45-2016-3

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ռավենալա մադագասկարյան, Ճանապարհորդների ծառ, Ջրհոր ծառ Պտղի մի­ջուկն ու­տում են հում
վիճ­ ա­կում, իսկ հյութն օգտ­ ա­
Ռավ­ ե­նալ­ ա­յի խոշ­ որ տե­րև­ րութ­ յամբ և 4,5 սմ լայ­նու­թյամբ, գոր­ծում որպ­ ես օծան­ ե­լիք:
ներն օգտ­ ագ­ որ­ծում են որպ­ ես կա­շեն­ման, խոր­դու­բորդ, դարչ­
ծածկ, կոշտ տե­րևա­ ­յին ջղե­րը՝ նա­գույն պա­տյան­ ով, հյու­թեղ, «Ազնվ­ ա­կան­նե­րի ծառ»-ի
շին­ ա­րա­րա­կան նյութ, սեր­մերն քաղցր, մանգ­ ոյ­ ի հա­մով, մա­ համ­բավ ու­նեց­ ող Կեպպ­ ելն
ու մատ­ղաշ տեր­ ևն­ երն ուտ­ ե­ նու­շակ­ ի բուրմ­ ունք­ ով, նարն­ջա­ աճում է Ճավ­ա կղզում: Սրա
լի են՝ պար­ ու­նա­կում են օսլ­ ա, գույն կամ դարչն­ ագ­ ույն միջ­ ու­ պտուղն ու­տե­լուց հետ­ ո, եթե
սերմ­ ե­րից ստան­ ում են ալյուր: կով հա­տապ­տուղ է, որը ծա­ռի նույն­իսկ շատ սխտոր ուտ­եք,
Մա­դագ­ ասկ­ ար կղզում ծառ­ ի բնի ներ­քևի մաս­ ում, շուրջ 8 սմ մի­ևն­ ույնն է, տհաճ հոտ չի գա,
կե­ղևն օգտ­ ագ­ ործ­ ում են որ­պես եր­կա­րութ­ յամբ պտղակ­ ոթ­ ուն­ ով իսկ քրտինք­ ից ան­գամ ման­ ու­
տան­ իք: ող­կույզ­ներ է կազ­մում: Հա­ շա­կի հոտ կբու­րի: Հնում այս
սուն ծա­ռերն ու­նակ են տա­լու ծառն աճեց­րել են պա­լատ­ ա­կան
Ստել­ եխ­ ոկ­ արպ­ ուս բու­ տար­ ե­կան մին­չև 1000 պտուղ: այգ­ ին­ ե­րում և հաս­ ա­րակ մարդ­
րա­կոլ, Կեպպ­ ել. մինչ­և 25 մ կանց հավ­ աս­տի­ացր­ ել, որ դրա
բարձր­ ութ­ յամբ, հզոր ճյուղ­ ե­ Ստելեխոկարպուս բուրակոլ, Կեպպել պտուղ­ներն ու­տել­ ու դեպք­ ում
րով, մշտդա­լար ծառ է: Տե­րև­ նրանց դժբախ­տու­թյուն կպա­
ներ­ ը եր­կար­ ավ­ ուն ձվա­ձև են, տա­հի: Պտղի օգտ­ ագ­ ործ­ ու­մը
12-30 սմ եր­կար­ ու­թյամբ, 5-10 կար­ ող է առաջ­ աց­նել ժամ­ ա­
սմ լայ­նու­թյամբ, ամ­բողջ­ ա­եզր, նակ­ ավ­ որ անպտ­ղու­թյուն, ուս­
փայ­լուն կաշ­ են­ման, մուգ կա­ տի հա­ճախ այն կի­րառվ­ում է
նա­չավ­ ուն կամ կարմր­ ավ­ ուն, որպ­ ես հա­կա­բեղմ­ն ա­վո­րիչ:
կարճ ծաղ­կակ­ ոթ­ ուն­ ով: Իգա­
կան ծա­ղիկն­ եր­ ի տրա­մագ­ իծ­ ը Ու­ռե­նի խո­տա­յին. 1-6 սմ
3 սմ է, սրանք զարգ­ա­նում են
ծառ­ ի բնի ներ­քևի մաս­ ում (կա­ բարձր­ ութ­ յամբ փայտ­ աց­ ած
ու­լիֆ­լոր­ իա­յի երևո­ ւյթ)՝ 1-16-
ական: Արակ­ ան ծա­ղիկն­ եր­ ի ճյու­ղե­րով, տե­րևա­ թ­ ափ, սող­ ա­
տրամ­ ա­գի­ծը գրե­թե 1 սմ է, բնի
վեր­ևի մա­սում են՝ 8-16-ական: ցող կամ փռվող, գա­ճաճ թփիկ
Ծա­ղիկ­նե­րի նման դա­սա­վո­
րութ­ յու­նը հեշ­տացն­ ում է փո­ է: Տեր­ և­նե­րը կլո­րա­վուն կամ
շոտ­ ում­ ը: Պտուղ­ ը կլո­րավ­ ուն
կամ ձվաձ­և, շուրջ 6 սմ եր­կա­ ձվաձ­և են (նման են մկնի­կի

ականջն­ե­րի), 0,5-2,5 սմ տրա­

մագծ­ ով, սղոց­ աե­ զր, կան­ աչ,

փայլ­ ուն, երկ­ ո­ւա­կան (կամ չոր­

սա­կան) դաս­ ա­վոր­ված ճյու­ղե­րի

ծայ­րեր­ ին: Արա­կան, 4-18 դեղ­

նա­կա­նաչ ծաղ­ իկ­նե­րը հա­վաք­

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 49

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ված են կատվ­ իկ­ներ­ ում, իսկ Որպ­ ես ցածր­ աճ, գե­ղե­ցիկ մի փոքր սեղմ­ված, մոտ 1 սմ
իգա­կան կատվ­ իկն­ եր­ ի ծա­ղիկ­ բույս հաճ­ ախ է օգ­տագ­ ործվ­ ում տրա­մագծ­ ով, սկզբում՝ կան­ ա­
նե­րը կար­միր են, 3-9-ական: քա­րապ­ ար­տեզ­ ա­յին գեղ­ ազ­ արդ չադ­ եղն­ ավ­ ուն, հետ­ ագ­ այ­ ում՝
Պտու­ղը 0,5-0,6 սմ երկ­ ա­րու­ ձև­ա­վո­րումն­ ե­րում: մո­րեգ­ ույն, սև, մսալ­ ի հատ­ ապ­
թյամբ տու­փիկ է: տուղ է: Ծառ­ի և՛ տեր­ևն­եր­ը, և՛
Օմբ­ ու ծառ, Լայ­քեն­ ի երկ­ բջջահ­ յութ­ ը պար­ ու­նա­կում են
Աճում է տունդ­րա­յում, թուն­ ա­վոր նյութ­ եր. դա է պատ­
Գրենլ­ անդ­ ի­այ­ ում, Հյու­սիս­ այ­ ին տուն. մին­չև 12-20 մ բարձ­րու­ ճառ­ ը, որ Օմ­բու­ ի ստվեր­ ում ոչ
Ամե­րիկ­ այ­ ի, Հյու­սիս­ ա­յին Եվ­րո­ մի միջ­ ատ չեք գտնի:
պա­յի ալ­պիա­ կ­ ան գո­տի­ներ­ ում: թյամբ և բնի շուրջ 4-5 (7) մ
Ար­մա­տա­յին հա­մակ­ արգ­ ը մա­ Հա­րավ­ այ­ ին Ամեր­ ի­կա­յում
կե­րե­սա­յին է, քան­ ի որ ցուրտ տրամ­ ագ­ծով, հո­վա­նոց­ ան­ման աճող այս հսկա­յին հա­մա­
կլիմ­ այ­ ակ­ ան պայ­մանն­ եր­ ում րում են չմեռն­ող ծառ, քան­զի
ամռ­ ան­ ը հող­ ի վե­րին շեր­տը կամ գմբե­թա­ձև՝ 12-25 մ լայ­ հաստ ար­մատ­նե­րը սաղ­ ար­թի
շատ է տաք­ ան­ ում: Կարճ­ աց­ ած տակ տեղ-տեղ դուրս են գա­
ըն­ձյուղն­ ե­րը կար­ ող են թաքն­ նութ­ յամբ սաղ­ արթ­ ով, հզոր, լիս հո­ղի մա­կե­րև­ույթ, որոշ
վել ուժ­ եղ քամ­ ին­ ե­րից, լին­ ել բարձր­ ութ­ յու­նում աճում են հո­
տաք հող­ ին մոտ, և, վեր­ջա­պես, մշտա­դալ­ ար (եր­բեմն նաև տե­ րի­զո­նակ­ ան (զբո­սայգ­ ին­ ե­րում
բույ­սեր­ ը սերտ­ աճ­ ում են՝ դար­ նստար­ ան­ ի դեր են կա­տար­ ում),
ձյալ տաք­ ութ­ յուն­ ը պահ­պան­ ե­ րև­ա­թափ՝ կախվ­ ած կլիմ­ ա­յա­ հե­տո նոր­ ից մտնում գետ­նի
լու նպա­տակ­ ով: Հիմ­ն ակ­ ան­ ում տակ. այսպ­ ի­սով, Օմբ­ ուն, կար­
աճում են մա­մուռն­ եր­ ում, ճա­ կան պայմ­ անն­ եր­ ից) ծառ է: Տե­ ծես, վերջ չուն­ ի:
հիճն­ եր­ ում՝ նո­րից հե­տապն­
դել­ ով չսա­ռե­լու նպա­տակ: Խո­ րև­ներն ձվա­ձև են, կաշ­ են­ման, Այս «խե­լա­ցի» ծա­ռը, տես­ ա­
տայ­ ին ու­ռեն­ ին իր հյու­րընկ­ ալ կի պահ­պանմ­ ան մեծ նպա­տա­
ճյուղ­ ե­րում պատս­պար­ ում է մի­ փայլ­ ուն, ամ­բող­ջա­եզր, մուգ կից ելն­ ե­լով, մի հնարք ևս ունի.
ջատ­նե­րին և թռչուն­նե­րին, իսկ հաստ բնում և ճյուղ­ ե­րում կու­
հյու­սիս­ այ­ ին եղ­ջեր­ ու­ներ­ ի հա­ կա­նաչ, 10-15 սմ եր­կար­ ութ­ յամբ: տակ­ում է մոտ 80% ջուր, որի
մար սնունդ է (ի դեպ, այն շատ շնոր­հիվ պաշտ­պան­վում է
արագ վե­րակ­ անգնվ­ ում է): Տե­րև­ա­կո­թուն­ ը վարդ­ ագ­ ույն է հրդեհ­նե­րից և երաշտ­ ից:

և եր­կար: Օմ­բո­ւի չա­փազ­ անց

հաստ բուն­ ը նա­խա­տես­ված է

հզոր սաղ­ արթ­ ը պահ­ ե­լու հա­

մար: Ծա­ղիկն­ եր­ ը մի­աս­ եռ են,

մանր, դեղն­ ասպ­ ի­տակ, առանց

պսակ­ աթ­ երթ­ եր­ ի, հավ­ աք­

ված 15 սմ երկ­ար­ութ­յամբ ող­

կուզ­ ան­ման ծաղկ­ ա­բույլ­ ե­րում:

Արակ­ ան ծաղ­ իկն­ երն աչք­ ի են

ընկն­ ում իրենց բազ­մաա­ ­ռէջ­ ու­

թյամբ, որը ծա­ռին շատ գեղ­ե­

ցիկ տեսք է տալ­իս: Պտու­ղը,

Ստելեխոկարպուս բուրակոլ, Կեպպել Օմբու ծառ, Լայքենի երկտուն

50 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Æ ¸ºä

Օմբու ծառ, Լայքենի երկտուն տում է նրա արարք­ ը, և Կրիշ­ «Մայկրոսոֆթ» ընկ­ եր­ ութ­ յան
նան փորձ­ում է յուղ­ը թաքց­ գլխա­վոր գրա­սեն­ յակ­ ի վեր­ ե­
Ֆի­կուս Կրիշ­նայ­ ի. մին­չև 10 նել ֆիկ­ ու­սի ծառ­ ի տե­րևի մեջ՝ լակ­ներ­ ից մե­կը գու­շակ­ ում է
մ բարձ­րու­թյամբ, տա­րածվ­ ած ոլո­րել­ ով այն: Դրա­նից հե­տո հնար­ ա­վոր ուղ­ ևո­ ր­ներ­ ի մտա­
ճյուղ­ ե­րով, մշտա­դալ­ ար ծառ է: տե­րևն­ եր­ ը գա­վա­թի տեսք են դրութ­ յունն­ ե­րը: Եթե դուք անց­
Ուն­ ի բազ­մաթ­ իվ օդա­յին ար­ ստան­ ում: Կրիշ­նայ­ ի ֆիկ­ ու­սի նում եք դրա կողք­ ով կամ հենց
մատն­ եր: 25 սմ երկ­ ար­ ու­թյամբ տեր­ և­նե­րը գնդաձ­ և են, վար­ այնպ­ ես կանգ եք առն­ում դրա
և 17 սմ լայն­ու­թյամբ տե­րևի դագ­ ույն կամ կար­միր և դուրս դի­մաց, այն չի ար­ձա­գանք­ ում,
ստո­րին մա­սը շրջված է դեպ­ ի են գալ­ իս տեր­ և­ա­ծոց­ եր­ ից մե­ բայց եթե զգում է իր ծառ­ա­
կենտր­ ո­նակ­ ան ջիղ­ ը՝ տալ­ ով կա­կան կամ զույ­գեր­ ով: յու­թյունն­ եր­ ից օգտվ­ ե­լու ձեր
տե­րև­ին բաժ­ ակ­ ի տեսք, որտ­ եղ ցան­կու­թյուն­ ը, ապա բաց­ ում է
և տեղ­ ա­վոր­վում է մին­չև մեկ Բուդդ­ ա­յակ­ անն­ եր­ ի հա­մար դուռ­ ը: Վե­րել­ ակ­ ի համ­ ակ­ արգ­
բա­ժակ հեղ­ ուկ: այս ծա­ռը երկր­պագ­ման առար­ չա­յին ու­ղե­ղը վերլ­ ու­ծել է առա­
կա է. հատկ­ ա­պես նրա տակ են ջին հար­կի սրահ­ ով անցն­ ող
Ըստ հայտն­ ի լեգ­ ենդ­ ի, տե­ մե­դիտ­ ա­ցիա անում: Անպտղ­ ու­ աշխ­ ատ­ ա­կից­նե­րի և այ­ցե­լու­
րև­ին այդպ­ի­սի ձև է տվել թյամբ տառ­ ապ­ ող կան­ այք ծա­ ներ­ ի բազմ­ ա­ժա­մյա տես­ ագր­ ու­
հնդկակ­ ան Կրիշ­նա աստ­վա­ ռի շուրջ­ ը կապ­ ում են սպիտ­ ակ, թյունն­ եր­ ը և սով­ որ­ ել է տարբ­ ե­
ծը՝ այն որպ­ ես գավ­ աթ օգ­տա­ կար­միր և դեղ­ին գույ­նի մե­ րել նրանց, ովք­եր մտա­դիր են
գոր­ծե­լու նպատ­ ակ­ ով: Ըստ մեկ տաքս­յա թե­լեր և աղո­թում, որ օգտ­վել վե­րե­լա­կից:
այլ լեգ­ ենդ­ ի, փոք­րիկ Կրիշն­ ան Բուդ­դան իրենց զա­վակ պար­
շատ էր սիր­ ում յուղ. մի օր, երբ գևի­ :
նա, առանց իր մոր­ ը հարց­նե­լու,
յուղ է վերց­նում, մայ­րը նկա­

Աղ դրած վարունգի առա­
ջին բաղադրատոմսը պահ­
պանվել է Միջագետքում
հայտն­աբերված կավե տախ­
տակի վրա. այն գրվել է մոտա­
վորապես մ. թ. ա. 2500 թ.:

«Наука и жизнь», N 11, 2013 51
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Æ ¸ºä Բեռլինի բաց համալսա­րա­նին

Եվր­ ոպ­ ակ­ ան հանձ­նաժ­ ող­ ո­ կից գործող Օդերևութ­ աբ­ ա­
վը (Եվր­ ա­մի­ութ­ յան բարձր­ ա­
գույն մար­մի­նը) 1,9 միլ­ իա­ րդ նության ինստի­տուտն աշխար­
եվ­րո է հատ­կաց­րել «Մար­դու
ուղ­ ե­ղը» միջ­ ազ­գա­յին ծրագ­ հում միակ կազ­մակերպ­ ությունն
րին, որի նպա­տակն է ստեղ­ծել
մարդ­ ու ու­ղեղ­ ի թվա­յին մոդ­ ել­ ը: է, որն իրավունք ունի պաշտո­

Գեր­ման­ աց­ ի կլիմ­ այ­ աբ­ ան­նե­ նական անուններ տալու եվրո­
րի հաշ­վարկ­ներ­ ով, եթե մինչ­ և
2100 թ. միջ­ ին հա­մընդ­հան­ ուր պական ցիկլոններին և հակա­
ջեր­մաստ­ ի­ճանն աճի 20C-ով,
ապա մարդկ­ ու­թյան մեկ հինգ­ ե­ ցիկլոններին: Ինստիտ­ ուտն
րորդ­ ը կտու­ժի մշտակ­ ան երաշ­
տից: ստեղծ­վել է երկրագնդի օդերևու­

Պիզ­ այ­ ի աշ­տար­ ա­կի ուղղ­ թա­բանական առաջին կայան­
ման աշ­խատ­ անք­ներ­ ը, որ ձեռ­
նարկ­վել են 1993-2003 թթ., շա­ ներից մեկի հիմքի վրա, որտեղ
րու­նակ­ ում են պտուղ­ներ տալ.
վեր­ջին 10 տար­վա ընթ­ աց­քում Շաբ­ աթվ­ ա ըն­թաց­քում 1 կգ 1701 թ. պահպանվում են գրա­
այն ուղղ­վել է ևս 2,5 սմ-ով: մեղր ստան­ ա­լու հա­մար 60 հա­
Բայց լի­ա­կատ­ ար ուղ­ղա­հա­յաց զար մե­ղու պետք է ծաղկ­ա­ ռումներ եղանակի մասին: Հա­
դիրք այն չի ու­նե­նա­լու, քա­նի հյութ հավ­ աք­ ի մեկ միլ­ իո­ ն ծա­
որ դա կվնաս­ ի զբո­սաշրջ­ ու­ ղիկ­նե­րից: մաշխարհային տնտես­ ակ­ ան
թյան ոլոր­տին:
2013 թ. սեպտ­ եմբ­ ե­րից Չի­ ճգնաժամի հետ­ևանքով ինս­
նաստ­ ա­նը դար­ձել է նավ­թի
գլխավ­ որ ներկ­րողն աշխ­ ար­ տիտուտի բյու­ջեն կրճատվել է,
հում՝ երկ­րորդ տեղ մղե­լով
ԱՄՆ-ին: և աշխատակ­իցներն ստիպված

Ըստ ՅՈՒՆ­ ԵՍԿ­ Ո-ի փոր­ձա­ են եղել հայտարարել եղա­
գետ­նե­րի՝ արդ­ յուն­ ա­բեր­կան
դար­ աշրջ­ ան­ ի սկզբից օվկ­ իա­ ­ նակային երևույթն­ երի «վա­ճառ­
նոս­ ի թթվայն­ ութ­ յուն­ ը բարձր­ ա­
ցել է 26 %-ով: Դրա պատճ­ առ­ ը քի» մասին. վճարելով 200-300
հա­նա­ծո վառ­ ել­ ա­նյու­թի զանգ­
վա­ծա­յին այ­րումն է: եվրո՝ յուրաքանչյուրը կարող է

ցիկլոնը կամ հակացիկլոնն ան­

վանել իր սեփական անունով:

Չին­ աստ­ ա­նում ըն­դունվ­ ել

է օրենք, որը պարտ­ ադր­ում է

երիտ­ աս­ արդ­նե­րին պարբ­ ե­րա­

բար այց­ ել­ ել ծնողն­ եր­ ին կամ

գոն­ ե զանգ­ ահ­ ա­րել նրանց: Գու­

մար վաս­տա­կե­լու համ­ ար շատ

երի­տա­սարդ չին­ աց­ ի­ներ գյու­

ղից տե­ղա­փոխվ­ ում են մեծ քա­

ղաք­ներ: Օրենք­ ը խախտ­ ողն­ ե­

րը կտուգ­ անվ­ են կամ ան­գամ

կկալ­ ա­նա­վոր­վեն: Չի­նակ­ ան

համ­ աց­ անցն ան­մի­ջապ­ ես ար­

ձագ­ անք­ ել է՝ առա­ջարկ­ ել­ ով ոչ

մեծ գում­ ար­ ի դիմ­ աց այ­ցել­ ել

ծե­րուկ­նե­րին:

«Наука и жизнь», N 5, 2014 «Наука и жизнь», N 10, 2013
52
¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՍՈՒՐՃ ԽՄԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

Ե՞րբ, օրվա ո՞ր ժամին մի կում սուր­ճը կար­ ող կար­ ող է չափ­ ից ավե­լի գրգռել նյարդ­ այ­ին հա­
է առա­վել ար­դյուն­ ա­վետ ազդ­ ել մար­դու վրա: մակ­ ար­գը: Այնպ­ ես որ ավե­լի լավ է սուրճ խմել
Շա­տե­րը կարծ­ ում են՝ առա­վո­տյան՝ նախ­ ա­ճա­ առա­վո­տյան 9.30-ի և 11.30-ի միջ­և ըն­կած ժա­
շի ժամ­ ա­նակ կամ նույն­ իսկ դրա փոխ­ ար­ են: ման­ ակ­ ահ­ ատվ­ ա­ծում, երբ կոր­տի­զո­լի քա­նակ­ ը
Սակ­ այն ժա­ման­ ակ­ ագ­րա­կան դե­ղա­բան­ ութ­ յու­ արտ­ ա­նետ­ման երկ­րորդ բարձր­ ա­կետ­ ից առաջ
նը, որն ուս­ ումն­ ա­սիր­ ում է դե­ղամ­ ի­ջոց­ ի ազ­ նվա­զում է: Իսկ կոր­տիզ­ ո­լի եր­րորդ բարձր­ ա­
դեց­ ու­թյան կախվ­ ած­ ու­թյունն այն ըն­դուն­ ել­ ու կե­տից հետ­ ո սուրճ խմելն ուշ է, քան­ի որ այդ
ժա­ման­ ակ­ ից, պնդում է, որ առավ­ ոտ­ յան ժա­ դեպ­քում կխանգ­ ար­վի քուն­ ը:
մը 8-9-ին կո­ֆե­ին ըն­դուն­ելն անօ­գուտ է, ան­
գամ՝ վտան­գա­վոր: Խնդիրն ու­սումն­ աս­ ի­րող մի
խումբ անգլ­ իա­ ց­ ի և ճապ­ ոն­ աց­ ի գիտ­նա­կան­
ներ նշում են, որ հենց այդ ժամ­ա­նակ առա­
վել ակ­տիվ­ ո­րեն ըն­թան­ ում է մակ­ ե­րիկ­ ամն­ ե­
րի հորմ­ ոն­ ի՝ կորտ­ ի­զոլ­ ի սին­թե­զը, որը հա­ճախ
անվ­ ան­ ում են սթրե­սի հոր­մոն: Այդ ժա­մեր­ ին
օրգ­ա­նիզմն առանց այդ էլ լար­ված է, պատ­
րաստ է մեծ ակ­տիվ­ ու­թյան: Օր­վա ընթ­ աց­քում
ևս եր­կու անգ­ ամ գրանց­վում է արյան մեջ կոր­
տի­զոլ­ ի բարձր մակ­ ար­դակ՝ ժամ­ ը 12-ից մին­չև
13-ը և 17.30-ից մին­չև 18.30: Այդ երեք ժա­մա­
նակ­ ահ­ ատվ­ ած­նե­րում օրգ­ ա­նիզմ­ ը չու­նի կոֆ­ եի­ ­
նի կա­րիք, այն անգ­ ամ ան­ցան­կալ­ի է, քա­նի որ

ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐԻ ԸՆԹԵՐՑԱՆՈՒԹՅԱՆ
ՇՐՋԱՆԱԿԸ

ԱՄՆ-ում արդ­ են 35 տա­րի է, ինչ ճշգրիտ, բնա­
կան և հաս­ ար­ ա­կա­կան ոլորտ­ ի մաս­նա­գետն­ ե­րին
ուղ­ղում են հե­տևյ­ ալ հար­ցը. «Քանի՞ մասն­ ա­գիտ­ ա­
կան հոդ­ված եք կարդ­ ա­ցել տվյալ ամս­ ում»: 1977 թ.
սկսած այդ թիվ­ ը մշտապ­ ես աճել է, բայց 2012 թ. աճը
դադ­ ար­ ել է: Հա­վան­ աբ­ ար, սպառ­վել է ժա­ման­ ա­կի
այն չա­փա­բաժ­ ին­ ը, որ գիտ­նա­կա­նը կա­րող է հատ­

«Наука и жизнь», N 5, 2014 կացն­ ել ըն­թեր­ցան­ ութ­ յան­ ը: Ինչ­պես վերջ­ ին հարց­ման
ժա­ման­ ակ՝ 2005 թվակ­ ան­ ին, այն­պես էլ այժմ միջ­ ին
գիտն­ ակ­ ան­ ը կարդ­ ում է ամ­սա­կան մոտ­ ավ­ ո­րապ­ ես
22 գի­տա­կան հոդ­ված, ընդ որում՝ կե­սից ավե­լին՝
հա­մա­կարգ­չի էկր­ ա­նից (2005 թ. եղել է 20 %): Բայց 60
տա­րեկ­ ա­նից մեծ հարց­վող­ներն էկր­ ա­նից կարդ­ ում են
իրենց հե­տաքրքր­ ող գի­տա­կան աշ­խատ­ անք­նե­րի մի­
այն 2%՝ գե­րա­դա­սել­ ով հոդվ­ ածն­ ե­րի թղթա­յին տար­
բե­րակ­ ը:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 53

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՕԼԵԳ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ՑԱՆՑԵՐԻ
ՆԵՐԿԱ ՎԻՃԱԿԸ, ՀԱՊՀ §Միկրոէլեկտրոնիկա և
ԿԱՌՈՒՑՄԱՆ կենսաբժշկական սարքեր¦
ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ամբիոնի վարիչ, տեխնիկական
ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ
Գիտական հետաքրքրությունների
ոլորտը` գերմեծ ինտեգրալային
սխեմաների նախագծում և
մոդելավորում, կենսաբժշկական
համակարգեր և տեխնոլոգիաներ,
նեյրոսխեմատեխնիկա և նեյրոնային
ցանցեր

Պրոց­ ես­ որ­նե­րի ար­ պես մա­թեմ­ ա­տի­կակ­ ան ալ­գո­ նեն­ ը, Բ.Վիդ­րո­ուն, Տ Հո­ֆը, Ջ.
տ ա դ­ր ո­ղա­կ ա­ն ո ւ ­ Հոպ­ֆիլդ­ ը, Ս. Գրոս­բեր­գը և
թյան մե­ծա­ցում­ ը րիթմ­ն ե­րի բազմ­ ութ­ յուն, որի այլք: Այս բնա­գավ­ ա­ռի զար­
գացմ­ ան մեջ իր նշա­նա­կալ­ ից և
նպատ­ ա­կը գլխուղ­ ե­ղի կեն­ ու­րույն ավանդն ու­նի մեր հայ­
րե­նա­կից, տ.գ.դ., պրոֆ­ ես­ որ
հիմ­ն ա­կան­ ում որոշվ­ ում է օպե­ սա­բան­ ա­կան գոր­ծընթ­ աց­նե­ Սեն­ իկ Հովհ­ ան­նե­սի Մկրտչյա­
նը՝ իր մի շարք մե­նագր­ ութ­ յուն­
րա­տիվ հի­շող­ ու­թյան արա­ րի ուս­ ում­ն ա­սի­րում­ ը և նեյ­ ներ­ ով, բազմ­ աթ­ իվ գիտ­ ա­կան
հոդվ­ ածն­ եր­ ով և ար­տոն­ ագր­ ե­
գա­գործ­ ու­թյամբ, որն աճում է րոց­ ան­ցայ­ ին արհ­ եստ­ ակ­ ան րով:

ավե­լի դանդ­ աղ, քան պրոց­ ե­ բան­ ա­կա­նու­թյան ստեղծ­ ումն է:

սոր­ ին­ ը, որն այ­լևս չի բեր­ ում Հետ­ ա­գայ­ ում այն զարգ­ ացր­ ել

հա­մա­կարգ­ ի արա­գագ­ որ­ծու­ են ակա­նավ­ որ գիտն­ ակ­ անն­ եր

թյան մեծ­աց­ման (նկ. 1) և պա­ Ֆ. Ռո­զենբ­լա­տը, Ա.Ի. Գա­լուշ­

հանջ­ ում է բազմ­ ամ­ իջ­ ու­կա­յին կի­նը, Պ.Ջ. Վեր­բո­սը, Տ. Կո­խո­

պրո­ցես­ որ­նե­րի կի­րա­ռու­թյուն,

որոն­ցում հրա­ման­նե­րի իրա­

կա­նաց­ման ընթ­ ացք­ ում ակտ­ ի­

վա­նում է ամ­բողջ պրոց­ ե­սոր­ ի

3-15%, իսկ մնաց­ ած մա­սը մնում

է սպաս­ ող­ ակ­ ան վի­ճակ­ ում: Այս

խնդիր­ ը կա­րե­լի է հա­ջող­ ու­

թյամբ լու­ծել նեյր­ ո­նայ­ ին ցան­

ցե­րի կի­րառ­մամբ:

Արհ­ ես­տակ­ ան նեյր­ ո­նա­

յին ցանց­ եր­ ի կամ պարզ­ ապ­ ես

նեյ­րոն­ այ­ ին ցանց­ եր­ ի (ՆՑ) տե­

սու­թյու­նը 1943 թվին ստեղծ­ ել

են Մակ-Կա­լո­կը և Պիտս­ը՝ որ­ Նկ. 1. Պրոցեսոր-հիշողություն արտադրողականության բացակը

54 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Վերջ­ ին տա­րին­ եր­ ին փոխլ­ բարձ­րացն­ ե­լու ԻՍ-երի ֆունկ­ Դա բա­ցատր­վում է նեյ­րոն­ ա­
րացն­ ող կա­ռուցվ­ ած­քով ին­ ցի­ո­նալ հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն­նե­րը յին տարր­ եր­ ի ֆունկց­ ի­ոն­ ալ
տեգ­րա­լայ­ ին սխե­մա­ներ­ ի (ԻՍ) և հուս­ ա­լիո­ ւ­թյու­նը, կրճա­տել լայն հնա­րա­վո­րութ­ յունն­ եր­ ով,
տեխ­նո­լոգ­ իա­ ­յի բուռն զար­ հանգ­ ույց­ներ­ ի թի­վը և նվազ­ եց­ քան ավանդ­ ակ­ ան տար­րեր­ ինն
գացմ­ան հետ կապ­ված՝ մեծ նել ցրման հզոր­ ութ­ յու­նը: է, չնա­յած առանձ­ ին վերցվ­ ած
է հե­տաքրք­րութ­ յու­նը նեյր­ ո­ նեյր­ ո­նա­յին տարր­ երն ավե­լի
նա­յին տարր­ ե­րի և ՆՑ-երի էլեկտր­ ո­նա­յին հաշ­վող­ ա­ բարդ են, քան ավան­դա­կան
նկատ­մամբ, որի վկա­յու­թյունն կան մեք­ են­ ա­ներ­ ի որոշ օրի­ տար­րե­րը: Ֆորմ­ ալ նեյր­ ոն­ ա­յին
է դրանց իրա­կան­ աց­ման և կի­ նակն­ եր­ ի հի­ման վրա կատ­ ար­ տարր­ ե­րի կա­րևո­ ր ար­ժան­ իք
րառ­ման արտ­ ո­նագ­րեր­ ի քա­նա­ ված վերլ­ ուծ­ ու­թյուն­նե­րը ցույց է նաև այն, որ դրան­ցում, ան­
կը (նկ. 2): Նման հե­տաքրքր­ ու­ են տա­լիս, որ ֆոր­մալ նեյր­ո­ կախ իրա­գործվ­ ող ֆունկց­ ի­ա­
թյու­նը պայ­ման­ ա­վորվ­ ած է այն նայ­ ին տար­րե­րի հիմ­ ան վրա յից, օգ­տա­գործվ­ ում են ար­գու­
հանգ­ ամ­ ան­քով, որ ԻՍ-երի կա­ մեք­ են­ ա կառ­ ու­ցե­լիս ապահ­ ով­ մենտ­ներ­ ի մի­այն ուղ­ իղ կամ
ռուցմ­ ան դեպք­ ում մուտ­քա­յին վում է բա­ղադ­րիչ­ներ­ ի և միջ­ մի­այն հակ­ ադ­ արձ արժ­ եքն­ եր­ ը:
ազ­դակն­ եր­ ի կշռված գում­ ար­ տարր­ այ­ ին կապ­ ե­րի քան­ ա­ Նեյ­րոն­ ա­յին տար­րե­րի բազմ­ ա­
ման վրա հիմն­ված նեյ­րո­նա­ կի կրճա­տում՝ մի­ջի­նը 1,5 - 2 ֆունկց­ իո­ ­նալ­ ու­թյու­նը և կա­
յին տար­րե­րի կիր­ առ­ ում­ ը հնա­ ան­գամ, ինչ­պես նաև ԻՍ-երի ռավ­ ա­րե­լի­ու­թյուն­ ը բաց­ ում են
րա­վո­րութ­ յուն է տալ­ իս էապ­ ես քա­նա­կի և սպառմ­ ան հզոր­ ու­ դրանց հի­ման վրա տե­ղեկ­ ատ­
թյան կրճատ­ ում 2 - 3 անգ­ ամ: վութ­ յան մշակ­ման ինք­նա­կար­
գավ­ որվ­ ող, հար­մար­վո­ղա­կան,
Նկ. 2. Նեյրոնային ցանցերի վերաբերյալ աշխարհում գրանցված արտոնագրերի թիվը փոփ­ ո­խակ­ ան կա­ռուցվ­ ած­քով
հա­մա­կարգ­ եր պա­րու­նա­կող
հաշվ­ ող­ ակ­ ան մե­քեն­ ան­ ե­րի կա­
ռուց­ման իրա­կան հեռ­ անկ­ ար­
ներ:

Նյար­դա­յին հա­մա­կար­գը
Մար­դու նյար­դայ­ ին համ­ ա­

կար­գը կար­ ող է դիտ­ արկ­վել
որ­պես եռա­փուլ համ­ ակ­ արգ
(նկ. 3): Հա­մա­կարգ­ ում գլխա­
վորն ու­ղեղն է, որը պարբ­ե­
րա­բար ստան­ ում է տեղ­ եկ­ ատ­
վու­թյուն, ըն­կալ­ում է այն և
կայ­ աց­նում հա­մա­պատ­ աս­խան

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 55

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 3. Նյարդային համակարգի կառուցվածքը նը գում­ ա­րում է դենդր­ իտ­նե­
րից ստաց­ ած ազ­դանշ­ ան­նե­րը,
վճիռ­ներ: Նկ. 3-ում ձա­խից աջ նեյր­ ոն, որոնց մանր­ ա­թել­ եր­ ի և, եթե ստացվ­ ած արդ­ յուն­քը
ուղ­ղու­թյու­նը մատն­ անշ­ ում է բարձր է սահ­մա­նայ­ ին ար­ժե­
տե­ղե­կատ­վու­թյուն­ ը կրող ազ­ ընդհ­ ան­ ուր եր­կա­րութ­ յու­նը մո­ քից, ձև­ա­վորվ­ ում է իմպ­ ուլս,
դան­շան­նե­րի ուղ­ իղ փո­խան­ որն աք­սո­նի միջ­ ո­ցով անց­
ցում­ ը հա­մակ­ ար­գով: Աջից տավ­ որ­ ապ­ ես 3 կմ է: նում է մյուս նեյր­ոն­նե­րին: Այդ
ձախ ուղ­ղութ­ յու­նը նշան­ ակ­ ում իմպ­ ուլս­նե­րը նյար­դայ­ ին հա­
է հա­մա­կար­գում հե­տա­դարձ Կեն­սա­բա­նա­կան նեյ­րոն: մա­կարգ­ ի կենս­ ա­կան ֆունկ­
կա­պի առ­կա­յու­թյուն: ցի­ան­ ե­րի և հաշ­վո­ղակ­ ան կա­
Նեյր­ ո­նը տեղ­ ե­կատ­վութ­ յուն րո­ղու­թյուն­նե­րի կենտ­րոն են:
Ընկ­ ալ­ իչ­ ը մարդ­ ու մարմ­ն ից
կամ ար­տա­քին մի­ջավ­ այ­րից մշակ­ ող առանձն­ ա­հա­տուկ Աքս­ ոն (ելք): Ելքն ան­վան­
ստաց­ված ազ­դակ­ ը փո­խակ­ եր­ վում է նաև աքս­ոն­այ­ին բլրակ
պում է էլեկտ­րա­կան ազդ­ ան­ կենս­ ա­բան­ ա­կան բջիջ է, որը կամ աքս­ ո­նի սկզբնակ­ ան
շան­նե­րի, որոնք տեղ­ եկ­ ատվ­ ու­ հատ­ված, որ­տեղ գեն­ եր­ ացվ­ ում
թյու­նը փոխ­ անց­ ում են ՆՑ-ին: բաղկ­աց­ած է բջջի մարմ­նից և է ելք­ ա­յին իմ­պուլս­ ը, որը հե­
Էֆեկ­տոր­ներ­ ը ՆՑ-ի մշա­կած տագ­ այ­ ում տար­ ածվ­ ում է աք­
էլեկտր­ ակ­ ան ազ­դան­շան­ներ­ ը եր­կու տե­սա­կի արտ­ ա­քին ծա­ սոն­ ով` հասն­ ել­ ով այլ բջիջ­նե­րի:
փոխ­ ա­կեր­պում են որ­պես հա­ Աք­սոն­ ը կատ­ ա­րում է մի­ացն­ ող
մակ­ ար­գի ել­քեր: ռան­ման ճյուղ­ ե­րից` աքս­ ո­նից և հա­ղորդ­չի դեր, որը գրգռման
իմպ­ ուլսն­ եր­ ը փո­խան­ցում է մի
Մարդ­ ու ու­ղեղ­ ի կե­ղևը տա­ դենդր­ իտն­ ե­րից, որոնց­ ից յու­ բջջից մյուս­ ը: Այն կա­րող է իմ­
փակ շերտ է՝ 2 - 3 մմ հաս­տու­ պուլս­ ը հաղ­ որ­դել երկ­ ու ուղ­
թյամբ և մոտ 2200 սմ2 մա­կե­ րաք­ անչ­ յուրն ու­նի իր սեփ­ ա­ ղութ­ յուն­ներ­ ով` մարմ­ն ից դեպ­ ի
րես­ ով և պար­ ուն­ ակ­ ում է շուրջ բջիջ և՝ հա­կա­ռակ­ ը: Նեյ­րոն­նե­
1011 նեյր­ ոն (Ծիր Կաթ­ ին հա­մաս­ կան, մյուսն­ եր­ ի հետ փոխկ­ ա­ րի աք­սոնն­ եր­ ի երկ­ ար­ ու­թյուն­ ը
տե­ղութ­ յան աստղ­ եր­ ի քան­ ա­կը): կա­րող է լի­նել մի քա­նի միլ­ի­
Յու­րաք­ ան­չյուր նեյր­ ոն կապ­ված պակց­ված ֆունկ­ցի­ան­ երը: մետր­ ից մինչ­և 1,5 մ, իսկ տրա­
է 103 - 104 այլ նեյ­րոն­նե­րի հետ: մա­գիծ­ ը՝ մի քան­ ի միկր­ ո­նից
Մարդ­ ու ու­ղեղ­ ում կա 1014 - 1015 Գոյություն ունեն նեյրոնների մին­չև 1մմ: Աք­սոնն­ եր­ ը և դենդ­
միա­ ց­ ում, 1 մմ3-ում՝ շուրջ 10000 րիտ­ներն անընդհ­ ատ ֆունկ­
հարյուրավոր տեսակներ (նկ.5): ցի­ոն­ալ կապ­ ի մեջ են, և աք­
սոնն­ եր­ ի որևէ փոփ­ ո­խութ­ յուն
Բջջի մար­մի­նը: Բջջի մար­ առաջ­ աց­նում է փոփ­ ոխ­ ութ­ յուն
դենդր­ իտ­նե­րում և՝ հա­կա­ռա­
մին­ ը բաղկ­ ա­ցած է 3 - 130 մկմ կը: Աքս­ո­նը պատվ­ած է յու­
րա­հատ­ ուկ բջիջ­ներ­ ով, որոնք
տրամ­ ագծ­ ով մի­ջու­կից, որը ար­տադր­ ում են միե­լին: Այդ

տեղ­ եկ­ ատվ­ ու­թյուն է պա­րուն­ ա­

կում ժա­ռանգ­ ակ­ ան հատ­կու­

թյուն­ներ­ ի մաս­ ին, և ցիտ­ ոպ­

լազմ­ ա­յից, որը տի­րապ­ ետ­ ում է

մոլ­ ե­կուլ­ այ­ ին մի­ջոցն­ եր­ ի` նեյ­

րո­նին անհ­րա­ժեշտ նյութ­ եր

արտ­ ադր­ ե­լու հա­մար: Նյութ­ ե­

րը թարմ­ացվ­ում են ըստ անհ­

րա­ժեշտ­ ութ­ յան: Բջջի մարմ­ ին­ ը

ղե­կավ­ ար­ ում է նեյ­րոն­ ի էներ­

գիա­ յ­ ի ծախս­ ը և կարգ­ ա­վո­րում

բազմ­ ա­թիվ այլ գոր­ծըն­թացն­ եր

բջջի ներս­ում: Բջջի մար­մի­

Նկ. 4. Կենսաբանական նեյրոնի
կառուցվածքը

Նկ. 5. Նեյրոնների տեսակները

56 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

բջիջ­նե­րը բա­ժան­ված են իրա­ են 3 տես­ ա­կի՝ ակս­ ո-դենդ­րի­ քը որոշ­ ող պար­ ա­մետ­րերն են`
րից միջ­ ա­կայ­քով, որոնք կոչ­ սին­ ապ­սա­յին-կշռա­յին W գոր­
վում են Ռանվ­ ե­յի սեղմ­վածք­ տա­յին, աք­սո-սո­մա­տիկ և աք­ ծա­կից­ներ­ ը, վի­ճակ­ ի ֆունկ­
ներ: Մեկ աք­սոն­ը կար­ող է ցիա­ ն՝ շեմ­ ա­յին մակ­ ար­դա­կը և
ուն­ ե­նալ մին­չև 800 սեղմվ­ ածք: սո-աքս­ ոն­ ա­յին: Որք­ ան հե­ռու ակ­տիվ­ աց­ման ֆունկց­ ի­ան: Վի­
Եթե աքս­ոն­ը վնաս­ված է, իսկ ճա­կի ֆունկ­ցիա­ ­նե­րը հիմն­ ա­
նեյ­րոն­ ը՝ ոչ, ապա այն ու­նակ է է սին­ ապս­ ը նեյ­րոն­ ի մարմն­ ից, կա­նում սահմ­ ան­ ա­փակ­ված չեն,
ստեղծ­ ե­լու նոր աքս­ ոն: իսկ ակտ­ իվ­ աց­ման ֆունկց­ ի­
այն­քան փոքր է նրա ազ­դե­ ան­ ե­րը կի­րառվ­ ում են ել­քայ­ ին
Դենդր­ իտ: Դենդր­ ի­տը նյար­ ազ­դանշ­ ան­ ը սահ­ման­ ա­փակ­ ե­
դա­յին բջջի ոս­տիկ է, որի հիմ­ ցու­թյու­նը՝ նեյր­ ո­նի ել­քի վրա լու հա­մար: Գո­յութ­ յուն ու­նեն մի
նա­կան ֆունկ­ցիա­ ն ար­տաք­ ին շարք ակտ­ իվ­ աց­ման ֆունկց­ ի­ա­
գրգռիչ­ ից կամ ըն­կալչ­ ա­յին իմպ­ ուլս­ ի գե­նե­րացմ­ ան գոր­ ներ, որոնց հիմ­ն ա­կան տեսք­ ե­րը
բջջից ազ­դան­շան­ ի ըն­դու­նումն բերվ­ած է նկ. 7-ում: Որևէ կի­
է մի նեյ­րո­նով և հաղ­ որ­դու­ ծում: Ըստ նեյր­ո­նի վրա ազ­ րա­ռա­կան խնդրի կա­տար­ման
մը ու­րիշ­ ին: Որոշ դենտր­ իտ­ներ համ­ ար, մինչ­ և ՆՑ-ի օգ­տա­գոր­
բջջի մարմ­նի մոտ են, դրանք դեց­ ու­թյան՝ սին­ ապս­նե­րը լի­ ծու­մը, անհր­ ա­ժեշտ է համ­ ա­
հա­մե­մատ­ աբ­ ար լայն են և ձև­ լար­ ել W1-Wn գոր­ծա­կիցն­ ե­րը,
ավ­որ­ում են մեծ թվով սի­ նում են գրգռող և ար­գել­ա­կող: որ­պեսզ­ ի ցանց­ ի ել­քայ­ ին ազ­
նապս­ներ: Դենդր­ իտ­նե­րը բջջի դան­շանն­ եր­ ը համ­ ա­պատ­ աս­
մարմ­ն ի մոտ ձևա­ վ­ որ­ ում են Գրգռված սի­նապսն­ եր­ ում մի խան­ են տրված նպատ­ ակ­ ա­յին
ճյու­ղա­յին ծառ: Դենդ­րիտ­նե­րի ֆունկց­ ի­այ­ ին: Կշռայ­ ին գոր­ծա­
շնորհ­ իվ առա­ջան­ ում է ֆի­զի­ բջիջն առա­ջաց­նում է մյու­սի կից­ներ­ ի համ­ ա­լար­ման գոր­
կա­կան մա­կե­րև­ույթ, որով իմ­ ծըն­թաց­ ը նեյր­ ո­ցանց­ այ­ ին տեր­
պուլս­ներն անց­նում են դե­պի ակտ­ իվ­ աց­ ում: Աք­սո-դենդր­ ի­ մինն­ եր­ ով կոչվ­ ում է ու­սու­ցում:
տվյալ նեյ­րոն: Նյարդ­ ա­յին ազ­ Ֆի­զի­ոլ­ ո­գիա­ յ­ ում նյարդ­ ա­յին
դան­շան­ ը հիմն­ ակ­ ան­ ում ու­նի տա­յին սի­նապսն­ եր­ ը մեծ մա­ գործ­ ուն­ եո­ ւ­թյուն­ ում գոր­ծում է
մեկ ուղ­ղութ­ յուն. դե­պի բջջի «ամբ­ ողջ­ ը կամ ոչինչ­ » հասկ­ ա­
մար­մին մի քան­ ի դենդր­ իտն­ ե­ սամբ լի­նում են գրգռող, իսկ ցութ­ յուն­ ը, որի համ­ աձ­ այն նեյ­
րով և դրան­ ից` աք­սոն­ ով ուր­ իշ րո­նը գրգռվում է, միա­ յն եթե
բջիջ­ներ­ ի կամ հար­ և­ան դենդ­ աք­սո-սո­մատ­ իկն­ եր­ ը՝ արգ­ ե­ մուտք­ ա­յին գրգռիչ­ ը գեր­ ա­զան­
րիտ­ ին: Որոշ դենդ­րիտն­ եր ու­ ցում է որոշ­ ակ­ ի շեմ­ այ­ ին ար­
նեն մինչ­ և 1 մմ երկ­ ար­ ու­թյուն: լա­կող: Գրգռող և ար­գե­լա­կող ժե­քը, որը տա­լիս է նեյ­րո­նը և
առանց որի ՆՑ-ը չի կար­ ող աշ­
Սի­նապս (մուտք): Սի­նապ­ սի­նապսն­ երն արտ­ աք­նապ­ ես խա­տել:
սը երկ­ ու նեյ­րոնն­ եր­ ի միջ­ և
հպման տեղն է, որն էֆեկ­տո­ շատ քիչ են տար­բեր­վում: Ըստ Նեյ­րո­նա­յին ցան­ցե­րի
րայ­ին բջջից ստան­ում է ազ­
դան­շան: Այն երկ­ ու բջիջ­նե­րի գրգռվա­ծութ­ յան հա­ղորդ­ման
միջ­ և նյար­դա­յին իմ­պուլ­սի հա­
ղորդ­ման մի­ջոց է, ընդ որում եղան­ ակ­ ի՝ սին­ ապսն­ ե­րը լի­նում
սին­ ապս­ այ­ ին հա­ղորդմ­ ան ըն­
թաց­քում ազ­դանշ­ ան­ ի լայ­նույ­ են՝ քիմ­ իա­ կ­ ան և էլեկտր­ ա­կան:
թը և հաճ­ ախ­ ութ­ յու­նը կար­ ող
են կար­գավ­ որվ­ ել: Իմպ­ ուլս­նե­ Ինչ­պես քի­միա­ կ­ ան, այնպ­ ես էլ
րի հաղ­ որ­դում­ ը կատ­ արվ­ ում
է քիմ­ ի­ակ­ ան ճան­ ա­պար­հով՝ էլեկտր­ ա­կան սին­ ապսն­ երն ու­
մե­դի­ա­տոր­ներ­ ի մի­ջոց­ ով կամ
էլեկտր­ ա­կան ճա­նապ­ արհ­ ով՝ նեն բնոր­ ոշ հատկ­ ան­ իշն­ եր,
իոնն­ եր­ ի ան­ցում­ ով մի բջջից
մյուս­ ը: Նեյր­ ո­նը կա­րող է ու­ որոնց­ ով դրանք տարբ­ եր­վում
նեն­ալ 10000 և ավել­ի սին­ապ­
սա­յին հպակներ: Ըստ տեղ­ա­ կամ նման­վում են (օրի­նակ՝
բաշխ­ման սին­ ապս­նե­րը լի­նում
ազ­դան­շան­ ի մի­ա­կող­ման­ ի հա­

ղոր­դում­ ը):

Նեյ­րո­նա­յին ցան­ցե­րի

տար­րա­յին բա­զան

Կենս­ աբ­ ա­նակ­ ան նեյ­րո­

նի մա­թեմ­ ատ­ ի­կա­կան մոդ­ ել­ ը

բնութ­ ագր­ ում է այն որպ­ ես տե­

ղեկ­ ատվ­ ութ­ յուն մշակ­ ող տարր:

Այն անվ­ ան­վում է ֆոր­մալ նեյ­

րոն (նկ. 6):

Ֆորմ­ ալ նեյր­ ոն­ ի աշխ­ ա­տան­

Նկ. 6. Նեյրոնի հաշվողական մոդելի ընդհանուր տեսքը

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 57

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ճար­տա­րա­պե­տու­թյու­նը
Կենս­ աբ­ ա­նա­կան նեյր­ ոն­ ա­

յին հա­մակ­ արգ­ ի ճարտ­ ար­ ա­
պետ­ ութ­ յու­նը տար­բեր­վում է
ֆոն­նեյ­ման­ յան ճարտ­ ար­ ա­պե­
տութ­յուն­ից (Աղ. 1), իսկ աղ.
2-ում տրված է փոխլր­աց­ված
մե­տաղ-օքս­ իդ կիս­ ահ­ աղ­ որդ­ իչ
(ՄՕԿ) կառ­ ուցվ­ ածք­ ի և կենս­ ա­
բա­նակ­ ան նեյր­ ոն­ ի բնութ­ ագ­րե­
րի համ­ ե­մատ­ ութ­ յու­նը:

Ֆոն­նեյմ­ ան­ յան և կենս­ աբ­ ա­

Նկ. 7. Ակտիվացման ֆունկցիաների գրաֆիկական տեսքերը
ա. շեմային, բ. հատվածագծային, գ. միաբևեռ սիգմոիդալ, դ. երկբևեռ սիգմոիդալ

Աղյուսակ 1

Երկու ճարտարապետությունների համեմատությունը

Պարամետրեր Ֆոննեյմանյան ճարտարապետոււթյուն Կենսաբանական նեյրոնային համակարգ
Պրոցեսոր
Փոքր քանակությամբ (4 – 8), արագագործ Մեծ քանակությամբ, դանդաղագործ
Հիշողություն
Պրոցեսորից տարանջատված, տեղային, Ինտեգրված պրոցեսորում, բաշխված,
Հաշվարկում հասցեավորում առանց բովանդակության հասցեավորում ըստ բովանդակության
Հուսալիություն Կենտրոնացված, հաջորդական, Բաշխված, զուգահեռ, ինքնուրույն
Ոլորտ պահպանված ծրագրեր սովորող
Աշխատանքային Մեծ
միջավայր Փոքր
Ընկալման խնդիրներ
Թվային և սիմվոլային
մանիպուլյացիաներ Վատ սահմանված
Լավ որոշված հայտնի
սահմանափակումներով

Աղյուսակ 2
ՄՕԿ - փականի և կենսաբանական նեյրոնի համեմատությունը

Պարամետրեր ՄՕԿ - փական Կենսաբանական նեյրոն
Շեմային լարում 300 մՎ – 400 մՎ –60 մՎ – –50 մՎ
Լայնույթ 1Վ 120 մՎ – 140 մՎ
Նվազագույն լարում 0Վ –80 մՎ
Առավելագույն լարում 1Վ 120 մՎ
Հապաղում 5պվ – 20 պվ 0,4 մվ – 5 մվ
Աշխատանքային հաճախություն 0,5 Հց – 250 Հց
Սպառման հզորություն 12 ԳՀց 0,25 նՎտ – 25 նՎտ
Մակերես 1 մկՎտ – 50 մկՎտ 600 մկմ2 – 20000 մկմ2
Երկարություն 2 մկմ2 – 40 մկմ2 60 մկմ – 1 մմ
Լայնություն ≥ 1 մկմ 10 մկմ – 20 մկմ
Մուտքերի քանակ ≥ 1 մկմ 1000 – 10000
Ելքի դիմադրություն 0,5 Օմ – 2 Օմ
Իմպուլսի տևողություն 8 0,4 մվ – 2 մվ
Ֆունկցիոնալություն 100 Օմ Բազմաֆունկցիոնալ
≥ 50 պվ
Միաֆունկցիոնալ

58 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

նակ­ ան նեյր­ ոն­ ա­յին ճարտ­ ա­րա­ ՆՑ-երի տե­սակ­ներն են՝ ուղ­ իղ ու­ղիղ տար­ ածմ­ ան ցանց­ եր­ ում
տար­ ածմ­ ան ցանց­ եր և անդր­ ա­ ազ­դան­շան­ ը տար­ ած­վում է
պետ­ ութ­ յուն­ներ­ ի մի­ջև առ­կա դարձ ցան­ցեր (կան հետ­ ադ­ արձ շեր­տե­րով. աղբ­ յու­րի հան­գույց­
կապ­ եր): ներ­ ը ձևա­ ­վո­րում են մուտք­ ա­յին
են տե­ղեկ­ ատվ­ ութ­ յան մշակ­ման ազ­դան­շան առաջ­ ին (մուտ­քա­
Ուղ­ իղ տար­ ած­ման մի­ա­ յին) նեյ­րոն­նե­րի շեր­տի համ­ ար,
երկ­ ու սկզբուն­քայ­ ին տար­բեր շերտ ցան­ցե­րը բաղ­կաց­ ած են որի ել­քայ­ ին ազդ­ ան­շանն օգ­
տե­ղեկ­ ատ­վու­թյան աղ­բյուրն­ ե­ տագ­ ործ­վում է որ­պես մուտ­
մո­տեց­ ում­ն եր` սիմվ­ ոլն­ եր­ ի հա­ րի հան­գույցն­ եր­ ից և նեյ­րոն­ քա­յին ազ­դան­շան երկր­ որդ
ներ­ ի մեկ շերտ­ ից, որը միա­ ­ժա­ (թաքնվ­ ած) նեյր­ ոն­նե­րի շերտ­ ի
ջոր­դա­կան մշակ­ ում և պատ­ մա­նակ մուտ­քա­յին և ելք­ այ­ ին համ­ ար և այլն:.
շերտ է (նկ. 8):
կեր­նե­րի զուգ­ ա­հեռ ճան­ աչ­ ում: Ընդ­հա­նուր առ­մամբ ու­ղիղ
Նկ. 8. Ուղ­ իղ տար­ ած­ման միա­ շ­ երտ ցանց տա­րածմ­ ան ցանց­ երն ստա­տիկ
Ե՛վ սիմվ­ ոլն­ եր­ ը, և՛ պատկ­ եր­նե­ են, այ­սինքն՝ դրանք ար­տադ­
Ուղ­ իղ տա­րածմ­ ան բազ­մա­ րում են մի­այն մեկ բազ­մութ­ յան
րը «բա­ռեր են», որոնք մշակ­ ում շերտ ցան­ցեր­ ը բնու­թագր­վում ել­քայ­ ին արժ­ եքն­ եր, այլ ոչ թե
են մեկ կամ մի քան­ ի թաքն­ված տվյալն­ ե­րի հա­ջոր­դա­կա­նու­
են համ­ ա­կար­գիչն­ եր­ ը, տարբ­ ե­ շեր­տե­րով (նկ. 9): թյուն՝ մուտ­քայ­ ին տվյալն­ եր­ ից:
Ուղ­ իղ տա­րածմ­ ան ցանց­ եր­ ը
րու­թյու­նը դրանց չա­փեր­ ի մեջ Նկ. 9. Ուղիղ տարածման բազմաշերտ չու­նեն հիշ­ ո­ղութ­ յուն, դրանց
ցանց ար­ձագ­ անք­ ը մուտք­ ին կախվ­ ած
է: Ընդ որում, պատկ­ե­րի չա­փը չէ ցանց­ ի նախ­ որդ վիճ­ ա­կից:
Թաքնվ­ ած շերտ­ եր­ ի հան­
կար­ ող է մի քան­ ի կարգ­ ով մեծ գույց­նե­րը կոչվ­ ում են թաքն­ Անդր­ ա­դարձ ցանց­ ե­րը տար­
ված նեյ­րոն­ներ: Մեկ կամ մի բերվ­ ում են ուղ­ իղ տա­րած­ման
լին­ ել սիմ­վոլ­ ի չափ­ ից: Թվում քա­նի թաքն­ված շեր­տե­րի ավե­ ցանց­ ե­րից գո­նե մեկ հետ­ ա­
լա­ցում­ ը տվյալն­ ե­րում կար­ ող է դարձ կապ­ ով (նկ. 10): Այս ցան­
է, թե տարբ­ ե­րու­թյու­նը զգալ­ ի առանձ­նաց­նել օրի­նա­չափ­ ու­ ցե­րը դի­նա­միկ են: Երբ մուտ­
թյուն­ներ, որը շատ կար­և­որ է քին տրվում են նոր արժ­ եքն­ եր,
չէ, այն բեր­ում է միա­ յն երկ­ար մեծ չա­փի մուտ­քա­յին տվյալ­ ապա ել­քեր­ ը հաշ­վարկվ­ ում են,
նե­րի դեպք­ ում: Բազմ­ ա­շերտ և հետ­ ադ­ արձ կա­պով յուր­ ա­
բա­ռեր­ի՝ որոշ չափ­ ով մեծ ժա­ քան­չյուր նեյր­ ո­նի մուտ­քայ­ ին
ար­ժեք­նե­րը փոխվ­ ում են՝ բե­
ման­ ա­կում մշակ­ման, սա­կայն րե­լով ցան­ցի փոխ­ անջ­ ատ­ման
նոր վի­ճա­կի:
պատկ­ եր­ներ­ ի հետ աշխ­ ատ­ ան­

քի բարդ­ ութ­ յու­նը դրանց կար­

գայն­ ու­թյան մե­ծացմ­ ան դեպ­

քում աճում է ոչ գծայն­ ո­րեն:

Զուգ­ ահ­ եռ հաշվ­ ար­կու­մը և

պատկ­ եր­ներ­ ի ճա­նա­չումն ըն­

կած են նեյ­րո­համ­ ա­կար­գիչ­

նե­րի աշ­խա­տանք­ ի հիմ­քում:

Դրանք հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն են

տալ­ իս հասն­ ել­ ու հե­քիա­ թ­ ա­

յին ար­տադ­րո­ղակ­ ա­նու­թյան,

որը մի քա­նի միլ­ իո­ ն անգ­ ամ

կա­րող է գեր­ ազ­ ան­ցել ֆոն­

նեյ­մա­նյան ճարտ­ ար­ ա­պետ­ ու­

թյամբ համ­ ակ­ ար­գիչ­ներ­ ին:

Այս­պիս­ ով, ար­հեստ­ ակ­ ան բա­

նակ­ ան­ ու­թյան խնդիր­նե­րը

ժա­ման­ ա­կա­կից ճար­տար­ ա­

պետ­ ութ­ յունն­ ե­րով համ­ ա­կար­

գիչ­ներ­ ով լու­ծել­ ը հար­մար­ ա­

վետ չէ, քան­ի որ տար­րա­յին

բա­զան չի ապա­հո­վում նշված

խնդիրն­ ե­րի լու­ծու­մը: Ոչ ֆոր­

մա­լաց­ված խնդիր­ ե­րը լուծ­ ե­լու

հա­մար անհ­րաժ­ եշտ­ ութ­ յուն է

առա­ջա­նում օգտ­ ա­գոր­ծել ար­

հեստ­ ա­կան ՆՑ-եր: ՆՑ-երը Նկ. 10. Անդրադարձ ցանց. Z-1 –ը եզակի
հապաղման օպերատորն է:
մա­թեմ­ ա­տի­կակ­ ան մոդ­ ելն­ եր

են, ինչ­պես նաև դրանց ծրագ­ Գի­տել­ իք­ներ­ ի ներկ­ ա­յա­

րա­յին և ապա­րա­տայ­ ին իրա­ ցում­ ը մոդ­ ել­ ում պահպ­ ան­

կան­ աց­ ումն­ եր, որոնք ստեղծ­ ված տեղ­ եկ­ ու­թյուն է, որ­տեղ

վել են կեն­դա­նի օր­գա­նիզմ­ ի օգ­տագ­ ործ­վում են ար­տա­

նյարդ­ այ­ ին բջիջն­ ե­րի ցանց­ եր­ ի քին պատ­ ա­հարն­ եր­ ի նկատ­

կեր­պար­ ով և նման­ ակ­մամբ:

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 59

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

մամբ մեկն­ ա­բան­ ութ­ յունն­ ե­ տվյալ­ներ­ ի հիմ­քում ընկ­ ած կա­ է եր­կու փու­լով` ցանց­ ի տե­սա­կի
ռուցվ­ ած­քը և հարմ­ ար­ եցն­ ում է
րը և հա­կազդ­ եց­ ութ­ յուն­ներ­ ը: այդ տվյալն­երն իրենց հա­մա- ընտ­րութ­ յուն և ցանց­ ի ու­սուց­ ա­
պատ­ ասխ­ ան­ ող դաս­ ե­րին: Հիբ­
Տար­բե­րում են գի­տե­լիք­ ի եր­ րիդ­ այ­ ին ուս­ ուց­ ու­մը մի­ավ­ ո­րում նում (կշիռ­ներ­ ի ընտ­րութ­ յուն):
է երկ­ ու ուս­ ուց­ ումն­ ե­րը:
կու տես­ ակ. նախ­ ափ­ որ­ձա­կան Առա­ջին փուլ­ում պետք է
Ուս­ ու­ցու­մը պետք է լուծ­ ի
(ապ­րիո­ ­րի) տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ յուն՝ երեք հիմ­ ա­րար և գործն­ ա­կան ընտր­ ել.
խնդիր­ներ. ուն­ ակ­ ու­թյան, օրի­
բաղկ­ ա­ցած շրջակ­ ա միջ­ ա­վայ­ նակն­ ե­րի բարդ­ ու­թյան և հաշ­ - կիր­ առմ­ ան նեյր­ ոնն­ եր­ ի
վար­կայ­ ին բարդ­ ութ­ յան:
րի մա­սին հավ­ աստ­ ի փաս­տե­ տե­սա­կը (մուտք­ եր­ ի թի­վը, ակ­
Ուն­ ակ­ ու­թյան խնդրում լուծ­
րից, և դի­տար­կում­ն եր: վում է, թե քա­նի՞ օրի­նակ է տիվ­ ացմ­ ան ֆունկց­ ի­ան),
հնա­րա­վոր հի­շել, և ի՞նչ ֆունկ­
Նեյ­րո­ցան­ցայ­ ին լուծմ­ ան ցի­ան­ եր ու որոշմ­ ան սահ­ման­ - նեյ­րոն­նե­րի միա­ ցմ­ ան
ներ է կա­րո­ղան­ ում կատ­ ա­րել
հաջ­ ո­ղութ­ յուն­ ը զգա­լի­որ­ են ցանց­ ը: Օրին­ ակն­ եր­ ի բար­դու­ փոխ­դա­սավ­ որ­ ութ­ յուն­ ը,
թյուն­ ը որոշ­ ում է ուս­ ուցմ­ ան
կախվ­ ած է գիտ­ ել­ իք­ ի ճիշտ օրի­նակ­նե­րի քա­նա­կը, որն - ցան­ցի մուտք­ ե­րը և ել­քե­րը:
անհր­ աժ­ եշտ է ցան­ցի վա­վեր
ներկ­ այ­ ա­ցում­ ից, որի համ­ ար աշ­խա­տան­քը երաշ­խավ­ որ­ ել­ ու ՆՑ-ի կառ­ ուցվ­ ածք­ ի ընտ­
համ­ ար: Հաշ­վար­կայ­ ին բար­
կան որո­շակ­ ի կան­ ոնն­ եր: դու­թյուն­ ը որո­շում է ուս­ ուցմ­ ան րութ­ յու­նը կա­տար­վում է ըստ
ալ­գո­րիթ­մի կատ­ արմ­ ան ժա­մա­
նա­կը: խնդրի բարդ­ ու­թյան: Որոշ

Ու­սուց­ման գոր­ծըն­թաց­ Գո­յու­թյուն ուն­ են մեծ խնդիր­ներ­ ի լուծմ­ ան հա­մար
նե­րը թվով ուս­ ուցմ­ ան ալ­գո­րիթմ­
ներ, որոնք կողմ­նոր­ոշ­ված են գո­յութ­ յուն ու­նեն լա­վա­գույն
ՆՑ-երն ուն­ են ու­սուցմ­ ան տար­բեր խնդիր­ներ լուծ­ ե­լուն:
ու­նակ­ ութ­ յուն՝ շրջակ­ ա մի­ջա­ Դրան­ցից ամեն­ ա­տա­րած­ված­ ը փոխդ­ ա­սա­վոր­ ութ­ յունն­ եր: Եթե
վայր­ ի տվյալ­նե­րի հի­ման վրա սխա­լի հակ­ առ­ ակ տա­րածմ­ ան
և, ար­դյուն­քում, բարձ­րաց­նում մե­թոդն է: Ել­քա­յին շեր­տում խնդիր­ը չի բեր­վում դրան­
են սեփ­ ա­կան արտ­ ադ­րո­ղակ­ ա­ որոշ­վող ցանց­ի ռե­ալ և ճիշտ
նու­թյու­նը: Ու­սու­ցու­մը ցան­ցի պատ­ ասխ­ անն­ ե­րի տարբ­ ե­րու­ ցից որևէ մե­կին, նա­խագծ­ ող­ ը
ազատ պար­ ամ­ ետր­ ե­րի (կշիռ­ թյու­նը տա­րածվ­ ում է ազդ­ ան­
նե­րի և շե­մե­րի) բազմ­ ակրկ­ շանն­ ե­րի հոսք­ ին հան­դի­պակ­ աց պետք է լու­ծի նոր փոխ­դա­սա­
նու­թյամբ (իտեր­ ա­տիվ) հա­ (նկ. 11), և յուր­ աք­ ան­չյուր նեյր­ ոն
մա­լարմ­ ան գոր­ծընթ­ աց է, որը ուն­ակ է որոշ­ել­ու իր ամեն մի վո­րութ­ յան սինթ­ եզ­ ի խնդիր,
կատ­ ար­վում է որո­շա­կի ալգ­ ո­ կշռի դե­րը ցան­ցի գում­ ա­րա­յին
րիթ­մով և ապահ­ ո­վում տրված սխա­լում: ղեկ­ ա­վարվ­ ե­լով որոշ սկզբունք­
խնդրի արդ­ յու­նավ­ ետ լու­ծու­մը:
Ցան­ցի արդ­ յու­նա­վետ­ ու­թյու­ Ցան­ցի ստեղծ­ ու­մը լուծ­վում նե­րով.
նը բար­ ե­լավվ­ ում է ժա­մա­նա­կի
ընթ­ աց­քում ցանց­ ի ազատ պա­ - ցան­ցի հնա­րա­վոր­ ու­
րա­մետ­րե­րի դի­նամ­ իկ փո­փո­
խու­թյամբ: Ուս­ ուց­ման տե­սա­կը թյուն­ներն աճում են շեր­տեր­ ի
որոշվ­ ում է այդ պար­ ա­մետ­
րե­րի հա­մալ­ ար­մամբ: Գո­յու­ և դրանց­ ում նեյր­ ոն­ներ­ ի թվի
թյուն ու­նեն ուս­ուց­ման 3 հիմ­
նակ­ ան տես­ ակն­ եր՝ ուս­ ուց­չով, ավել­ աց­ման հետ,
առանց ու­սուց­չի և հիբ­րի­դա­
յին: Ու­սուցչ­ ի հետ ուս­ ուց­ման - հետ­ ադ­ արձ կա­պեր­ ի ներ­
դեպք­ ում հայտն­ ի են ցան­ցի
մուտ­քայ­ ին և ել­քայ­ ին վեկտ­ որ­ մուծ­ ու­մը մե­ծաց­նում է ցանց­ ի
նե­րը: Ու­սուց­ման գոր­ծընթ­ ա­
ցում ցան­ցը փոխ­ ում է իր պա­ հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն­ներ­ ը,
րա­մետր­ ե­րը և սով­ ո­րում է տալ
անհ­րա­ժեշտ ար­տապ­ ատկ­ եր­ ու­ - ցանց­ ի աշ­խա­տանք­ ի ալ­
մը: Առանց ուս­ ուց­չի ուս­ ուց­ման
ալ­գո­րիթ­մում հայտ­նի են միա­ յն գո­րիթմ­ն ե­րի բար­դութ­ յու­նը
մուտ­քա­յին վեկտ­ որն­ ե­րը, որոնց
հի­ման վրա ցան­ցը սո­վոր­ ում (օրի­նակ՝ գրգռող, արգ­ ել­ ա­
է տալ լա­վա­գույն ել­քայ­ ին ար­
ժեք­ներ: Այն հայտն­ աբ­ ե­րում է կող սի­նապս­ներ­ ի ներմ­ ուծ­ ում)

նպաս­տում է ՆՑ-ի հզո­րութ­ յան

ուժ­ ե­ղացմ­ ան­ ը:

Երկր­ որդ փու­լում օրին­ ակ­

ներ­ ի բազմ­ ա­կի առա­ջադր­ ու­մից

հետ­ ո ցան­ցի կշիռ­նե­րը կա­յու­

նան­ում են, և ցանց­ը տալ­իս է

ճիշտ պա­տաս­խանն­ եր տվյալ­

Նկ. 11. Բազմաշերտ ՆՑ-ի համար սխալի հակառակ տարածման մեթոդը

60 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 12. Նեյրոնային ցանցի ուսուցումը

նե­րի բազ­ այ­ ի բո­լոր կամ գրեթ­ ե Նեյ­րո­նա­յին ցան­ցի սին­ լուծմ­ ան համ­ ար: ՆՑ-ի ար­դյու­
բո­լոր օրի­նակն­ եր­ ի համ­ ար: Ար­ թե­զ ի մե­թո­դի­կան նավ­ ե­տութ­ յան գնա­հատ­ ում­ ը
դյուն­քում ասում են, որ «ցանցն տարբ­եր թվով թաքն­ված շեր­
ու­սուց­ ան­ված է»: Ցանց­ ի ու­ ՆՑ-երի սինթ­ ե­զու­մը ենթ­ ադ­ տե­րի դեպ­քում բեր­ված է Աղ.3-
սուց­ման հետ ուս­ ուցմ­ ան սխա­ րում է ՆՑ-ի կառ­ուց­վածք­ի, ու­ ում:
լը նվազ­ում է. երբ այն հաս­ սուցմ­ ան ալգ­ որ­ իթմ­ ի, նեյր­ ոն­ ի
նում է զրոյ­ ի կամ ընդ­ ուն­ ել­ ի մոդ­ ե­լի, շեր­տեր­ ի քան­ ա­կի և Ֆոր­մալ նեյ­րոնն­ ե­րի քա­
ցածր մակ­ արդ­ ակ­ ի, մարզ­ ումն յուր­ ա­քանչ­ յուր շերտ­ ում նեյ­ նակ­ ի ընտ­րութ­ յուն: Մուտ­քա­
ընդ­հատվ­ ում է, իսկ ստացվ­ ած րոն­ներ­ ի քան­ ա­կի ընտ­րու­թյուն: յին և ելք­ ա­յին շեր­տեր­ ում նեյ­
ցան­ցը հա­մար­վում է մարզ­ված Ու­սուց­ման ալ­գո­րիթմ­ ի ընտ­ րոնն­ ե­րի քա­նա­կը հավ­ աս­ ար է
և պատր­ աստ՝ ըն­դու­նել­ ու նոր րութ­ յուն­ ը կատ­ արվ­ ում է ըստ մուտք­ ա­յին և ել­քա­յին ազդ­ ան­
տվյալն­ եր (նկ. 12): ոլորտ­ ի և խնդրի դրվածք­ի, և շան­ներ­ ի քա­նակ­ ին: Թաքնվ­ ած
գոյ­ ու­թյուն չու­նի կան­ ո­նակ­ արգ­ շերտ­ ում նեյ­րոնն­ եր­ ի քա­նա­կի
Եթե սխալն այ­լևս չի նվա­ ված մե­թոդ դրանց ընտր­ու­ ընտ­րութ­ յան համ­ ար գոյ­ ութ­ յուն
զում կամ աճում է, նշա­նա­ թյան հա­մար: Նա­խագծ­ ող­ներն չու­նի որևէ մեթ­ ոդ:
կում­ է՝ ցան­ցը լավ է մոտ­ ար­կել օգտվ­ ում են վիճ­ ակ­ ագր­ ա­կան
տվյալն­ ե­րը, և ուս­ ու­ցու­մը պետք տվյալն­ եր­ ից և սե­փակ­ ան փոր­ Թաքնվ­ ած շերտ­ ում նեյ­
է ընդհ­ ա­տել ու փոքր­ ացն­ ել ձից: Այ­սինքն՝ փո­փոխ­ ե­լով նեյ­ րոն­ներ­ ի քան­ ակ­ ի ընտ­րու­թյան
թաքնվ­ ած տարր­ եր­ ի և (կամ) րոնն­ ե­րի քան­ ակ­ ը և մո­դել­նե­րը՝ համ­ ար կա մի­այն փոխզ­ իջ­
շերտ­ ե­րի քա­նա­կը` ցան­ցը շատ գնահ­ ա­տում են ՆՑ-ի արդ­ յու­ ման խնդիր, այն է՝ նեյ­րոն­ներ­ ի
հզոր է տվյալ խնդրի հա­մար: նա­վե­տութ­ յու­նը տրված խնդրի քա­նակ­ը պետք է լին­ի տրված
Եթե եր­կու սխալն­ երն էլ (ուս­ ու­ համ­ ար: խնդիր­ ը լու­ծե­լու համ­ ար բա­
ցում և ստու­գում) չեն հա­սել վա­րար, սա­կայն, մյուս կողմ­ ից,
փոքր արժ­ եք­ ի, ապա ու­սու­ցում Շերտ­ ե­րի քան­ ա­կի ընտ­ չպետք է լին­ի շատ մեծ՝ ընդ­
տեղ­ ի չի ուն­ ե­ցել` ցան­ցը հզոր րութ­ յուն: Ընդհ­ ան­ ուր դեպք­ ում հան­րաց­ ումն ապահ­ ով­ ել­ ու և ու­
չի տվյալ խնդրի համ­ ար: մեկ թաքնվ­ ած շերտ­ ը բավ­ ա­ սուց­ման ժա­մա­նակն ընդ­ ու­նել­ ի
րար է խնդիր­ներ­ի մեծ մա­սի դարձն­ ե­լու հա­մար: Այ­սինքն՝

Աղյուսակ 3

ՆՑ-ի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան գնա­հա­տու­մը

Թաքնված Արդյունք
շերտերի քանակը Ներկայացնում է միայն գծորեն բաժանելի ֆունկցիաները
Կարող է մոտարկել կամայական ֆունկցիա, որը պարունակում է անընդհատ
0 արտապատկերում մեկ տարածությունից մեկ այլ տարածություն
Ներկայացնում է կամայական տեսքի որոշման սահմաններ ռացիոնալ
1 ակտիվացման ֆունկցիայի դեպքում և կարող է մոտարկել կամայական
սահուն արտապատկերում
2

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 61

ՆԵՅՐՈՆԱՅԻՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

թաքնվ­ ած շեր­տում նեյ­րոնն­ եր­ ի 3. Թաքն­ված շեր­տում նեյ­ բե­րա­կի ընտր­ ու­թյուն­ ը:
քա­նա­կը սահմ­ ա­նա­փակվ­ ած է
ներք­ և­ից՝ տրված խնդի­րը լու­ րոն­նե­րի քան­ ակ­ ը պետք է չգե­ 21-րդ դար­ում ՆՑ-երի զար­
ծե­լու ճշտու­թյամբ և վեր­ և­ից՝
տվյալ խնդրի որևէ լուծմ­ա­նը րազ­ ան­ցի ելք­ այ­ ին և մուտք­ այ­ ին գաց­ման գլխա­վոր ուղ­ղութ­ յու­
զուգ­ ա­միտ­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յամբ՝
ընդ­ ու­նել­ ի ժա­ման­ ակ­ ում: ՆՑ- շերտ­ եր­ ում նեյ­րոն­նե­րի քա­նակ­ նը կլի­նի դրանց ապար­ ատ­ այ­ ին
երի նախ­ ագծ­ման հա­մար գոր­
ծում են որոշ­ ա­կի կա­նոն­ներ. նե­րի գու­մա­րը: իրակ­ ա­նաց­ ում­ ը, որը հնա­րա­
Կատ­ ար­ված հե­տա­զոտ­ ու­
1. Թաքն­ված շեր­տում նեյ­ վո­րութ­ յուն կտա առց­ անց օգ­
րոն­ներ­ ի քան­ ակ­ ը պետք է լի­նի թյուն­ներ­ը ցույց են տա­լիս, որ
ել­քա­յին և մուտ­քա­յին շերտ­ ե­րի ՆՑ-երի պարզ­ ու­թյան, ֆունկ­ տագ­ ործ­ ե­լու արհ­ ես­տակ­ ան
նեյ­րոն­ներ­ ի քա­նակ­նե­րի միջ­ և: ցիո­ ­նալ հնար­ ա­վոր­ ու­թյունն­ ե­
րի մե­ծացմ­ան և բարձր արա­ բա­նա­կան­ ութ­ յան ծրագր­ եր,
2. Թաքն­ված շեր­տում նեյ­ գու­թյան հաս­նե­լու համ­ ար
րոնն­ ե­րի քան­ ակ­ ը պետք է հա­ հե­ռան­կար­ այ­ ին մի­ջոց է անց­ ու­ փոքր­ ացն­ ե­լու ու­սուցմ­ ան սխա­
վաս­ ար լի­նի մուտք­ այ­ ին շեր­ մը բազ­մա­շե­մայ­ ին նեյր­ ո­նա­յին
տում նեյ­րոնն­ եր­ ի քան­ ակ­ ի 2/3 տարր­ ե­րի կի­րառ­ ու­թյա­նը, բնու­ լի տո­կո­սը, նախ­ ագծ­ ե­լու տե­
մա­սին (կամ 70%-ից 90%): թագ­րիչ պա­րամ­ ետ­րեր­ ի քա­
նակ­ ի նվա­զարկ­ ում­ ը, կապ­ ե­րի ղեկ­ ատ­վութ­ յան մշակմ­ ան նոր
փո­փոխմ­ ամբ ՆՑ-երի նախ­ ագ­
ծու­մը, սին­ ապտ­ իկ փոխ­ ազդ­ ե­ սկզբունք­ եր, ստեղ­ծե­լու ցածր
ցութ­ յան փոխզ­ ի­ջու­մա­յին տար­
հզո­րու­թյամբ և բարձր հու­սա­

լի­ութ­ յամբ ու ար­տադր­ ող­ ակ­ ա­

նու­թյամբ հա­մակ­ արգ­ եր, ար­

հեստ­ ակ­ ան բա­նակ­ ա­նու­թյան

խնդիրն­ եր­ ի ավել­ ի ար­դյուն­ ա­

վետ լու­ծումն­ եր:

Æ ¸ºä ԵՎՍ ՄԻ ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ
ԿՂԶԻ*

2013 թ. նո­յեմ­բեր­ի 20-ին 4,5 մագն­ի­տուդ ուժգ­
նու­թյամբ երկր­ աշ­ ար­ժի արդ­ յունք­ ում, որն ուղ­ եկց­
վել է ստորջր­ յա հրաբխ­ ի ժայթք­ ում­ ով, Ճապ­ ո­նիա­ ­յի
ափե­րի մոտ առաջ­ա­ցել է նոր կղզի: Այն ցամ­աք­ի
ձվա­ձև մի կտոր է՝ 400 մ x 200 մ չափ­ ե­րով և կենտ­
րո­նում խառ­նա­րա­նով: Երկ­րորդ հա­մաշխ­ արհ­ ա­
յին պա­տե­րազ­մից հետ­ ո սա չոր­րորդ նման դեպքն
է: Քար­տեզ­ ագ­ իր­ներ­ ը չեն շտա­պում ան­վա­նակ­ ո­չել
այդ կղզին. չի բա­ցառ­վում, որ ծո­վը շու­տով կլա­նի
այն, ինչպ­ ես պատ­ ա­հել է նախ­ որդ երեք դեպք­ ե­րում:

* «Наука и жизнь», N 4, 2014.

62 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

Æ ¸ºä ԵՐԵԽԱՆԵՐԸ ՊԱՇՏՊԱՆՈ՞ՒՄ ԵՆ ՄՐՍԱԾՈՒԹՅՈՒՆԻՑ*

Այն կամ­ ավ­ որ­ներ­ ը, որոնց գրեթ­ ե նույնն էր թե՛ անզ­ ավ­ ակ­ նե­րի կարծ­ ի­քով, այս երևո­ ւյ­թի
ամեր­ իկ­ ա­ցի բժիշկն­ եր­ ը փոր­ նե­րի, թե՛ ծնող­նե­րի դեպք­ ում,
ձի ըն­թացք­ ում վար­ ա­կում էին բայց հիվ­ ան­դու­թյան վրա այդ պատճ­ առն այն է, որ երե­խա­նե­
մրսա­ծութ­ յան հար­ ու­ցիչ­ներ­ ով, փաս­տը չէր ազ­դում:
կրկնակ­ ի հազվ­ ադ­ եպ էին հի­ րը մեղմ­ում են կյանք­ի դժվա­
վան­դա­նում, եթե ուն­ եի­ ն երե­ Հետ­ ազ­ ոտ­ ութ­ յան հե­ղին­ ակ­
խա­ներ: Ընդ որում՝ որո­շա­կի րութ­ յունն­ ե­րից առաջ­ ա­ցող
պաշտպ­ ա­նու­թյուն մրսա­ծու­
թյուն­ ից ապա­հո­վե­լու համ­ ար սթրեսն­ եր­ ը:
պար­տա­դիր չէ, որ երեխ­ ա­նե­րը
ներ­կա լին­ են ըն­տան­ իք­ ում. այն
ծնող­նե­րը, որոնց երեխ­ ա­ներն
ար­դեն մեծ­ աց­ ել են և ապ­րում
են առանձ­ին, 27 %-ով ավե­
լի հազ­վա­դեպ էին հի­վան­դա­
նում, քան նրանց անզ­ա­վակ
հաս­ ա­կակ­ ից­նե­րը: Հե­տաքրք­ իր
է, որ փորձ­ եր­ ի ընթ­ ացք­ ում օգ­
տա­գործ­ված հար­ ու­ցիչ­նե­րին
դի­մա­կա­յող հա­կամ­ ար­մին­ներ­ ի
արտ­ ադրմ­ ան ակ­տիվ­ ու­թյուն­ ը

ԳՐԻՊԸ ՀԱՏԿԱՊԵՍ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ Է
ՉԻՆԱՑԻՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ*

րի հավ­ ան­ ա­կա­նութ­ յուն­ ը 6 ան­ եվր­ ո­պա­ցի­նե­րի շրջան­ ում, առ­
գամ: Այդ գե­նի տարբ­ եր­ ակ­ ը, կա է Չին­ աս­տան­ ի բնակ­չութ­ յան
որը հազվ­ ա­դեպ է հանդ­ ի­պում գրե­թե երեք քառ­ որ­դի մոտ:

Ինչպ­ ես հայտն­ աբ­ ե­րել են
Պե­կի­նի համ­ ալ­սար­ ան­ ի (Չի­
նաստ­ ան) և Օքսֆ­ որ­դի (Անգ­
լիա) ծագ­ ում­ն ա­բանն­ ե­րը, չի­
նաց­ի­ներն ուն­են մի գեն, որը
կապվ­ ած է իմուն­ ի­տետ­ ի հետ
և մե­ծաց­նում է գրիպ­ի ծանր
ընթ­ աց­քի ու բար­դութ­ յուն­նե­

* «Наука и жизнь», N 7, 2014

¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016 63

Æ ¸ºä

Նե­պա­լի կա­ռավ­ ար­ ութ­ յու­ րեն: Առանց կա­ռավ­ ար­ ութ­ յան 2013 թ. ընթ­ ացք­ ում կենս­ ա­
նը կրճա­տել է Ջոմ­ ո­լունգմ­ ա միջ­ ամտ­ ու­թյան՝ մինչ այս դա­ բանն­ ե­րը նկար­ ագր­ ել են կեն­
(Էվե­րեստ) բարձ­րան­ ալ­ ու վճա­ րի վերջ իսլ­ ան­դե­րեն­ ը կա­րող է դա­նին­ ե­րի, բույ­սե­րի և սնկեր­ ի
րը 18-ից մինչ­և 8 հազ­ ար եվր­ ո, ան­հետ­ ա­նալ: շուրջ 18 հա­զար նոր տես­ակ­
սա­կայն պայմ­ ա­նով, որ յուր­ ա­ ներ:
քանչ­ յուր լեռն­ ագ­նաց իջեց­նի Ֆրան­սիա­ ց­ ի­նե­րի կյան­քի
ոչ մի­այն իր բո­լոր թափ­ ոնն­ ե­րը, միջ­ ին տև­ող­ ութ­ յունն ամեն տա­
այլ նաև նա­խորդ զբոս­ աշր­ջիկ­ րի ավե­լա­նում է երեք ամս­ ով:
նե­րի թո­ղած աղ­բից 8 կի­լոգ­
րամ:

Երկրագնդի քաղցրահամ
ջրի 11 % ծախսվում է թղթի
արտադրության համար:

Համ­ աշխ­ ար­հա­յին բանկի

կան­խա­տես­մամբ՝ 2100 թ. մարդ­

կու­թյուն­ ը կարտ­ ադ­րի օրա­կան

11 մի­լի­ոն տոնն­ ա կեն­ցաղ­ ա­յին

Համ­ ա­ցանց­ ը և հա­մա­կար­ պինդ թափ­ ոն­ներ, այս­ ինքն՝ 3
գի­չը սպան­ ում են իսլ­ անդ­ ե­րե­
նը, ասում են իսլ­ան­դա­ցի լեզ­ անգ­ ամ ավել­ ի, քան այս­ օր:
վաբ­ ան­նե­րը: Իսլ­ անդ­ իա­ ­յում
գործ­ ող տե­ղա­կան և հատ­կա­ 40 տա­րե­կա­նից հե­տո մար­
պես ար­տա­սահմ­ ան­ յան կազ­ դու հաս­ ակ­ ը յու­րաք­ անչ­ յուր 10
մա­կեր­պութ­ յունն­ ե­րը տնտե­ տար­ ում նվա­զում է մի­ջին հաշ­
սապ­ ես ոչ արդ­ յուն­ ա­վետ են վով շուրջ 10,4 մմ-ով:
հա­մա­րում ըն­դա­մե­նը 300
հա­զար մարդ­ ուց բաղկ­ աց­ ած Աշ­խարհ­ ում 1,8 մի­լի­արդ
կղզիաբն­ ակ ազգ­ ի լեզ­վով կայ­ մարդ աղտ­ ոտվ­ ած օդ է շնչում:
քի ստեղծ­ ու­մը: Իմաստ չու­նի
նաև իսլ­ ան­դե­րեն թարգմ­ ա­նել Երկր­ ագն­դի սուրճ­ ի պլան­
համ­ ա­կարգչ­ ա­յին տա­րածվ­ ած տա­ցիա­ ­նե­րում կա շուրջ 15
ծրագր­ եր­ ը, քան­ ի որ գործ­նա­ մլրդ 352 մլն սուրճ­ ի ծառ:
կան­ ում բո­լոր նրանք, ովք­ եր
գործ ու­նեն համ­ ա­կարգ­չի հետ,
աշխ­ ատ­ անք­ ի հա­մար բա­վա­
րար ծավ­ ալ­ ով գիտ­ են անգլ­ ե­

«Наука и жизнь», N 8, 2014

64 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016

²ØºÜ²Ðºî²øðøÆð

¶Æî²Ð²Üð²Ø²îâºÈÆ

вܸºêÀ

вڲêî²ÜàôØ

´²Ä²Üà𸲶ðìºÈàô
вزð βðàÔ ºø
¼²Ü¶²Ð²ðºÈ

52 38 30

¶ÆîàôÂڲܶƲîÞàÊô²ÂðÚвàÜôز¹ÞÊ2². ð2Ð0à16ôØ ¹2. 2014 6655

66 ¶ÆîàôÂÚ²Ü ²ÞʲðÐàôØ ¹3. 2016