու­

սի­սա­յին Պարս­կաս­տա­նում

տե­ղակ­ այվ­ ած «Ադր­բե­ջան­ ա­

կան» (անվանումը ստացել է

իրանական Ատրպատականի

աղա­վաղվ­ ած ձևից: Ռուսական

զորամասերը հաճախ կոչվում

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 15

Անդրանիկ Օզանյան ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Դիլ­ման­ ը: Կովկ­ ա­սյան II հրաձ­
գա­յին բրիգ­ ա­դի զոր­ ամ­ աս­ եր­ ը
էին այն վայրի անունով, որտեղ ղամ­ իշ­ ի ճակ­ ատ­ ամ­ ար­տում կա­ հայտնվ­ եց­ ին դժվար­ ին կաց­ ու­
նրանք գործում էին) ջոկատի՝ րող­ ան­ ում են գլխով­ ին ջախ­ թյան մեջ, քա­նի որ դեռ­ևս ոչ
Կովկասյան IV հեծելազորային ջախ­ ել օս­մա­նյան III բա­նակ­ ը և բո­լոր ու­ժերն էին տեղ հա­սել:
դի­վի­զիա­յի կազմում, որի փրկել Կովկ­ ա­սը: Գե­ներ­ ալ Թ. Նազ­ ար­բեկ­ յա­նը
հրամ­ ան­ ատ­ արն էր գեներալ հուշ­ա­գրում է. «Այդ ծանր րո­
Ֆեոդոր Չեռնոզուբովը: Հուշ­ ե­րում Թ. Նա­զարբ­ ե­կյա­ պե­ին ես նկա­տեց­ ի առաջ­ աց­ ող
նը հի­շատ­ ակ­ ում է 1915 թ. ապ­ մի ոչ մեծ զոր­ ամ­ աս: Պարզ­վեց,
Իր հու­շեր­ ում գե­ներ­ ա­լը րի­լի 7-ին Վան­ ում սկսված հա­ որ դա հայ­կակ­ ան դրուժ­ ի­նայ­ ի
անդ­րա­դարձ­ ել է հայ կա­մա­վո­ յեր­ ի ինք­նապ­ աշտ­պան­ ակ­ ան վաշտն էր Սումբ­ատ­ ի (Սմբատ
րա­կան խմբե­րի կազմ­ ավ­ որ­մա­ մարտ­ եր­ ը: Նա ըն­թերց­ ող­ ին Բո­րո­յան-Ռ. Ս.) գլխավ­ որ­ ու­
նը և հրա­ման­ ա­տարն­ եր­ ից մի ման­րամ­ ասն ներ­կայ­ աց­նում է թյամբ, որը մեկ օր առաջ ու­
քան­ իս­ ին: Թ. Նազ­ արբ­ ե­կյա­նը հա­յե­րի դի­մադր­ ու­թյան պատ­ ղարկ­վել էր Կա­րաթ­ եփ­ եի լեռ­
նրանց որա­կում է որ­պես «սիր­ ճառ­նե­րը, ընդգ­ծել­ ով, որ հիմ­ նանց­քը հե­տախ­ ու­զու­թյան...»:
ված ժող­ ովրդ­ ակ­ ան հեր­ ոսն­ եր»: նակ­ ան պատճ­ առ­ ը օս­ման­յան Թ. Նազարբեկյանի հրամանով
իշ­խան­ ու­թյուն­նե­րի վար­ ած հա­ կամավորները դիրքեր գրավե­
1914 թ. նո­յեմբ­ եր­ ին Հյու­սի­ յա­ջինջ քա­ղա­քակ­ ան­ ութ­ յունն ցին Մուխ­ ան­ջիկ գյուղ­ ից հա­
սա­յին Պարս­կաստ­ ան­ ում վեր­ ո­ էր: րավ-արև­ելք՝ դիմ­ ագր­ ա­վե­լու
հիշ­ յալ ջո­կա­տը զգալ­ ի հաջ­ ո­ պաշտպ­ ա­նութ­ յան ձախ թևի
ղու­թյունն­ եր­ ի է հաս­նում: Դա 1915 թ. մարտ­ակ­ան գոր­ օղակ­ման փորձ կա­տար­ ող
հար­կադ­րում է քրդա­կան ցե­ ծո­ղու­թյուն­ներ­ ի շրջա­նում Թ. թշնամ­ուն՝ թույլ չտա­լով նրան
ղեր­ ին ու­ղի­ներ որոն­ ել ռու­սա­ Նա­զար­բեկ­ յան­ ի վար­ ած կռիվ­ անցն­ ել թի­կուն­քը: Գե­ներ­ ալ­ ը
կան հրա­ման­ ատ­ ա­րութ­ յան հետ նե­րից ամեն­ անշ­ ան­ ավ­ ո­րը Դիլ­ գի­տակ­ցել­ ով, որ ճա­կատ­ ա­մար­
հա­մա­ձայն­ ու­թյուն գա­լու և դի­ մա­նի ճա­կա­տամ­ արտն էր: տի հաջ­ ո­ղութ­ յուն­ ը կախվ­ ած է
մադ­րու­թյուն­ ը դադ­ ա­րեցն­ ել­ ու Օս­մա­նյան հրամ­ ա­նատ­ ա­րու­ հայ ռազմ­ իկն­ եր­ ի արիո­ ւթ­ յու­
համ­ ար: Սա­կայն Սար­ իղ­ ամ­ ի­ թյուն­ ը, որն ուն­ եր լրտես­ ա­կան նից, հրամ­ այ­ եց Սմբատ­ ին «մեռ­
շի շրջա­նում սկսված թուր­քա­ լայն ցանց՝ ինչպ­ ես Հյուս­ ի­սա­յին նել, բայց չնահ­ ան­ջել»:
կան հարձ­ ա­կում­ ը խանգ­ ար­ ում Պարսկ­ աստ­ ա­նում, այն­պես էլ
է դրան և Հյուս­ի­սայ­ին Պարս­ ռուս­ ակ­ ան Ադր­բեջ­ ա­նակ­ ան ջո­ «Դրուժ­ ինն­ իկն­ եր­ ը ստիպ­ված
կաստ­ ա­նում՝ Ատրպ­ ատ­ ակ­ ա­ կատ­ ի շտաբ­ ում, կար­ ո­ղաց­ ել էր էին մի քան­ի անգ­ամ ձեռ­նա­
նում գտնվող ջոկ­ ատ­ ը հրա­ման պար­զել, որ Դիլմ­ ան քաղ­ աք­ ում մար­տի բռն­ վել հակ­ ա­ռակ­ որ­դի
է ստան­ ում նա­հանջ­ ել: և շրջակ­ այ­քում ռուս­նե­րը չու­ հետ: Սումբ­ ատ­ ի (Սմբատ-Ռ. Ս.)
նեն բավ­ ար­ ար քան­ ա­կութ­ յամբ էներգ­ իա­ ­յի և ան­վեհ­ եր­ ու­թյան
Ռու­սա­կան զոր­քեր­ ը Սար­ ի­ զորք, ուստ­ ի որո­շում է նա­խա­ շնոր­հիվ, հակ­ ա­ռա­կորդ­ ի բո­
ձեռն­ ել հար­ձա­կում: Այդ նպա­ լոր սրընթ­ աց հար­ձա­կումն­ երն
տա­կով, 1915 թ. մարտ­ ին Վա­ ապարդ­ յուն ան­ցան և դրան­ ից
նի նա­հանգ­ ից Պարս­կաս­տան հե­տո հա­կա­ռակ­ որդ­ ը դադ­ ա­
ուղղվեց Խալ­ իլ բեյ­ ի հրա­մա­նա­ րեց­րեց հարձ­ ակ­ ու­մը և նահ­ ան­
տա­րու­թյան տակ գտնվող Հա­ ջեց»:
վա­քա­կան 3-րդ դիվ­ իզ­ իա­ ն:
Ապ­րի­լի 17-ի առա­վո­տյան
Գեն­ ե­րալ Ֆ. Չեռ­նոզ­ ուբ­ ո­վը ժամ­ ա­նե­ցին լրա­ցու­ցիչ ստոր­ ա­
ապ­րիլ­ ի 16-ին Դիլ­ման­ ի շրջան բա­ժան­ում­ներ, այդ թվում Հայ­
է ու­ղարկ­ ում Կովկ­ աս­յան II կակ­ան I խմբի մյուս վաշ­տե­րը
հրա­ձգայ­ ին բրի­գադ­ ը գե­ներ­ ալ Անդ­րան­ ի­կի հրա­ման­ ա­տար­ ու­
Թ. Նազ­ արբ­ ե­կյան­ ի հրամ­ ա­ թյամբ:
նա­տար­ ութ­ յամբ: Նրա հրա­մա­
նատ­ ա­րու­թյան ներ­քո կար ութ Ապր­ ի­լի 18-ի վաղ առավ­ ո­
գում­ ար­տակ, 12 հա­րյու­րյակ և տյան ժամ­ ը 4-ին հա­կառ­ ա­
12 թնդան­ոթ: II բրի­գադ­ի դեմ կորդն անց­ ավ հարձ­ ակմ­ ան:
գործ­ ում էր Խալ­ ի­լի 16 գում­ ար­ Թուր­քա­կան գրոհ­ ի գլխավ­ որ
տակ, 2 հեծ­ե­լա­վաշտ, 8 թնդա­ հարվ­ ածն ուղղ­ված էր ռու­սա­
նոթ, 12 գնդա­ցիր և մոտ 6 հա­ կան պաշտպ­ ան­ ու­թյան կենտ­
զար քրդեր: րո­նին և ձախ թևի­ ն: Կենտ­րո­նի
պաշտպ­ ա­նութ­ յան ողջ ծանր­ ու­
1915 թ. ապր­ի­լի 15-ի լույս
16-ի գի­շե­րը հա­կա­ռա­կորդն
ան­ցավ հար­ձակմ­ ան և գրա­վեց

16 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

թյունն ըն­կած էր Հայ­կա­կան I ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ կած մի­ջոց­ներն ավարտ­վում
խմբի վրա: Ան­դրա­նիկն ան­ են անհ­ ա­ջող­ ութ­ յամբ, քան­ ի որ
ձամբ շրջում էր կա­մա­վոր­նե­ սա­կան հրա­մա­նա­տա­րու­թյան հակ­ ա­ռակ­ որդ­ ին հաջ­ ողվ­ ել էր
րի դիր­քեր­ ը, քաջ­ ալ­ եր­ ում մար­ կողմ­ ից նշան­ ակվ­ ում է Վա­նի գրա­վել տեղ­ անք­ ին գեր­ իշ­խող
տիկն­ եր­ ին՝ «հիշ­ եցն­ ել­ ով անոնց և ազա­տագրվ­ ած գավ­ առ­ներ­ ի բարձր­ ունք­ներ­ ը:
պարտ­ ա­կան­ ութ­ յունն­ եր­ ը»: նա­հանգ­ ապ­ ետ: Թ. Նազ­ ար­
բեկ­յ ան­ ը հպարտ­ ութ­ յամբ փաս­­ Հու­նիս­ ի 30-ին Թ. Նազ­ ար­
Անհ­ ա­ջող­ ու­թյան մատն­վե­լով տում է. «Վան­ ի պաշտ­պա­նու­ բեկ­ յա­նը հրա­ման է ստան­ ում
կենտր­ ո­նում, թուր­քե­րը հար­ թյու­նը ցույց տվեց, որ հայ­եր­ը իր ու­ժեր­ ով շարժվ­ ել Լա­թեր
վածն ուղղ­ ում են ռուս­ ա­կան աղ­քա­տիկ մի­ջոց­նե­րով կա­րող գյու­ղ, իսկ հու­լի­սի 1-ին գրո­
պաշտպ­ ան­ ու­թյան աջ թևի­ ն՝ են հա­կա­հարվ­ ած տալ ուժ­ եղ հել և գրավ­ել Թոր­թոն գյու­
նպատ­ ակ ուն­ ե­նա­լով անցն­ ել թշնա­մուն»: ղը: Թշնա­մու ուժ­ ը գնահ­ ատ­
ռուս­ներ­ ի թի­կունք­ ը: վում էր մոտ երեք գու­մարտ­ ակ:
Հու­նիս­ ի 18-ին բրիգ­ ա­դը բա­ Փաս­տո­րեն, հար­ձա­կում­ ը հղի
Հա­կառ­ ա­կորդ­ ի գրոհ­ ը հետ նա­կում է Փանզ հայկ­ ա­կան էր մեծ կոր­ ուստն­ ե­րով, ուս­
մղվեց, որից հե­տո Թ. Նա­զար­ գյուղ­ ում, իսկ հուն­ ի­սի 21-ին տի Թ. Նազ­ արբ­ ե­կյան­ ը որո­­
բեկ­ յանն իր ուժ­ ե­րով անց­ ավ հասն­ ում է Արճ­ եշ: Գե­նե­րա­լի շում է օգտ­ ագ­ ործ­ ել իր գե­րա­
հա­կահ­ արձ­ ակմ­ ան: Իր հերթ­ ին վկա­յու­թյամբ, ռուս զին­վոր­նե­ զանց­ ութ­ յու­նը հրե­տա­նիո­ ւմ:
հարձ­ ակ­ման տան­ ել­ ով մար­ րին, որոնց թվում կա­յին նաև Հա­ջո­ղու­թյան­ ը նպաստ­ եց այն
տիկն­ ե­րին՝ Անդ­րան­ ի­կը թուր­ կուբ­ ան­ ցիներ, զարմ­ ացր­ ել էին հան­գա­մանք­ ը, որ մարտ­կոց­
քեր­ ին դուրս է մղում Բարչ­իշլ­ի տե­ղի գա­վառ­ ի հաց­ ա­հատ­ իկ­ ի նե­րից մե­կին հաջ­ ող­վեց թև­ա­
գյու­ղից, որով վերջն­ ա­կա­նա­ բեր­քառ­ ա­տու­թյուն­ ը, որը գեր­ ա­ յին թնդան­ ­ո­թա­յին կրակ բա­
պես ամ­րապնդ­վեց ռուս­նե­րի զան­ցում էր իրենց­ ը: ցել, որը և որոշ­եց հար­ձակ­ման
հաղ­թան­ ակ­ ը: Մար­տը դա­դա­ ելք­ ը: Թուրք­ ե­րը չկա­րող­ ա­ցան
րում է միա­ յն գի­շե­րը: Հու­նիս­ ի 29-ի առա­վո­տյան դիմ­ ա­կայ­ ել և խուճ­ ապ­ ա­հար
ռու­սա­կան ուժ­ եր­ ը անցն­ ում են փա­խուս­տի դիմ­ եց­ ին:
Ապ­րի­լի 19-ին Թ. Նազ­ ար­ հարձ­ ակ­ման՝ նպա­տակ ու­նե­
բե­կյան­ ը հրա­մայ­ ում է սկսել նա­լով թուր­քեր­ ին դուրս մղել Նույն օրը գե­նե­րալ Պ. Օգա­
Խա­լիլ­ ի դի­վիզ­ ի­ա­յի հե­տապն­ Կոփ­ ից և գրա­վել Փուրխ­ ուս նովսկ­ ին հրա­մայ­ ում է հու­նիս­ ի
դում­ը: Նույն օրը ստացվ­ում է գյուղ­ ը: Սակ­ այն հար­ձակ­ ու­ 2-ի առավ­ո­տյան V գնդի մեկ
Կովկ­ ա­սի փո­խար­քա Ի. Ի. Վո­ մը ավարտ­վում է անհ­ աջ­ ո­ղու­ գում­ արտ­ ակ­ ով և չորս լեռ­նայ­ ին
րոն­ցով-Դաշկ­ ո­վի և գե­ներ­ ալ թյամբ, ռուս­ներն ուն­ են­ ում են թնդա­նոթ­նե­րով տե­ղա­կայ­վել
Ֆ. Չեռ­նո­զու­բո­վի շնոր­հա­վո­ զգալ­ ի կո­րուստ­ներ: Թուրք­ եր­ ը Կեկ­ եր­լու գյու­ղում: Դա նշա­
րա­կան հե­ռա­գիր­ ը՝ ուղղ­ված Թ. ստա­նալ­ ով համ­ ալր­ ում՝ անց­ նակ­ում էր թուլ­ացն­ել V գուն­
Նազ­ արբ­ եկ­ յան­ ին, որով հայտն­ նում հարձ­ ակմ­ ան: Ռու­սա­կան դը: Թ. Նա­զար­բեկ­ յա­նը գտնում
վում էր, որ նա ներ­կա­յացվ­ ել է հրա­ման­ ատ­ ար­ ու­թյան ձեռն­ ար­
Ս. Գե­որ­գիի IV աստ­ ի­ճան­ ի խա­
չի պարգ­ և­ատրմ­ ան:

Ապ­րիլ­ ի 19-ին Ադրբ­ ե­ջա­նա­
կան ջո­կա­տի կազմ­ ում Կով­կա­
սյան II հրաձգ­ այ­ ին բրիգ­ ա­դը
շարժվ­ ում է Վան­ ի ուղ­ղութ­ յամբ:
Գե­նե­րա­լը ուր­ ախ­ ու­թյամբ ար­
ձան­ ագ­րում է, որ մայ­ իս­ ի 4-ին
Վան­ ը ազատ­ ագր­վում է թուրք-
քրդա­կան շրջա­պա­տու­մից, որը
արդ­ յունք էր հայ կա­մավ­ որ­ ա­
կան խմբե­րի և ռուս­ա­կան ու­
ժեր­ ի առաջ­խա­ղացմ­ ան:

Թ. Նազ­ արբ­ ե­կյա­նը նաև
վկայ­ում է այն ջերմ ընդ­ուն­ե­
լութ­ յան մա­սին, որ ցուց­ ա­բե­
րում են Վա­նի բնա­կիչ­ներ­ ը
կա­մավ­ որն­ ե­րին և ռուս­ ա­կան
զոր­քին: Գե­ներ­ ա­լը ար­ձան­ ա­
գրում է, որ Ա. Մա­նուկ­յան­ ը ռու­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 17

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

էր, որ հակ­ ա­ռակ­ որդ­ ը լրա­ցու­ Գեն­ եր­ ալ­ ի վկա­յութ­ յամբ, պես, Լաբ­ ինսկ­ յան կա­զակ­ այ­ ին
ցիչ ու­ժեր ստան­ ալ­ ով՝ ան­պայ­ գնդի հրա­ման­ ատ­ ար, գնդա­
ման փորձ­ ե­լու է վեր­ ա­դարձն­ ել այդ ծանր պա­հին իրեն է մո­ պետ Ա. Նոս­կո­վը Մշո դաշ­տից
կորց­րած դիրք­ եր­ ը, և գունդ­ ը հայտն­ ում էր, որ առա­ջան­ ում
կհայտ­նվի դժվա­րին իրավ­ ի­ տեն­ ում Լաբ­ ինսկ­ յան կա­զա­ են թուր­քա­կան 12 գում­ ար­
ճա­կում: Սակ­ այն, գեն­ ե­րալ Պ. տակ: Նահ­ ան­ջը կապվ­ ած էր
Օգա­նովս­ կին մնաց իր տես­ ա­ կա­յին գնդի զոր­ ա­յին ավագ մեծ դժվա­րու­թյան հետ, քա­նի
կե­տին: Թ. Նազ­ ար­բեկ­ յան­ ը որ Մշո դաշտ­ ից գալ­իս էին մեծ
հրա­մայ­ ում է գնդա­պետ Դոկ­ ու­ (փոխգնդապ­ ետ) Պյոտ­ ր Աբաշ­ թվով փա­խստ­ ակ­ ան­ներ, անհ­
չաև­ ի­ ն ամր­ աց­նել դիրք­ ե­րը և րաժ­ եշտ էր ապա­հով­ ել նրանց
ու­շադ­ իր լի­նել, քա­նի որ հավ­ ա­ կին­ ը և խնդրում թույլ­ ատր­ ել անվ­տան­գութ­ յուն­ ը:
նա­կան է, որ գի­շեր­ ը թուրք­ եր­ ը
կփորձ­ են անցն­ ել հար­ձակմ­ ան: իր հե­ծելա­գնդով անցն­ ել հար­ 1915 թ. հու­լի­սի 19-ի առ­
կա ու­ժե­րով Թ. Նազ­ ար­բեկ­ յա­
Ընդ­հա­նուր առմ­ ամբ հար­ ձակմ­ ան, քան­ ի որ տե­ղանք­ ը նը մտնում է Առ­նիս, որ­տեղ­ից
ձա­կում­ ը ընթ­ ան­ ում էր ըստ նա­ դուրս է գա­լիս հու­լիս­ի 20-ին՝
խա­տեսվ­ ած պլան­ ի: Սա­կայն, հարմ­ ար էր նման գործ­ ո­ղու­ մեծ թվով փախս­տա­կանն­ ե­րի
այդ նույն ժամ­ ան­ ակ, թի­կուն­ հետ: Առ­նիս­ ում գեն­ եր­ ալ­ ը թող­
քում՝ Թոր­թոն­ ի կող­մից լսվե­ թյուն կատ­ ա­րե­լու համ­ ար: Թ. նում է Կովկ­աս­յան VII հրաձ­
ցին հրե­տան­ այ­ ին և հրաց­ ա­նա­ գա­յին գնդի մեկ գու­մար­տակ,
յին կրա­կոցն­ եր: Միա­ժա­ման­ ակ Նա­զար­բեկ­յ ա­նի խոստ­ ո­վա­նու­ I և II հայկ­ ա­կան խմբե­րը, Ներ­
գե­ներ­ ալ Թ. Նա­զարբ­ եկ­յ ա­նի չինսկ­ յան կա­զա­կայ­ ին գունդ­ ը
ու­ժեր­ ի ուղ­ղութ­ յամբ շարժ­վում թյամբ՝ «Ան­կեղծ­ ո­րեն ասած, ես և հրետ­ ան­ ու մեկ մարտկ­ ոց՝
էին հակ­ ա­ռա­կորդ­ ի մեծ­ աք­ ա­ հրամ­ ա­յե­լով սպա­սել այն­քան,
նակ ուժ­ եր: Գե­ներ­ ա­լին պարզ շատ զարմ­ ա­ցա այդպ­ իս­ ի նա­ մինչ­և որ անց­նեն վեր­ջին փա­
դարձ­ավ, որ գնդա­պետ Դո­ խս­տակ­ անն­ եր­ ը Ար­ճե­շից և Վա­
կու­չա­ևը չի կար­ ո­ղա­ցել զսպել խաձ­ եռն­ ութ­ յուն­ ից, և իհար­կե, նից:
հակ­ առ­ ա­կոր­դին, և այժմ թուր­
քեր­ ը հար­ձակ­վում են Թոր­թո­նի ու­րա­խութ­ յամբ համ­ աձ­ այնվ­ ե­ 1915 թ. օգոս­տո­սի 20-ին
կողմ­ ից: Իրավ­ իճ­ ակ­ ը ծանր էր: Կով­կաս­ յան IV բա­նա­կայ­ ին
Երեք կողմ­ ից Թ. Նազ­ արբ­ եկ­ յա­ ցի»: կորպ­ ուս­ ի շտաբ­ ից ստացվ­ ում
նի վրա էին ուղղվ­ել թշնամ­ու է Կովկ­ աս­ յան բա­նակ­ ի գլխա­
մեծ­ աք­ ան­ ակ ուժ­ եր­ ը: Կազ­ ա­կա­յին հե­ծե­լագն­դի վոր հրա­ման­ատ­ ար Ի. Ի. Վո­
րոն­ցով-Դաշ­կով­ ի նամ­ ակ­ ը, ուր
սրըն­թաց և անս­պաս­ ել­ ի հար­ հայտնվ­ում է, որ գե­ներ­ալ Թ.
Նա­զար­բեկ­ յան­ ը, որպ­ ես ռազ­
ձակ­ ու­մը ցնցող ազ­դեց­ ու­թյուն է մա­ճա­կա­տի առա­վել ար­ժա­
նա­վոր սպա, պար­գևա­ տրվ­ ել
թող­նում թուրք­ եր­ ի վրա, որոնք է ֆրան­սի­ակ­ ան ռազմ­ ա­կան
"Mռdaille militaire" մեդ­ ալ­ով: Այն
սկսում են անկ­ա­նոն նա­հան­ սահ­մանվ­ ել է 1852 թ.: Իր նշա­
նա­կութ­ յամբ մե­դալ­ ը զի­ջում
ջել: Իր հերթ­ ին հար­ձակ­ման է է մի­այն «Պատ­վո լե­գե­ո­նի»
շքանշ­ ա­նին:
անց­նում հե­տև­ա­կը: Գերվ­ ում են
1915 թ. հոկ­տեմբ­ ե­րին Թ.
հակ­ առ­ ակ­ որդ­ ի մոտ 300 զին­ Նազ­ ար­բեկ­ յա­նի Կով­կա­սյան II
հրաձգ­ ա­յին բրիգ­ ա­դը վեր­ ա­
վոր և մի քան­ ի սպա: կազմ­ ա­վորվ­ ում է Կովկ­ ա­սյան II
հրաձգ­ այ­ ին դիվ­ իզ­ իա­ յ­ ի:
1915 թ. հու­լիս­ ի 8-ին Թ. Նա­
1915 թ. նո­յեմբ­ եր­ ի 29-ին
զարբ­ ե­կյա­նը ստա­նում է նա­ գե­ներ­ ալ Թ. Նազ­ արբ­ ե­կյա­նը
հրամ­ ան է ստան­ ում անցն­ ել
հանջ­ ի հրամ­ ան: Հուլ­ իս­ ի 9-ին հար­ձակմ­ ան: Կով­կաս­ յան IV
բա­նակ­ ա­յին կոր­պուս­ ի հրամ­ ա­
նրա ջո­կա­տը Քան­ աշ­ իր գյու­ նատ­ ար է նշա­նակ­վում գե­նե­

ղից դուրս է գալ­իս և հաս­

նում է Թա­փա­վանք: Ստաց­վում

էին տագն­ ա­պալ­ ի լուր­ եր: Այս­

18 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

րալ Վլա­դի­միր դե Վիտ­տը: ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ խո­րա­նալ ռու­սակ­ ան պաշտ­

1915 թ. դեկտ­ եմ­բե­րի 19-ին չէին ու­նեց­ ել: պա­նու­թյան թևե­ ր­ ի շրջան­ ում:
Մու­շում և շրջա­կայք­ ում
զոր­քեր­ ում ստացվ­ ում է Կով­ Դրու­թյուն­ ը դառ­նում էր սպառ­
գտնվող զոր­ ա­մաս­ ե­րը և զոր­
կաս­ յան բա­նակ­ ի Գլխա­վոր քը գտնվում էին ծայ­րա­հեղ նալ­ ի: Գե­նե­րալ Թ. Նա­զար­
ծանր պայ­մանն­ ե­րում՝ չէր բա­
հրա­մա­նա­տար Ն. Ռոմ­ ան­ ով­ ի վար­ ար­ ում սննդամթ­ երք­ ը: Թ. բե­կյա­նը պաշտ­պան­ներ­ ին ու­
Նազ­ արբ­ եկ­ յան­ ի խոստ­ ով­ ա­
հրահ­ ան­գը՝ աշ­խատ­ ել քրդե­ նու­թյամբ՝ ին­քը չգի­տեր, թե ղար­կում է իր եր­կու վեր­ջին
ինչ անել, որ­պես­զի մարդ­
րին գրա­վել իրենց կող­մը և վե­ կանց ապահ­ ո­վի սննդամ­թեր­ գում­ արտ­ ակ­ներ­ ը: Ստեղծվ­ ած
քով: Այս հիմ­ն ա­հարց­ ը լու­ծում
րացն­ ել հա­յե­րի ու քրդեր­ ի միջ­ և է հայ ազատ­ ագ­րա­կան շարժ­ իրա­վիճ­ ա­կից անհ­ անգս­տա­
ման նշան­ ա­վոր գոր­ծիչ, ՀՅԴ
եղած թշնա­մութ­ յուն­ ը: Մինչ­դեռ ան­դամ Ռոս­տոմ­ ը (Ստե­փան ցած, մարտ­ ի 29-ին, գե­ներ­ ալն
Զոր­ յան), որը հանդ­ ի­սա­նում
գեն­ եր­ ալ­ ի համ­ ոզ­մամբ, դժվար էր Հա­մառ­ ուս­ աս­տան­ յան քա­ ուղղվ­ ում է Բիթ­լիս: Ճան­ ապ­ ար­
ղաք­նե­րի մի­ու­թյան կովկ­ աս­ յան
էր պա­տեր­ ազ­մակ­ ան պայ­ման­ բա­ժանմ­ ունք­ ի լիազ­ որ­ ը: Նա հին հան­դի­պում են սաս­ ունց­ ի
խնդրում է գե­ներ­ ալ­ ին՝ իրեն
ներ­ ում և կարճ ժա­մա­նակ­ ա­ զինվ­ որն­ եր տրա­մադ­րել, որ­ փախստ­ ա­կանն­ ե­րի՝ բա­ցառ­ ա­
պես­զի լքված գյուղ­ եր­ ում հա­
հատ­ված­ ում իրա­կա­նացն­ ել ցա­հա­տիկ փնտրի: Թ. Նա­զար­ պես կա­նանց ու երե­խան­ ե­րի:
բեկ­ յան­ ը համ­ աձ­ այնվ­ ում է մի
նման մտադ­ րու­թյուն: պայ­ման­ով, եթե գտնված հա­ Նրանք քայլ­ում էին պա­տա­
ցա­հատ­ ի­կի կե­սը տրվի զոր­քին:
1916 թ. փետրվ­ար­ի 3-ին Թ. Փոխ­ ա­դարձ համ­ ա­ձայն­ ութ­ յու­նը ռոտվ­ ած հագ­ ուստն­ եր­ ով: Դա
հնա­րավ­ ո­րութ­ յուն է տալ­ իս լու­
Նազ­ արբ­ եկ­ յան­ ի դիվ­ ի­զի­ան և ծել պա­րե­նի հիմ­ն ախնդ­ իր­ ը: խո­րա­պես հու­զում է Թ. Նա­

հայ կա­մա­վորն­ եր­ ը գրա­վում Մար­տի սկզբնե­րին ստաց­ զարբ­ ե­կյա­նին:
ված հե­տախ­ ուզ­ ա­կան տեղ­ ե­
են Մուշ­ը: Նույն օրը ռուս­ա­կան կութ­ յուն­ներ­ ը վկա­յում են, որ Թ. Նազ­ ար­բեկ­ յան­ ը ստա­
թուրք­ ե­րը նա­խա­ձեռ­նում են
զոր­քեր­ ը գրա­վում են Էրզ­րու­ լայ­նած­ ավ­ ալ հարձ­ ակ­ ում Բիթ­ նում է ուր­ ախ­ ալ­ ի լուր՝ Բիթլ­ ի­սը
լիս­ ի վրա: Թ. Նա­զար­բե­կյա­
մը: Էրզ­ րու­մի զին­վո­րա­կան նը որո­շում է որպ­ես օգն­ա­ կա­րող­ ա­ցել է դիմ­ ա­կա­յել շնոր­
կան ուժ Բիթլ­իս ու­ղար­կել մեկ
պար­ ետ է նշա­նակվ­ ում Կով­կա­ գում­ արտ­ ակ և երկ­ ու լեռ­նա­ հիվ իր ու­ղար­կած երեք գու­
յին թնդա­նոթ: Միա­ ­ժա­ման­ ակ
սյան II հրաձ­գայ­ ին դիվ­ իզ­ իա­ ­յի Մշո դաշտ­ ի բարձո­ ւնք­նե­րում մարտ­ ակն­ եր­ ի: Նրանց հաջ­ ող­
հայտն­վե­ցին քրդա­կան զինվ­ ած
VI գնդի հրա­ման­ ա­տար, գնդա­ խմբեր: Ռուս­ ա­կան ու­ժե­րը կա­ վել է շրջապ­ ատ­ ել թուրք­ ակ­ ան
րո­ղա­նում են հետ մղել հակ­ա­
պետ (հե­տա­գայ­ ում՝ գե­նե­րալ) ռա­կոր­դի հար­ձակ­ ում­ ը և ան­ցել զոր­ ա­մա­սե­րից մեկ­ ին, ջախջ­ ա­
հա­կահ­ արձ­ ակ­ման: Մար­տե­րում
Մովս­ ես Սիլ­ իկ­ յա­նը: աչ­քի է ընկն­ ում Հայ­կակ­ ան I խել և գե­րել մոտ 500 զին­վոր և
խումբ­ը: Մարտ­ի 15-ին խմբին
1916 թ. փետր­վար­ի 8-ին Թ. հրա­մայ­վում է անցն­ ել Բիթ­լիս՝ սպա ու գնդա­ցիր­ներ:
պաշտպ­ ան­ ութ­ յու­նը ուժ­ եղ­ աց­
Նազ­ ար­բե­կյան­ ը մեկ գու­մար­ նել­ ու հա­մար: Մար­տի 31-ին կորպ­ ու­սի

տակ երկ­ու թնդան­ո­թով և Մարտ­ ի 26-ին թուրք-քրդա­ հրամ­ ան­ ատ­ ար­ ը և Թ. Նազ­ ար­
կան հար­ձա­կում­ ը շար­ ու­նակ­
կա­զա­կա­յին հա­րյուր­ ակ է ու­ վում է: Հակ­ ա­ռակ­ որդ­ ին հա­ բե­կյա­նը հասն­ ում են Բիթլ­ իս:
ջող­վում է ավել­ի ու ավել­ի
ղարկ­ ում Բիթ­լիս­ ի (Բա­ղեշ) Ապր­ի­լի 1-ին վեր­ջինս և Բիթ­

ուղղ­ ու­թյամբ՝ կասեցնելու լիս­ ի ջոկ­ ատ­ ի հրա­ման­ ատ­ ար,

քրդակ­ ան հար­ձա­կումն­ երը: Հա­ գնդապ­ ետ Օբ­րազ­ցո­վը ու­սում­

ջող­վում է ջախ­ջախ­ ել քրդե­րին նաս­ ի­րում են դիր­քեր­ ը: Նույն

և զգալ­ ի կո­րուստ­ներ պատ­ օրը Բիթլ­իս են գա­լիս օգ­նա­

ճառ­ ե­լով՝ փախ­ ուստ­ ի մատ­նել կան ու­ժեր, որոնց թվում էր

նրանց: Հայկ­ ակ­ ան III խումբ­ ը Համ­ ա­

Փետր­վա­րի 18-ի լույս 19-ի զասպ­ ի (Սրվանձտ­ յանց) հրա­

գի­շեր­ ը ռու­սա­կան զորք­ ե­րը մա­նա­տար­ ու­թյամբ: Կովկ­ ա­սյան

գրա­վում են Բիթլ­ ի­սը: Մու­շից կոր­պու­սի հրա­ման­ ա­տար, գե­

Բիթ­լիս տա­նող ճան­ ապ­ ար­ նե­րալ դե Վիտտ­ ը գե­ներ­ ալ Թ.

հը անընդհ­ ատ են­թարկ­վում Նազ­ արբ­ եկ­ յա­նին նշան­ ա­կում է

էր քուրդ ցե­ղա­պետ Մուս­ ա բե­ Բիթ­լի­սի ջոկ­ ա­տի հրա­մա­նա­

կի ելուզ­ ակ­նե­րի հար­ձա­կում­ տար, հրա­մա­յել­ ով պաշտպ­ ա­

ներ­ ին: Մու­սա բեկ­ ին գեն­ ե­րա­ նել քա­ղա­քը:

լը որակ­ում է որ­պես հայ­ե­րի և 1917 թ. փե­տրվար­ յան հեղ­ ա­

ընդ­հանր­ ապ­ ես քրիս­տո­նյա­նե­ փոխ­ ութ­ յու­նից հե­տո, երբ ռու­

րի երդ­վյալ թշնամ­ ի: Քրդե­րի սա­կան Ժամ­ ա­նակ­ ավ­ որ կա­

զո­հը հիմն­ ակ­ ա­նում դառ­նում ռավ­ ա­րու­թյու­նը թույ­լատր­ եց

էին թիկ­ ուն­քայ­ ին ստո­րա­բա­ հայ­ եր­ ին կազ­մել սե­փա­կան

ժա­նումն­ եր­ ի զին­ծառ­ այ­ ողն­ ե­րը: զին­ված ստո­րաբ­ ա­ժան­ ում­ն եր

Մի քան­ ի ան­գամ ձեռն­ արկ­ված և պայ­ման­ներ ստեղ­ծեց փախս­

պա­տի­ժիչ արշ­ ա­վախ­ մբե­րը տակ­ ան­ներ­ ին Արևմ­տյան Հա­

որևէ էա­կան ազդ­ ե­ցութ­ յուն յաստ­ ան վեր­ ա­դառ­նալ­ ու հա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 19

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

հո­գու ու­ղար­կում են Ռյա­զա­նի

հա­մակ­ են­տրոն­ ացմ­ ան ճամ­

բար­ : Գեն­ եր­ ալ Թ. Նազ­ ար­բե­

կյա­նին սկզբնապ­ ես տե­ղափ­ ո­

խում են Մոսկվ­ա՝ տխրահռ­չակ

Բու­տի­րյան բան­տը, որ­տեղ նրա

առող­ջու­թյունն ավե­լի է վա­

տան­ում: Այստ­ ե­ղից նրան և մի

քա­նի սպան­ եր­ ի ուղ­ արկ­ ում են

Ռյա­զան:

Աքս­ ո­րա­վայր­ ից վե­րադ­ առ­

նալ­ ուց հե­տո գե­նե­րալ­ ը հաս­

տատ­վում է Թիֆլ­ ի­սում: Նա

իր գոյ­ ութ­ յուն­ ը որոշ ժա­մա­

նակ պահպ­ ա­նում է Մերձ­ ա­

վոր Արևելք­ ի ամե­րիկ­ յան կո­

միտ­ եի կող­մից տրվող մթերք­ ի

հաշ­վին, սակ­­այն 1929 թ. վեր­

ջին, երբ ամեր­ իկ­ յան բար­ ե­գոր­

մար, Թ. Նազ­ արբ­ եկ­ յա­նը նոր նե­րում, ի թիվս այլ­ոց, կանգն­ ած ծա­կան կազմ­ ա­կերպ­ ութ­ յու­նը

եռանդ­ ով ձեռն­ ա­մուխ եղավ էր գե­ներ­ ալ Թ. Նազ­ արբ­ ե­կյա­նը: փակվ­ ում է, Թ. Նազ­ ար­բեկ­յ ան­ ը

հայ­կակ­ ան զին­վոր­ ակ­ ան կազ­ 1919 թ. մար­տի 25-ին Թ. հայտնվում է ծայ­րահ­ եղ աղ­քա­

մավ­ ո­րում­ն եր­ ի ձև­ա­վորմ­ ա­նը: Նազ­ արբ­ եկ­ յան­ ը հան­դիս­ աց­ ել տու­թյան մեջ և նույն­իսկ մտա­

Ցա­վոք, 1917 թ. հոկ­տեմ­բեր­ յան է ՀՀ Զին­վո­րա­կան խորհր­դի ծում է ինքն­ աս­պա­նութ­ յան մա­

հե­ղաշրջ­ ու­մից հետ­ ո, երբ Կով­ նա­խագ­ ահ, իսկ հու­լի­սի 15-ին սին: Քան­­ ի որ նա դրամ չու­ներ,

կաս­ յան բա­նա­կը սկսեց զանգ­ նրան շնորհ­վել է գե­ներ­ ալ-լեյ­ որպ­ ես­զի վճար­ եր բնակ­վարձ­ ը,

վա­ծաբ­ ար լքել ռուս-թուր­քակ­ ան տե­նանտ­ ի կո­չում: Իրա­վի­ճա­ նրան սպառն­ում են վտարել

ռազ­մաճ­ ա­կա­տը, հայ­կակ­ ան կը փոխ­վում է Հայ­ աստ­ ան­ ում բնա­կա­րան­ ից: Նա պաշտ­ ո­նա­

ուժ­ եր­ ը բավ­ ա­րար չէի­ ն ռազ­ խորհր­դայ­ ին իշ­խան­ ու­թյուն պես դի­մում է իշ­խա­նութ­ յուն­նե­

մաճ­ ա­կատ­ ը պաշտ­պա­նե­լու հաս­տատ­վե­լուց հե­տո: րին, խնդրել­ ով իրեն ճա­նաչ­ ել

համ­ ար: 1918 թ. փետր­վար­ ին 1921 թ. հուն­վա­րի 14-ին աշխ­ ատ­ ան­քա­յին հաշ­ման­դամ

օսմ­ ան­ յան բա­նակն անց­նում է Երևան է գալ­ իս Հա­մա­ռուս­ աս­ և նշա­նա­կել թոշ­ ակ: Թիֆլ­ ի­սի

հարձ­ ակմ­ ան: Նոր կազ­մավ­ որ­ տան­ յան Արտ­ ակ­ արգ հանձն­ ա­ խորհրդ­ այ­ ին իշխ­ ան­ ու­թյուն­նե­

ված հայ­կակ­ ան զին­ ու­ժը հար­ ժող­ ով­ ի և XI Կարմ­ իր բա­նակ­ ի րը հրա­ժարվ­ եցին գե­ներ­ ալ­ ին

կադրվ­ ած էր նահ­ ան­ջել: Նույ­ Հա­տուկ բաժ­նի ներկ­ ա­յաց­ ուց­ իչ զին­վո­րակ­ ան թո­շակ նշա­նա­կել,

նիսկ նման պայ­ման­ներ­ ում Գևո­ րգ Աթարբ­ ե­կով­ ը (Աթար­ ան­հեթ­ եթ պատ­ճա­ռա­բա­նու­

հնա­րավ­ որ եղավ հակ­ ա­հարվ­ ած բեկ­յան): 1920 թ. հունվ­ար­ի 20- թյամբ՝ նա պատ­ ե­րազ­մի ժա­

տալ ոսոխ­ ին: 1918 թ. մա­յիս­յան ին նրա պնդմամբ կազմ­վում ման­ ակ չի վի­րավ­ որվ­ ել:

հեր­ ո­սամ­ արտ­ ե­րի ընթ­ ացք­ ում է նախ­կին ՀՀ բա­նա­կի հայ և 1991 թ. Հա­յաստ­ ան­ ի Հան­

հայ­կակ­ ան բա­նակ­ ը և աշ­խար­ ռուս սպան­ եր­ ի անվ­ ան­ ա­ցու­ցա­ րա­պետ­ ութ­ յան հռչակ­ ու­մից

հա­զո­րայ­ ին ստո­րաբ­ աժ­ ա­նում­ կը: Հուն­վա­րի 24-ին սպան­ եր­ ը՝ հետ­ ո կա­ռավ­ ար­ ութ­ յու­նը քայ­

նե­րը կար­ ող­ աց­ ան վերջն­ ակ­ ան ավե­լի քան հա­զար հոգ­ ի, որոնց լեր կա­տար­ եց վեր­ ակ­ անգ­

կործ­ ան­ ու­մից փրկել հա­յութ­ յա­ թվում գե­ներ­ ալ-լեյտ­ են­ անտ­ներ նել­ ու խորհր­դայ­ ին տար­ ի­նե­

նը՝ ջախ­ջա­խե­լով թուրք­ եր­ ին Թ. Նազ­ արբ­ եկ­յ ա­նը, Մովս­ ես Սի­ րին ան­հար­կի մոռ­ աց­ված շատ

Սարդ­ ա­րապ­ ա­տի և Բաշ Ապա­ լիկ­ յա­նը (Սի­լի­կով), գեն­ ե­րալ- անուն­ներ, որոնց թվում էր Թ.

րան­ ի ճա­կա­տամ­ ար­տե­րում: Այդ մա­յոր Պող­ ոս Բեկ-Փի­րու­մյա­ Նա­զարբ­ ե­կյա­նը: ՀՀ պաշտպ­ ա­

հաղ­թան­ ակն­ ե­րում իր լում­ ան նը և ու­րիշն­ եր ձեր­բակ­ ալվ­ ում նու­թյան նախ­ ա­րա­րութ­ յու­նը

ուն­ ի գե­ներ­ ալ Թ. Նա­զարբ­ եկ­ յա­ և աքս­ որվ­ ում են: Սպան­ եր­ ին նրա անուն­ ով սահմ­ ա­նեց մե­

նը: Ճա­կատ­ ա­մարտ­ ե­րի բո­վում հարկ­ ադ­րում են ոտ­քով Երևա­ դալ, իսկ Երև­ա­նի թաղ­ ա­մա­սե­

հռչակվ­ եց Հայ­ աս­տա­նի առաջ­ ին նից հաս­նել Դիլ­ իջ­ ան, որ­տե­ րից մեկ­ ը կոչ­վեց Թ. Նազ­ ար­բե­

Հանր­ ա­պետ­ ութ­ յու­նը, որի զին­ ղից նրանց գնացք­ ով տեղ­ ափ­ ո­ կյան­ ի անու­նով:

ված ու­ժեր­ ի կայ­ ացմ­ ան ակունք­ խում են Բա­քու: Նրանց­ից 500

20 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Æ ¸ºä տե­ղե­կատ­վութ­ յան մատ­չել­ ի­ու­ Երկ­րագն­դի ամե­նաց­ ած­
թյուն­ ը 20 մի­ա­վո­րա­յին սանդ­ րա­հա­սակ ժո­ղով­ ուրդ­ ը Կոն­
Աշխարհի ամենահին բանկը ղակ­ ով գնահ­ ատ­ ել­ ու հա­մար: գոյ­ ի Դե­մոկր­ ա­տակ­ ան Հան­
գործում է իտալական Սիենա Պարզ­վել է, որ կազ­մա­կեր­ րա­պե­տու­թյան մբու­թի ցեղն է:
քաղաքում 1472 թվականից: պու­թյուն­նե­րի կե­սը տեքս­տեր­ ի Նրանց միջ­ին հաս­ակ­ը 137 սմ
մատչ­ ել­ իո­ ւ­թյուն­ ից ստաց­ ել է է:
Աշխարհի ամենաերկար ընդ­ ամ­ են­ ը 10 և ավել­ ի պա­կաս
միա­ վ­ որ: Մի­այն 10 կայ­քե­րի Մարդկության 90 %-ն ապ­
մետրոն Պեկինինն է՝ 442 կմ, մատ­չել­ ի­ու­թյան մա­կարդ­ ակն է րում է երկրագնդի հասա­
հա­սել 14 մի­ավ­ ո­րի: Համ­ ե­մա­ րակածից դեպի հյուսիս ընկած
երկրորդ տեղում Շանհայինն տու­թյան հա­մար քա­ղաք­ ագ­ ի­ տարածքներում:
տա­կան ատե­նախ­ ոս­ ութ­ յու­նը
է՝ 423 կմ: Մոսկվայի մետրոյի ոչ մաս­նա­գետն­ ե­րը գնահ­ ա­տել Սմիթ­սո­նյան համ­ ալս­ ար­ ա­նը
են 4,3 մի­ա­վոր, իսկ զանգ­վա­ կատ­ ար­ել է հարց­ում 1006 չա­
երկարությունը 313 կմ է: ծայ­ ին թերթ­ ում տպագր­ված փա­հաս ամեր­ իկ­ ա­ցին­ ե­րի շրջա­
քաղ­ ա­քագ­ իտ­ ակ­ ան հոդ­վա­ծը՝ նում՝ ո՞ր առար­կան­ եր­ ի դա­սա­
17 մի­ավ­ որ: Ընկ­ ալ­ման համ­ ար վանդ­ ու­մը պետք է խո­րացն­ ել
ամե­նաբ­ արդն են բան­կեր­ ի, միջ­նա­կարգ դպրոց­ ում: Մաթ­ ե­
ապահ­ ով­ ագ­րա­կան ըն­կեր­ ու­ մատ­ ի­կան ընտր­ ել են հարց­
թյուն­ներ­ ի և դեղ­ ագ­ ործ­ ա­կան ված­նե­րի 30%-ը, 19%-ը նշել է
կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­ յուն­նե­րի կայ­ անգլ­ե­րեն լեզ­ ուն, գիրն ու գրա­
քեր­ ը, ամե­նապ­ արզ­ ը՝ համ­ ա­ կա­նութ­ յուն­ ը, 10%-ը՝ պատ­մու­
ցանց­ ի ծա­ռա­յու­թյունն­ եր մա­ թյուն­ ը, քա­ղաք­ ա­գիտ­ ութ­ յունը,
տու­ցողն­ ե­րի և հե­ռախ­ ոս­ այ­ ին հաս­ ար­ ա­կա­գիտ­ ու­թյու­նը, 6%-ը՝
ընկ­ եր­ ութ­ յունն­ ե­րի կայ­քեր­ ը: արվ­ եստն ու երաժշ­տու­թյու­նը,
4%-ը՝ հա­մա­կարգչ­ ա­գիտ­ ութ­ յ­ ու­
Գրե­թե բոլ­ որ կազ­մակ­ եր­ նը, 2%-ը՝տնտես­ ագ­ իտ­ ու­թյունն
ու ֆին­ անսն­ ե­րը, 1%-ը՝ օտար
պու­թյուն­ներ­ ի կայք­ եր­ ում կա լե­զու­նե­րը:

FAQ (Frequently Asked Questions՝ «Наука и жизнь», N 10, 2013

հաճ­ ա­խակ­ ի տրվող հար­ցեր)

բա­ժին, որի խնդիրն է պա­

տասխ­ ան­ ել կազ­մա­կեր­պութ­ յան

հաճ­ ախ­ որդ­ներ­ ի հար­ցե­րին:

Գեր­ման­ ա­ցի սո­ցիո­ ­լոգ­ներն

ուս­ ումն­ ա­սիր­ ել են 100 կազ­

մա­կեր­պու­թյուն­ներ­ ի կայք­ եր՝

«Наука и жизнь», N 5, 2013

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 21

ՄՇԱԿՈՒՅԹ

ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ
ԹԱԳՈՐԸ ԵՎ
ՀԱՅԵՐԸ պատմական գիտությունների
դոկտոր
Գիտական հետազոտությունների
ոլորտը`Արևմտյան Հայաստանը
XIX դարի վերջերից մինչև XX դարի
սկզբները, Հայոց ռազմարվեստի
պատմություն, Հայաստանի
ոստիկանության պատմություն

Մենք զանազան ճյուղերն
ենք այն խոշոր ծառին, որ է
Արիական ցեղը1

Ռաբինդրանաթ Թագոր

Գաղտնիք չէ, որ հազարամյակների օրինակներից մեկն է: Անդրադարնանք, այժմ,
պատմություն ունեցող հայ ժո­ հնդկական գրականության առաջադեմ դեմքերից
ղովուրդը Արևելքից Արևմուտք մեկի՝ Ռ. Թագորի, հայ իրականության մեջ
գտնվող տարբեր ժողովուրդների հետ ձևավորել նշանակալի ներկայությանը, մասնավորապես՝
է ինչպես առևտրական, դիվանագիտական, հայ գրական­ու­թյան երևելիների հետ ունեցած
այնպ­ես էլ գրական-մշակութային հարուստ նրա հանդ­ իպումներին:
ավանդույթներ: Հռչակավոր հնդիկ բա­
նաստեղծ Ռաբինդրանաթ Թագորը (1861-1941) Մինչ բուն նյու­թին անցնե­լը, նշենք, որ
ժողովուրդների բարեկա­մության ամենացայտուն բա­նաս­տեղծ, վիպ­ ա­սան, հրապ­ ա­րակ­ ա­
խոս, լեզվ­ ա­բան, փի­լի­սոփ­ ա, երգ­ ա­հան ու գե­
1 Տայեան Հ., Հնդիկ ամենամեծ բա­նաստեղծը Ս. Ղազարու ղանկա­րիչ Ռա­բինդր­ ա­նաթ Թագ­ ո­րը (բենգ.՝
մէջ, Բազմավէպ, Վենետիկ, 1925, № 2, էջ 61:

22 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Ռոբ­ ինդ­րո­ ՄՇԱԿՈՒՅԹ իրա­կան­ ութ­ յան մեջ, մասն­ ա­
նաթհ Թհա­կուր) ծնուն­դով Կալ­ վոր­ ապ­ ես հա­յոց պարբ­ եր­ ա­
կաթ­ ա­յից է (Բեն­գալ­ իա): Եղել րան­ աթ Թագ­ որ­ ի անուն­ ը, սա­ կան մամ­ ուլ­ ում նրա ան­վան­ ը,
է ընտ­ ան­ ի­քի 14-րդ երե­խան: կայն, աշխ­ արհ­ ում լայն ճա­նա­ որպ­ ես Բենգ­ ալ­ ի­այ­ ի առաջ­նա­
Դեռ պա­տան­ ի հա­սա­կում իր չում ստաց­ ավ այն ժամ­ ա­նակ, կարգ գրողն­ ե­րից մեկ­ առա­
ու­նակ­ ու­թյունն­ եր­ ի և շնորհ­ ա­ երբ նա 1911 թ. հրատ­ ար­ ակ­ված ջին ան­գամ հան­դիպ­ ում ենք
լիո­ ւթ­ յան համ­ ար նրան անվ­ ա­ իր «Հի­թանջ­ ա­լի» («Հաշ­տու­ 1901 թ. Կ. Պոլս­ ի «Բիւ­զանդ­ ի­ո­ն»
նել են «մա­հարշ­ ի» (իմաս­տուն­ ): թյան երգ­ ե­ր») բան­ աս­տեղծ­ ու­ օրաթ­ եր­թի թարգ­մա­նակ­ ան մի
Նա­խապ­ ես ու­սա­նել է բենգ­ ա­ թյ­ ուն­ներ­ ի ժող­ ով­ ա­ծո­ւի համ­ ար հոդ­ված­ ում2: Ինչ վե­րա­բեր­ ում
լակ­ ան ակադ­ ե­մի­ա­յում, ապա 1913 թ. աշ­նան­ ը արժ­ ա­նա­ է նրա գրակ­ ան­ ութ­ յան­ ը, ապա
մեկ­նել­ ով Լոնդ­ ոն՝ ու­սումն­ ա­սի­ ցավ Նո­բել­ յան մրցան­ ա­կի: Այս Թա­գո­րի ստեղ­ծա­գործ­ ութ­ յուն­
րել իրավ­ ագ­ ի­տու­թյուն: Ժա­մա­ խորհրդանշ­ ակ­ ան տա­րե­թի­վը ներ­ ին հայ­ եր­ ի շրջան­ ում առա­
նա­կաշրջ­ ա­նը, որում ապր­ ել է դարձ­ ավ այն մեկ­նակ­ ե­տը, երբ ջին անգ­ ամ անդ­րադ­ ար­ձել է
մեծ մտա­ծո­ղը, շրջադ­ ար­ձայ­ ին Թագ­ որ­ ի բան­ աս­տեղ­ծակ­ ան և արևմտ­ ահ­ այ բան­ ա­սեր, պատ­
է եղել Հնդկաս­տա­նի պատ­մու­ փի­լիս­ ո­փայ­ ակ­ ան եր­կեր­ ը դար­ մաբ­ ան ու թարգ­մա­նիչ Գառ­
թյան համ­ ար, երբ հա­սա­րա­կա­ ձան համ­ ամ­ արդ­կայ­ ին սեփ­ ա­ նիկ Ֆնտքլյա­նը (1862-1937),
կան-քա­ղաք­ ակ­ ան ցնցումն­ եր­ ին կա­նու­թյուն: Ի դեպ, նա Արևե­ լ­ ով հայտն­ի է եղել «Փառն­ակ­»
զու­գահ­ եռ, ազգ­ այ­ ին բուր­ժո­ քի մտա­ծող­նե­րից առաջ­ ինն է, գրակ­ ան ան­վամբ3: Վերջ­ ինս
ւա­զիա­ն ձգտում էր տնտե­ ով ար­ժա­նաց­ ել է գրակ­ ա­նու­ Թագ­ որ­ ի ստեղծ­ ա­գոր­ծութ­ յուն­
սակ­ ան կյանք­ ի ոլորտ­նե­րում թյան աս­պա­րե­զում տրվող այդ ներ­ ի հանդ­ եպ իր հիա­ ցմ­ ունքն
ընդլ­ այ­նել իր իրավ­ ունքն­ եր­ ը՝ բարձ­րա­գույն պարգ­ ևի­ ն: այսպ­ ես է հայտն­ել իր գրչեղ­
պայք­ ար մղե­լով գաղ­ ու­թա­
յին ռեժ­իմ­ի դեմ: Թա­գորն այդ Նրա մաս­ին գրվել են բազ­
պայք­ ա­րի առա­ջամ­ արտ­ իկ­նե­ մա­թիվ հոդ­ված­ներ ու գրքեր,
րից է եղել: Սա­կայն հան­գա­
մանքն­ ե­րի բեր­ ու­մով ընդմ­ իշտ ստեղծ­ ագ­ որ­ծութ­ յուն­ներ­ ը թարգ­ բո­րը՝ գրող Արշ­ ակ Չո­պա­նյա­
հեռ­ աց­ ել է քա­ղաք­ ա­կան աս­ ման­վել են աշ­խարհ­ի մի շարք նին, Ման­չեստ­րից ուղղ­ված
պար­ ե­զից՝ իրեն ամ­բողջ­ ով­ ին լե­զու­նե­րով: Իսկ 1913 թ. կե­ 1913 թ. սեպտ­ եմբ­եր­ի 7-ի նա­
նվիր­ ել­ ով գրա­կան­ ու­թյանն ու սեր­ ից Թագ­ ո­րի ստեղծ­ ա­գոր­ մա­կում. «Ի՜նչ յայտ­նութ­ իւն, ի՜նչ
ման­կա­վար­ժակ­ ան գործ­ ու­նե­ու­ ծու­թյունն­ եր­ ը թարգմ­ ան­վել ու թար­մութ­ իւն Արեւ­մուտքց­ ին­ եր­ ու
թյան­ ը: 1911 թ. գրված նրա «Ժո­ տպագրվ­ ել են հա­յե­րեն՝ ինչ­ համ­ ար: Ահա միստ­ իկ զգաց­ ո­
ղովր­դի ոգի­ն» բան­ աս­տեղ­ծու­ պես արևմտահ­ այ, այն­պես ղու­թիւ­նը իր բոլ­ որ բռնութ­ ե­
թյու­նը դարձ­ ել է Հնդկաս­տան­ ի էլ արևե­ ­լահ­ այ մամ­ ուլ­ ում և
ազգ­ ա­յին օրհն­ եր­գը: Ռա­բինդ­ առանձ­ ին գրքեր­ ով: Երախ­ 2 Հովակիմյան Բ., Ռաբինդրանաթ
տաշ­ ատ բանասեր Բախտ­ ի­ար Տա­գորի հայերեն առաջին թարգ­
Հով­ ակ­ ի­մյա­նի վկայ­մամբ հայ մանիչը, Ազգ, Երևան, 2010, Հավելված՝
«Մշակույթ», № 19, էջ Ը:

3 Նույն տեղում:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 23

ՄՇԱԿՈՒՅԹ

ամբ­ ը, բոլ­ որ բոյ­րով, բոլ­ որ բա­ տա­կան ուր­ ույն ար­ժե­քով մեծ 2-ում՝ «Հնդիկ ամենամեծ
նաստ­ եղծն­ եր­ ու մէջ Արեւլքց­ ի­ին բանաստեղծը Ս. Ղազարու մէջ»
աչ­քի լոյս­ ը, ռունգ­ ե­րու շունչ­ ը, հետ­ աքրքր­ ու­թյամբ է ընդ­ ուն­ խորագրով հոդվածում (հեղ.՝
մշտա­կան սնունդ­ ը եւ... թոյ­նը... Հ. Ղ. Տայեան)10: Ահա «Բազ­
Ով կրնար Արեւ­ ելք­ ի հո­գիի­ ն վել մի շարք հայ գրող­նե­րի՝ մավէպ»-ի էջերից էլ տե­ղե­
խորք­ ը, ներք­նութ­ իւ­նը այս­պէս կան­ում ենք, որ ձմեռ­այ­ին մի
պայծ­ առ ու զմայ­լե­լի ներ­կա­ Հովհ. Թու­մա­նյան­ ի, Ավ. Իսա­ օր՝ նույն թվակ­ ա­նի հուն­վար­ ի
յացն­ ել, եթէ ոչ բուն իսկ Արե­ւել­ 31-ին, Մայր­ ավ­ անք­ ի նա­վա­մա­
քի զաւ­ ա­կը»4: հակ­ յան­ ի, Վ. Տեր­ յան­ ի, Վրթ. տույց­ ում խմբված վար­դապ­ ետ­
նե­րը Ավե­տիք Իսա­հա­կյա­նի
Հայ­ աս­տա­նյան իրակ­ ան­ ու­ Փա­փա­զյա­նի, Վ. Թոթ­ ով­ են­ցի, հետ մի­աս­ ին դիմ­ ա­վոր­ ել են
թյան մեջ Ս. Էջմ­ի­ածն­ում լույս Ռա­բինդր­ ան­ աթ Թա­գո­րին: Հո­
տեսն­ ող «Արա­րատ­ » ամս­ ա­ Ս. Զոր­ յան­ ի և ուր­ իշն­ ե­րի կող­ գևո­ ր հայ­րե­րը նրան են ծան­ ո­
գի­րը առաջ­ ին­նե­րից մեկն է թացր­ ել գրա­տան­ ը պահվ­ ող մի
եղել, որ հանդ­ես է եկել Թա­ մից7: Հի­շատ­ ակ­ման է արժ­ ա­նի շարք նկար­ ազ­ արդ հայ­կա­կան
գո­րին նվիրվ­ ած հոդ­վա­ծով և ձե­ռագր­ ե­րի և հնդկակ­ ան հնու­
նրա բա­նաս­տեղ­ծութ­ յունն­ ե­ հատկ­ ա­պես Հովհ. Թում­ ան­ յա­ թյուն­նե­րի: Մաս­նավ­ որ­ ապ­ ես՝
րի թարգ­մա­նութ­ յամբ:5 Հոդ­ եկեղ­ եց­ ում վեր­ջին­ իս ու­շադ­
վա­ծա­գի­րը՝ Մու­շ վար­դա­ նի բնո­րո­շում­ ը Ռ. Թա­գո­րին, րու­թյունն են գրա­վել «Ատե­
պետ­ը, գրում է. «Այս տա­րի նի Ժամ­ ագր­քի» հայկական
Նօբ­ է­լեա­ ն մրցան­ ակ­ ը, գրա­ ում նա հա­մա­րել է «Արև­ել­քի խազերը, որոնք նա նմանեցրել
կան բաժ­նի համ­ար, ստա­ցել է է հնդիկ նևմաներին11: Թագորի
հնդիկ բա­նաստ­ եղծ Ռա­բինդ­ բար­ ու­թյունն ու խա­ղա­ղութ­ յուն հիացմունքն անչափ մեծ է եղել
րա Նաթ Տա­գօր անու­նով մէ­ նաև այն պահին, երբ տես­ել
կը: Ո՞վ է այդ մար­դը, ի՞նչ ու­նի տվո­ղը»8: Ավե­լորդ չէ նշել, որ է անգլիացի մեծանուն բա­
գրած, մենք չգիտ­ենք»: Հետո նաստեղծ Ջորջ Բայրոնի սեն­
հավելում է. «Ռաբինդրա Նաթը Արևե­ լ­քի թե­ման առանձ­նա­հա­ յակ­ ի փղոսկրյա աթոռը12: Հան­
ոչ միայն բանաստեղծ է, այլ և դիպման ընթացքում Ավետիք
երաժիշտ. համարեա բոլոր նրա տուկ տեղ է գրավ­ել ամե­նայն Իսա­հակյանը նրան է մեկնել
ոտանավորները ժողովրդական Համլ­իկ Թումանյանի՝ Հովհ.
երգեր են դարձած: Երբ որ նա հայ­ ոց բա­նաս­տեղծ­ ի խոհ­ ա­
իւր ոտանաւորները ար­տա­ 10 Տայեան Հ., նշվ. աշխ., էջ 58-61:
սանում կամ երգում է Կալ­ փիլ­ ի­սոփ­ այ­ ակ­ ան հայ­ ացք­նե­
կա­թայի մայր տաճարում, թէ 11 Նևմա - միջնադարյան երաժշտա­
տաճարը և թէ մօտակայ փո­ րում և երկ­ ե­րում9: Ինչ վեր­ա­ կան նոտագրության նշան:
ղոց­ները լիքն են լինում բազ­
մութեամբ: Ներկայիս հնդիկ բե­րում է Թագ­ որ­ ի գրակ­ ան 12 Վենետիկի Մխիթարյանների միաբ­ ա­
մտավորականներն այնք­ ան նությունը իր պատմության ընթացքում
բարձր են գնահատ­ում նրա ժառ­ անգ­ ու­թյան թարգմ­ ա­նու­ հյուրընկալել է բազում աշխարհահռչակ
տաղանդը, որ բանաս­տեղծ­ ու­ դեմքերի, որոնց թվում՝ անգլիացի
թեան ժամանա­կակից շրջանը թյան­ը, ապա պետք է նշել, որ բանաստեղծ Ջորջ Բայրոնին: Հայտնի
նրա անունով «Ռաբինդրայի է Բայրոնի սերն առ հայ ժողովուրդ,
շրջան» են անուանում»6: նրա ինչպ­ ես ար­ձակ, այնպ­ ես հնագույն մշակույթն ու լեզուն: Դրա
լավագույն ապացույցն այն էր, որ նա
Թա­գո­րի գրա­կան­ ու­թյունն էլ չա­փած­ ո բազ­մա­թիվ եր­կեր 1817-1820 թթ. իր համառ կամքի շնորհիվ
իր ողջ հմայ­քով, հու­մա­նիստ­ ա­ Հայր Հովհ. Ավգերյանի օգնությամբ
կան բարձր գաղ­ ափ­ արն­ եր­ ով, քան­ իցս թարգմ­ ան­վել են հա­ սովորեց գրաբար, հրատարակեց «Քե­
իմաս­տու­թյամբ և գեղ­ արվ­ ես­ րականութիւն անգղիական եւ հայերէն»
յե­րեն (Համլ­ իկ Թու­ման­ յան, Վ. (1817), «Քերականութիւն հայերէն եւ
4 Նույն տեղում: անգղիական» (1819) դա­սագրք­ ե­րը և
Տեր­ յան, Վ. Թո­թով­ ենց, Գ. Իփե­ այլն: Բան­ աստ­ եղծ Չաս Գամմ­ ե­լը այս­
5 Մաքսապետյան Մ., Ռաբինդրանաթ պես է բնութ­ ագ­րել Բայ­րոն­ ին. «Եթե
Թագորը հայ գրական մտքի գնա­ կյան, Ե. Փա­փազ­յան, Ա. Ալ­լահ­ Անգ­լիա­ յ­ ին պատ­կան­ ում է բա­նաս­
հատմամբ, Երևան, 1975, էջ 97: տեղծ­ ի մարմ­ ին­ ը, իսկ Հու­նաստ­ ա­նին՝
վեր­դյան), ան­շուշտ, նաև մեր նրա սիրտ­ ը, ապա իր հոգ­ ու մի մա­սը
6 Մ. վարդ., Անյայտ բանաստեղծը, դուք (հայ­ ե­րը- Ս.Մ.) եք ժառ­ անգ­ ում,
Արա­րատ, Ս. Էջմիածին, 1913, № ԺԲ, էջ օրեր­ ում: թեր­ ևս ազն­վա­գույն­ ը, քան­զի ձեզ հետ
1116: են մնում բան­ աստ­ եղծ­ ի խա­ղաղ­ ու­
Հայ գրողն­ ե­րից, սակ­ այն, թյունն ու մտեր­իմ սեր­ը և ոչ թե նրա
ցավն ու վիշտ­ ը»: Առավել մանրամասն
Ավե­տիք Իսա­հա­կյա­նը մի­ակն տե՛ս՝ Դաշտենց Խ., Բայրոնը և հայերը,
Երևան, 1959:
է եղել, ով անձ­ամբ հանդ­ի­

պել է Թա­գոր­ին: Այդ պատ­

մա­կան հան­դիպ­ ում­ ը տե­ղի է

ու­նեց­ել 1925 թ., երբ աշխ­ ար­

հով մեկ հռչակ ու­նեց­ող բա­

նաս­տեղծ-մտա­ծող Ռաբ­ ինդ­

րա­նաթ Թագ­ որ­ ը ժամ­ ան­ ում է

Վեն­ ե­տիկ՝ այց­ ել­ ե­լով Ս. Ղա­

զար կղզու Մխի­թա­րյան մի­

ա­բա­նութ­ յուն: Հանդ­ իպմ­ ան

մանր­ ա­մաս­նե­րը լավ­ ա­գույնս

լու­սա­բան­վել են Վեն­ ե­տիկ­ ի

Մխիթ­ ար­ յան միա­ բ­ ան­ ու­թյան

«Բազմ­ ա­վէպ» ամսագրի №

7 Այս մասին առավել մանրամասն
տե՛ս՝ Մաքսապետյան Մ., նշվ. աշխ., էջ
46-96:

8 Թումանյան Ն., Հուշեր և զրույցներ,
Երևան, 1969, էջ 186:

9 Ջրբաշյան Էդ. , «Արևելք-Արևմուտք»
հակադրույթը Հովհ. Թումանյանի
ըմբռնմամբ, Պատմաբանասիրական
հանդես, Երևան, 1998, № 1-2, էջ 45-52:

24 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՄՇԱԿՈՒՅԹ

Թու­մանյանի որդու՝ 1922 թ.

Վիեննայում լույս տեսած Թա­

գորի «Պարտիզպանը» բանա­

ստեղծ­ ությունների ժողովածուի

զույգ օրինակները, որոնցից

մեկ­ը Թագորը մակագրել է

Մխիթարյանների գրադա­րա­

նին, իսկ մյուսը՝ վարպետին:

Այնուհետև Ոսկետետրում հին

հնդկե­րե­նով (սանսկ­րիտ) իր

անուն­ ը ստո­րագ­րե­լուց հետ­ ո

հնչել է մեծն փիլ­ իս­ ո­փայ­ ի հե­

ղի­նակ­ ավ­ որ խոսք­ ը. «Ին­ծի հա­

մար մեծ հա­ճոյք մըն է՝ Վեն­ ետ­

կոյ լճա­կին ծոց­ը գտնո­ւող այս

ձեր անդ­ որ­րիկ ու լռիկ կղզե­կին

մէջ այ­սօր մէջ­ երն­ իդ գտնո­ւիլս,

ու միա­յն զմեզ պատ­ող այս ունեցել նրա հետ: Այն հարցին, րից մե­կի՝ Կոս­տան Զա­րյան­ ի
թե ինչ զգացումներ ունի
գե­ղեց­կու­թեա­ ն և խա­ղա­ղու­ հայերի հանդեպ, Թագորը հետ: Երբ 1925 թ. Կ. Զա­րյա­նը
պատասխանել է. «Ինչպէս
թե­ան համ­ար չէ, որ կը զգամ միշտ տառապողներու՝ նոյնպէս Փա­րիզ­ում հիմ­նեց «La Tour de
ալ Հայոց համար ունիմ մեծ
այս հաճ­ոյ­քը, այլ այն աներ­և­ համակրանք, թերեւս քիչ Babell» («Բա­բել­ ո­նյան աշ­տա­
մ’ալ աւելի, քանի որ այնքան
ոյթ կա­պին համ­ար՝ որ զմեզ ազնիւ եւ ուշիմ ազգ մըն են ու րա­կ») ար­վեստ­ ի և գրա­կա­նու­
ծառայած են մարդկութեան,
կը մի­աց­նէ մեր խոր արմ­ատ­ եւ մեր Արեւելքին: Կ’ըսեն թէ թյան հա­մաշ­խար­հա­յին ամ­սա­
հայերէնը մօտ է հնդկերէնի»14:
ներ­ուն մէջ, որոնք կը գտնու­ին Այն­ ուհ­ ե­տև իր հոր­դորն է հղել գի­րը (ֆրանս­ եր­ են), վերջ­ ին­ իս
հայ ազգ­ին. «... կը հաւ­ա­տամ
ընդ մէջ եր­կու ժո­ղո­վուրդն­ եր­ ու որ հայ ազ­գը չպիտ­ ի ընկ­ճու­ ի աշխ­ ատ­ անքն­ եր­ ին հրա­վիր­ եց
իր են­թար­կո­ւած հա­լած­ անք­
հե­ռա­ւոր հաս­ ար­ ա­կաց ծա­գու­ նե­րէն, այլ՝ ընդ­հա­կա­ռակ­ ը ա՛լ մաս­նակ­ցե­լու աշ­խար­հահռ­չակ
աւե­լի պիտ­ ի խստաց­նէ պայք­ ա­
մին: Մենք զա­նազ­ ան ճիւղ­ եր րը...»: Տե­ղեկ­ ա­նա­լով Հնդկաս­ մի շարք դեմք­ ե­րի, ինչ­պես օրի­
տան­ ում բազմ­ ա­թիվ հայ առևտ­
ենք այն խո­շոր ծառ­ին՝ որ է րակ­ ան­նե­րի գործ­ ու­նե­ութ­ յան, նակ՝ Ռա­բինդ­րա­նաթ Թա­գո­
ինչ­պես նաև Մխի­թար­ յանն­ ե­րի
Արի­ակ­ ան ցե­ղը, արիւ­նը որ կը միա­ բ­ ան­ ու­թյու­նում և Երևա­ ն­ ի րին, Միգ­ ել դը Ու­նամ­ ուն­ ոյ­ ին,
հա­մալ­սար­ ան­ ում սանսկր­ իտ­ ի
հոս­ ի ձեր երակ­նե­րուն մէջ՝ մեր ուսուց­ման և այլ իրո­ղու­թյուն­ Պաբլ­ ո Պի­կաս­ ո­յին, Ֆերն­ ան
նե­րի մա­սին, Թագ­ ո­րը իր մտա­
արիւնն է, և այս եղբ­ այ­րակ­ցու­ հո­գութ­ յունն է հայտ­նել այն Լե­ժեի­ ն, Մարկ Շա­գա­լին և ու­
հարց­ ի շուրջ, թե ինչ­ու են հա­յե­
թիւ­նը այս­օր ձեր մէջն զգա­ րը փոխ­ ել իրենց ազգ­ այ­ին տա­ րիշն­ ե­րի: Այս հա­մա­մոլ­ որ­ ա­կա­
րա­զը:
ցի»13: Հանդիպման ավարտին յին հան­դե­սի միջ­ ոց­ ով Զա­րյա­նը
Հետ­ աքրքր­ ա­կան է նաև
հոգևոր հայրերը Թագորին են Թա­գոր­ ի առն­չու­թյուն­ ը հայ կոչ արեց նրանց մի­ա­սին ստեղ­
գրա­կա­նու­թյան վառ անուն­նե­
նվիրել 36 լեզվով «Հաւատով ծել մի ընդհ­ ան­րա­կան «Համ­ ա­
14 Աստղունի Վ., Ր. Թակօր եւ հայերը,
խոստովանիմ»-ը և 1924 թ. Յառաջ, Փարիզ, 1926, թիւ 210, էջ 2: դյուց­ ազ­ներգ­ ութ­ յուն»: Ամ­սա­

լույս տեսած «Բազմավէպ»-ի գրի էջե­րին պիտ­ ի հայտն­վե­ին

բայր­ ոնյան պատկերազարդ համ­ աշ­խարհ­ այ­ ին գրակ­ ա­նու­

համ­արը: Մեկնելուց հետո թյան լա­վա­գույն նմուշն­ ե­րը՝

միայն միաբանության հայրերը նպաս­տել­ ով ժո­ղո­վուրդն­ ե­րի

թարգմանչից իմացան Թագորի մշա­կութ­ ա­յին կա­պի և բա­րե­

շուրթերից հնչած հետևյալ կամ­ ութ­ յան ամր­ ապնդ­ման­ ը:

խոսք­երը. «Միայն Ս. Ղազար Կ. Զա­րյան­ ի այս նախ­ ա­ձեռ­

տեսնելու համար կ’արժէ Իտա­ նութ­ յու­նը մեծ ու­րա­խու­թյամբ

լիա գալ»: է ողջ­ու­նել Ռ. Թագ­ ո­րը, ով իր

Թագորին «հանդիպում պատ­ ասխ­ ան նամ­ ա­կում գրում

ենք» նաև Սոֆիայում, որտեղ էր, որ դա լում­ ա է մտցնում ժո­

«Արաքս» թերթի աշխատակից, ղով­ ուրդն­ ե­րի հո­գե­կան կապ­ ե­

բոլորիս քաջածանոթ լեզ­ րի ամր­ ացմ­ ան ու փոխ­ ըմբռն­

վա­բան Հակոբ Մարթայանը ման գործ­ում, և ին­քը սի­րով

(Դի­լաչար) հարցազրույց է կաշ­խատ­ ակց­ ի հանդ­ ե­սին:15

13 Տայեան Հ., նշվ. աշխ., էջ 61: 15 Նույն տեղում:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 25

ՄՇԱԿՈՒՅԹ

Արևելքի երկու հինաւուրց հա­ Թեհրան կատարած այցը մեծ

րա­զատ մեծ կուլտուրաների ոգևորությամբ լուսաբանվել է

հսկա­ների հոգիներն են այսօր նաև Փարիզում լույս տեսնող

գրկախառնւում Իրանի գեղա­ «Յառաջ»-ի էջե­րում, որ­տեղ

տեսիլ ու պայծառ երկնակ­ա­ կար­դում ենք նրա ցնցող ելույ­

մարի տակ...»18: Թագ­ ո­րի ժա­ թի շար­ ուն­ ակ­ ությ­ ուն­ ը. «Այո՛,

մա­նման լու­րը, քամ­ ու թևի­ ն արիա­ կ­ ան ժո­ղով­ ուրդ­նե­րի՝

ընկ­ած, պտտվում է դռնեդ­ուռ: Հնդիկ­նե­րի, Պար­սիկն­ ե­րի, Հա­

Բոլ­ որն ան­համբ­ եր­ ու­թյամբ յեր­ի այս վե­րել­քը վեր է ամէն

Նա առա­ջինն էր, որ ոգևո­ րվ­ ած ցանկ­ ա­նում են տես­նել նրան գնահ­ ատ­ անք­ ից եւ մենք փոխ­ ա­
պա­տաս­խան­ եց Զա­րյա­նի կո­
չին, նույն­իսկ շատ­ ե­րը (օր.՝ Պ. ու լսել դար­ի մեծ­ա­գույն փի­ դարձ աջակց­ ու­թեա­ մբ, իրար
Պիկ­ ա­սո, Ֆ. Լե­ժե, Ա. Սալ­մոն)
առաջ­ արկ­ եց­ ին իրենց անվ­ճար լիս­ ոփ­ ան­ ե­րից մե­կի իմաստ­ ուն թեւ ու թիկ­ունք տա­լով, պի­տի
թղթակ­ցութ­ յուն­ ը: Սա­կայն, ցա­
վոք, հան­դես­ ը երկ­րորդ համ­ ա­ քա­րոզ­նե­րը: Հայ համ­ այն­քը ևս կանգ­նենք քա­ղաք­ ակր­թու­թեա­ ն
րից հետ­ ո այ­լևս լույս չտես­ավ,
որի բա­ցատր­ ու­թյու­նը երկ­ ու միտք է հղան­ ում՝ պատվ­ ել­ ու ամե­նա­բարձր աստ­ իճ­ ա­նին, եւ
տարբ­ ե­րակն­ եր ուն­ ի: Կոստ­ ան
Զար­ յան­ ը մեկն­ աբ­ ա­նում էր հե­ Թագ­ որ­ ին հատ­ ուկ հրա­վեր­ ով: ցոյց տանք, որ Արե­ւելքն էլ գի­
տև­յալ կերպ, «թէ ի՛նչպէս հայ
ստո­րին տարր­ եր, մղու­ ած քա­ Գաղ­ ափ­ ար­ ը մար­մին է առ­նում. տէ, յատկ­ ապ­ էս արի­ա­կան երեք
ղա­քա­կան մութ եւ այլ հաշ­իվ­
նե­րով, խան­գա­րե­ցին, խա­փա­ Հայ Ակումբ­ ի դահ­լի­ճում մեծ քոյր ժող­ ո­վուրդ­ներ­ ը, գնահ­ ա­
նե­ցին իմ գործս»16: Իր հերթ­ ին,
ան­վան­ ի գրող, հրապ­ ար­ ակ­ ա­ շու­քով դիմ­ ա­վոր­ ում են նրան: տել քաղ­ աք­ ակր­թութ­ ե­ան ար­
խոս, բժիշկ Թոր­ ոս Թոր­ ան­ յա­նը
պատ­ճառ­ ը համ­ ա­րում էր դրա­ Իսկ հանդ­ ի­սութ­ յան ավար­տին ժէ­քը: Այն­պի­սի բարձ­րու­թե­ան
մակ­ ան մի­ջոցն­ եր­ ի բա­ցակ­ այ­ ու­
թյուն­ ը17: ներ­կան­ երն ական­ջա­լուր են լի­ պիտ­ի հասն­ենք, միշտ դան­

Հա­յե­րի հետ ու­նեց­ ած Ռա­ նում իմաստ­ ուն ծե­րու­նու ազ­ դաղ, առանց ոտն­ ա­հա­րե­լու,
բինդ­րան­ աթ Թա­գո­րի հան­
դիպ­ ում­ն ե­րից հիշ­ ա­տակ­ման է դե­ցիկ խոս­քին. «Դուք, հայ­ երդ, մոռ­ ան­ ալ­ ու մեր պա­պե­նակ­ ան
արժ­ ա­նի նաև 1932 թ. նրա այ­
ցը Իրան և հանդ­ ի­պու­մը իրա­ ուն­ իք ձեր ետև­ում մարտ­ ի­րո­ եւ նահ­ ապ­ ետ­ ա­կան սուրբ սո­
նա­հայ հա­մայն­քի և հայ մտա­
վո­րա­կա­նու­թյան հետ: Այն մեծ սութ­ իւնն­ եր­ ի եր­կար ան­ցե­ալ, վոր­ ու­թիւն­նե­րը, որոնք հիմ­ ը
խան­դավ­ առ­ ութ­ յամբ լուս­ աբ­ ան­
վել է Թեհր­ա­նում լույս տես­ նոյն­պէս և մի շարք անվ­ե­հեր պիտի կազմեն նորի, ստեղծենք
նող «Ալի­ք» օրա­թեր­թի էջե­
րում, որի համ­ ար­ներ­ ից մե­կում յաղթ­ ու­թիւն­նե­րի պատմ­ ութ­ իւն՝ մի կացութիւն, որպէսզի այլեւս
կարդ­ ում ենք հե­տևյ­ ալ տող­ ե­
րը. «Աշխ­ ար­հահռ­չակ, հան­ճա­ ձեր դէմ պայք­ ա­րող հան­գա­ Արեւմուտքը՝ Եւրոպան, մեր
րեղ հնդիկ բա­նաս­տեղծ-փի­լի­
սոփ­ ան է ող­ջոյն­ ի եկել Իրա­նի մանք­նե­րի հան­դէպ: Անց­ ե­ալ­ ում վրայ ծիծաղել չհամարձակւի,
մեծ բա­նաստ­ եղծ­նե­րի՝ Օմար
Խայ­ ա­մի, Ֆերդ­ ու­սիի, Սա­ադ­ իի, ձեր կրած տառ­ ապ­ անքն­ եր­ ի ֆօ­ ինչպէս սովոր էր անելու մինչեւ
Հաֆեզի անմահ շիրիմներին:
նի վրայ ձեր սրտե­րին մատ­չել­ի այժմ»20: Մի՞թե սա աշխարհի
16 Փօլատեան Կ., նշվ. աշխ., էջ 104:
է դառ­ ել հա­մակր­ ան­քի զգա­ցու­ մեծերից մե­կի կող­մից հայ ժո­
17 Թորանեան Թ., Կոստան Զարեան
(կեանքը եւ գործը), «Նաիրի», Պէյրութ, մը դէ­պի ամբ­ ողջ մարդ­կութ­ իւ­ ղովր­դին տրված լավ­ ագ­ ույն
1970, թիւ 40, էջ 5:
նը: Դուք այժմ կար­ ող էք պար­ գնահ­ ա­տակ­ անն­ եր­ ից չէ...

ծեն­ ալ, որ ձեր տեղն ու­նէք այս Ահա­վաս­ իկ, Թա­գո­րի գրա­կա­

երկր­ ի վե­րա­շին­ ու­թեա­ ն գոր­ նու­թյան խո­հա­փի­լի­սո­փայ­ ու­

ծում և որպ­ էս հայր­ ե­նա­սէր թյան առանցք­ը կազ­մող հա­

քա­ղաք­ աց­ ի­ներ բարձր էք պա­ մա­մարդ­կա­յին սեր­ ը՝ անկ­ ախ

հում այս երկ­րի,- որ այժմ ձեր ցե­ղայ­ ին և կրո­նակ­ ան պատ­

հայ­րե­նիքն է,- դիրքն ու ար­ կա­նել­ ութ­ յուն­ ից, կար­ ել­ ի է դի­

ժա­նապ­ ատւ­ ու­թիւն­ ը: Ձեր հա­ տար­կել իբր­ և ժող­ ով­ ուրդ­ներ­ ի

մայնք­ ը քա­ղաք­ ակրթ­ ութ­ ե­ան բար­ ե­կամ­ ու­թյան մի սքան­չե­լի

իւ­րա­յատ­ ուկ հան­ճար ու­նի, որ խոստ­ ո­վա­նութ­ յուն: Իր հերթ­ ին,

դուք պէտք է ի սպաս բե­րէք հայ և հնդիկ ժող­ ո­վուրդն­ ե­

այն երկ­րին, որ­տեղ դուք վա­յե­ րի դա­րա­վոր բար­ եկ­ ամ­ ութ­ յու­

լում էք ազատ­ ութ­ իւն, հիւր­ աս­ ի­ նը դժվար է պատկ­ եր­ աց­նել

րու­թիւն և հա­ւաս­ ար իրաւ­ ունք­ առանց այդ իմաս­տուն փի­լի­սո­

ներ և այն ժո­ղովրդ­ ին, որ ձեր փա­յի, որին կո­չում են Ռաբ­ ինդ­

բա­րե­կամն է և որի մի մասն րա­նաթ Թագ­ որ:

էք դուք կազմ­ում»19: Թագորի՝

18 Բարի գալուստ Արեւելքի մեծ 20 Աստղունի Վ., Ռաբինդրանաթ Թա­
բանաստեղծին, «Ալիք», Թեհրան, 1932, գորը Պարսկաստանում. «Յառաջ»ի
№ 5, էջ 1: տես­ ակցութիւնը Ռ. Թագորի հետ, «Յա­
ռաջ», Փարիզ, 1932, թ. 1891, էջ 2:
19 Նույն տեղում, № 9, էջ 1:

26 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Æ ¸ºä ԴԱՆԴԱՂԵՑՎԱԾ Սո­վո­րաբ­ ար հի­շատ­ ակ­վում
ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԱՆՀԵՏԱՑՈՒՄ են այն բույս­ե­րը, որոնք Կո­
լում­բո­սը բեր­ ել է Ամեր­ իկ­ ա­յից՝
Ավստ­րիա­ ց­ ի բնա­ կենդ­ ա­նա­կան աշ­խարհ­ ի գո­յու­ եգիպ­տա­ցոր­ են, կարտ­ ոֆ­ իլ, լո­
պահ­պանն­ եր­ ը վեր­լու­ թյան պայ­մանն­երն այդ երկր­ լիկ, բակ­լա... Ավել­ի քիչ է հայտ­
ծել են կեն­դա­նի­նե­րի նե­րում զգալ­ իո­ ­րեն բա­րել­ ավվ­ ել նի եվր­ ո­պա­ցին­ եր­ ի՝ Ամեր­ իկ­ ա
ան­հե­տա­ցող տես­ ակ­ են: ներմ­ ուծ­ ած օգտ­ ակ­ ար բույ­սե­
ներ­ ի ցուց­ ակն­ ե­րը Եվ­ րի ցանկ­ը՝ ցո­րեն, գար­ի, սոխ,
րոպ­ ա­յի 22 երկրն­ ե­րում Ուստ­ ի, եթե ան­գամ այս­ օր սխտոր, հա­զար, ձիթ­ ապտ­ ուղ…
և հա­մադր­ել են կեն­ հասցն­ ենք մեր էկո­լո­գի­ան կա­
դան­ ակ­ ան աշխ­ ար­հի տար­ յալ վի­ճակ­ ի, կենդ­ ա­նին­ ե­րի Հյուս­ ի­սա­յին Դա­կո­տայի (ԱՄՆ)
արդ­ ի վի­ճակ­ ը և բնու­ տես­ ակն­ եր­ ը շար­ ու­նակ­ ել­ ու են համ­ ալ­սար­ ա­նին կից գոր­ծող
թյան վրա մարդ­ ա­ծին ան­հե­տան­ ալ դեռ 100 տար­ ի: էներգ­ ետ­ ի­կայ­ ի և բնա­պահպ­ ա­
գոր­ծոնն­ եր­ ի ազ­դե­ցու­ նութ­ յան հիմ­ն ախնդ­ իր­ներ­ ի հե­
թյու­նը (բնակչ­ ու­թյան տազ­ ոտ­ ու­թյան կենտր­ ո­նում աշ­
խտու­թյուն, մեկ շնչին խա­տել ցան­կա­ցողն­ եր­ ը պետք է
ընկն­ ող հա­մա­խառն ազ­գա­յին պատ­ աս­խա­նեն հե­տև­յալ հար­
ար­դյունք, հո­ղօգտ­ ա­գործմ­ ան ցին՝ «Արդ­յոք ձեզ հաճ­ա՞խ են
ուժգ­նու­թյուն) 50 և 100 տար­ի տու­գան­ ում արագ­ ութ­ յուն­ ը գե­
առաջ: Պարզվ­ել է, որ ներկ­ա­ րազ­ անց­ ե­լու հա­մար»: Եթե մար­
յում ավե­լի շատ վտանգվ­ած դուն հաճախ են տուգանում,
տե­սակն­ եր կան այն երկր­նե­ ապա նրան աշխատանքի չեն
րում, որտ­ եղ ան­ցյալ դա­րի ընդուն­ ում, որովհետև ռիսկի դի­
սկզբին էկոլ­ ո­գիա­ ն ամե­նա­ մելու նրա հակվածությունը մեծ
վատն էր, թեև դրա­նից հետ­ ո է: Եթե երբեք չեն տուգանել,
ապա դիմողը նույնպես մերժ­
ՄԵԿ ՇՆՉՈՎ վում է, քանի որ վախենում է
ռիս­կի դիմել:

Շվեյց­ ա­րաց­ ի կեն­սաք­ իմ­ ի­ տա­կան բնույթ կրող ար­տաշն­ Մեկ տարվա ընթացքում չա­
կոսն­ եր­ ը, մասս-սպեկտ­րաչ­ ա­ չու­մը որոշ դեպք­ եր­ ում կար­ ող է փահաս ամերիկացիների 23 %-ը
փու­թյան օգն­ ու­թյամբ չափ­ ե­լով փո­խա­րի­նել հատ­ ուկ պահ­պան­ չի կարդացել ոչ մի գիրք: 1990 թ.
11 առողջ մարդկ­անց ար­տաշն­ վող շին­ ութ­ յուն­ներ­ ի մուտ­քի այդպիսիք կազմել են 16 %:
չած օդում առկ­ ա գա­զանմ­ ան անց­ աբ­ առ­ ը կամ համ­ ա­կարգ­չա­ Համեմատության համար՝ «Հա­
խառ­նուկն­ եր­ ի բա­ղադ­րութ­ յու­ յին ծածկ­ա­գիր­ը: Ի դեպ, խմած սար­ակական կարծիք» հիմ­նա­
նը, հայտ­նա­բեր­ ել են, որ յուր­ ա­ մար­դուն սար­քը չի թույ­լատ­րի դրամի 2013 թ. տվյալնե­րով,
քան­չյուր մարդ­ ու ար­տաշնչմ­ ան մտնել: նշված տարում ոչ մի գիրք չի
բաղ­ ադ­րու­թյունն անկրկ­նել­ ի կար­դացել ռուսաստանցիների
է և անփ­ ո­փոխ: Հե­տազ­ ո­տու­ 50 %-ը:
թյան արդ­ յունք­ներ­ ը կար­ ող են
օգտ­ ագ­ ործ­վել թո­քե­րի հի­վան­ «Наука и жизнь», N 10, 2013
դութ­ յուն­ներ­ ի ախտ­ որ­ ոշմ­ ան
հա­մար: Չի բաց­ առ­վում, որ,
մատն­ ահ­ ետք­ ե­րի պես, անհ­ ա­

«Наука и жизнь», N 10, 2013

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 27

ՖԻԶԻԿԱ ԱՐԱՄ ՍԱՀԱՐՅԱՆ

ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ ԵՊՀ ակադեմիկոս Գուրգեն
ԱԼԻՔՆԵՐ.. Սահակյանի անվան տեսական
ՀԱՐՅՈՒՐՏԱՐՎԱ ֆիզիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր,
ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ֆիզիկամաթեմատիկական
գիտությունների դոկտոր

ԱՆԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Երևանի թիվ 179 հիմնական
դպրոցի ֆիզիկայի ուսուցիչ

Այս տարվա փետր­ ամսագրում։ Իսկ ի՞նչ են գրա­ ընդարձակման հայտ­նաբերումը։
վար­ի 16-ին, հատուկ վիտացիոն ալիքները և ինչու՞ Զար­մա­նալ­ ի­որ­ են, կարծ­ ես նման
հրավիրված հան­ են դրանք կար­ և­որ: Ինչ­ու՞ դրանց բան է կա­տարվ­ ում նաև այս դա­
դիպմ­­ ան ժամանակ, որին ներկա կան­խագ­ ու­շա­կու­մից հե­տո այդ­ րասկզ­բին. կատ­ արվ­ ել են այն­պի­
էին մեծ թվով լրա­գրող­ներ և քան երկ­ ար ժա­ման­ ակ պահ­ անջ­ սի կա­րև­որ հայտ­նա­գործ­ ու­թյուն­
գիտնականներ, LIGO (Advanc­ ed La­ վեց դիտ­ ո­ղակ­ ան գրանց­ման հա­ ներ, ինչպ­ ի­սիք են տիե­ ­զերք­ ի՝
ser Interferomet­er Gravitational-Wave մար: արա­գաց­ ում­ ով ընդ­ արձ­ ակմ­ ան
Observatory) նախագծի գիտական հայտն­ աբ­ եր­ ում­ ը, տար­րա­կան
խոս­նա­կը հայտարարեց՝ «Տիկ­ Ան­ցյալ դար­ ի սկիզբը նշա­նա­­ մասն­ իկն­ եր­ ը նկար­ ագ­րող ստան­
նայք և պարոնայք, մենք գրանցել վոր­վեց ֆիզ­ ի­կա­յի բնագ­ ա­վա­ռում դարտ մոդ­ ե­լի միա­ կ չհայտն­ ա­
ենք գրավիտացիոն ալիքն­եր։ մի շարք կար­ և­որ հայտն­ ագ­ որ­ բեր­ված մասնիկի՝ Հիգս­ի մաս­
Մենք դա արեցինք»։ Դա կա­ ծութ­ յունն­ եր­ ով: Երեք հիմ­ն ա­րար նի­կի գրանց­ ում­ ը և, վերջ­ ապ­ ես,
տար­վեց Ալբերտ Այնշտայն­ ի` ֆի­զիկ­ ա­կան տե­սու­թյուն­ներ՝ գրա­վի­տաց­ ի­ոն ալիքն­ եր­ ի փորձ­
գրա­վի­տացիայի ռելատի­վիս­ հար­ աբերականության հատուկ նակ­ ան հայտն­ աբ­ ե­րում­ ը: Սույն
տակ­ ան տեսության ստեղ­ծումից և ընդհանուր տեսությունները, հոդ­ված­ ում կխոս­ ենք գրա­վի­տա­
և գրավիտացիոն ալիքն­երի գո­ քվանտային մեխանիկան ձևա­ ցի­ոն ալիք­ներ­ ի մաս­ ին և կփոր­
յութ­յան տեսական կանխ­ ա­գու­ կերպվել են հենց այդ ժամ­ա­ ձենք պա­տասխ­ ան­ ել վե­րը բեր­
շա­կումից հարյուր տարի անց։ նակահատվածում։ Այդ ժամանակ ված հարց­ եր­ ին:
Գրանցումը կատարել են անցյալ է կատարվել նաև տիեզերքի

տարվա սեպտեմբերին գրա­

վիտացիոն ալիքների որոն­­

ման ուղղությամբ աշխա­տող

երկու գրանցիչները։ Հայտ­

նա­գործման վերաբերյալ հոդ­

վածն արդեն հրատարկվել

է ֆիզիկայի բնագավառում

ամեն­ ահեղինակավոր գիտա­

կան պարբերականներից մե­

կում՝ Physical Review Letters

28 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՖԻԶԻԿԱ

ԱԼԻՔՆԵՐԸ ՄԵՐ մագն­ ի­սա­կան դաշ­տե­րի լար­ րյան, Գի­տութ­ յան աշխ­ ար­հում,
2005, թ.2): Ալիքն­ե­րի մեկ այլ
ՇՐՋԱՊԱՏՈՒՄ ված­ ու­թյուն­ներն են: Էլեկտ­րա­­ օրի­նակ են ջրի մակ­ եր­ և­ույ­թին
տար­ ածվ­ ող ալիք­ներ­ ը:
Ինչպ­ես հայտ­նի է, ալի­ մագն­ իս­ ա­կան ալիք­ ում դրանց
Էլեկտր­ ա­մագ­նի­սա­կան ալի­
քը որևէ ֆիզ­ ի­կա­կան մե­ծու­ փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն­ ե­րը սերտ­ ո­ քի դաշ­տում լիցք­ ա­վորվ­ ած
մասն­ իկ­նե­րի վրա ազդ­ ող ու­
թյան փո­փոխ­ման տար­ ա­ծումն րեն փոխ­կապ­ ակցվ­ ած են՝ մեկի ժեր­ը որոշ­վում են դաշ­տի լար­
ված­ ու­թյունն­ ե­րով. վերջ­ ինն­ եր­ իս
է տա­րած­ ու­թյան մեջ ժամ­ ա­ փոփոխությունը հանգեցնում է տատ­ անմ­ ան հե­տևա­ նք­ ով տա­
տան­վում են նաև այդ ուժ­ե­րը
նակ­ ի ըն­թացք­ ում: Շրջակ­ ա աշ­ մյու­սի փո­փո­խու­թյան: Էլեկտ­ և, հե­տև­աբ­ ար, նաև մասն­ իկ­նե­
րը: Հենց այդ ազ­դեց­ութ­ յունն է
խարհ­ ի վե­րա­բե­րյալ մեր հիմ­ րամ­ ագն­ ի­սա­կան ալիք­նե­րի ըն­կած էլեկտ­րա­մագն­ իս­ ակ­ ան
ալիքն­ եր­ ի գրան­ցիչն­ ե­րի աշխ­ ա­
նա­կան տեղ­ եկ­ ատ­վութ­ յունն միջ­ ո­ցով է փո­խանցվ­ ում հե­ տան­քի հիմք­ ում: Օրի­նակ՝ ալե­
հա­վաք­ ում­ է­լեկտր­ ա­մագ­նիս­ ա­
ստան­ ում ենք հենց ալիքն­ ե­րի ռուս­տա­տե­սա­յին և ռադ­ իո տե­ կան ալիքն ազ­դում է հա­ղորդչ­ի
ազատ էլեկտ­րոն­նե­րի վրա:
մի­ջո­ցով: Առա­վել հայտ­նի օրի­ ղե­կատ­վութ­ յու­նը: Տիե­ ­զեր­քի
Ասվ­ ած­ ից կա­րե­լի է հան­
նակն­ ե­րից են ձայ­նա­յին ալիք­ վե­րաբ­ եր­ յալ գրե­թե ամբ­ ողջ գել եզր­ ակ­ ա­ցութ­ յան, որ գրա­
վիտ­ աց­ ի­ոն ալիք­ ի դեպ­քում էլ
նե­րը. դրան­ցում փո­փոխ­վող տե­ղեկ­ ատ­վութ­ յունն ստա­նում պետք է տա­տան­վի գրա­վի­տա­
ցի­ոն դաշ­տը բնու­թագր­ ող ֆի­
ֆիզ­ իկ­ ա­կան մեծ­ ութ­ յուն­ ը մի­ ենք հենց էլեկտր­ ամ­ ագն­ ի­սա­ զի­կակ­ ան մե­ծութ­ յու­նը: Իսկ թե
ո՞րն է այդ մեծ­ութ­յուն­ը, պետք
ջա­վայր­ ի (օրի­նակ՝ օդի) խտու­ կան ալիքն­ եր­ ի միջ­ ո­ցով: Օրի­ է սահմ­ ա­նի համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան
ֆի­զի­կա­կան տես­ ու­թյուն­ ը:
թյունն է: Ձայն­ա­յին ալիքն օդի նակ՝ դրանց շնորհ­ իվ է, որ կա­
ՆՅՈՒՏՈՆՅԱՆ
հա­ջոր­դա­կան խտա­ցում­ներ­ ի ու րող­ ան­ ում ենք որոշ­ ել աստղ­ ե­րի

նոս­րա­ցում­նե­րի տա­րա­ծումն է մակ­ եր­ ևո­ ւյթ­ ի ջերմ­ աստ­ ի­ճանն­ ե­

տա­րած­ ու­թյան մեջ ժամ­ ա­նա­կի րը և շարժ­ման արագ­ ու­թյուն­

ըն­թացք­ ում: Օդում տա­րածվ­ ող նե­րը: Հեռ­ ու գալ­ ակ­տի­կա­նե­րից

ձայն­ այ­ ին ալիք­ներն ազդ­ ում մեզ հասն­ող լույս­ի սպեկտ­

են մար­դու ականջ­ ի թմբկաթ­ ա­ րայ­ ին գծեր­ ի կարմ­ իր շեղմ­ ան

ղան­թի վրա, որը տվյալ դեպ­ հայտ­նաբ­ եր­ ում­ ը հնար­ ա­վո­րու­

քում հանդ­ես է գա­լիս որպ­ ես թյուն տվեց ամեր­ իկ­ ա­ցի աստ­

ձայ­նի գրան­ցիչ: Ալիք­ ի մյուս՝ ղա­գետ Էդվ­ ին Հաբլ­ ին (1889-

առավել հայտնի օրինակը լույսն 1953) եզր­ ա­կաց­նե­լու, որ դրանք

է, որն էլեկտրամագնիսական հե­ռա­նում են մեզ­նից՝ այսինքն

ալիք է։ Նրա­նում փոփ­ ոխվ­ ող տիեզերքն ընդարձակվում է

կամ տատ­ անվ­ ող ֆի­զի­կա­կան (տե՛ս Ռ. Ավագ­յա­ ն, Ա. Սահ­ա­

մե­ծու­թյունն­ երն էլեկտր­ ա­կան և

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 29

ՖԻԶԻԿԱ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ րի (1571-1630) երեք օրենքն­եր­ը ստեղծ­ման մեջ առավ­ել ծան­
ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ տի­եզ­ եր­ ակ­ ան ձգո­ղակ­ ա­նու­ րակ­շիռ ներդր­ ում ուն­ ե­ցող հե­
ԱԼԻՔՆԵՐ ՉԿԱՆ թյան (1) օրեն­քի հե­տև­անք են: ղի­նակ­ներ­ ից մե­կին, բա­վար­ ա­
րել չէր կա­րող: Նա գտնում էր,
Պատմ­ ակ­ ան­ ո­րեն գրա­վի­ Նկա­տենք, որ նյու­տո­նյան որ լույ­սի արագ­ ու­թյան­ ը մոտ
տա­ցի­ա­յի առաջ­ ին տես­ ու­թյու­ տե­սութ­ յու­նում ուժ­ ի համ­ ար արագ­ ու­թյուն­ներ­ ով շարժմ­ ան­
նը նյուտ­ ո­նյան տես­ ու­թյունն է, գրված (1) արտ­ ա­հայ­տութ­ յու­ դեպ­քում նյուտ­ ո­նյան տե­սու­
որի հիմ­քում ընկ­ած է գրա­վի­ նը կախվ­ ած չէ այն բան­ից, թե թյունն ընդ­հանր­ աց­ման կա­րիք
տա­ցի­ոն ձգո­ղու­թյան Նյու­տո­ մարմ­ ինն­ եր­ ը դա­դար­ ի վի­ճա­ ուն­ ի:Նոր տե­սու­թյան ստեղծ­
նի օրենք­ը, որն ան­վա­նում են կում են, թե շարժ­վում են: Ու­ ման ուղղ­ ու­թյամբ Այնշ­տայնն
նաև տի­ե­զե­րակ­ ան ձգո­ղու­թյան ժի ար­ժեք­ ը ժա­մա­նակ­ ի տվյալ աշ­խատ­ ել է հա­րա­բեր­ ակ­ ա­
օրենք: Այդ օրենք­ ի համ­ ա­ձայն՝ պա­հին որոշ­վում է այդ պահ­ ին նու­թյան հա­տուկ տե­սութ­ յան
եր­կու մար­մինն­ եր, որոնց չա­ դրանց միջ­ և հե­ռա­վոր­ ու­թյամբ: առաջ­ ար­կու­մից (1905թ.) շատ
փեր­ ը շատ փոքր են դրանց մի­ Եթե, օրին­ ակ, մար­մին­ներ­ ից չան­ցած, 1907թ.-ից: Բազ­մաթ­ իվ
ջև հե­ռավ­ ո­րու­թյու­նից, մի­մյանց մե­կը դադ­ ա­րի վիճ­ ա­կում է, իսկ փոր­ձե­րից, ոգևո­ ր­ ու­թյունն­ ե­
ձգում են մի ու­ժով, որի մե­ մյու­սը շարժ­վում է, ապա երկ­ րից ու հի­ասթ­ ափ­ ութ­ յունն­ եր­ ից
րորդ մար­մինն առաջ­ ի­նի դիր­ հե­տո, 1915թ. նոյ­ եմ­բեր­ ին Այնշ­
ծութ­ յուն­ ը (այն կնշան­ ա­կենք F քի փոփ­ ոխ­ ու­թյունն զգում է տայ­նը Պրուս­ իա­ ­յի գի­տութ­ յուն­
ակն­թարթ­ որ­ են: Այս իմաստ­ ով նե­րի ակա­դեմ­ ի­ա­յին ներ­կայ­ աց­
տառով) ուղիղ համեմատական կար­ ե­լի է ասել, որ Նյուտ­ ո­նի րել է գրա­վիտ­ աց­ ի­ոն դաշտ­ ը
տես­ ութ­ յու­նում գրավ­ իտ­ ա­ցիո­ ն նկա­րագր­ ող հավ­ աս­ ար­ ում­ն ե­
է այդ մարմինների M1 և M2 փոխ­ ազդ­ ե­ցու­թյու­նը տար­ ած­ րը, որոնք ներկ­ այ­ ում հայտն­ ի
վում է անվ­երջ մեծ արագ­ու­ են որպ­ ես Այնշ­տայ­նի հա­վաս­ ա­
զանգվածների արտադրյալին թյամբ: Գրավ­ ի­տաց­ ի­ոն դաշ­տը րում­ն եր: Այդ հա­վա­սա­րումն­ եր­ ի
և հակադարձ համեմատական նկար­ ագ­րող մա­թե­մատ­ ի­կա­կան վրա հիմն­ված գրավ­ ի­տաց­ իո­ ն
է մարմինների միջև հեռավ­ո­ հավ­ աս­ ար­ ում­ներ­ն այդ դաշ­տի դաշ­տի տես­ ութ­ յու­նը կոչ­վում
րության քառակուսուն։ Մաթե­ աղ­բյու­րից անկ­ ախ տա­րածվ­ ող է հա­րաբ­ ե­րակ­ ա­նութ­ յան ընդ­
մա­տիկորեն այն գրվում է հե­ ալիք­ ա­յին լու­ծումն­ եր չուն­ են: հա­նուր տե­սութ­ յուն (ՀԸՏ): Այն
տևյալ կերպ. Այս­ ինքն՝ նյուտ­ ոն­ յան տե­սու­ իրա­վամբ հա­մար­վում է մարդ­
թյան շրջան­ ակն­ ե­րում գրա­վի­ կայ­ ին մտքի ամե­նա­հանճ­ ա­րեղ
, (1) տա­ցիո­ ն ալիքն­ եր չկան: նվաճ­ ումն­ եր­ ից մեկ­ ը:

որտեղ r-ը մարմինների միջև ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ Այնշտ­ այ­նի տե­սութ­ յան հիմ­
հեռա­վոր­ ությունն է, G համ­ ե­ քում ընկ­ ած է Գալ­ ի­լեո Գա­լի­
ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ լեյ­ի (1564 - 1642) այն հայտն­ ա­
մատականության գոր­ծա­կիցը գործ­ ու­թյու­նը, որ Երկր­ ի հետ
կոչ­վում է տիեզերական ձգո­ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ փո­խազդ­ եց­ ու­թյան հե­տևա­ ն­քով
ղության կամ գրավիտ­ ա­ցիոն բո­լոր մարմ­ ինն­ երն ստա­նում են
հաստատուն։ Վեջինիս արժ­ եքը ԳՐԱՎԻՏԱՑԻԱՅԻ մի­ևն­ ույն արագ­ աց­ ու­մը: Նյու­տո­
որոշվել է փորձով՝ նյան մեխ­ ան­ ի­կայ­ ից հայտն­ ի է,
ՌԵԼԱՏԻՎԻՍՏԱԿԱՆ որ տրված ուժ­ ի ազ­դե­ցութ­ յամբ

մ3/(կգ վ2): ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ շարժվ­ ող M1 զանգվածով

Նյուտ­ ոն­ ի տե­սու­թյու­նում մարմ­նի արագացումը հակ­ա­
դարձ համեմ­ատ­ական է այդ
Այս հաստ­ ատ­ ուն­ ի հենց փոքր գրա­վի­տաց­ ի­ոն փո­խազ­դեց­ ու­ զանգվածին։ Համադրելով դա
գրավիտացիոն ուժի (1) ար­
արժ­ ե­քով է պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած թյան անվ­երջ մեծ արա­գու­ տահայտության հետ, տես­
նում ենք, որ արագացումը
մեզ շրջապ­ ատ­ ող մար­մին­նե­րի թյամբ տար­ ածվ­ ե­լը հակ­ աս­ ում է կախվ­ած չէ զանգվածից։ Բո­
լոր մարմինների համար (այն
մի­ջև գրա­վիտ­ աց­ իո­ ն փո­խազ­ հար­ աբ­ ե­րա­կա­նութ­ յան հա­տուկ սահ­մա­նափ­ ակ­ ում­ն եր­ ի շրջա­
նակն­ ե­րում, որոնց դեպք­ ում (1)
դե­ցու­թյան համ­ ե­մատ­ ա­բար տե­սութ­ յան­ ը, որի համ­ աձ­ այն՝ օրենքն իրա­վաց­ ի է) գրա­վի­

թույլ լին­ ե­լը: Գրա­վիտ­ ա­ցի­ոն կա­մա­յակ­ ան փո­խազ­դեց­ ու­

ուժ­ ի (1) արտ­ ահ­ այտ­ ու­թյունն թյան տա­րած­ման արագ­ ութ­ յու­

իրա­վաց­ի է նաև այն դեպք­ե­ նը սահմ­ ա­նափ­ ակ­ված է վա­

րում երբ մարմ­ ին­ներ­ ի չա­փե­րը կու­ու­մում լույ­սի արա­գու­թյամբ:

փոքր չեն դրանց միջ­և հեռ­ա­ Ասում են, որ գրավ­ իտ­ աց­ իա­ ­յի

վո­րու­թյուն­ ից, եթե դրանք օժտ­ նյու­տո­նյան տես­ ութ­ յուն­ ը ոչ ռե­

ված են գնդա­յին համ­ աչ­ ա­փու­ լա­տի­վիստ­ ակ­ ան տես­ ութ­ յուն

թյամբ: Նյու­տո­նը ցույց է տվել, է: Իհար­կե, նման իրավ­ ի­ճակ­ն

որ մոլ­ որ­ ակն­ եր­ ի շարժ­ման Ա.Այնշ­տայ­նին, հա­րաբ­ եր­ ա­կա­

վեր­ ա­բեր­ յալ Յոհ­ ան Կեպլ­ ե­ նութ­ յան հատ­ ուկ տես­ ու­թյան

30 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՖԻԶԻԿԱ

Նկ. 1. Երկրի մակերևույթի մոտ ազատ ընկնող վերելակում, Նկ. 2. Համարժեքության սկզբունքի մեկ այլ ձևակերպում՝ Երկրի
ինչպես և բոլոր մարմիններից հեռու, շարժիչներն անջատած նկատմամբ անշարժ լաբորատորիայում բնության օրենքները
նույնն են, ինչպես բոլոր մարմիններից հեռու և արագացմամբ
տիեզերանավում բնության օրենքները նույնն են: շարժվող լաբորատորիայում, որի արագացումը հավասար է
Երկրի մակերևույթի մոտ ազատ անկման արագացմանը։

տա­ցի­ոն ու­ժի ազ­դեց­ ութ­ յամբ գրավ­ ի­տա­ցի­ոն դաշտ­ ի ան­հա­ ուղղ­ ա­գիծ Երկր­ ի մակ­ եր­ ևո­ ւյ­
մաս­ եռ­ ութ­ յունն­ եր­ ի բնութ­ ագ­ թի մոտ ազատ անկմ­ան արա­
պայ­ման­ ա­վորվ­ ած արա­գա­ցու­ րա­կան չափ­ եր­ ի համ­ ե­մատ: գացմ­ ան­ ը հավ­ ա­սար արա­գաց­
Երկ­րի դաշտ­ ում ընկ­նող տի­ե­ մամբ (հաշվ­ արկմ­ ան իներց­ ի­ալ
մը նույնն է: Սա հստա­կո­րեն զեր­ ան­ ավ­ ի կամ վե­րե­լակ­ ի հա­ հա­մակ­ ար­գի նկատ­մամբ, նկ.2):
մար դա բավ­ար­արվ­ում է մեծ Երկր­ որդ լաբ­ որ­ ա­տոր­ իա­ ն, օրի­
դրսև­որվ­ ում է շար­ժիչն­ երն ան­ ճշտու­թյամբ: Պատկ­ եր­ ացն­ ենք նակ, կա­րող է լի­նել շար­ժիչ­նե­
երկ­ ու լա­բո­րա­տո­րիա, որոն­ րը միա­ ց­ված տիե­ ­զե­րա­նա­վում:
ջատ­ված տիե­ զ­ եր­ ա­նավ­ ի ներ­ ցում կա­տարվ­ ում է միև­ ­նույն Համ­ ար­ժե­քու­թյան սկզբունք­ ի
ֆի­զիկ­ ակ­ ան փորձ­ ը, օրի­նակ՝ համ­ ա­ձայն՝ եր­կու լա­բո­րա­տո­
սում, որ­տեղ բոլ­ որ մար­մին­նե­ չափվ­ ում են եր­կու լիցք­ ա­վոր­ րիա­ ն­ ե­րում կատ­ ար­ված փոր­
ված մասն­ իկն­ ե­րի մի­ջև գոր­ ձե­րը չեն կա­րող պար­զել, թե
րը կար­ծես լող­ ում են: Քա­նի որ ծող էլեկտր­ ա­կան ուժ­ ե­րը: Լա­ փոր­ձար­ ա­րը դրանց­ ից որու՞մ է:
բո­րատ­ որ­ իա­ ն­ եր­ ից մեկն ազատ Նկա­տենք, որ այլ մար­մին­նե­րից
բո­լոր­ ի արագ­ ա­ցումն­ ե­րը նույնն ընկ­նում է Երկ­րի դաշտ­ ում, իսկ հեռ­ ու լա­բո­րատ­ որ­ իա­ ն շարժ­
մյու­սը հե­ռու է բոլ­ որ մար­մին­ վում է արա­գա­ցու­մով, ուս­տի­
են, ապա մի մար­մին­ը մյու­սի ներից, այս­ ինքն՝ նրան­ ում գրա­ այն հաշ­վարկմ­ ան ոչ ի­ներ­ցիա­ լ
վիտ­ ա­ցիո­ ն դաշտ­ ը բա­ցակ­ ա­ հա­մա­կարգ է: Այս տե­սա­կետ­ ից
նկատմ­ ամբ արագ­ ա­ցում չուն­ ի: յում է (նկ.1): Հա­մար­ժեք­ ու­թյան ասում են, որ գրա­վիտ­ ա­ցի­ոն
սկզբուն­քը պնդում է, որ ոչ մի դաշտ­ ը հա­մար­ժեք է ոչ ի­ներց­ ի­
Տիե­ ­զե­րան­ ավ­ ի հետ կապ­ված փորձ­ ով հնար­ ա­վոր չէ պարզ­ ել ալ համ­ ակ­ արգ­ ի:
(եթե, իհար­կե, նախ­ ապ­ ես չգի­
հաշ­վարկ­ման հա­մակ­ արգն տեք), թե որ լա­բո­րա­տոր­ ի­ա­յում Համ­ արժ­ եք­ ու­թյան սկզբունքն
եք: ուն­ ի կա­րև­որ իմաց­ աբ­ ա­նա­կան
ազատ ընկն­ ող հա­մա­կար­ նշա­նակ­ ու­թյուն: Այն հնա­րավ­ ո­
Հա­մար­ժեք­ ու­թյան սկզբուն­ րու­թյուն է տա­լիս բաց­ ա­հայ­
գի օրին­ակ է: Այդ հա­մա­կար­ քի մեկ այլ ձևա­ կ­եր­պում հա­ տե­լու, թե ինչպ­ես են ընթ­ա­
մե­մա­տում է ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան նում ֆի­զի­կակ­ ան պրոց­ ես­ներ­ ը
գում դի­տոր­դի տե­սա­կե­տից փորձ­ եր­ ը երկ­ ու նույ­նատ­ իպ լա­ երկն­ ա­յին մար­մին­ներ­ ի մո­տա­
բո­րատ­ որ­ ի­ան­ եր­ ում, որոնց­ ից կայք­ում, եթե հայտ­նի է դրանց
ոչ մի ար­տա­քին ուժ այլ­ևս չի մեկն ան­շարժ է Երկ­րի նկատ­ ընթ­ ացք­ ը մար­մին­նե­րից հեռ­ ու,
մամբ, իսկ մյու­սը հե­ռու է այլ երբ գրավ­ իտ­ ա­ցի­այ­ ի ազ­դե­ցու­
ազ­դում, և այդ համ­ ակ­ արգ­ ում մարմ­ ինն­ եր­ ից և շարժ­վում է թյու­նը կար­ ել­ ի է հաշվ­ ի չառ­նել:

մար­մին­նե­րի վարք­ ը որոշվ­ ում

է մի­այն ներք­ ին ու­ժե­րով: Սա

էլ հենց բով­ ան­դակ­ ու­թյունն է

համ­ ար­ժեք­ ու­թյան սկզբուն­
քի, որի համ­ ա­ձայն՝ գրավ­ իտ­ ա­
ցի­ոն դաշտ­ ում ազատ ընկն­ ող
հաշ­վարկ­ման համ­ ա­կար­գում
(օրին­ ակ՝ տի­ե­զե­րան­ ավ կամ
վեր­ ել­ ակ) բնու­թյան օրենքն­ ե­րը
նույնն են, ինչ որ հաշվ­ արկ­ման
իներ­ցի­ալ հա­մակ­ արգ­ ե­րում՝
գրավ­ ի­տա­ցի­ոն դաշ­տի բաց­ ա­
կայ­ ութ­ յան պայ­ման­նե­րում: Են­
թադրվ­ ում է, որ ազատ ընկն­ ող
հա­մա­կար­գի չա­փեր­ ը փոքր են

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 31

ՖԻԶԻԿԱ

Իրոք, ելակ­ետ կա­րող ենք ըն­ հատ­կու­թյունն է և այդ պատ­ եռան­կյունն­ եր, որոնց կող­մե­
դուն­ ել ազատ ընկ­նող համ­ ա­ րը բաղկ­ ա­ցած են գե­ոդ­ ե­զիա­­
կարգ­ ը, որտ­ եղ գործ­ ող օրենք­ ճառ­ ով բոլ­ որ մար­մին­նե­րի աշ­ կան գծեր­ ի հատվ­ ած­ներ­ ից:
ներ­ ը նույնն են, ինչ կլին­ եր, եթե Գնդոլ­ որտ­ ի դեպք­ ում այդպ­ ի­
գրավ­ իտ­ աց­ ի­ոն դաշտ­ ը բաց­ ա­ խար­հագ­ծեր­ ը (այդպ­ ես են ան­ սի եռանկ­ յան ներք­ ին անկ­ յուն­
կայ­ եր: Այ­նու­հետ­ և, կատ­ ար­ ել­ ով նե­րի գում­ար­ը մեծ է 1800-ից
ան­ցում Երկր­ ի նկատ­մամբ ան­ վան­ ում տա­րած­ ա-ժամ­ ա­նա­կում (նկ.4)։ Կան մակերևույթներ,
շարժ հա­մակ­ արգ­ ին, ստան­ ում որոնց համար այդ գումարը
ենք ֆի­զիկ­ ակ­ ան պրո­ցեսն­ եր­ ի մասն­ իկ­ ի շար­ժում­ ը ներ­կա­յաց­ 1800-ից փոքր է: Այդպ­ իս­ի մա­
ըն­թացք­ ը նկար­ ագ­րող մա­թե­ կեր­ և­ույթն­ եր­ ը նման են թամբ­ ի
մա­տիկ­ ակ­ ան հավ­ ա­սա­րում­ նող գի­ծը) նույնն են, անկ­ախ և կոչ­վում են հի­պեր­բո­լա­կան
ներն այդ համ­ ա­կարգ­ ում, որոնք (նկ.4, Լո­բաչ­ ևսկ­ ին դիտ­ ար­կել
ար­դեն պա­րու­նա­կում են գրա­ դրանց զանգ­վածն­ եր­ ից, եթե է նման մա­կեր­ ևո­ ւյթն­ եր): Այս­
վիտ­ ա­ցի­ոն դաշ­տի բնու­թագր­ ե­ պի­սով՝ չափ­ ել­ ով եռանկ­ յան
րը: Այդ անց­ ում­ ը կատ­ ար­վում է զանգ­վածն­ եր­ ը մեծ չեն, ուս­ ներք­ ին անկ­ յուն­ներ­ ի գում­ ար­ ը՝
հստակ մա­թե­մա­տի­կակ­ ան կա­ կար­ ող ենք որո­շել երկ­րաչ­ ա­
նոնն­ եր­ ով, որոնք, իհար­կե, ու­ տի կա­րե­լի է դրանց ազ­դեց­ ու­ փութ­ յու­նը: Մեր տար­ ա­ծու­թյան
նեն կուռ ֆի­զի­կակ­ ան հիմք: երկր­ ա­չափ­ ու­թյու­նը դի­տումն­ ե­
թյու­նը երկ­րաչ­ ա­փու­թյան վրա րով որո­շե­լու նման եղան­ակ է
առաջ­ ար­կել գերմ­ ա­նա­ցի մա­
արհ­ ամ­ ար­ ել: Ավել­ ի ակ­նառ­ ու թեմ­ ա­տի­կոս Կառլ Գաո­ ւ­սը
(1777–1855)։
լի­նել­ ու հա­մար, պատկ­ եր­ աց­
Նման իրավ­ ի­ճակ է ստեղծ­
նենք ռե­տի­նե հարթ թաղ­ անթ: վում գրավ­ իտ­ ա­ցի­ոն դաշտ­ ի
դեպք­ ում: Արե­գակ­ ը կոր­ ացն­ ում
Այն հարթ երկ­րա­չափ­ ու­թյան է շրջա­պատ­ ող տար­ ա­ծու­թյու­
նը, և մոլ­ որ­ ակն­ ե­րը շարժ­վում
օրի­նակ է և նկար­ագր­վում է են այդ կոր տա­րա­ծութ­ յու­

էվկլ­ իդ­ ես­ յան երկ­րաչ­ ա­փու­ Գնդոլորտի
մակերևույթ
թյան օրենք­ներ­ ով: Դրան­ցից
Հիպերբոլական
մեկ­ը, օրի­նակ, ասում է, որ մակերևույթ

եռան­կյան ներ­քին անկ­ յուն­նե­ Հարթ
մակերևույթ
Մյուս կա­րևո­ ր եզր­ ա­կաց­ ու­ րի գում­ ար­ ը 1800 է։ Դեռ 19-րդ
Նկ. 4. Ոչ էվկլիդեսյան (կոր)
թյու­նը, որին հան­գեց Այնշ­տայ­ դարի քսանական թվականների երկրաչափությունների օրինակներ։
Համեմատության համար բերված է նաև
նը՝ ելն­ ել­ ով համ­ արժ­ ե­քու­թյան վերջին ռուս գիտնական Նի­
հարթ երկրաչափության դեպքը։
սկզբունք­ից, այն էր, որ զանգ­ կոլայ Լոբաչևսկին (1792–1856)

ված­ եղ մար­մին­ներ­ ը փոխ­ ում են գրում էր այն մաս­ին, որ կա­

իրենց շրջապ­ ատ­ ում տա­րած­ ու­ րող են լին­ել նաև այլ տիպ­ ի

թյան երկր­ ա­չափ­ ա­կան հատ­ երկր­ աչ­ ափ­ ութ­ յունն­ եր: Որ­պես

կութ­ յուն­նե­րը: Ավե­լին, դրանք օրի­նակ կար­ ող ենք դիտ­ արկ­ ել

փո­խում են ոչ միա­ յն տա­րա­ գնդոլ­ որ­տի մակ­ եր­ ևո­ ւյ­թի երկ­

ծու­թյան, այլ նաև ժամ­ ան­ ա­ րաչ­ ա­փութ­ յու­նը (նկ.4): Այդ երկ­

կի հատկ­ ու­թյունն­ երը: Գրավ­ ի­ րաչ­ ա­փութ­ յուն­ ում ու­ղիղ գծեր

տա­ցի­ոն դաշտ­ ում ժա­մա­նա­կը գոյ­ ութ­ յուն չու­նեն: Երբ մրջյուն­ ը

դան­դա­ղում է: Դե­ռևս հա­րաբ­ ե­ շարժ­վում է գնդոլ­ որ­տի վրա­

րա­կա­նու­թյան հա­տուկ տես­ ու­ յով, նրա շարժմ­ ան հետ­ ագ­ իծ­ ը

թյունն էր պար­զել, որ տա­րա­ կոր է, որով­հե­տև այդ տար­ա­

ծու­թյու­նը և ժա­ման­ ակ­ ը խիստ ծու­թյան (տվյալ դեպ­քում՝ մա­

փոխկ­ ա­պակցվ­ ած հասկ­ աց­ ու­ կեր­ ևո­ ւյթ­ ի) երկ­րաչ­ ափ­ ու­թյունն

թյուն­ներ են, և ֆի­զիկ­ ակ­ ան է այդ­պիս­ ին: Դրա­նում ավե­լի

տես­ ա­կետ­ ից պետք է խոս­ ել ոչ ուղ­ իղ գծեր պար­զապ­ ես գո­

թե առանձ­ ին տա­րա­ծու­թյան ու յութ­ յուն չու­նեն:Հարթ երկր­ ա­

ժա­մա­նա­կի այլ տար­ ած­ ա-ժա­ չափ­ ութ­ յուն­ ում ուղ­ իղ գծե­րի

մա­նակ­ ի՝ որ­պես մեկ ամ­բող­ նման­ ա­կը գնդո­լոր­տի մա­կե­րև­

ջու­թյան մա­սին: Այս առու­մով ույ­թի վրա մեծ շրջան­ ագ­ծերն

ՀԸՏ-ում գրավ­ ի­տաց­ իո­ ն դաշտ­ ը են («ամե­նաո­ ւղ­ իղ­ » գծեր­ն այդ

հան­դես է գալ­ իս որ­պես տար­ ա­ երկր­ աչ­ ափ­ ու­թյուն­ ում): Կոր

ծա-ժա­մա­նակ­ ի երկր­ ա­չափ­ ու­ երկ­րաչ­ ա­փութ­ յունն­ ե­րում նման

թյան փո­փոխ­ ու­թյուն: Զ ա ն գ ­ գծեր­ ը կոչվ­ ում են գեո­ դ­ ե­զիա­ ­

վա­ծեղ մար­մին­ներ­ ը կոր­ ացն­ ում կանն­եր: Եթե մաս­նի­կի վրա ոչ

են տար­ ա­ծա-ժամ­ ան­ ակ­ ը, և մի այլ ուժ չի ազդ­ում, ապա

շրջապ­ ա­տող մարմ­ ինն­ ե­րը այն շարժվ­ ում է գե­ո­դեզ­ ի­ակ­ ա­

շարժվ­ ում են կոր տա­րա­ծու­ նով: Հարթ երկր­ ա­չա­փութ­ յան

թյուն­ ում: Շարժ­ման հե­տա­գիծն նման, կոր երկ­րա­չա­փու­թյուն­

ար­դեն տար­ ած­ ա-ժամ­ ա­նա­կի ներ­ ում կա­րող ենք կա­ռուց­ ել

32 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՖԻԶԻԿԱ

նում: Կոր­ աց­ ումն է թե­լադ­րում, կետ­ ից Այնշտ­ այ­նի հա­վա­սա­
թե դրանք ինչ հե­տագծ­ եր­ ով
կշարժ­վեն: Սա վե­րա­բերվ­ ում է րում­ներ­ը բարդ են, և դրանց
ոչ մի­այն մո­լոր­ ակն­ ե­րին, երկ­
նա­քա­րե­րին, տի­ե­զեր­ ա­նա­վին, ճշգրիտ լուծ­ ում­ն եր­ ը կա­րել­ ի
այլ նաև լույս­ ին: Դի­տումն­ ե­րով
հաստ­ ատվ­ ած հայտն­ ի օրի­նակ­ է գտնել մի­այն այն փոք­րա­
նե­րից է աստ­ղից արձ­ ակվ­ ած
լույս­ ի ճա­ռագ­ այթ­ ի շե­ղումն թիվ դեպ­քե­րում, երբ նյութ­ ի
Արեգ­ ա­կի գրավ­ ի­տա­ցի­ոն դաշ­
տում: Դի­տումն­ եր­ ից որոշ­ված­ բաշխ­ումն օժտվ­ած է բարձր
շեղ­ման չա­փը հա­մընկ­նում է
ՀԸՏ կանխ­ ա­գուշ­ ակմ­ ան հետ և հա­մաչ­ ա­փու­թյամբ: Դրանց­ ից
դա հա­մար­վում է տե­սութ­ յան
կա­րև­որ փորձ­նակ­ ան հաս­տա­ առավ­ ել հայտ­նի լու­ծում­ ը նկա­
տումն­ եր­ ից մե­կը:
րագ­րում է գնդա­ձև ստա­տիկ
Այնշտ­ այ­նի տես­ ու­թյան հա­
մար մեկ այլ փոր­ձա­քար էր աստղ­ ի գրավ­ իտ­ ա­ցի­ոն դաշտն
Փայլ­ ած­ ու­ ի ուղ­ եծ­րի պեր­ ի­հե­
լի­ում­ ի (Արե­գա­կին ամեն­ ա­մոտ աստղ­ ից դուրս՝ վակ­ ու­ ու­մում:
կետ­ ի) շեղ­ ում­ ը: Կեպ­լեր­ ի 1-ին
օրենք­ ի համ­ աձ­ այն՝ Արե­գա­կի Այն ար­տա­ծել է գեր­մա­նաց­ ի
շուր­ջը պտտվող մոլ­ ո­րակն­ ե­րի
ուղ­ եծր­ երն էլիպս­ներ են, որոնց ֆի­զի­կոս և աստ­ղագ­ ետ Կառլ
կիզ­ ակ­ ետ­ եր­ ից մեկ­ ում Արե­
գակն է: Դիտ­ ում­ներ­ը ցույց են Շվարցշ­ իլ­դը (1873-1916) 1916թ.
տալ­ իս, որ ու­ղեծ­րե­րը մոտ­ ավ­ ո­
րապ­ ես են էլիպս­ աձ­ և: Իրա­կան (Այնշ­տայ­նը ՀԸՏ վեր­ աբ­ եր­ յալ
հե­տագ­ծե­րը նման են էլիպ­
սի, որի պեր­ իհ­ ե­լիո­ ւմ­ ը դան­ Նկ. 5.Մոլորակի ուղեծրի պերիհելիումի հոդ­վա­ծը հրա­տարկ­ ել է հենց
դաղ պտտվում է (այս երևո­ ւյթն շեղումը Արեգակի գրավիտացիոն
անվ­ ա­նում են կոն­ ապտ­ ույտ դաշտում այդ տար­ի), և լու­ծու­մը կոչ­
(պրեց­ ե­սիա), նկ.5): Պե­րի­հե­
լի­ու­մի շեղ­ ումն ամեն­ ա­մեծն է պայմ­ անվ­ որվ­ ած է մյուս մոլ­ ո­ վում է նրա անու­նով՝ Շվարց­
Փայլ­ ա­ծո­ւի հա­մար, որովհ­ ե­տև րակն­ երի ազ­դե­ցու­թյամբ: Նյու­
այն մո­լո­րակն­ ե­րից ամե­նա­ տո­նյան տե­սու­թյան շրջան­ ակ­ շիլ­դի լուծ­ ում: Այդ լու­ծու­մը
մոտն է Արե­գա­կին, և հա­վա­ նե­րում ոչ մի կերպ չհաջ­ող­վեց
սար է շուրջ 574 աղեղն­ա­յին բաց­ ատ­րել դիտ­ ող­ ակ­ ան տվյա­ պա­րուն­ ա­կում է երկ­ ա­րութ­ յան
վայր­կյա­նի՝ հա­րյուր տա­րում: լից 42 աղեղ­նա­յին վայր­կյան­ ի
Այդ շե­ղում­ ը պայ­մա­նավ­ որ­ված տարբ­ ե­րու­թյուն­ ը: ՀԸՏ հի­ման չափ­ այն­ ութ­ յամբ մեծ­ ու­թյուն,
է մի շարք հան­գամ­ անք­ներ­ ով: վրա կա­տար­ված հաշ­վարկն­ ե­
Դրան­ցից են՝ մյուս մո­լոր­ ակ­նե­ րը ցույց տվե­ցին, որ տար­բե­ որը կապ­ված է աստղ­ի M
րի ազ­դեց­ ու­թյուն­ ը և Արե­գակ­ ի րութ­ յու­նը ռել­ յա­տի­վիստ­ ա­կան
ոչ իդեա­ ­լա­կան գնդա­ձև լին­ ել­ ը: երևո­ ւյթն­ ե­րի հե­տևա­ նք է, իսկ զանգվածի հետ
Գրավ­ իտ­ ա­ցիա­ յ­ ի նյուտ­ ո­նյան ստացվ­ ած արդ­ յուն­քը, չափ­ման
տես­ ու­թյան շրջա­նակն­ ե­րում սխալ­ներ­ ի շրջան­ ակ­ներ­ ում, գե­ առնչութ­յամբ, որտեղ c -ն լույսի
կա­տար­ված հաշ­վարկ­նե­րի հա­ րազ­ անց համ­ ա­ձայ­նու­թյան մեջ
մա­ձայն՝ դրանց հաշ­վառմ­ ամբ է դի­տող­ ա­կան տվյալ­ ի հետ: արագությունն է վակուումում,
պեր­ ի­հե­լիո­ ւմ­ ի շե­ղու­մը հա­
րյուր տա­րում մո­տա­վո­րապ­ ես Այս­պիս­ ով, եթե ի մի բե­րենք իսկ G-ն՝ գրավիտացիոն հաս­
532 աղեղ­նայ­ ին վայր­կյան է, վերն ասվ­ած­ը, ապա ՀԸՏ-ում
ընդ որում այն հիմ­նակ­ա­նում գրա­վի­տաց­ ի­ոն դաշտ­ ը հան­ տատունը։ Այդմ­ ե­ծու­թյունն ան­
դես է գա­լիս որ­պես տա­րա­ծա-
ժա­մա­նա­կի երկ­րա­չա­փու­թյան վան­ ում են տվյալ աստ­ղի գրա­
փոփ­ ոխ­ ու­թյուն՝ պայ­ման­ ա­վոր­
ված զանգ­ված­ եղ մարմ­ ին­նե­րի վի­տաց­ իո­ ն շա­ռավ­ իղ: Իհարկ­ ե,
առկ­ այ­ ութ­ յամբ: Իսկ թե ինչ­պե՞ս
և ի՞նչ չա­փով կփոխվ­ ի երկ­րա­ պար­տա­դիր չէ, որ մարմ­ ինն
չափ­ ութ­ յու­նը, որոշվ­ ում է գրա­
վիտ­ աց­ ի­ոն դաշ­տի համ­ ար Այն­ աստղ լին­ ի:
շտայն­ ի հավ­ ա­սար­ ումն­ ե­րով:
Դրանք էլեկտ­րամ­ ագ­նի­սա­կան Շվարցշիլդի լուծումից հե­
դաշ­տը նկար­ ագ­րող Մաքս­վե­լի
հավ­ աս­ ար­ ումն­ եր­ ի նմա­նակն են տևող կարևոր եզրահանգ­ում­
գրա­վիտ­ աց­ իո­ ն դաշ­տի հա­մար:
ներից մեկն այն է, որ եթե
ՍԵՎ ԽՈՌՈՉՆԵՐ
Մաթ­ եմ­ ատ­ ի­կա­կան տես­ ա­ աստղի շառավիղն ավե­լի փոքր

է, քան դրա գրավ­իտ­ացիոն

շառավիղը, ապա գրավ­իտա­

ցիոն դաշտն այնքան ուժեղ

է, որ rg շառավղով և աստղին
համ­ ակենտրոն գնդոլորտի

ներ­ս­ից ոչ մի ազդանշան, նե­

րառյալ լույսը, չի կարող

դուրս գալ։ Դա նշանակում

է, որ գնդոլորտից դուրս դի­

տո­ղի համար rg շառ­ ավղով

գնդո­լորտը կլինի ամբող­ջո­

վին սև։ Այդ պատճառով գրա­

վիտացիոն շառավղից փոքր

շառավղով նման օբյեկտներն

անվանում են սև խոռոչներ,

իսկ rg շառավղով գնդոլորտը՝

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 33

ՖԻԶԻԿԱ

սև խոռոչի հորիզոն։ Այն, ինչ դրանք սերտ առնչ­ութ­յուն ու­ փոփ­ ոխվ­ ում է երկ­ ու կետ­ ե­րի
կատարվում է հորիզոնի ներ­ նենգր­ ավ­ ի­տաց­ իո­ ն ալիքն­ ե­րի միջ­ և հեռ­ ա­վո­րութ­ յուն­ ը: Գրա­
սում, դրանից դուրս դի­տողի դիտ­ ող­ ա­կան հայտ­նաբ­ եր­ման վիտ­ ա­ցիո­ ն ալիք­նե­րի գրան­ցիչ­
համար հասանելի չէ։ Օրի­ հետ: նե­րի աշ­խատ­ անք­ ը հիմն­ված է
նակ՝ Արեգակի համար գրա­ հենց այդ փոփ­ ոխ­ ութ­ յուն­ ը չա­
վիտացիոն շառավիղը 3 կմ ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ ԱԼԻՔՆԵՐ փել­ու վրա: Գրանց­ման հետ
է։ Սա նշանակում է՝ որ­պեսզի կապվ­ ած հիմ­ն ա­կան բարդ­ ու­
2·1030 կգ զանգվ­ ած­ ով Արեգ­ ա­ Ինչ­պես նշեց­ ինք, ՀԸՏ-ում թյունն այն է, որ մեր շրջա­պա­
կը վեր­ ածվ­ ի սև խո­ռո­չի, այն տում գրավ­ ի­տա­ցի­ոն ալիքն­ եր­ ը
անհ­րա­ժեշտ է սեղ­մել այն­ որ­պես գրա­վիտ­ ա­ցիո­ ն դաշ­ շատ թույլ են և հեռ­ավ­որ­ու­
քան, որ շա­ռավ­ իղ­ ը դառ­նա 3 թյունն­ եր­ ի՝ դրան­ցով պայ­մա­
կմ: Հասկ­ա­նա­լի է, որ ստաց­ տի բնութ­ ա­գիր հանդ­ ես է նա­վոր­ված փոփ­ ոխ­ ու­թյունն­ ե­րը
վող օբյեկտ­ ը կու­նե­նա ահ­ռե­ շատ փոքր են: Մյուս բարդ­ու­
լի խտու­թյուն: Նման սեղմ­ում գալ­ իս տա­րած­ ա-ժա­ման­ ա­ թյունն այդ փոքր փոփ­ո­խու­
կա­րող են ապահ­ ո­վել մի­այն թյունն­ ե­րի տա­րան­ջատ­ ումն է
գրա­վիտ­ աց­ իո­ ն ուժ­ ե­րը, այն էլ կի երկ­րաչ­ ա­փութ­ յու­նը: Գրա­ ֆո­նա­յին աղ­մուկն­ եր­ ից, որոնք
միա­ յն այն դեպ­քում, երբ աստ­ շատ ավել­ի ու­ժեղ են: Անց­յալ
ղի զանգ­ված­ ը բա­վա­կա­նա­չափ վի­տա­ցի­ոն ալիք­ ը երկ­րաչ­ ա­ դա­րի վաթ­սուն­ ա­կան թվակ­ ան­
մեծ է: ներ­ ին, գրա­վի­տա­ցիո­ ն ալիք­
փութ­ յան փոփ­ ո­խու­թյունն­ եր­ ի, նե­րի գրանց­ման նպա­տակ­ ով
Այնշտ­ այն­ ի հա­վաս­ ա­րումն­ ե­ կատ­ արվ­ ած փոր­ձե­րում ամե­
րից հետ­ ևո­ ղ մյուս կա­րև­որ եզ­ խո­տո­րումն­ ե­րի տա­րա­ծումն է րիկ­ ա­ցի գիտն­ ա­կան Ջոզ­ եֆ Վե­
րակ­ա­ցու­թյունն այն է, որ եթե բեր­ ը (1919-2000) օգ­տա­գործ­ ե­լ
աստ­ղի շա­ռավ­ իղն ավել­ ի փոքր տար­ ա­ծու­թյան մեջ ժա­ման­ ակ­ ի է ալյու­մի­նե գլան­ ա­ձև մար­մին­
է դար­ձել, քան նրա գրավ­ ի­տա­ ներ: Գրա­վի­տա­ցիո­ ն ալիք­ներ­ ի
ցի­ոն շա­ռավ­ իղ­ ը, այս­ ինքն՝ այն ըն­թացք­ ում: Իսկ ինչպ­ ե՞ս կա­ ազդ­ ե­ցու­թյու­նը պետք է փո­
վեր­ ածվ­ ել է սև խո­ռո­չի, աստղն խեր դրանց չափ­ ե­րը, ինչն էլ
այլ­ ևս ստատ­ իկ լի­նել չի կար­ ող: րել­ ի է մա­թե­մատ­ իկ­ ո­րեն ներ­ հենց ու­զում էր չափ­ ել Վեբ­ե­
Գրա­վիտ­ ա­ցի­ոն ուժ­ ե­րի սեղմ­ րը: 1972 թ. նրա սար­քավ­ ո­րում­ ը
մանն այլ­ևս ոչինչ դի­մադ­րել չի կայ­ ացն­ ել երկ­րա­չա­փու­թյու­նը: «Ապո­լոն 17» տի­եզ­ ե­րան­ ավ­ ով
կար­ ող, և ամ­բողջ նյու­թը շարժ­ ու­ղարկ­վել է Լուս­ ին: Վե­բեր­ ը
վում է դեպ­ ի աստ­ղի կենտ­րոն: Երկ­րա­չափ­ ա­կան բո­լոր հատ­ հրա­տա­րակ­ ել է մի քան­ ի աշ­
Իսկ այն հարց­ ին, թե ին­չով կա­ խատ­ անք, որոն­ցում պնդում էր,
վարտվ­ ի այդ աղետ­ ա­լի սեղ­ կու­թյուն­ներ­ ը որոշվ­ ում են, եթե որ գրան­ցել է գրա­վիտ­ աց­ իո­ ն
մու­մը, Այնշ­տայն­ ի տես­ ութ­ յուն­ ը ալիք­ներ: Սակ­ այն յոթ­ ա­նաս­ ու­
պատ­ աս­խան չի տալ­ իս: Ինչ­ տրված է եր­կու կա­մա­յա­կան նա­կան թվակ­ ան­ներ­ ի առաջ­ ին
պես և յուր­ ա­քանչ­ յուր ֆիզ­ ի­կա­ կե­սի­ն այլ գի­տակ­ ան խմբե­րի՝
կան տե­սութ­ յուն, ՀԸՏ-ն ու­նի իր կետ­ եր­ ի մի­ջև հեռ­ ավ­ որ­ ութ­ յուն­ ը: նման փորձ­ եր­ ի կրկնու­թյուն­
կիր­ առ­ ե­լի­ու­թյան սահ­մանն­ ե­րը: նե­րը չհաստ­ ա­տե­ցին Վե­բե­րի
Սև խո­ռոչ­ ի ներս­ ում սեղմ­վող Այդ հեռ­ ա­վոր­ ու­թյուն­ ը որո­շող արդ­ յունք­ներ­ ը, և գրա­վիտ­ ա­ցի­
նյու­թի վերջ­նա­կան ճա­կատ­ ագ­ ոն ալիքն­ եր­ ի գոյ­ ու­թյան հար­ցը
րի մա­սին գուց­ ե պա­տաս­խան մա­թե­մատ­ ի­կակ­ ան մե­ծութ­ յունն այն ժամ­ ա­նակ մնաց բաց:
կտա գրա­վիտ­ աց­ ի­այ­ ի քվան­
տայ­ ին տե­սու­թյուն­ ը, որն այս­ օր անվ­ ա­նում են մետր­ իկ­ ա: Կա­ Իսկ ինչ­պի­սի՞ շեղ­ ումն­ եր են
դե­ռևս գոյ­ ութ­ յուն չուն­ ի: Գրա­ առա­ջացն­ ում գրա­վի­տա­ցի­ոն
վիտ­ ա­ցի­ոն ձգո­ղութ­ յան օրեն­ րող ենք ասել, որ հար­ա­բե­րա­ ալիքն­ ե­րը: Ինչպ­ ես և էլեկտ­
քի Նյու­տոն­ ի ձև­ակ­ երպ­ ում­ ից րա­մագ­նի­սակ­ ան ալիքն­ ե­րը,
հե­տո անց­ել է մոտ 300 տա­րի, կա­նու­թյան ընդհ­ ան­ ուր տես­ ու­ գրավ­ ի­տաց­ իո­ ն ալիքն­ ե­րը լայ­
բայց գրավ­ ի­տաց­ իա­ ն դեռ պա­ նա­կան են: Նշա­նա­կում է՝ եթե
րուն­ ա­կում է հան­ ե­լուկն­ եր: Սև թյու­նում որպ­ ես գրա­վիտ­ ա­ցիո­ ն գրավ­ ի­տաց­ իո­ ն ալիք­ ի ճան­ ա­
խոռ­ ոչն­ եր­ ի մաս­ ին հա­մեմ­ ատ­ ա­ պար­հին տեղ­ ադր­ ենք որևէ
բար եր­կար խո­սե­ցինք, որով­հե­ դաշ­տի բնու­թագ­ իր հան­դես է առար­կա, ապա դրա տեղ­ա­
տև, ինչ­պես ստո­րև կտես­նենք, շարժն ուղղ­ ա­հա­յաց կլին­ ի ալի­
գալ­ իս մետր­ ի­կան: Երբ գրա­

վիտ­ ա­ցի­ոն դաշ­տը փոխ­վում է,

փոխ­վում է նաև տար­ ա­ծութ­ յան

մեջ տրված եր­կու կե­տե­րի մի­

ջև հեռ­ ա­վո­րու­թյուն­ ը: Ակն­ ա­ռու

լի­նե­լու հա­մար նո­րից դի­մենք

գնդո­լոր­տի օրին­ ակ­ ին: Դից­ ուք՝

այդ գնդոլ­ որ­տը փչված փու­չի­

կի մա­կե­րև­ույթն է: Երբ փու­

չիկն ավե­լի ենք փչում, դրա

շա­ռավ­ ի­ղը մե­ծա­նում է, որը

հան­գեց­նում է այդ մակ­ եր­ և­ույ­

թի երկ­րա­չափ­ ու­թյան փո­փո­

խու­թյան, և երկ­ ու կետ­ եր­ ի միջ­ և

հե­ռա­վոր­ ութ­ յու­նը մե­ծան­ ում է:

Նման բան կատ­ արվ­ում է մեր

տիե­ ­զերք­ ում, պայ­մա­նավ­ որվ­ ած

ըն­դար­ձա­կու­մով:

Գրավ­ ի­տաց­ ի­ոն ալիք­ ը ժա­

մա­նակ­ ի ընթ­ աց­քում փոփ­ ոխ­

վող գրավ­ իտ­ ա­ցիո­ ն դաշ­տի

օրի­նակ է: Սա նշան­ ակ­ ում է, որ

ալիք­ ի առ­կա­յու­թյան պայմ­ ան­

ներ­ ում ժա­մա­նակ­ ի ընթ­ աց­քում

34 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՖԻԶԻԿԱ ռա­գայթ­ման էներ­գիա­ յ­ ի` ըստ

արդ­ են նշվեց վե­րև­ում, գրա­ 1/c մեծ­ ու­թյան աս­տի­ճանն­ եր­ ի
վիտ­ ա­ցիո­ ն ալիք­ներ­ ի գրանց­
ման հիմ­ն ակ­ ան խնդիր­ ն ա­յն է, վերլ­ ուծ­ ու­թյան գլխավ­ որ ան­
որ Երկ­րի վրա ընկ­նող գրավ­ ի­
տաց­ ի­ոն ալիք­ներ­ ը շատ թույլ դա­մը: Այն պայմ­ ան­վորվ­ ած է
են և դրանց հա­մար նկ.6-ում
պատկ­ երվ­ ած տեղ­ ա­շարժ­ եր­ ը համ­ ա­կար­գի այս­պես կոչվ­ ած
շատ փոքր են: Դա հասկ­ ան­ ալ­ու
հա­մար անդր­ ա­դառն­ անք գրա­ քա­ռաբ­ և­եռ­ այ­ ին (քվադր­ ուպ­ ո­
վի­տաց­ իո­ ն ալիքն­ եր­ ի աղբ­ յուր­
ներ­ ին: լայ­ ին) մոմ­ ենտ­ ի ժա­ման­ ա­կից

կախվ­ ած փո­փոխ­ ու­թյամբ: Վեր­

Նկ. 6. Շրջանագծի վրա տեղադրված ջինս որոշ­վում է համ­ ա­կար­
մասնիկների տեղաշարժը մեկ
գում նյու­թի բաշ­խում­ ով: Այս
պարբերության ընթացքում, երբ նկարի
հարթությանն ուղղահայաց ընկնում է իմաստ­ ով ասում են, որ գրա­

գրավիտացիոն ալիք։ Վերին և ստորին վիտ­ ա­ցիո­ ն ճա­ռագ­ այ­թու­մը
շարքերը համապատասխանում են §+¦
ԿՐԿՆԱԿԻ ԱՍՏՂԵՐԸ քա­ռա­բև­եռ­ այ­ ին բնույ­թի ու­նի:
և § ¦ բևեռացումներին։
ՈՐՊԵՍ ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ Դրա հե­տևա­ նքն է էներ­գի­այ­ ի
քի տա­րած­ման ուղ­ղութ­ յա­նը:
Էլեկտ­րա­մագ­նի­սա­կան ալիք­ ԱԼԻՔՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ արտ­ ա­հայտ­ ու­թյան հայ­տար­ ա­
նե­րի նման, գրա­վիտ­ ա­ցիո­ ն
ալիք­ներն­ ուն­ են եր­կու անկ­ ախ Ինչպ­ ես հայտն­ ի է էլեկտր­ ա­ րում լույ­սի արա­գու­թյան հին­
բևե­ ­ռաց­ ումն­ եր, որոնք տա­
րած­վում են վակ­ ո­ւում­ ում լույ­ դին­ ա­միկ­ ա­յից, էլեկտր­ ա­մագ­ գերո­ րդ աստ­ իճ­ ա­նի ի հայտ
սի արա­գու­թյամբ և նշան­ ակ­
վում են «+» և «×» սիմվոլներով նի­սակ­ ան ալիք­ներ­ ի աղ­բյուրն գա­լը: Նկա­տենք, որ եր­կու
(նկ.6)։ Նկար­ ում պատկ­ եր­ված
է, թե ինչ­պես կտեղ­ աշ­ արժվ­ են արա­գաց­ ում­ ով շարժվ­ ող լից­ լիցք­ եր­ ի էլեկտր­ ամ­ ագ­նի­սա­
շրջան­ ագծ­ ի վրա տեղ­ ադրվ­ ած
մասն­ իկն­ ե­րը մեկ պար­բեր­ ու­ քերն են: Հանգ­ ու­նո­րեն, արա­գա­ կան ճառ­ ա­գայթ­ման դեպք­ ում

թյան ըն­թացք­ ում (T-ն ալի­քի ցում­ ով շարժ­վող զանգվ­ ած­ներն առաք­ված էներգ­ իա­ յ­ ի վեր­

պարբ­ եր­ ու­թյունն է), երբ նկա­ առաք­ ում են գրա­վիտ­ ա­ցի­ոն լու­ծութ­ յան գլխա­վոր ան­դա­
րի հարթ­ ութ­ յանն ուղ­ղահ­ ա­
յաց ընկ­նում է գրա­վիտ­ ա­ցի­ոն ալիք­ներ: Այդ­պիս­ ի ­աղ­բյուր­ ի մը երկ­բևե­ ­ռա­յին (դի­պո­լա­յին)
ալիք: Մեկ պար­բեր­ ու­թյու­նից
հետ­ ո պատկ­ ե­րը կրկնվում է: օրին­ ակ են կրկնա­կի աստ­ղե­րը, բնույ­թի ու­նի (ճա­ռա­գայթմ­ ան
Վեր­ ին շար­քը համ­ ապ­ ա­տաս­
խա­նում է «+», իսկ ստորինը՝ որոնք երկ­ ու աստղ­ ե­րից բաղ­ էներգ­ իա­ ն որոշվ­ ում է երկ­բևե­ ­
«×» բև­ե­ռացմ­ ա­նը: Թույլ գրա­
վիտ­ ա­ցի­ոն ալիքն­ ե­րի հա­մար կա­ցած համ­ ակ­ արգ­ եր են, և ռա­յին մոմ­ են­տի ժա­մա­նա­կա­յին
շեղ­ ումն­ ե­րը հա­մեմ­ ատ­ ա­կան
են շրջան­ ագ­ծի շառ­ ավ­ղին, որոն­ցում աստղ­ եր­ ը պտտվում փոփ­ ոխ­ ու­թյամբ) և համ­ ա­պա­
որի վրա դա­սա­վոր­ված են կե­
տերն ալիք­ ի ընկ­նե­լուց առաջ: են էլ­ իպս­ներ­ ով մեկ ընդհ­ ա­ տասխ­ ան ար­տահ­ այտ­ ու­թյան
Նկա­րում պատ­կերվ­ ած կետ­ ե­րը
կար­ող են լին­ել, օրի­նակ, Վե­ նուր կենտր­ ոն­ ի շուր­ջը (նկ.7): հայտ­ ար­ ար­ ում առկ­ ա է լույս­ ի
բե­րի փոր­ձե­րում օգ­տագ­ ործ­
վող գլան­ ի մակ­ եր­ ևո­ ւյ­թի կետ­ ե­ Դի­տարկ­ ենք պարզ­ ագ­ ույն արա­գութ­ յան եր­րորդ աս­տի­
րը: Եթե գրա­վիտ­ ա­ցիո­ ն ալիքն
ընկն­ ի գլա­նի առանց­քի ուղղ­ ու­ դեպ­քը, երբ կրկնա­կի աստ­ ճան­ ը: Գրավ­ իտ­ ա­ցիո­ ն ալիք­նե­
թյամբ, ապա նրա մա­կե­րև­ույ­թի
հա­տույթն առանց­քին ուղղ­ ա­ ղում M1 և M2 զանգվածներով րի թույլ լին­ ե­լու պատ­ճառ­ներ­ ից
հա­յաց հար­թութ­ յամբ կկատ­ ա­ աստ­ղերը պտտվում են a1 և
րի տա­տա­նումն­ եր նկար­ ում a2 շառավիղներով շրջա­նա­ մեկն էլ հենց սա է: ՀԸՏ-ում
պատկ­ երվ­ ած ձև­ով: Ինչպ­ ես
յին ուղեծրերով։ Կհամարենք, երկբ­ ևե­ ­ռա­յին ճառ­ ագ­ այթ­ ում­ ը

բաց­ ա­կա­յում է, որն իմպ­ ուլ­

որ աստ­ղեր­ ի արագ­ ութ­յուն­նե­ սի պահ­պան­ման օրենք­ ի հե­

րը շատ ­փոքր են լույ­սի արա­ տևանք է:

գութ­ յուն­ ից, ուստ­ ի շարժ­ ում­ ը Օգտվ­ ել­ ով նյու­տոն­ յան մե­

բավ­ ա­րար ճշտութ­ յամբ նկա­ խա­նի­կա­յի շարժ­ման օրենքն­ ե­

րագր­վում է նյուտ­ ոն­ յան մե­ րից՝ կա­րե­լի է (2) ար­տահ­ այ­

խա­նիկ­ այ­ ի օրենք­նե­րով: Այս տութ­ յու­նում a1 + a2 գումարն

պայ­ման­ներ­ ում, ՀԸՏ շրջան­ ակ­ արտահայտել զանգվածների

նե­րում կա­տար­ված հաշվ­ արկ­ արա­գութ­ յունն­ եր­ ով: Համ­ ար­ ե­

նե­րի համ­ աձ­ այն՝ մեկ վայր­կյա­ լով, որ կրկնա­կի հա­մա­կար­

նում գրա­վի­տաց­ իո­ ն ալիք­նե­րի գում աստղ­ եր­ ի զանգ­ված­նե­րը

տես­քով առաքվ­ ած էներգ­ իա­ ն՝ նույն կարգ­ի են և բաց թող­

նե­լով թվայ­ ին գործ­ ակ­ ից­նե­րը,

: (2) միա­ ­վոր ժա­մա­նակ­ ում գրա­

վի­տաց­ ի­ոն ալիքն­ եր­ ի տեսք­ ով

(2) ար­տա­հայ­տութ­ յու­նը ներ­կա­ առաքվ­ ած էներ­գիա­ ­յի հա­մար
յաց­նում է գրավ­ իտ­ աց­ իո­ ն ճա­
ստան­ ում ենք հետ­ և­յալ գնա­հա­

տակ­ ան­ ը.

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 35

ՖԻԶԻԿԱ

Որպ­ ես գրա­վի­տաց­ իո­ ն

ալիք­ներ­ ի աղբ­ յուր, քննարկ­ ե­

ցինք կրկնակ­ ի աստղ­ ե­րը, քա­

նի որ ըստ հաշվ­ արկն­ ե­րի, LIGO

դի­տակ­ ի գրան­ցած ալիք­ներ­ ի

աղ­բյուր­ ը հենց այդ­պիս­ ի հա­

մակ­արգ է: Իհարկ­ե, կան նաև

գրավ­ ի­տաց­ իո­ ն ճա­ռա­գայթ­ման

այլ հզոր աղ­բյուր­ներ: Դրան­ցից

նշենք գեր­նոր աստղ­ եր­ ի պայ­

թյուն­ներ­ը և արագ պտտվող

Նկ. 7. Երկու աստղերից բաղկացած համակարգը աստղ­ ե­րը: Նկա­տենք, որ վեր­
գրավիտացիոն ալիքների աղբյուր է:
ջին դեպք­ում պտույտ­ ը պետք

է լի­նի ոչ առանց­քա­համ­ ա­չափ,

վաս­ արկշ­ռու­թյան դիր­քեր­ ից այ­լապ­ ես գրա­վիտ­ ա­ցիո­ ն ճա­
մաս­նի­կի առա­վե­լա­գույն շեղ­
, (3) ման մեծ­ ու­թյուն­ ը՝ պայմ­ ան­ ա­ ռագ­ այ­թու­մը կբա­ցա­կա­յի:
վոր­ված գրա­վիտ­ աց­ ի­ոն ալի­
քի ազդ­ եց­ ութ­ յամբ: Աղ­բյուր­ ից Գրա­վի­տաց­ իո­ ն ալիք­ներն
մեծ հեռ­ ավ­ ո­րու­թյուն­նե­րում
որտեղ v-ն աստղերից գրավ­ իտ­ աց­ իո­ ն ալի­քի ճա­կա­ իրենց հետ էներ­գիա են տա­
տը գնդո­լորտ է, որի կենտ­րո­
մեկի արագությունն է, rg-ն՝ նը աղ­բյու­րի ներ­սում է: Ալի­քի նում, ուստ­ ի կրկնա­կի հա­մա­
տար­ ածմ­ ան ըն­թաց­քում գնդո­
գրավիտացիոն շառավիղը, լորտ­ ի մա­կեր­ ե­սը մեծ­ ան­ ում է կար­գի էներգ­ ի­ան ժամ­ ան­ ա­կի
գնդի շառ­ ավղ­ ի քառ­ ա­կուս­ ուն
իսկ R-ն աստղ­ եր­ ի կենտ­րոն­ ու­ղիղ համ­ եմ­ ա­տակ­ ան: Քա­ ըն­թացք­ ում նվազ­ ում է: Դրա
նի որ լրիվ էներ­գիա­ ն մնում է
ներ­ ի մի­ջև հեռ­ ավ­ ո­րութ­ յան հաստ­ ա­տուն, ապա գնդոլ­ որ­ հե­տև­ան­քով համ­ ակ­ արգ­ ը կազ­
տի մի­ավ­ որ մակ­ ե­րե­սին ընկ­
կարգ­ի մեծ­ու­թյուն է: (3) բա­ նող էներգ­ ի­ան (էներգ­ իա­ յ­ ի մող աստղ­ ե­րը մո­տեն­ ում են
խտու­թյուն­ ը) նվա­զում է դիտ­
նաձ­ և­ից հետ­ և­ում է, որ ճա­ ման կե­տի՝ աղ­բյու­րից ուն­ եց­ ած իրար, և ուղ­ եծ­րայ­ ին պտույտ­ ի
հեռ­ ա­վո­րութ­ յան քառ­ ա­կուս­ ուն
ռա­գայթ­ման մեծ էներգ­ իա­ ն­ եր հակ­ ա­դարձ համ­ եմ­ ատ­ ա­կան: պարբ­ ե­րութ­ յու­նը նվա­զում է:
Մյուս կողմ­ ից, էներգ­ իա­ յ­ ի
կար­ող են առա­քել փոքր չա­ խտութ­ յուն­ ը հա­մեմ­ ատ­ ա­կան է Պարբ­ եր­ ու­թյան նվազմ­ ան դի­
ալի­քի լայ­նույ­թի քառ­ ա­կու­սուն:
փե­րով կրկնա­կի հա­մակ­ ար­ Այստ­ ե­ղից եզ­րա­կաց­նում ենք, տո­ղակ­ ան գրանց­ ու­մը և դրա
որ գրա­վիտ­ աց­ իո­ ն ալի­քի լայ­
գե­րը, որոն­ցում առանձ­ ին բա­ նույթ­ ը նվա­զում է աղ­բյուր­ ից համ­ եմ­ ա­տում­ ը տե­սա­կան գնա­
ուն­ եց­ ած հեռ­ ա­վոր­ ութ­ յան­ ը հա­
ղադ­րիչն­ ե­րը պտտվում են մեծ կա­դարձ հա­մեմ­ ատ­ ա­կան օրեն­ հատ­ ա­կանն­ եր­ ի հետ կա­րող է
քով: Սա նշան­ա­կում է, որ եթե
արագ­ ու­թյունն­ եր­ ով: Քա­նի որ ուն­ ենք եր­կու աղ­բյուր, որոնք լի­նել գրա­վիտ­ աց­ իո­ ն ալիքն­ եր­ ի
մի­ա­վոր ժամ­ ա­նակ­ ում գրա­
աստղ­ ե­րի կենտր­ ոն­նե­րի մի­ վիտ­ ա­ցիո­ ն ալիքն­ եր­ ի տես­քով գոյ­ ու­թյան ոչ ուղ­ղակ­ ի ապա­
առա­քում են մի­և­նույն էներ­
ջև հեռ­ ավ­ ո­րու­թյու­նը մեծ է գիան, ապա գրանց­ ի­չում ավե­լի ցույց­նե­րից մեկ­ ը: Նման հե­տա­
մեծ շեղ­ ում­ն ե­րի կբե­րի այն աղ­
դրանց շառ­ ավ­ իղ­նե­րից, ապա բյուր­ ից առաքվ­ ած ալի­քը, որն զոտ­ ութ­ յուն­ներ կա­տար­վել են
ավել­ ի մոտ է գրանց­ ի­չին:
ուժ­ եղ ճառ­ ա­գայթ­ ում կար­ ե­ PSR 1913+16 անվ­ ա­նու­մը կրող

լի է ակնկ­ ա­լել այնպ­ ի­սի աստ­ կրկնակ­ ի հա­մա­կարգ­ ի համ­ ար:

ղեր­ ից բաղ­կաց­ ած համ­ ակ­ ար­ PSR 1913+16 ԿՐԿՆԱԿԻ

գե­րից, որոնց շառ­ ա­վիղ­նե­րը, ԲԱԲԱԽԻՉԸ ՈՐՊԵՍ

տրված զանգ­ված­ ի դեպք­ ում, ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ

հնար­ ա­վո­րինս փոքր են: Նման ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱ

օբյեկտ­ներ են սև խոռ­ ոչն­ ե­րը և PSR 1913+16 կրկնակի համա­

նեյտ­րոն­ ա­յին աստղ­ եր­ ը: Վեր­ կարգը հայտնաբերել են 1974թ.

ջին­նե­րը հիմ­նա­կան­ ում նեյտ­ ամերիկացի գիտնականներ

րոնն­ ե­րից բաղ­կաց­ ած գեր­խիտ Ռաս­ել Հալսը և Ջոզեֆ Թեյ­

երկն­ այ­ ին կազ­մավ­ ո­րում­ներ են, լորը։ Այն կարևոր դեր է խա­

որոնց զանգվ­ ածն­ երն Արեգ­ ա­կի ղաց­ ել ռելատիվիստական

զանգ­ված­ի կարգ­ ի են, իսկ շա­ գրավ­ իտացիոն երևո­ ւյթն­ եր­ ի

ռա­վիղ­ներ­ ը՝ շուրջ 15 կմ։ դի­տո­ղա­կան ուս­ ումն­ ա­սիրմ­ ան

Գրավ­ ի­տա­ցի­ոն ալիք­նե­րի տես­ ա­կետ­ ից: Այդ հետ­ ա­զո­

գրանց­ման հնա­րավ­ ո­րու­թյան տու­թյուն­ներ­ ի հա­մար Հալ­սը և

տես­ ա­կետ­ ից կար­ և­որ ֆի­զի­կա­ Թեյ­լոր­ ը 1993թ. արժ­ ան­ աց­ ել են

կան բնութ­ ա­գիրն ալի­քի լայ­ ֆիզ­ իկ­ ա­յի բնա­գավ­ ա­ռում Նո­

նույթն է: Այն որո­շում է հա­

36 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՖԻԶԻԿԱ

բել­ յան մրցան­ ակ­ ի:

PSR 1913+16 կրկնա­կի հա­

մակ­ արգ­ ը բաղ­կա­ցած է եր­կու

նեյտ­րո­նա­յին աստ­ղե­րից, որոնց

զանգվ­ ածն­ երն են M1=1,44M
և M2=1,39M որտեղ

M =2•1030 կգ Արեգակի
զանգվածն է։ Նեյտրոնային

աստղ­­երը պտտվում են ընդ­

հանուր (իներցիայի) կենտրոնի

շուրջը 7,75 ժամ ուղեծրային

պարբերությամբ։ Կրկնակի հա­

մակարգի չափերը մոտ երկու

միլիոն կիլոմետրի կարգի

են։ Դա շատ ավելի փոքր է

քան Երկրի հեռավորությունն Նկ. 8.Բաբախիչն իր առանցքի շուրջը պտտվող նեյտրոնային
աստղ է։ Ընդհանուր դեպքում, մագնիսական առանցքը
Արե­գակից (150 միլիոն կիլ­ո­ չի համընկնում պտտման առանցքի հետ և կատարում է

մետր)։ PSR 1913+16 կրկնակի կոնապտույտ վերջինիս շուրջը։ Ամեն անգամ, երբ ճառագայթման
փունջը հատում է Երկրի մակերևույթը, գրանցում ենք
համակարգի հեռավորությունը ճառագայթման զարկ։

մեզնից մոտ 21 հազար լուսա­

տարի է (լուսատարին այն հե­ռա­ սար է սե­փակ­ ան առանց­քի Նույն պտույտն է կատ­ար­ում
շուր­ջը պտույ­տի պար­բեր­ ու­ նաև ուղղ­ որդ­ված էլեկտ­րա­
վորությունն է, որը լույսն անց­ թյա­նը: Սա վկայ­ում է ճառ­ա­ մագն­ ի­սակ­ ան ճա­ռա­գայ­թու­մը:
գայթմ­ ան և աստղ­ ի պտույտ­ ի Մենք գրան­ցում ենք ազդ­ան­
նում է մեկ տարում. 1 լուս­ ա­տարի միջ­և սերտ կա­պը: Նման նեյտ­ շան ամեն անգ­ ամ, երբ այդ ճա­
րոն­ այ­ ին աստղ­ երն ան­վա­նում ռա­գայթ­ ում­ ը հատ­ ում է Երկր­ ի
= 9,46·1012 կմ)։ Կախվ­ած ուղեծրի են բա­բախ­ իչն­ եր. PSR 1913+16 մակ­ ե­րև­ույթ­ ը: Աստղն իր ուղ­ եծ­
հա­մա­կար­գը կրկնա­կի բաբ­ ա­ րա­յին պտույտ­ ի հե­տևա­ նք­ ով
կետից, աստղերի ուղեծրային խիչ է: Բա­բա­խիչն­ եր­ ի էլեկտ­ մեկ մո­տե­նում, մեկ հե­ռա­նում է
րամ­ ագ­նիս­ ակ­ ան ճառ­ ա­գայ­ մեզն­ ից: Արդ­ յունք­ ում փոխ­վում
արագ­ ությ­ ունները (իներցիայի) թու­մը պայմ­ ան­ ավ­ որ­ված է է նրա առա­քած ճառ­ ա­գայթ­
դրանց­ ում ու­ժեղ մագն­ իս­ ա­ ման հաճ­ ախ­ ու­թյուն­ ը: Աղ­բյու­րի
կենտ­րոնի նկատ­մամբ փոխ­վում կան դաշ­տեր­ ի առկ­ ա­յու­թյամբ, շարժ­ման հետ­ և­ան­քով ճառ­ ա­
որոնց­ ում շարժ­վող լիցք­ ա­վոր­ գայթ­ման հաճ­ ախ­ ու­թյան նման
են մոտ 100 կմ/վ–ից մինչև 400 ված մաս­նիկ­ներն ուղղ­ որդվ­ ած փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն ան­վա­նում են
էլեկտ­րա­մագն­ ի­սակ­ ան ճա­ռա­ Դոպ­լե­րի երև­ույթ:PSR 1913+16
կմ/վ։ գայթ­ման աղ­բյուր են: Ճառ­ ա­ կրկնակ­ ի բա­բախ­ ի­չի ճառ­ ա­
գայ­թու­մը հիմ­ն ակ­ ա­նում ձևա­ գայթ­ման հա­ճա­խութ­ յան դոպ­
Բա­ցի ու­ղեծր­ ա­յին պտույ­ վորվ­ ում է, այսպ­ ես կոչ­ված, լեր­ յան շե­ղում­ն եր­ ը գրանց­վում
մագ­նիս­ ա­կան գլխարկն­ ե­րին են Երկ­րի վրա: Դա հնար­ավ­ ո­
տից, նեյտ­րո­նայ­ ին աստ­ղե­ մոտ, որ­տեղ մագն­ ի­սակ­ ան րու­թյուն է տա­լիս մեծ ճշտու­
դաշ­տի ուժ­ ագծ­ ե­րը հա­տում թյամբ որոշ­ ել­ ու նեյտ­րո­նայ­ ին
րը պտտվում են նաև իրենց են աստ­ղի մակ­ եր­ և­ույ­թը (նկ. աստ­ղեր­ ի արագ­ ութ­ յունն­ ե­րը և
8): Գլխարկ­ներ­ ը տե­ղայ­նաց­ ուղ­ եծ­րի պա­րա­մետ­րեր­ ը:
առանցք­ի շուր­ջը։ PSR 1913+16 ված են մագն­ ի­սակ­ ան առանց­
քի՝ աստղ­ ի մակ­ ե­րևո­ ւյ­թի հետ Իմա­նալ­ ով կրկնակ­ ի բա­
համակ­ արգի M1=1,44M հատմ­ ան կետ­ ե­րի շրջակ­ այք­ ում: բախ­ իչ­ ի բնութ­ ագ­րեր­ ը և օգտ­
Ընդհ­ ա­նուր դեպք­ ում, մագն­ ի­ վել­ով ՀԸՏ-ից՝ կա­րող ենք
զանգվ­ ած­ ով աստ­ղի համ­ ար սակ­ ան առանցք­ ը չի հա­մընկ­ գնահ­ ա­տել առաքվ­ ած գրավ­ ի­
նում պտտման առանցք­ի հետ տա­ցի­ոն ճա­ռա­գայթ­ման ուժգ­
այդ պտույ­տի պար­բեր­ ու­թյու­ և կա­տար­ ում է կոն­ ապ­տույտ: նութ­ յու­նը: Նման հաշ­վարկ­
նե­րը ցույց են տալ­իս, որ PSR
նը մոտ 59 մի­լիվ­այր­կյան է:

Սա նշա­նա­կում է, որ աստղ­ը

մեկ վայրկ­ յա­նում իր առանց­քի

շուր­ջը կա­տար­ ում է 17 պտույտ:

Երկն­ այ­ ին մար­մինն­ եր­ ի համ­ ար

դա չափ­ ա­զանց արագ պտույտ

է: Այդ աստղ­ից Երկ­րի վրա

գրանց­վում են էլեկտ­րա­մագ­

նի­սակ­ ան ալիք­ներ հաճ­ ա­խու­

թյունն­ ե­րի ռա­դիո­ ­տիր­ ույթ­ ում

(նկ. 7-ում այդ ճառ­ ագ­ այ­թումը

նշված է ալիք­ ա­ձև գծե­րով):

Դրանք Երկ­իր են հաս­նում

առանձ­ ին զար­կե­րի (պուլ­սերի)

տեսք­ ով, որոնց մի­ջև ըն­կած

ժա­ման­ ակ­ ա­հատվ­ ա­ծը հավ­ ա­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 37

ՖԻԶԻԿԱ

1913+16 կրկնա­կի համ­ ակ­ արգ­ ը

1 վայր­ կյան­ ում գրա­վիտ­ աց­ իոն

ալիքն­ ե­րի տեսք­ ով առաք­ ում

է 7,4·1024 ջոուլ էներգիա։ Հա­

մեմ­ ա­տութ­ յան հա­մար նշենք,

որ Արե­գակն­ այ­ ին համ­ ա­կար­գի

հա­մար համ­ ապ­ ա­տաս­խան մե­ Պարբերության շեղումը

ծութ­ յուն­ ը կազ­մում է ըն­դամ­ են­ ը

5000 ջո­ուլ: Իմա­նա­լով գրա­վի­

տաց­ ի­ոն ճա­ռա­գայթ­ման տես­

քով էներգ­ ի­ա­յի կո­րուստն­ ե­րը

կրկնակ­ ի բաբ­ ախ­ իչ­ ի համ­ ար,

կար­ ել­ ի է տե­սա­կան­ ո­րեն գնա­

հա­տել աստ­ղեր­ ի՝ ժա­մա­նակ­ ից

կախվ­ ած ու­ղեծր­ այ­ ին պտույ­

տի պար­բե­րութ­ յան նվա­զում­ ը և

համ­ եմ­ ա­տել այն դի­տո­ղակ­ ան

տվյալն­ե­րի հետ: PSR 1913+16

կրկնակ­ ի բաբ­ ա­խի­չի համ­ ար

պար­բե­րու­թյան փոփ­ ո­խու­

թյան վե­րա­բե­րյալ հավ­ ա­քագր­

ված տվյալ­նե­րը բերվ­ ած են նկ.

9-ում. հո­րի­զոն­ ա­կան առանց­ Նկ.9. PSR 1913+16 կրկնակի բաբախիչի ուղեծրային
պարբերության փոփոխությունը տարիների ընթացքում
քի վրա նշված են դիտ­ման

տար­ ի­նե­րը, իսկ ուղ­ղահ­ ա­յաց

առանց­քի վրա՝ պարբ­ ե­րու­թյան

շեղ­ ում­ ը սկզբնա­կան արժ­ եք­ ից՝

վայրկ­ յանն­ ե­րով (ար­դյունքն­ ե­ Կրկնա­կի բա­բա­խիչ­ ում գրա­ ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ ԱԼԻՔՆԵՐԻ
վիտ­ ա­ցի­ոն դաշտ­ ը շատ ավե­ ԳՐԱՆՑՄԱՆ ԼԱԶԵՐԱՅԻՆ
րը վերցվ­ ած են J.M. Weisberg, Y. լի ուժ­ եղ է, քան արե­գակ­նայ­ ին ԻՆՏԵՐՖԵՐԱՉԱՓՆԵՐ
համ­ ա­կար­գում: Այդ պատճ­ ա­ Թեև կրկնակ­ ի բաբ­ ախ­ ի­
Huang, arXiv:1606.02744 հոդ­վա­ ռով ռել­ ատ­ ի­վիստ­ ակ­ ան գրա­
վիտ­ ա­ցիոն երև­ույթներն ավել­ ի չի ուղ­ եծր­ այ­ ին պարբ­ ե­րութ­ յան
ծից): Դիտ­ ումն­ ե­րի ար­դյունք­ ցայ­տուն են ար­տահ­ այտվ­ ած: նվազ­ման վե­րաբ­ եր­ յալ դիտ­ ո­
Խիստ պարբ­ ե­րա­կան զար­կե­ ղա­կան տվյալ­ներ­ ի համ­ ե­մա­
նե­րը նշված են կե­տե­րով, իսկ րով մեզ հաս­նող էլեկտ­րա­ տու­մը տե­սակ­ ան հաշ­վարկն­ եր­ ի
մագն­ ի­սա­կան ճա­ռագ­ այթ­ման ար­դյունք­նե­րի հետ բավ­ ա­կան
հոծ գի­ծը գծված է ՀԸՏ շրջա­ առ­կայ­ ու­թյուն­ ը հնա­րա­վո­րու­ համ­ ոզ­ իչ կերպ­ ով վկայ­ ում է
թյուն է տալ­իս մեծ ճշտու­թյամբ գրավ­ իտ­ ա­ցիո­ ն ալիքն­ եր­ ի գո­
նակն­ եր­ ում կա­տար­ված հաշ­ որոշ­ ե­լու համ­ ապ­ ատ­ աս­խան յու­թյան մաս­ ին, այ­նո­ւամ­ ե­նայ­
բնութ­ ագր­ ե­րը և համ­ եմ­ ատ­ ել­ ու նիվ, չեն դա­դար­ել դրանց ան­
վարկ­նե­րի հի­ման վրա, այն դրանք տես­ ա­կան կանխ­ ա­գու­ մի­ջակ­ ան գրանցմ­ ան փոր­ձեր­ ը,
շակ­ում­ներ­ի հետ: PSR 1913+16 որոնք սկսվել են դեռ­ ևս ան­ցյալ
ենթ­ ադր­ ու­թյամբ, որ պարբ­ ե­ կրկնա­կի բա­բախ­ իչ­ ում, օրի­ դա­րի վաթս­ ուն­ ակ­ ան թվա­կան­
նակ, պե­րիհ­ ել­ իո­ ւ­մի շե­ղում­ ը նե­րից:Վե­րը նշեց­ ինք Վե­բեր­ ի
րութ­ յան նվազ­ ում­ ը գրավ­ իտ­ ա­ կազ­մում է 4,2 աղեղ­նայ­ին աս­ փոր­ձե­րի մա­սին, որոնց­ ում որ­
տի­ճան մեկ տա­րում: Դա ավե­ պես գրա­վի­տաց­ իո­ ն ալիք­նե­
ցիո­ ն ճա­ռա­գայթ­ման հետ­ և­անք լի մեծ է, քան Փայլ­ա­ծո­ւի­պե­ րի գրանց­ իչ­ներ օգ­տագ­ ործ­
րի­հե­լիո­ ւ­մի՝ ռե­լա­տիվ­ իս­տա­կան վել են գլա­նա­ձև մար­մին­ներ:
է: Ակն­հայտ է, որ հաշվ­արկ­ երև­ույթ­ներ­ ով պայ­ման­ ավ­ որ­ Նման գրան­ցիչն­ երն անվ­ ան­ ում
ված շեղ­ ում­ ը հա­րյուր տա­րում: են մե­խան­ իկ­ ակ­ ան: Դեռ 1962թ,
նե­րի արդ­ յունքն­ ե­րը շատ լավ գրանց­ման Վե­բեր­ ի սխեմ­ ա­յի
վեր­լուծ­ ու­թյա­նը նվիր­ված հոդ­
հա­մընկ­նում են դիտ­ ո­ղակ­ ան

տվյալ­նե­րի հետ: Սա գրա­վի­

տա­ցի­ոն ալիքն­ ե­րի գո­յութ­ յան

առավ­ ել համ­ ո­զիչ, չնայ­ ած

անուղղ­ ակ­ ի, վկայ­ ութ­ յունն­ եր­ ից

մեկն է: Գրավ­ իտ­ աց­ իո­ ն ճա­ռա­

գայթմ­ ան հե­տև­ան­քով կրկնա­

կի բաբ­ ախ­ ի­չում ներտ­րո­նայ­ ին

աստղ­ ի ուղ­ եծր­ ի կիս­ առանցք­ ը

մեկ տարվ­ ա ընթ­ ացք­ ում միջ­ ին

հաշվ­ ով նվա­զում է 3,5 մ-ով :

38 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՖԻԶԻԿԱ

Նկ. 10. LIGO նախագծի երկու դիտակների տեղակայումը Նկ. 11. LIGO նախագծի դիտակներից մեկը Հանֆորդում
Միացյալ Նահանգներում

վա­ծում խորհրդ­ այ­ ին գիտ­նա­ իսկ մյու­սը Հանֆ­ որ­դում է (Վա­ մ, հաճ­ ա­խութ­ յունն­ ե­րի են­թա­
կարմ­ իր տի­րույ­թում է: Լազ­ ե­րի
կան­ներ Մ.Ե. Գերց­ ենշ­տեյ­նը և շինգ­տոն­ ի նահ­ անգ, նկ.10,11): ճառ­ ա­գայթ­ման հզոր­ ու­թյուն­ ը
20 Վտ է: Բա­զուկն­ եր­ ի եզ­րեր­ ի
Վ.Ի. Պուս­տով­ ոյտ­ ը նշում են, որ Գրանց­ իչն­ ե­րի տե­ղակ­ այ­ման հա­յել­ ի­նե­րից բազ­մակ­ ի անդ­
րադ­ ար­ձումն­ եր­ ի շնորհ­ իվ այն
էլեկտր­ ամ­ ագ­նիս­ ակ­ ան ալիք­ վայ­րե­րը պետք է ընտր­ել այն­ հասց­վում է մին­չև 100 կՎտ-ի:
Բազմ­ ա­կի անդ­րա­դարձ­ ում­ն ե­
ներ­ ի ինտ­ եր­ֆեր­ են­ցի երև­ույթ­ ի պես, որ դրանք հնա­րա­վո­ րը շուրջ 300 ան­գամ մեծ­աց­
նում են գրա­վի­տաց­ ի­ոն ալիք­ ի
հի­ման վրա գոր­ծող գրանց­ իչ­ րինս զերծ լի­նեն աղմ­ ուկ­ներ­ ից: ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը բա­զուկ­նե­րում
տար­ ած­վող ալիք­նե­րի փու­լե­
նե­րը (այդ­պիս­ ի սարքն անվ­ ա­ LIGO-ի գրանց­ իչ­ներ­ ից մեկ­ ը տե­ րի տարբ­ ե­րու­թյան վրա: Առան­
ձին բազ­ ուկ­ներ­ ում տա­րած­վող
նում են ինտ­ եր­ֆե­րաչ­ ափ) կա­ ղա­կայ­ված է լքված միջ­ ու­կա­յին փնջեր­ն այ­նուհ­ ե­տև վե­րադր­
վում են՝ տա­լով ին­տեր­ֆե­րեն­
րող են ավե­լի զգայ­ուն լի­նել: պո­լիգ­ ո­նում, իսկ մյուս­ ը՝ Լու­ ի­ ցա­յին պատկ­ եր: Վեր­ ը նշված
զանգ­վածն­ եր­ ի դե­րում, որոնց
Իրենց աշ­խա­տան­քում նրանք զի­ա­նա­յում, արևա­ ­դար­ձա­յին մի­ջև հեռ­ ա­վո­րութ­ յու­նը փոխ­
վում է գրավ­ իտ­ աց­ ի­ոն ալիք­ ի
նաև առաջ­ ար­կել են որպ­ ես ան­տա­ռի եզ­րին: Այ­նու­հետ­ և, ազ­դեց­ ութ­ յամբ, հանդ­ ես են գա­
լիս հայ­ ե­լի­ներ­ ը: Դրանք պատ­
էլեկտր­ ամ­ ագ­նի­սա­կան ճա­ պետք էր ընտր­ ել այն­պիս­ ի հա­ րաստվ­ ած են հա­լած քվար­ցից,
կշռում են 40 կգ և հայ­ե­լա­
ռագ­ այթմ­ ան աղ­բյուր օգտ­ ա­ ճա­խա­յին տի­րույթ, որում աղ­ պատ­ված են ցածր կոր­ ուստն­ եր
ապա­հով­ ող նյու­թով: Ին­տեր­ֆե­
գործ­ ել լա­զերն­ ե­րը, որոնք այդ մուկ­ներ­ ն առա­վել քիչ են: Նման րեն­ցայ­ ին պատ­կեր­ ը կախվ­ ած է
երկ­ ու բա­զուկն­ ե­րում տա­րած­
ժա­ման­ակ դեռ նոր էին հայտ­ տի­րույթ է հա­ճա­խութ­ յուն­ներ­ ի վող ալիքն­ եր­ ի փու­լե­րի տար­
բե­րութ­ յու­նից, որն էլ իր հեր­թին
նագ­ ործ­վել: 10-1000 Հց միջ­ ա­կայք­ ը: Գրան­ որոշ­վում է փնջեր­ ի անց­ ած ճա­
նա­պարհ­նե­րի տա­բեր­ ութ­ յամբ,
Նե­կայ­ ում գոր­ծող գրան­ ցիչ­նե­րում օգ­տա­գործվ­ ող լա­ այս­ ինքն՝ բազ­ ուկ­ներ­ ի երկ­ ա­
րութ­ յուն­նե­րի տաբ­ ե­րութ­ յամբ և
ցիչ­ներ­ ի աշ­խա­տանք­ ի հիմ­ զեր­ այ­ ին ինտ­ երֆ­ եր­ ա­չա­փի անդ­րադ­ արձ­ ում­ն ե­րի թվով:

քում ընկ­ած են հենց լա­զե­ սխե­ման բերվ­ած է նկ.12-ում

րայ­ ին ին­տերֆ­ ե­րա­չափ­նե­րը: (մասշ­տաբն­ ե­րը խախտվ­ ած են):

Այդպ­ ի­սի գրանց­ իչն­ ե­րից են Գրան­ցի­չը բաղ­կաց­ ած է L-աձև

GEO600 (Սարստ­ եդտ, Գեր­մա­ դա­սա­վոր­ված երկ­ ու ուղղ­ ա­հա­

նիա), LIGO (Հանֆ­որդ և Լի­ յաց բազ­ուկ­նե­րից, որոնք 4 կմ

վինգս­տոն, ԱՄՆ), Virgo (Պի­զա, երկ­ա­րու­թյամբ և 1,2 մ տրա­

Իտա­լիա), TAMA 300 (Միտ­ ակ­ ա, մագ­ծով ռեզ­ ոն­ անս­ այ­ ին օպտ­ ի­

Ճապ­ ոն­ իա) նախ­ ագծ­ ե­րում օգ­ կակ­ ան խող­ ո­վակ­ներ են: Լա­

տա­գործ­վող ինտ­ եր­ֆեր­ ա­չափ­ զե­րի առա­քած ճա­ռագ­ այ­թումն

ներ­ ը: ընկն­ ում է փնջի բա­ժա­նի­չի

Քննար­կենք գրա­վի­տաց­ ի­ոն վրա (կի­սաթ­ ափ­ անց­ իկ հա­յել­ ի)

ալիք­ներ­ ի գրան­ցիչն­ ե­րի աշ­ և, բա­ժանվ­ ել­ ով երկ­ ու մաս­ ե­րի,

խա­տան­քը LIGO նա­խագծ­ ում, տա­րած­վում է բա­զուկն­ ե­րում:

որտ­ եղ ընդգրկ­ված են եր­կու LIGO դի­տակ­ ում օգտ­ ագ­ ործվ­ ում

միա­ նմ­ ան ին­տեր­ֆեր­ ա­չափն­ եր: է պինդ­մարմ­նայ­ին Nd:YAG լա­

Դրան­ցից մեկ­ ը Լիվ­ ինգստ­ ո­նի զե­րը, որի ճա­ռա­գայթմ­ ան ալի­

մոտ է (Լու­ իզ­ ի­ան­ այ­ ի նահ­ անգ), քի եր­կար­ ութ­ յու­նը՝ 1,064·10-6

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 39

ՖԻԶԻԿԱ

Նկ. 12.Գրավիտացիոն ալիքների գրանցիչներում օգտագործվող լազերային ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒՄԸ ԵՎ
ինտերֆերաչափի սխեման ԴՐԱՆՑ ԱՂԲՅՈՒՐԸ

Ինտ­ եր­ֆե­րաչ­ ափ­ ի վրա թյուն­ ը մե­ծան­ ում է բազ­ ուկ­ներ­ ի 2015թ. սեպտ­ եմ­բեր­ ի 14-ին
LIGO նախ­ ագ­ծի երկ­ ու դի­տակ­
ընկ­նող գրավ­ ի­տա­ցի­ոն ալի­ եր­կար­ ու­թյունն­ եր­ ի մեծ­ աց­ման­ ը ներ­ ը գրանց­ ե­ցին հա­մընկ­նող
Նշանակենք L1-ով ազ­դանշ­ ան, որը գրանց­ման օր­
քը փո­խում է բազ­ ուկն­ եր­ ի եր­ զու­գըն­թաց։ վա հետ կապվ­ ած ան­վան­ ե­ցին
ինտերֆերաչափի GW150914: Այդ ազ­դանշ­ ա­նին
կար­ ութ­ յուննե­րը, ընդ որում և L2-ով համ­ ա­պա­տաս­խա­նող հար­ ա­բե­
րակ­ ան լայ­նույթ­նե­րը (բազ­մա­
այդ փոփ­ ո­խութ­ յուն­ ը, ընդ­ բազուկների երկարությունները պատ­կած 1021-ով) Հանֆ­ որդ­ ի
և Լի­վինգս­տո­նի դիտ­ ակն­ ե­րի
հան­րապես ասած, տար­բեր գրավիտացիոն ալիքի ընկնե­ համ­ ար ներ­կայ­ ացվ­ ած են նկ.13-
ում (ստոր­ և բերվ­ ած թվա­յին
է երկ­ ու բազ­ ուկն­ ե­րի համ­ ար: լուց առաջ։ Ինչպես արդեն տվյալն­ե­րը և նկ.13 և նկ.14-ի
գրաֆ­ իկ­նե­րը վերց­ված են [P.
Դա նշա­նակ­ում է, որ գրա­ ասվեց, LIGO-ի դիտակների հա­ B Abbot et al., Phys. Rev. Lett.,
մար L1=L2=L= 4 կմ։ Այդ եր­կա­ vol. 116, 061102 (2016)] աշ­խա­
վի­տացիո­ ն ալիք­ ի ազ­դեց­ ու­ տան­քից): Ստոր­ ին նկա­րում
րութ­ յունն­ եր­ ի՝ գրավ­ իտ­ աց­ ի­ոն համ­ ադրվ­ ած է նաև­ ­ Հան­ֆոր­դի
թյամբ փոխ­վում է բա­զուկ­նե­ դի­տակ­ ի ազդ­ անշ­ ա­նը՝ հաշ­վի
առն­ ե­լով ժա­ման­ ակ­ այ­ ին շե­ղու­
րում տա­րածվ­ ող ալիք­ներ­ ի ալիք­ ի ազդ­ եց­ ու­թյամբ պայ­մա­ մը՝ պայմ­ ա­նավ­ որվ­ ած գրան­
ցիչն­ եր­ ի տար­բեր տեղ­ ե­րում
փու­լե­րի տարբ­ եր­ ու­թյու­նը և, նա­վոր­ված փո­փոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ը տե­ղակ­ այ­մամբ: Այդ ժա­մա­նակ
նշան­ ակ­ ենք dL1-ովև dL2-ով։ Virgo գրանց­ ի­չն ար­դի­ա­կա­նաց­
հե­տևաբար, նաև ին­տեր­ֆե­ ման փուլ­ու­մ էր և գրան­ցում­ն եր
Ինտերեֆերենցային պատ­ կա­տար­ել չէր կար­ող: Ինչ վե­
րենց­ ա­յին պատ­կեր­ ը, որի մի­ րաբ­ եր­վում է GEO 600 գրան­ցի­
չին, ապա դրա զգայ­նու­թյու­նը
ջոց­ ով կար­ ե­լի է վե­րա­կանգն­ ել կերի տեսքը որոշող կարևոր բավ­ար­ար չէր GW150914 ազ­
մե­ծութ­յուն է DL=ժdL1-dL2 դանշ­ ան­ ը գրանց­ ե­լու հա­մար:
բազ­ ուկն­ եր­ ի երկ­ ար­ ու­թյունն­ ե­ LIGO գրանց­ իչ­ ի դեպք­ ում նման
տարբերությունը։ Ինչպես ար­ զգայն­ ու­թյան հա­ջողվ­ եց հաս­
րի փոփ­ ո­խութ­ յունն­ եր­ ը: Մյուս նել մի­այն 2013թ.-ից սկսած
արդ­ ի­ա­կա­նացմ­ ան­ արդ­ յուն­
կող­մից, այդ փոփ­ ո­խու­թյուն­ դեն նշեց­ ինք, գրա­վի­տա­ցիոն քում: Գրանց­ ի­չի առա­վել զգա­
յուն հա­ճախ­ այ­ ին տիր­ ույ­թում,
նե­րը կապվ­ ած են գրավ­ իտ­ ա­ ալի­քի ազդ­ եց­ ութ­ յամբ երկ­ ու որը համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ա­նում է
100-300 Հց միջ­ ա­կայ­քին, արդ­ ի­
ցիո­ ն ճառ­ ագ­ այթմ­ ան աղ­բյուր­ ի կե­տե­րի մի­ջև հեռ­ ա­վոր­ ութ­ յան ա­կան­ցում­ ը հանգ­ եց­րեց զգայ­
նու­թյան երե­քից հինգ ան­գամ
բնութ­ ագր­ եր­ ի հետ (զանգ­ված­ փոփ­ ոխ­ ու­թյուն­ ը հա­մե­մա­տա­ մեծ­ աց­ման: GW150914 ազ­դան­
շա­նի գրանցմ­ ան սկզբնակ­ ան
ներ, ուղ­ եծր­ ի պա­րա­մետ­րեր և կան է դրանց սկզբնակ­ան փուլ­ ում մեծ­ ան­ ում են ազ­դան­
շան­ ի ինչ­պես լայն­ ույ­թը, այն­
այլն) և հնար­ ավ­ ո­րու­թյուն են հե­ռա­վո­րութ­ յա­նը: Այդ պատ­ պես էլ հա­ճա­խու­թյու­նը: Վեր­
ջինս աճում է 35 Հց-ից մին­չև
տալ­ իս եզր­ ակ­ աց­ ու­թյունն­ եր ճառ­ ով նպատ­ ա­կա­հար­մար է 150 Հց: Եզ­րա­փա­կիչ փուլ­ ում
ներ­մու­ծել h=DL/L մե­ծու­թյու­ լայ­նույ­թը նվազ­ ում է:
անել­ ու աղ­բյու­րի վեր­ աբ­ ե­րյալ:
Ճշգրիտ հաշ­վարկ­նե­րը ցույց
Բանն­ այն է, որ աղ­բյուրն­ եր­ ի նը, որն արդ­են կախ­ված չէ են տալ­իս, որ կրկնակ­ ի հա­մա­

հիմն­ ակ­ ան մա­սի հա­մար գրա­ բա­զուկ­նե­րի եր­կա­րու­թյուն­

վիտ­ ա­ցի­ոն ճա­ռա­գայթմ­ ամբ նե­րից և զուտ գրա­վի­տա­ցի­ոն

մա­կած­ված երկ­ ար­ ութ­ յուն­նե­ ալիք­ի բնու­թագ­ իր է:Այդ մե­

րի փո­փոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ը շատ ծու­թյու­նն ան­վա­նում են լար­

փոքր են, ուստ­ ի անհ­րա­ժեշտ վա­ծու­թյան (հա­րա­բե­րա­կան)

է ուն­են­ալ շատ մեծ զգայ­նու­ լայ­նույթ։

թյամբ գրանց­ իչն­ եր: Զգայն­ ու­ ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ ԱԼԻՔՆԵՐԻ

40 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՖԻԶԻԿԱ

Հարաբերական լայնույթ, 1021h

Նկ. 13. VIRGO նախագծի երկու դիտակներում գրանցված Նկ. 14. Գրավիտացիոն ճառագայթման հարաբերական
ազդանշանների ժամանակաին կախումները լայնույթը՝ սև խոռոչներից բաղկացած կրկնակի

համակարգի համար, հաշվարկված ՀԸՏ շրջանակներում

կար­գի առա­քած գրավ­ ի­տաց­ ի­ կրկնակ­ ի հա­մակ­ ար­գի բա­ղադ­ րի հետ, գրա­վի­տա­ցիո­ ն ճա­
ոն ալիքն­ ե­րի հաճ­ ախ­ ու­թյու­նը րիչն­ եր­ ի զանգ­ված­ներ­ ը մի քա­
հավ­ ա­սար է աստ­ղեր­ ի պտույ­ նի տաս­նյակ անգ­ամ մեծ են ռա­գայթ­ման հայտն­ ագ­ ործ­ման
տի հա­ճախ­ ութ­ յան կրկնա­ Արեգ­ ակ­ ի զանգ­վա­ծից: Գեր­
պատկ­ ին: GW150914 ազդ­ անշ­ ա­ խիտ աստղ­ եր­ ի տե­սու­թյու­նից հեղ­ ի­նակն­ ե­րը եզր­ ակ­ ացն­ ում
նի աղ­բյուր­ ի համ­ ար պտույ­տի (նշենք, որ այդ տե­սու­թյան հիմ­
հաճ­ ախ­ ու­թյուն­ներ­ ը տաս­նյակ քե­րը դրվել են Հա­յաս­տան­ ում, են, որ գրանց­ված ճառ­ ագ­ այթ­
հերց­եր են: Նման մեծ հա­ճա­ ակադ­ եմ­ իկ­ ոս­ներ Վիկ­տոր Համ­
խու­թյուն­ներ­ ով պտտվող երկ­ բարձ­ ու­մյան­ ի, Գուր­գեն Սահ­ ա­ ման աղբ­ յուր­ ը սև խոռ­ ոչ­նե­րից
նայ­ ին մարմ­ ինն­ եր­ ը պետք է կյան­ ի և նրանց աշա­կերտն­ ե­
ու­նեն­ան փոքր չա­փեր և փոքր րի աշխ­ ա­տանք­ներ­ ում) հայտնի­ բաղ­կա­ցած կրկնա­կի հա­մա­
շա­ռավ­ղով ու­ղեծ­րեր (նյուտ­ ո­ է, որ նեյտ­րոն­ ա­յին աստղ­ ե­րի
նյան տե­սու­թյուն­ ում ուղ­ եծ­ առավ­ ել­ ագ­ ույն զանգ­վա­ծը մոտ կարգ է: Սկզբնակ­ան փու­լում
րա­յին նման հաճ­ ա­խութ­ յամբ է երկ­ ու Արե­գա­կի զանգվ­ ա­
կրկնա­կի համ­ ա­կար­գի չափ­ ե­ ծի: Սա խոս­ում է այն մաս­ին, դրանց զանգ­վածն­ ե­րը կազ­մել
րը կկազ­մեի­ ն մի քան­ ի հար­ յուր որ քննարկ­վող հա­մա­կար­գը
կմ), այ­լա­պես դրանց գծայ­ ին կազմ­ ող երկն­ այ­ ին մար­մին­նե­ են M1=36M և M2=29M ։
արագ­ ութ­ յունն­ եր­ ը կգեր­ ազ­ ան­ րը նեյտ­րոն­ այ­ ին աստ­ղեր չեն:
ցեի­ ն լույ­սի արա­գու­թյու­նը: Այսպ­ ի­սով, եթե համ­ ար­ ենք, Ու­ժեղ գրավ­ իտ­ ա­ցի­ոն ձգո­
Հայտ­նի են միա­ յն եր­կու դաս­ ի որ ՀԸՏ-ը ճիշտ է նկար­ագր­ում
այդպ­ իս­ ի օբյեկ­տեր՝ նեյտր­ ո­ գրավ­ ի­տա­ցիո­ ն երև­ույթն­ երն ղութ­ յան հե­տև­անք­ ով սև խո­
նայ­ ին աստ­ղեր և սև խո­ռոչ­ներ: ու­ժեղ դաշտ­ եր­ ի տիր­ ույ­թում,
Ելն­ ել­ ով դիտ­ ող­ ակ­ ան տվյալն­ ե­ ապա GW150914 ազ­դան­շան­ ի ռոչ­ներ­ ը մոտ­ ե­ցել են մի­
րից՝ կա­րե­լի է գնահ­ ա­տել նաև հա­մար ճա­ռագ­ այթմ­ ան աղ­
ճա­ռագ­ այթ­ման հա­ճա­խութ­ յան բյուր է սև խո­ռոչ­ներ­ ից բաղ­կա­ մյանց և ձուլվ­ ե­լով՝ ձև­ավ­ ո­րել
կախ­ ու­մը ժամ­ ան­ ա­կից: Դա էլ ցած կրկնակ­ ի հա­մակ­ արգ­ ը:
իր հեր­թին հնա­րա­վո­րութ­ յուն M=62M զանգվ­ած­ով սև
է տա­լիս գնահ­ ա­տե­լու զանգ­ Հա­մե­մա­տե­լով դիտ­ ող­ ա­
վածն­ ե­րը: Նման գնահ­ ատ­ ա­ կան տվյալ­նե­րը ՀԸՏ վրա խոռ­ոչ: Սկզբնակ­ան և վերջ­
կանն­ե­րը ցույց են տա­լիս, որ հիմն­ված տես­ ա­կան մո­դել­նե­
րից ստացվ­ ող արդ­ յունքն­ ե­ նա­կան զանգվ­ ած­ներ­ ի տար­

բեր­ ութ­ յամբ պայմ­ ան­ ա­վոր­ված

էներգ­ իա­ ն՝ 3Mc 2 -ն, առաքվ­ ել

է հիմ­ն ակ­ ան­ ում գրավ­ իտ­ աց­ ի­

ոն ալիքն­ եր­ ի տեսք­ ով: Հա­մա­

կար­գի հա­ջոր­դակ­ ան փուլ­ ե­

րը և տե­սա­կան մոդ­ ե­լի հիմ­ ան

վրա սպասվ­ ող ազ­դանշ­ ան­ ը

պատկ­եր­ված են նկ.14-ում: Այդ

փուլ­ եր­ ում առանձ­ ին բա­ղադ­

րիչ­նե­րի արա­գու­թյուն­ներն

իներց­ իա­ յ­ ի կենտր­ ո­նի հա­մա­

կարգ­ ում լույս­ ի արագ­ ութ­ յա­

նը մոտ են, և ուղ­եծ­րի հաշ­

վարկն­ եր­ ը պետք է կատ­ ար­ ել

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 41

ՖԻԶԻԿԱ

ՀԸՏ շրջա­նակ­ներ­ ում: Օրին­ ակ՝ 8M։ Հա­րաբ­ ե­րակ­ ան լայ­նույ­թի տաց­ իա­ յ­ ի ռե­լա­տիվ­ իս­տա­կան
նկ.14-ում 0,4վ պահ­ին սև խո­
ռոչն­ եր­ ի հար­ աբ­ եր­ ակ­ ան արա­ տատ­ ան­ ում­ն ե­րի թի­վը կախ­ված տե­սութ­ յունն­ եր­ ի փորձն­ ակ­ ան
ժա­ման­ ակ­ ից (նկ.13-ի և նկ.14-ի
գու­թյան մե­ծութ­ յու­նը շուրջ 0,4c նմա­նակն­ եր­ ը) նոր համ­ ա­կարգ­ ի ստուգ­ման լա­բոր­ ատ­ ո­րի­ա­ներ:
հա­մար 27 է, որն էա­պես գեր­ ա­
է։ Ըստ գնա­հա­տա­կանն­ եր­ ի, զանց­ ում է հա­մապ­ ատ­ աս­խան Ինչ­պես նշե­ցինք, մինչ վեր­
GW150914 ազդ­ անշ­ ան­ ին հա­մա­ տվյա­լը GW150914-ի հա­մար:
պատ­ աս­խան­ ող ճառ­ ագ­ այթմ­ ան Նոր գրանց­ման հետ կապ­ ջերս տի­եզ­ եր­քի մե­ծա­մասշ­տաբ
աղբ­ յու­րը մեզն­ ից հեռ­ ու է շուրջ ված դիտ­ ո­ղակ­ ան տվյալն­ եր­ ը
1,4 միլ­ իա­ րդ լուս­ ատ­ ար­ ի: Նկա­ և դրանց վեր­լու­ծութ­ յուն­ ը դեռ կառ­ ուցվ­ ած­քի վե­րաբ­ եր­ յալ
տենք, որ այն շատ ավել­ի հե­ հրատ­ արկվ­ ած չեն:
ռու է, քան PSR 1913+16 կրկնակ­ ի տե­ղեկ­ ատ­վութ­ յան միա­ կ աղ­
բաբ­ ա­խիչ­ ը: Այսպ­ իս­ ով՝ ստացվ­ ած ար­
դյունքն­ եր­ ը կար­ և­որվ­ ում են բյուրն էլեկտր­ ամ­ ագ­նի­սա­կան
Nature հանր­ ա­հայտ հան­ եր­կու առում­ն եր­ ով: Առաջ­ ին՝
դե­սի այս տար­վա հուն­ իս կատ­ ար­վել է գրա­վի­տաց­ ի­ոն ալիք­ներն էին: Գրավ­ ի­տա­ցիոն
23-ի հա­մա­րում հա­ղոր­դում ալիքն­ եր­ ի ուղ­ղակ­ ի գրան­ցում
է տպագր­վել այն մա­սին, որ և երկ­րորդ՝ առաջ­ ին անգ­ ամ ալիքն­ ե­րի հայտն­ ա­գործ­ ումն
LIGO նախ­ ագ­ծի դի­տակ­նե­ դիտ­վել է «ձուլվ­ած­» սև խո­
րը 2015թ. դեկտ­ եմբ­ եր­ ի 26-ին ռոչ­նե­րի կրկնակ­ ի հա­մա­կարգ: այդ ուղ­ղութ­ յամբ նոր հո­րի­զոն­
գրանց­ ել են գրա­վի­տա­ցիո­ ն Կար­և­որ է նաև, որ սև խո­
ալիքն­ եր երկ­րորդ ան­գամ: Ինչ­ ռոչ­ներ­ ի հա­մակ­ արգ­ ում գրա­ ներ է բաց­ ում:
պես և GW150914-ի դեպք­ում, վիտ­ ա­ցիո­ ն դաշտ­ երն ավե­լի
ըստ հաշ­վարկ­ներ­ ի, աղբ­ յու­ ու­ժեղ են, քան կրկնակ­ի բա­ Այս տարվ­ ա հունվ­ ար­ ից
րը սև խո­ռոչ­նե­րից բաղ­կա­ցած բախ­ իչն­ եր­ ի դեպ­քում և կար­ ող
կրկնակ­ ի համ­ ակ­ արգ է, որոնց են ծա­ռա­յել որ­պես գրավ­ ի­ LIGO-ի դիտ­ ակն­ ե­րն ար­դի­ա­

զանգ­վածն­ երն են 14M և կան­ աց­ման հերթ­ ա­կան փու­լում

են: Դրանք կսկսեն նոր տվյալ­

ներ հա­վա­քել այս տար­վա

սեպտ­ եմ­բեր­ ից: Այդ ժամ­ ա­նակ

Իտա­լի­այ­ ում կսկսի աշխ­ ա­տել

նաև արդ­ իա­ ­կա­նացվ­ ած Virgo

նա­խագ­ իծ­ ը: Այնպ­ ես որ մեզ

սպա­սում են նոր հայտ­նա­գոր­

ծու­թյուն­ներ և նոր անակն­կալ­

ներ:

42 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Æ ¸ºä ՌՈԲՈՏ- ցա­լեռ­ներ­ ը հանդ­ ի­պում են
ՄԵՂՈՒ հաս­ ա­րակ­ ած­ ին ավել­ ի մոտ լայ­
նութ­ յունն­ եր­ ում, քան Հյուս­ ի­սա­
Հի­վան­դու­թյուն­ներ­ ի և շրջա­ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ յին կիս­ ագն­դում: Մեր օրեր­ ում
կա միջ­ ավ­ այ­րի աղտ­ ոտ­ման ՀԱՍԱԿԸ հայտ­նի է, որ Հյուս­ իս­ այ­ ին կի­
պատ­ճառ­ ով ամբ­ ողջ աշ­խար­ սագն­դի ջեր­մաստ­ իճ­ ան­ ը 1,5 0C-
հում մեղ­ ու­նե­րի և ու­րիշ փո­շո­ Վաղ­ուց ի վեր հայտ­նի է, ով ավե­լի բարձր է, քան Հա­րա­
տող մի­ջատ­ներ­ ի թվաք­ ա­նակ­ ը որ տա­րի­քի առա­ջացմ­ ան հետ վա­յին­ ում:
կրճատ­վել է: ԱՄՆ-ի Հարվ­ար­ մարդ­ ու հաս­ ա­կը փոքր­ ա­նում է,
դի հա­մալ­սար­ ա­նի ճար­տա­րա­ քան­ ի որ մի­ջողն­ այ­ ին կրճիկ­ ա­ Պոտս­դա­մի Կլիմ­ այ­ ի հետ­ ա­
գետ­ներն ստեղ­ծել են ար­հես­ յին սկա­վա­ռակ­նե­րը փոքր-ինչ զոտ­ ութ­ յան ինս­տիտ­ ու­տի մաս­
տա­կան մեղ­ ու: Այդ «մի­ջատ­ ը», սեղմ­վում են: Բայց չա­փե­լով նագ­ ետն­ եր­ ը հա­մակ­ արգչ­ այ­ ին
որի թևե­ ր­ ի բաց­վածք­ ը 3 սան­ 45-ից բարձր տա­րի­քի գրե­ մո­դե­լավ­ որ­ման օգ­նութ­ յամբ
տի­մետր է, թռչում է մարտկ­ ոց­ թե 18 հազ­ ար չին­ աց­ ի­նե­րի հա­ պարզ­ ել են այս երև­ույ­թի պատ­
նե­րի օգն­ ու­թյամբ: Հետ­ ագ­ ա­յում սակ­ ը՝ Պե­կի­նի համ­ ալ­սա­րան­ ի ճառն­ եր­ ը:
այդ մարտ­կոց­նե­րը կփո­խար­ ին­ մարդ­ աբ­ ան­նե­րը հայտ­նա­բե­
վեն վառ­ ել­ ի­քի փոք­րիկ տար­ րել են, որ միջն­ ա­կարգ դպրոցն Անտ­լան­տի­կա­յի հյու­սիս­ ա­յին
րով, և «մեղ­ ուն» կլից­քա­վոր­ ավարտ­ ած­նե­րի հաս­ ակ­ ը 2 սմ- մա­սում օվ­կի­ա­նոս­ ի ջու­րը սառ­
վի սպիր­տով կամ բենզ­ ին­ ով: ով ավել­ի է, քան անգր­ագ­ետ­ չել­ով իջ­նում է ստո­րին շեր­
Մնում է ավել­ աց­նել օդագ­նա­ նե­րին­ ը: Հե­տա­զոտ­ ու­թյան հե­ տեր, քա­նի որ այն ավել­ի ծանր
ցութ­ յան հա­մակ­ արգ և իրա­կան ղին­ ակն­ եր­ ի կարծ­ իք­ ով, իրենց է, քան տաք ջու­րը: Դրա տե­
մե­ղուն­ ե­րի աչք­ ե­րից և նյար­դա­ հա­սա­կը պահ­պա­նած մար­դիկ ղը զբա­ղեց­նում է արևա­ դ­ ար­
յին հա­մակ­ ար­գից պատճ­ ե­նած ապր­ ել են ավե­լի բար­ ենպ­ աստ ձա­յին գո­տի­նե­րում տաք­ ա­ցած
գույն­ ե­րի ճան­ աչմ­ ան ծրագ­ իր: պայմ­ անն­ եր­ ում (քան­ ի որ ծնող­ ջուր­ը, որը տա­քաց­նում է օդը:
Ներս թռչել­ով «փե­թակ»՝ ռո­ ներ­ ը կա­րող­ ա­ցել են ապա­հո­ Հա­րա­վայ­ ին կի­սագն­դում բա­
բոտ-մե­ղուն կհայտ­նի իր թռիչ­ վել նրանց կրթու­թյու­նը), չեն ցա­կայ­ ում են դե­պի բև­եռ ուղղ­
քի արդ­ յունք­ներ­ ը՝ միկր­ ոհ­ ա­մա­ զբաղվ­ ել ֆի­զի­կակ­ ան ծանր ված նման տաք հոս­ անքն­ ե­րը,
կարգ­չում տեղ­ ե­կատ­վու­թյուն աշխ­ ա­տանք­ ով, ու­նեն ավե­լի հա­վան­ ա­բար այն պատճ­ ա­ռով,
տեղ­ ադր­ ել­ ով այն մա­սին, թե առողջ ապ­րե­լակ­ երպ, զբաղ­ որ այս­տեղ գրե­թե չկան ցամ­ ա­
որտ­եղ կար­ե­լի է գտնել փո­ վում են յո­գայ­ով, ու-շո­ւյով կամ քա­յին ըն­դար­ձակ տար­ ածքն­ եր:
շոտմ­ ան կա­րիք ու­նե­ցող ծա­ այլ տես­ ակ­ ի մարմն­ ա­մար­զու­ Բա­ցի այդ, «ջրայ­ ին ջեռ­ ուց­
ղիկ­ներ: Սա­կայն ռոբ­ ոտն­ եր­ ը թյամբ: ման» բացակայության հետ­և­
չեն կա­րո­ղա­նա­լու հավ­ աք­ ել անք­ ով Անտ­ արկտ­ իդ­ ա­յի սառ­ցե
ծաղկ­ ա­հյութ և ստա­նալ մեղր: ԻՆՉՈ՞Ւ Է գլխարկն ավել­ ի ըն­դարձ­ ակ է,
ՀՅՈՒՍԻՍՈՒՄ քան արկտ­ ի­կակ­ ան­ ը, և ավե­
ԱՎԵԼԻ ՏԱՔ, ՔԱՆ լի շատ արևի լույս է անդր­ա­
դարձ­նում դե­պի տիե­ ­զերք: Ի
ՀԱՐԱՎՈՒՄ դեպ, համ­ ընդ­հան­ ուր տաք­ աց­
ման պատճ­ա­ռով աճել է տաք
Դե­ռևս XVI դա­րում ծով­ ագ­ օվ­կիա­ ­նոս­ներ­ ի ջրի գոլ­ որ­շի­
նաց­նե­րը նկա­տել էին, որ Հա­ ա­ցում­ ը, և անտ­ արկ­տիկ­ ա­կան
րավ­ ա­յին կի­սագնդ­ ում սառ­ սառ­ցե գլխարկ­ ը մե­ծան­ ում է.
30 տար­վա ըն­թաց­քում այն
աճել է 5 %-ով:

«Наука и жизнь», N 11, 2013

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 43

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՏԱՔՐՔՐԱՇԱՐԺ ԺԻՐԱՅՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ
ԵՎ ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ
ՎԱՐՔԱԳԾՈՎ ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ,
ԾԱՌԵՐ ՈՒ ԹՓԵՐ կենսաբանական գիտությունների
դոկտոոր, պրոֆեսոր,
(Սկիզբը՝ §Գիտության ՀՀ ԳԱԱ բուսաբանության
աշխարհում¦, N 2, 2016) ինստիտուտի տնօրեն

ԳԱՅԱՆԵ ԳԱՏՐՉՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ բուսաբանության
ինստիտուտի բույսերի
ներմուծման բաժնի
գիտաշխատող

Հովենիա քաղցր, ոչ ու­տել­ ի տուփ­ իկ է: Պտուղն­ ե­ 40 կգ «կոն­ֆե­տ», որը հա­մար­
րը միա­ ­ցած են միմ­յանց մսա­ վում է հի­ա­նալ­ ի դե­ղամ­ ի­ջոց
Կոնֆ­ ետած­ առ. 15- լի պտղա­կո­թուն­ներ­ ով, որոնք բազմ­ աթ­ իվ հի­վանդ­ ու­թյուն­նե­րի
կարմ­րա­վուն են, քաղցր, հա­ դեմ, պա­րու­նակ­ ում է շատ նյու­
25 մ բարձ­րութ­ յամբ ճե­լի բուրմ­ ուն­քով (այստ­ ե­ղից թեր, որոնք ար­գել­ա­կում են օր­
էլ Կոն­ֆետ­ ած­ առ անվ­ ան­ ու­մը): գան­ իզ­մում տե­ղի ուն­ ե­ցող օք­
և բնի 60-80 սմ տրամ­ագծ­ով, Պտղա­կոթ­ ուն­ներ­ ը հա­սու­նա­ սի­դաց­ման պրո­ցես­նե­րը, դուրս
նում են աշ­նան­ ը և մնում ծառ­ ի են հա­նում թույ­նե­րը, վեր­ ա­
գնդաձ­ և, խիտ սա­ղարթ­ ով, վրա մին­չև գար­ ուն, չոր­ ա­ցած կանգ­նում՝ վնաս­ված բջիջ­նե­րը,
վի­ճակ­ ում չամ­ ի­չի համ ուն­ են, արյու­նատ­ ար անոթն­ ե­րին հա­
տե­րևա­ ­թափ ծառ է: Տեր­ և­նե­րը այդ պատճ­ ա­ռով էլ անվ­ ա­նում ղորդ­ ում առաձգ­ ա­կան­ ու­թյուն,
են նաև «ճա­պո­նակ­ ան չամ­ իչ­ ի կանխ­ ար­գել­ ում մա­կար­դուկն­ ե­
ձվաձ­և են, փայլ­ուն, 13-15 սմ ծառ­ »: Բեր­քա­ռատ տար­ ում մեկ րի (թրոմբ) առա­ջաց­ ու­մը, օգ­
ծառ­ ից կա­րե­լի է հա­վա­քել մոտ նում՝ մրսա­ծու­թյան, գլխա­ցա­
եր­կա­րութ­ յամբ, 10-12 սմ լայ­նու­

թյամբ: Ծա­ղիկն­ ե­րը մանր են՝

0,5-0,7 սմ տրա­մագծ­ով, սպի­

տակ­ ավ­ ուն, հոտ­ ավ­ ետ, հա­

վաքվ­ ած՝ կի­սահ­ ով­ ան­ ոցն­ ե­րում:

Պտու­ղը չոր, մոխր­ աշ­ ա­գան­ ա­

կագ­ ույն, եռա­բուն, չբաց­վող,

Հովենիա քաղցր, Կոնֆետածառ
44 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

վի, երիկ­ ամն­ ե­րի և աղիք­ այ­ ին

հի­վանդ­ ութ­ յուն­ներ­ ի ու սա­կա­

վար­ յու­նութ­ յան ժա­մա­նակ:

«Կոնֆետները» օգտ­ ա­գոր­

ծում են հատկ­ ա­պես հար­բե­

ցո­ղու­թյան դեմ պայք­ ա­րում.

խմիչք­ ի հան­դեպ զզվանք է

առաջ­ ացն­ ում:

Բնա­փայտն ար­ժեք­ ավ­ որ է,

դրան­ ից պատր­ աս­տում են կա­

հույք, երաժշ­տակ­ ան գործ­ իք­

ներ, հուշ­ ան­վերն­ եր:

Կոն­ֆետ­ ած­ ա­ռը չա­փա­ Մետրոսիդերոս բարձր, Ծննդյան ծառ

զանց գեղ­ ա­զարդ բուս­ ա­տե­ են ծառայում, սրանց մի մասը բարձ­րաց­ի՛ր», քանի որ ծառ
հասնում է հողին և ամրանում, բարձրանալն այդ բնի վրայով
սակ է. գար­նա­նը ծածկվ­ում է իսկ մյուս մասը մնում է անհնար է: Դինամիտ ծառն
կախված օդում և կատարում է ունի նաև «կապիկների գոնգ»
առատ, բուր­ ումն­ ավ­ ետ ծաղ­ օժանդակ արմատի դեր, քանի անվանումը. պտուղները բաց­
որ հիմնականներն օվկիանոսի վում են մեծ աղմ­ու­կով, որը
կա­բույ­լեր­ ով, ամ­ռա­նը՝ վառ ջրերի աղից հաճախ են կա­պիկն­ ե­րի համ­ ար ազդ­ ան­շան
խցանվում: է՝ հա­վա­քե­լու վայր ըն­կած սեր­
կար­միր «կոն­ֆետն­ ե­րով», մեր­ ը:
Տեր­ և­ներն էլիպ­սա­ձև են,
աշնանը՝ կարմիր, դեղին, 8-10 սմ եր­կա­րու­թյամբ, 2-3 սմ Հու­րա­յի տե­րև­ներ­ ը թղթան­
լայ­նու­թյամբ, կաշ­ ենմ­ ան, մուգ
մանուշակագույն տերևնե­րով: կան­ աչ: Ճյու­ղերն ու տեր­ և­նե­
րի ստոր­ ին մա­կե­րե­սը սպի­տակ
Ըստ կոն­ֆետ­ ած­ ա­ռի մա­ թա­ղի­քապ­ ատ են: Ծաղ­ իկն­ ե­րը
հա­վաք­ված են հով­ ան­ ո­ցան­ման
սին հայտ­նի լե­գեն­դի՝ մի գիշ­ եր ծաղկ­ աբ­ ույլ­ եր­ ում: Ծաղ­կա­թեր­
թիկն­ երն աննշ­մար են, իսկ վառ
աստվ­ ածն­ ե­րը որո­շում են կազ­ կար­միր գույն­ի, 5-8 սմ երկ­ա­
րութ­ յամբ առէ­ջաթ­ ե­լե­րը շատ
մա­կեր­պել խնջույք: Բեր­քատ­վու­ առատ են և ցայտ­ ուն:

թյան աստվ­ ա­ծուհ­ ին իր հետ բե­ Մետր­ ոս­ ի­դե­րո­սին անվ­ ա­
նում են նաև «ծննդյան ծառ»,
րում է կոնֆ­ ետն­ե­րով լի մի մեծ քան­ ի որ ծաղկ­ ում է դեկ­տեմ­բե­
րին՝ ծննդյան տոն­ եր­ ի ժամ­ ա­
զամ­բյուղ և բռե­րով լցնում այս նակ: Նոր Զել­ ան­դի­այ­ ի ամեն­ ա­
գեղ­ եց­ իկ և ամե­նա­ար­տա­սով­ որ
ու այն կողմ, առա­վոտ­ յան այդ ծառն է. ծաղկմ­ան շրջան­ում
հսկա ամ­բողջ սա­ղար­թը պատ­
կոնֆ­ ետ­նե­րի ընկա­ ծ վայ­րում վում է վառ կար­միր, թավ­շյա
ծաղ­ իկ­նե­րով:
աճում են կարմր­ ա­վուն ճյուղ­ ե­

րով, սպիտ­ ակ և հո­տա­վետ ծա­

ղիկ­նե­րով բարձր ծառ­ եր, որոնց

վրա ծա­ղիկն­ ե­րի թափ­վել­ ուց հե­

տո առաջ­ան­ում են հա­մեղ կոն­

ֆետն­ եր: Կա նաև մի սո­վոր­ ույթ.

սի­րա­հարն­ ե­րը մի­մյանց կեր­ ակ­

րում են Հով­ ե­նիա­ ­յի «կոնֆ­ ետ­

նե­րով», որպեսզի իրենց սերը

լինի ամուր և հարատև:

Մետրոսիդերոս բարձր, Դինամիտ ծառ, Հուրա. Դինամիտ ծառ, Հուրա
Ծննդյան ծառ. մինչև 15-20 մ մինչև 60 մ բարձ­րու­թյամբ և
բարձրությամբ, մեծ, կլորավուն բնի 0,8-1,5 մ տրամ­ագ­ծով
սաղարթով, մշտադալար ծառ մշտա­դալ­ար ծառ է: Բունն ամ­
է (սկզբում աճում է թփի ձևով, բողջ­ ութ­ յամբ պատ­ված է սրա­
հետագայում ճյուղերը ձուլվում ծայր, կոն­ ա­ձև փշեր­ ով, այս­
են մեկ բնում): Միայնակ ծառն տե­ղից էլ ստաց­ել է իր մյուս
ունենում է բազմաթիվ օդային անվ­ ա­նում­ ը՝ «կա­պի՛կ, մի
արմատներ (սրանք յուրօրինակ
շրջազգեստի նման պատում են
ծառի բունը), որոնք շատ մեծ
սաղարթի համար հենարան

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 45

ման են, ձվա­ձև, սրտաձ­և ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ վան մա­հաց­ ավ օտա­րու­թյան
հիմ­քով, մինչ­և 60 սմ եր­կա­
րու­թյամբ (հի­շեցն­ ում են արև­ա­ Սեքվոյա մշտադալար մեջ): Ծա­ռի կեղ­ևը շատ հաստ
ծաղկ­ ի տե­րև), տե­րևա­ կ­ ո­թու­նը
մոտ 18 սմ է: Արա­կան ծաղ­ իկ­ նին. նրա բարձր­ ութ­ յու­նը 115,8 է՝ 30-70 սմ, փա­փուկ, թել­ավ­ որ,
ներ­ը կար­միր են, չու­նեն ծաղ­ մ է, 700-800 տար­ ե­կան է, բնա­
կա­թեր­թեր, հավ­ աքվ­ ած են ող­ փայտ­ ի պա­շար­ ը՝ 502 մ3: Սեք­ կարմր­ աշ­ ա­գա­նակ­ ա­գույն: Կե­
կուզ­ ան­ման ծաղ­կա­բույ­լե­րում: վո­յան հան­րահ­ այտ ծառ է նաև
Իգա­կան ծա­ղիկ­նե­րը միա­ յն­ ակ իր բնի հաս­տու­թյամբ, որը կա­ ղևը հեռ­ աց­նե­լուց որոշ ժա­մա­
են, կարմ­ իր, աստղ­ ա­ձև, կախ­ րող է հաս­նել 7-9 (11) մ-ի:
ված՝ ճյուղ­ եր­ ի ծայր­ եր­ ից: Պտու­ նակ անց բնափ­ այ­տը կարմր­ ում
ղը դդմա­ձև, փայ­տա­ցած պա­ Ծառն իր անվ­ ա­նու­մը ստա­ցել
տիճ է, 3-5 սմ հաստ­ ու­թյամբ և է հնդկաց­ ին­ ե­րի չեր­ ոկ­ ե ցե­ղի է (այս­տեղ­ ից էլ Սեքվ­ ո­յա­յի մյուս
5-8 սմ (խնձոր­ ի չափ) տրամ­ ագ­ ցեղ­ ա­պե­տի անու­նից՝ Սեք­վա,
ծով, 16 պտղա­թերթ­ իկ­նե­րով: որը գլխա­վո­րել էր հնդկաց­ ի­ ան­վա­նում­ ը՝ «Կարմ­ իր ծառ»):
Կի­զիչ արևի տակ պա­տիճ­ներ­ ը նե­րի պայք­ արն ան­կա­խութ­ յան
բաց­վում են ուժգ­ ին պայ­թյու­ համ­ ար (ցա­վոք տե­ղաբ­նակ­ Ասեղնատերևներն սկզբում
նով (այստ­ եղ­ ից էլ՝ «դին­ ամ­ իտ նե­րին այն­ ո­ւա­մե­նայ­նիվ քշե­
ծառ» անվանումը) և դուրս ցին իրենց բնօրր­ան­ից, և Սեք­ տափակ են, երկարացած,
են նետում իրենց սերմերը
մինչև 45-100 մ, թռչում են նաև հետագայում՝ թեփուկավոր:
պտղակեղևի սուր բեկորները.
սա արհավիրքի նման է (ի Կոները ձվաձև են, 1,5- 3,2 սմ
դեպ, սերմերը թռչում են մինչև
70 մ/վ արագությամբ): երկարությամբ և գրեթե 1 սմ

Հուր­ ա­յի կաթ­նա­հյութ­ ը թու­ լայնությամբ:
նա­վոր է, սրան­ ով ձկնորս­ներն
ու որ­սորդ­նե­րը, թու­նա­վո­րե­լով
նետ­ ե­րի ծայ­րե­րը, հեշտ­ ու­թյամբ
անզ­գա­յացն­ ում են որ­սին (այս
կերպ պաշտպ­ անվ­ում են նաև
անա­կոնդ­ ան­ եր­ ից): Մի ժա­մա­
նակ կաթն­ ահ­ յութն օգ­տագ­ որ­
ծում էին ար­ցունք­ ա­բեր գազ
ստան­ ա­լու համ­ ար (եթե ընկն­ ի
աչ­քի մեջ՝ մարդն ան­միջ­ ա­պես
կկու­րան­ ա): Կեղ­ ևի­ ց ստացվ­ ած
թուրմ­ ով բուժ­ ում են էկզ­ ե­ման,
սեր­մերն ուժ­ եղ լու­ծո­ղա­կան
մի­ջոց են:

Պտուղն­ եր­ ի մաս­ ե­րից պատ­
րաստ­ ում են զար­դեր, բնա­փայ­
տից՝ կա­հույք, նա­վակ­ներ:

Սեքվ­ ոյ­ ա մշտադ­ ա­լար. կո­
նաձ­ և սա­ղար­թով, մշտադ­ ա­լար,
հսկա ծառ է (աշխ­ ար­հի ամե­
նաբ­ արձր մերկ­ աս­ երմ ծառն է),
որի բարձր­ ութ­ յու­նը հաս­նում է
100 մետրի և ավել­ի: Ներ­կա­
յումս աճող ամե­նաբ­ արձր ծառ­ ը
հայտն­ աբ­ եր­վել է 2006 թվակ­ ա­

46 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Կարմր­ ա­վուն բնափ­ այտ­ ը Սեք­վոյ­ ադ­ ենդ­րոն­ ի բնափ­ այ­ Մետասեքվոյա գլիպտոստրոբոնման
շատ դի­մաց­կուն է և օգտ­ա­ տից պատ­րաստ­ ում են կահ­ ույք,
գործվ­ ում է ստորջ­րյա կա­ռույց­ մատ­ իտ­ներ հեն­ աս­ յուն­ եր, ինք­ նում աճել է նաև Հյու­սի­սայ­ին
նե­րում, կամ­ ուրջ­ներ և տակ­ առ­ նաթ­ իռն­ եր: Ամե­րի­կա­յում, Սիբ­ ի­րում, Եվր­ ո­
ներ պատր­ աստ­ ել­ իս: պա­յում, Կովկ­ ա­սում, Գրենլ­ ան­
Մամ­ ոն­տած­ առ­ ի բունն այն­ դի­ա­յում (այս հազվ­ ա­դեպ հան­
Սեք­վոյ­ ադ­ ենդ­րոն հսկա­ քան հաստ է, որ ծա­ռեր­ ից մե­կի դիպ­ ող ծառ­ ը կա­րել­ ի է տես­նել
յա­կան, Մա­մոն­տա­ծառ. մին­ կոճ­ղի վրա ազատ տեղ­ ավ­ որ­ Երև­ան­ ի և Վա­նա­ձոր­ ի Բուս­ ա­
չև 100 մ բարձ­րու­թյամբ և բնի վել են երաժշտ­ախ­ումբ և 30 բա­նա­կան այ­գին­ եր­ ում, Իջև­ա­
շուրջ 10 մ տրամ­ ագ­ծով, բրգա­ պար­ ող: նի և Ստե­փա­նավ­ ան­ ի դենդր­ ո­
ձև սա­ղար­թով, մշտա­դա­ պար­կե­րում):
լար, հսկա ծառ է (շատ նման Կա­լի­ֆոռն­ ի­այ­ ի նա­հան­գի
է մշտա­դա­լար սեք­վո­յայ­ ին): (ԱՄՆ) արգ­ ե­լոց­ ա­յին պար­կեր­ ից Ի տար­բեր­ ութ­ յուն մյուս
Սրան ան­վա­նում են նաև Մա­ մե­կում պահպ­ անվ­ ում են Սեք­ ասեղն­ ատ­ ե­րև ծա­ռա­տե­սակ­նե­
մոն­տա­ծառ, քա­նի որ կախվ­ ած վո­յա­դենդ­րո­նի 3-4 հա­զար տա­ րի՝ մետ­ ա­սեք­վո­յան ամեն տա­
ճյու­ղեր­ ը նման են մա­մոն­տի րեկ­ ան ծա­ռեր, որոն­ցից մեկ­ ի րի կա­տա­րում է կան­ ոն­ ավ­ որ
ժան­իքն­եր­ին (ի դեպ, այս հի­ բնի փչա­կում գոյ­աց­ել է «թու­ տե­րևա­ թ­ ափ (աշն­ ան­ ը թափ­
աս­քանչ ու վեհ ծառ­ ը կա­րել­ ի նել» որի միջ­ ով հեշտ­ ու­թյամբ վում են նաև մի­ա­մյա ճյուղ­ ե­րը,
է տես­նել մեզ մոտ Հայ­աս­տա­ անց­նում են մեք­ ե­նա­ներ­ ը: Հաշ­ այ­սինքն՝ ճյուղ­ աթ­ ափ է լին­ ում):
նում՝ Վա­նա­ձո­րի Բու­սաբ­ ան­ ա­ վար­կել են, որ մեկ Մամ­ոն­տա­ Կո­ներ­ը փոք­րիկ են՝ 2-2,5 սմ
կան այ­գում և Ստե­փա­նա­վան­ ի ծառ­ ից գոյ­ աց­ ած փայտ­ ա­նյու­թի տրա­մագ­ծով, գնդաձ­ և, կախ­
դենդր­ ո­պարկ­ ում): Կե­ղևի հաս­ տե­ղա­փոխմ­ ան հա­մար անհ­րա­ ված՝ երկ­ ար կո­թուն­ներ­ ից:
տութ­ յուն­ ը 30-60 սմ է, այն փա­ ժեշտ է 20-25 վագ­ ոն­ներ­ով մի
փուկ է, թել­ ավ­ որ: Կո­ներն ու­նեն գնացք:
5-8 սմ եր­կար­ ու­թյուն և 3-4,5 սմ
լայ­նութ­ յուն: Հա­մաշ­խար­հա­յին դենդ­րոֆ­
լո­րայ­ ի կազմ­ ում Սեք­վո­յա­դենդ­
րո­նը հայտն­ ի է որպ­ ես ամե­նա­
երկ­ ար­ ա­կյաց ծառ­ ատ­ ես­ ակ. այն
ապ­րում է մին­չև 5000 տար­ ի:

Մետ­ ա­սեքվ­ ոյ­ ա գլիպ­

տոստր­ ոբ­ ոն­ման. մինչ­և 30-40

մ բարձր­ու­թյամբ և բնի մոտ

2,5 մ տրա­մագծ­ով, լայն կո­նա­

ձև սա­ղարթ­ ով, կարմր­ ադ­ արչ­

նագ­ույն, շատ սլաց­իկ բնով

գեղ­ եց­ իկ ծառ է: Ներ­կա­յումս

բնակ­ ան­ ո­րեն աճում է միա­ յն

Չին­ աստ­ ան­ ում, իսկ նախկ­ ի­

Սեքվոյադենդրոն հսկայական, Նվե­նի, Էվ­կա­լիպտ թա­
Մամոնտածառ
գա­վո­րա­կան, Տեն­դա­ծառ.
ամեն­ աբ­ արձր լայն­ ատ­ եր­ և, սա­
ղարթ­ ա­վոր ծա­ռա­տե­սակն է:
Նրա բարձ­րութ­ յու­նը հասն­ ում
է 100 և ավե­լի մետ­րի: Ամեն­ ա­
բարձր կեն­դան­ ի նմուշն ու­նի
101 մ բարձ­րու­թյուն և աճում է
Տաս­մա­նի­ա­յում: Հին գրա­ռում­
նե­րում էվ­կա­լիպտ­ներ­ ի բարձ­
րու­թյան մա­սին հանդ­ իպ­ ում
են տար­բեր թվեր (ընդ­հուպ
մինչ­և 160 մ): Ընդհ­ան­ուր առ­
մամբ, մին­չև 100 մ բարձ­րու­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 47

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նվենի, Էվկալիպտ թագավորական, Տենդածառ եթեր­ ա­յին յուղ­ եր, սրանց եփու­
կը հակ­ աբ­ որ­բո­քա­յին, ցավ­ ազր­
թյամբ և բնի շուրջ 7 մ տրա­ ոչ կա­նոն­ ավ­ որ ատամն­ ա­եզր, կող մի­ջոց է և լայ­նոր­են կի­
մագծ­ ով, սյուն­ աձ­ և սա­ղարթ­ ով, րառ­վում է բժշկութ­ յան մեջ:
մշտա­դալ­ար ծառ է: Բնի ներ­ բաց կան­ աչ, հա­կա­դիր դաս­ ա­
քևի մա­սը (մին­չև 5-20 մ) կոշտ Ռա­վեն­ ա­լա մադ­ ագ­ աս­
թե­լավ­ որ կե­ղև ուն­ ի, իսկ վե­րևի վոր­ ու­թյամբ: Հաս­ ուն տեր­ և­
մա­սի կեղ­ ևը հարթ է, սպի­տակ կա­րյան, Ճան­ ապ­ արհ­ որդն­ ե­
կամ երկն­ ա­մոխր­ ագ­ ույն, եր­ ներ­ ը մանգ­ ա­ղա­ձև են, 10-20 րի ծառ, Ջրհոր ծառ. մին­չև 15
կար ժա­պա­վե­նաձ­ և շերտ­ եր­ ով մ բարձր­ ու­թյամբ, մշտա­դա­լար
անջ­ ատվ­ ող, և նոր առա­ջա­ սմ եր­կար­ու­թյամբ, 2-4 սմ լայ­ ծառ է: Տեր­ևն­երն իրենց ձև­ով
ցած կեղ­ևն ստա­նում է տար­ նման են բա­նա­նի տեր­ և­նե­րին
բեր գույն­ եր՝ կարմ­ իր, նարն­ջա­ նու­թյամբ, ամբ­ ողջ­ աե­ զր, կա­ (ի դեպ, բա­նա­նը խո­տա­բույս
գույն, վար­դա­գույն, մո­րե­գույն՝ է). ուն­ են 3-7 մ երկ­ ար­ ութ­ յուն,
տա­լով ծա­ռին յու­րա­հատ­ ուկ նա­չա­մոխր­ ագ­ ույն, հերթ­ ադ­ իր 25-51 սմ լայ­նու­թյուն, մուգ կա­
տեսք: Երիտ­ ա­սարդ տե­րև­ներ­ ը նաչ են, քա­մի­նե­րից խիստ
նշտա­րա­ձև են, 3-8 սմ եր­կա­ դաս­ ավ­ որ­ ութ­ յամբ: Սպիտ­ ակ, կտրտված, դա­սավ­ որ­ված են
րութ­ յամբ, 2-6 սմ լայ­նութ­ յամբ, ծառ­ ի բնի որոշ­ ակ­ ի բարձր­ ու­
մոտ 1 սմ տրամ­ագ­ծով, եր­կար թյամբ մեկ հար­թու­թյան վրա
և հի­շեց­նում են հսկա­յակ­ ան
առէջ­ ա­թե­լեր­ ով 7-15-ական ծա­ հովհ­ ար կամ սի­րամ­ ար­գի պոչ՝
կազմվ­ ած շուրջ 30 տեր­ և­իկ­նե­
ղիկ­ներ­ ը հավ­ աքվ­ ած են հո­վա­ րից:

նո­ցանմ­ ան ծաղ­կա­բույ­լեր­ ում, Սպիտ­ ակ­ ավ­ ուն ծաղ­ իկն­ ե­
րը հա­վաքվ­ ած են տե­րև­ա­ծո­
որոնք 2-ական դուրս են գա­լիս ցեր­ից դուրս եկող, 30 սմ եր­
կար­ ու­թյամբ ծաղկ­ աբ­ ույլ­ եր­ ում:
տեր­ և­ա­ծո­ցեր­ ից: Ծաղկ­ ում է ամ­բողջ տարվ­ ա
ընթ­ աց­քում: Պտուղ­ ը երկ­ ար­ ա­
Պտուղ­ ը հակ­ ա­ռակ ձվաձ­ և վուն, շա­գա­նակ­ ագ­ ույն տուփ­ իկ
է, որ­տեղ զար­գան­ում են վառ
կամ զան­գա­կաձ­ և, 7-8 մ երկ­ ա­ երկն­ ագ­ ույն սերմն­ ակ­ իցն­ եր­ ով
սև գույ­նի սեր­մեր­ ը:
րու­թյամբ և 5-6 մ տրամ­ ագ­ծով
Ռավ­ ե­նալ­ ան կրում է «ճա­
տու­փիկ է: նապ­ ար­հորդն­ ե­րի ծառ» ան­
վան­ ու­մը, քա­նի որ բնութ­ յան
Իր հայ­րե­նի­քում՝ Ավստ­ մեջ աճե­լու դեպք­ ում սա­ղարթ­ ի
դա­սավ­ որ­ ու­թյու­նը միշտ արև­
րալ­ ի­ա­յում, ծաղ­կում է հուն­ մուտ­քից արևե­լք է, և սա օգ­
նում է մարդկ­անց ճիշտ կողմ­
վար-մա­յիս ամիսն­ եր­ ին, իսկ նո­րոշ­վել: Իսկ «ջրհոր ծառ»
է կոչվում այն պատճառով,
Կով­կա­սում՝ հու­նիս-հուլ­ իս որ տերևակոթունն ունի
խողովակի ձև, որ­տեղ կու­տակ­
ամիս­ներ­ ին: վում է անձ­րևա­ ­ջուր­ ը (մեկ ծա­
ռի վրա կա­րող է պահ­վել 2-3
Բնա­փայ­տը 20-րդ դա­րում դույլ ջուր), որից էլ օգտ­վում
են ծար­ ավ ճան­ ապ­ արհ­ որդ­նե­
թղթի ար­դյու­նա­հան­ման մեջ րը: Սա­կայն դժվար թե որևէ
մեկն օգտվ­ի այդ ջրից. այն
կա­րևո­ ր դեր է կատ­ ա­րել: Կա­ շատ տհաճ հոտ ու­նի, այդտ­ եղ
վխտում են մեծ քան­ ա­կու­թյամբ
ռուց­ված­քով շատ կոպ­ իտ բնա­ մանր­ է­ներ, նույ­նիսկ սատկ­ ած,
փոք­րիկ երկկ­ ենց­ աղն­ եր:
փայ­տը հեշտ մշակ­ման շնոր­

հիվ օգ­տա­գործվ­ ում է կահ­ ույք,

ման­րա­հա­տակ, պատ­ ուհ­ ան­ներ

պատր­ աստ­ ե­լու հա­մար:

Տեր­ ևն­ ե­րը պար­ ուն­ ա­կում են

48 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016