No. 30, 2020

Թ. 30 ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԱՌՆԵՏՆԵՐԻ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԻՈՏՈՊԻ ԼՈՐՁԱՅԻՆ ՄԻԿՐՈՖԼՈՐԱՅԻ
ՎԻՃԱԿԸ ՏԱՐԲԵՐ ՏԵՎՈՂՈՒԹՅԱՆ ՇԱՐԺՈՂԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ
ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ԷՋ 6
ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆԵՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ
ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆՈՒՄ ԷՋ 23
ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ
ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ
ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ ԷՋ 30



ISSN 1829-1775

ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ
YEREVAN STATE MEDICAL UNIVERSITY AFTER M. HERATSI

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԻՏԱՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍ

MEDICINE

SCIENCE AND EDUCATION

SCIENTIFIC AND INFORMATIONAL JOURNAL

ՆՈՅԵՄԲԵՐ ‑ թ. 30
NOVEMBER - No. 30

ԵՐԵՎԱՆ - 2020
YEREVAN - 2020

2

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլխավոր խմբագիր, խորհրդի նախագահ` ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Մուրադյան Ա.Ա. (Հայաստան) ԱՄՈՆԻԱԿՈՎ ՋՐԱԾՆԻ ԳԵՐՕՔՍԻԴԻ ՃԵՂՔՄԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ
ԳՈՅԱՑԱԾ ՍՈՒՊԵՐՕՔՍԻԴ ՌԱԴԻԿԱԼՆԵՐԻ ՈՐՈՇՄԱՆ
Գլխավոր խմբագրի տեղակալ, խորհրդի նախագահի ԿԻՆԵՏԻԿԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԸ. ԴՐԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԺՇԿԱԿԱՆ 3
տեղակալ` ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ 6
Տեր-Մարկոսյան Ա.Ս. (Հայաստան) ԱՌՆԵՏՆԵՐԻ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԻՈՏՈՊԻ ԼՈՐՁԱՅԻՆ ՄԻԿՐՈՖԼՈՐԱՅԻ 13
ՎԻՃԱԿԸ ՏԱՐԲԵՐ ՏԵՎՈՂՈՒԹՅԱՆ ՇԱՐԺՈՂԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ
Պատասխանատու քարտուղար` ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ
Բայկով Ա.Վ. (Հայաստան)
EFFECTIVENESS OF STANDARD TRIPLE ERADICATION TREATMENT
Խմբագրական խորհուրդ` IN ARMENIAN CHILDREN WITH HELICOBACTER PYLORI ASSOCIATED
GASTRODUODENAL DISEASE AND FUNCTIONAL DYSPEPSIA
Ավետիսյան Ս.Ա. (Հայաստան) Շաքարյան Ա.Ա. (Հայաստան)
Ավագյան Տ.Գ. (Հայաստան) Շուքուրով Ֆ.Ա. (Տաջիկստան)
Բաբլոյան Ա.Ս. (Հայաստան) Պետրոսյան Ե. (Կանադա)
Ենկոյան Կ.Բ. (Հայաստան) Սահակյան Լ.Ա. (Հայաստան)
Էսկանդարյան Հ.Ա. (Շվեյցարիա) Սիսակյան Հ.Ս. (Հայաստան)
Հակոբյան Վ.Պ. (Հայաստան) Ստեփանյան Ս.Ա. (Հայաստան) ԴԵՂԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԴԵՂԱՏԱՆ 18
ԱՇԽԱՏԱԿԻՑՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ
Միրզոյան Ռ.Ս. (Ռուսաստան) Սուքիասյան Հ.Վ. (Հայաստան)
Մկրտչյան Լ.Մ. (Հայաստան) Տատինցյան Վ.Գ. (Հայաստան)
Մկրտչյան Ս.Լ. (Շվեդիա) Տուրլեյսկի Կ. (Լեհաստան) ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ
Նավասարդյան Գ.Ա. (Հայաստան)
ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆԵՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ
Սրբագրիչներ` ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ 23
Հարությունյան Ա.Ս. (Հայաստան) ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆՈՒՄ 30
Մարդիյան Մ.Ա. (Հայաստան)
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍՏՈՄԱՏՈԼՈԳՆԵՐԻ ԱՍՈՑԻԱՑԻԱ
Համակարգչային ձևավորող-օպերատոր` ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԾՈՒ
Աղաջանյան Ա.Ս. (Հայաստան)
ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ
ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ
ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Editor in Chief: EDITORIAL BOARD
Deputy Editor:
Muradyan A.A. (Armenia)
Ter-Markosyan A.S.
(Armenia)

Executive secretary: Baykov A.V. (Armenia)

Editorial advisory board: Shakaryan A.A. (Armenia)
Avetisyan S.A. (Armenia) Shukurov F.A. (Tajikistan)
Avagyan T.G. (Armenia) Petrosyan Y. (Canada)
Babloyan A.S. (Armenia) Sahakyan L.A. (Armenia)
Yenkoyan K.B. (Armenia) Sisakyan H.S. (Armenia)
Eskandaryan H.A. (Switzerland) Stepanyan S.A. (Armenia)
Hakopyan V. P. (Armenia) Sukiasyan H.V. (Armenia)
Mirzoyan R.S. (Russia) Tatintsyan V.G. (Armenia)
Mkrtchyan L.N. (Armenia) Turlejski K. (Poland)
Mkrtchian S.L. (Sweden)
Navasardyan G.A. (Armenia)

Technical Editors: Harutyunyan A.S. (Armenia)
Mardiyan M.A. (Armenia)

Layout/Design: Aghajanyan A.S. (Armenia)

Լրատվական գործունեություն իրականացնող`
«Երևանի Մ. Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարան»

հիմնադրամ
Հասցե` Երևան, Կորյունի 2, 0025

Հեռախոս` (+374 10) 58 25 32
Էլ. փոստ` [email protected]

Գրանցման համար՝ 222.160.840254
Պետռեգիստրի վկայականի համար` 03Ա990254,

տրված` 23.12.2014թ.
Տպաքանակ` 200

Համարի թողարկման պատասխանատու`
Բայկով Ա.Վ.

Թողարկման տարեթիվ` 2020

Տպագրումը` «ՄՈԱ» ՍՊԸ
Հասցե` Մասիսի շրջան, գ. Գեղանիստ, տուն 5

Հեռ.` (+374) 94 444 802

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 3

ՀՏԴ՝ 577.1

ԱՄՈՆԻԱԿՈՎ ՋՐԱԾՆԻ ԳԵՐՕՔՍԻԴԻ ՃԵՂՔՄԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ
ԳՈՅԱՑԱԾ ՍՈՒՊԵՐՕՔՍԻԴ ՌԱԴԻԿԱԼՆԵՐԻ ՈՐՈՇՄԱՆ
ԿԻՆԵՏԻԿԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԸ. ԴՐԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԺՇԿԱԿԱՆ
ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Սիմոնյան Ռ.Մ.1, Ֆեսչյան Ս.Մ.2, Ենգիբարյան Ա.Ա.2
ՀՀ ԳԱԱ Բունիաթյանի անվան կենսաքիմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտ
ԵՊԲՀ, բժշկական կենսաբանության ամբիոն

Ստացված է՝ 20.07.2020, գրախոսված է՝ 25.08.2020, ընդունված է՝ 14.10.2020

Բանալի բառեր՝ ամոնիումի հիդրօքսիդ, սուպերօքսիդ 15-20 րոպեի ընթացքում նկատվում է օպտիկական
ռադիկալ, հիդրօքսիդային ռադիկալ, հիպերամոնեմիա: սպեկտրի առավելագույն կլանման (580 նմ) նվազում
(գունաթափում): ԿԲԿ-ի դիտվող գունազրկումը О2–-
Ամոնիակը որոշակի դեր ունի օրգանիզմի ախտա- ով տվ յալ ներկանյութի միաէլեկտրոն վերականգնման
բանական գործընթացներում: Լյարդի ցիռոզի դեպքում, արդյունքն է: Համանմանությամբ 50-60°C-ում 5մլ
երբ խախտվում է ամոնիակը միզանյութի փոխարկման 0,1M H2O2–ն 15 վրկ. տաքացնելով 5մլ 0,1M NH4OH-ի
գործընթացը, առաջանում են հիպերամոնեմիա և հետ (9,5pH)՝ դիտվում է բուռն էկզոթերմիկ ռեակցիա,
ուրեմիա [4, 6, 9]: Սակայն ամոնիումի հիդրօքսիդի որը հասցնում է ջրածնի պերօքսիդի ճեղքման:
առկայությունը ջրածնի պերօքսիդի ճեղքման և Այդ լուծույթի սառեցումը սենյակային ջերմաստի-
սուպերօքսիդ ռադիկալների առաջացման առանձնա- ճանում 5-6 ժամ հետո հասցնում է О2–-ի գոյացման,
հատկությունները բավարար լուսաբանված չեն: Հե- որի ստացիոնար քանակը 2-3 ժամ հետո նվազում
տազոտության նպատակն է in vitro պայմաններում է 8-10%-ով: Ստացված լուծույթի վրա (0,1մլ) ավե-
բացահայտել ամոնիակի տոքսիկ ազդեցության լացնելով ԿԲԿ-ի 5-ական մլ ջրային լուծույթ՝ 37°C-ում
մեխանիզմը ջրածնի պերօքսիդի առկայության 4-5 րոպեի ընթացքում (pH 9,5) առաջանում է առավե-
պայմաններում և գնահատել գեներացված լագույն օպտիկական կլանման նվազեցում (580 նմ):
սուպերօքսիդ ռադիկալների կենսաբժշկության մեջ կի- Առանձին H2O2–ը կամ NH4OH-ը (5մլ, 37°C, pH9,5 1-1,5
րառման հեռանկարները: ժամ) պրակտիկորեն չի նվազեցնում ԿԲԿ-ի օպտի-
կական կլանումը: Համանման արդյունք է ստացվում
Նյութը և մեթոդը նշված համակարգում գոյացած սուպերօքսիդ ռադի-
Հետազոտությունը կատարվել է ՀՀ ԳԱԱ կալների ԷՊՌ սպեկտրների գրանցման արդյունքում
[10]: ԿԲԿ կապույտի գունաթափումը մեծանում է
կենսաքիմիայի ինստիտուտի ակտիվ թթվածնի ռեակցիոն խառնուրդի pH-ի և ջրածնի պերօքսիդի
նյութափոխանակության լաբորատորիայում in vitro կոնցենտրացիայի մեծացմանը զուգընթաց: Ընդ որում՝
պայմաններում պրոֆ. Մ.Ա. Սիմոնյանի կողմից մշակված ջրածնի պերօքսիդի այս պայմաններում ճեղքման
[1, 10] և հետագայում մոդիֆիկացված մեթոդով: 0,1M ընթացքում գոյանում է գրգռված թթվածին, որն ունակ է
5մլ H2O2-ը 0,01M ամոնիում հիդրօքսիդի 5մլ-ի հետ տա- վերականգնվելու ամոնիումի հիդրօքսիդի էլեկտրոնով՝
քացնելով (7,4pH, 1-2 րոպե)՝ էկզոթերմիկ ռեակցիայի դառնալով սուպերօքսիդ ռադիկալ [1].
պայմաններում ջրածնի պերօքսիդը ճեղքվում է: Այդ
լուծույթը սառեցնելուց և սենյակային ջերմաստի- Արդյունքների վերլուծությունը
ճանում 5 րոպե ինկուբացիայից հետո գոյանում է Ըստ այն հանգամանքի, որ հիդրօքսիլ ռադի-
կայուն, ստացիոնար կոնցենտրացիայով О2–-ի լուծույթ:
Վերջինս (0,1մլ) ավելացնելով կումասի բրիլիանտ կալները կլանվում են միատոմ կամ բազմատոմ
կապույտի (ԿԲԿ) 5մլ ջրային լուծույթին՝ 37°C pH7,4-ում սպիրտներով և շաքարներով, վերջիններիս
առկայությամբ գեներացված О2–-երի քանակն աճում
* ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵ է շուրջ 40-50 անգամ: Ըստ այդմ՝ առաջարկվում է
ջրածնի պերօքսիդի՝ ամոնիումի հիդրօքսիդի ճեղքման
Ս.Մ. Ֆեսչյան ընթացքում О2– երի գոյացման հետևյալ մեխանիզմը.
ԵՊԲՀ, բժշկական կենսաբանության ամբիոն
Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, 0025, Կորյունի 2 HO– + O2*  HO• + О2–,
Էլ. փոստ՝ [email protected]
Հեռ.՝ (+374) 98 53 68 98

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

4 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

որտեղ O2*-ը «տաք թթվածնի» մոլեկուլն է, որն առա- էության, նրա տոքսիկ ազդեցության բացահայտման
ջանում է H2O2–ի էկզոթերմիկ ճեղքման արդյունքում,
որը հեշտությամբ վերականգնվում է HO– խմբի նոր, լրացուցիչ մեխանիզմ է՝ հիպերամոնիումեմիայով
էլեկտրոնով՝ առաջացնելով HO• և О2–: Իսկապես, HO•-ի
դասական սկավենջերները (սպիրտ, շաքար) կտրուկ ուղեկցվող ախտաբանական վիճակների ախտա-
բարձրացնում են О2–-ի ստացիոնար խտությունը
ռեակցիայի արագության հաստատունի կայուն մնալու բանական գործընթացներում: Մշակվել է ամոնիակի
պայմաններում: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը,
որ սուպերօքսիդները միաէլեկտրոն վերականգնում ներգործությամբ ջրածնի պերօքսիդի ճեղքման և О2–
են ԿԲԿ-ն ստեխիոմետրային կերպով, հեշտ է որոշել ազատ ռադիկալի գեներացման ստացիոնար քանակի
ամոնիակով H2O2–ի ճեղքման արդյունքում О2–-ի քա-
նակը: որոշման նոր կինետիկ եղանակ: Օգտագործելով այս

Եզրակացություն եղանակը՝ կարելի է ստանալ О2–-երի կարգավորվող
Ամոնիակի առկայությամբ H2O2–ի ճեղքման կայուն ստացիոնար քանակներ՝ ստեղծելով իրական հե-

արդյունքում О2– և HO• ռադիկալների գեներացիան, ըստ ռանկարներ՝ կենսաբժշկության տարբեր ոլորտներում

դրանք կիրառելով որպես հակաբակտերիային, հա-

կավիրուսային ագենտներ [2, 3, 5, 7, 8], ինչպես նաև

որպես О2–-երով տարբեր կենսահամակարգերի վրա
ունեցած ազդեցության մեխանիզմների նորովի գնա-

հատման միջոց:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Սիմոնյան Ռ.Մ., Սիմոնյան Գ.Մ., Սիմոնյան Մ.Ա. Կնսաբանորեն ակտիվ 6. Natesan V., Mani R., Arumugam R. Clinical aspects of urea cycle dysfunction and
միացությունների սուպերօքսիդդիսմուտազային ակտիվության որոշման altered brain energy metabolism on modulation of glutamate receptors and
եղանակ: ՀՀ Մտավոր սեփականության գործակալություն, 2015, Գյուտի transporters in acute and chronic hyperammonemia . Biomed Pharmacother.,
արտոնագիր N 2929 2016, 81, 192-202

2. Akaike T. Role of free radicals in viral pathogenesis and mutation. Rev. Med. 7. Peterhans E.. Reactive oxygen species and nitric oxide in viral diseases.
Virol., 2001, 11, 2, :87-101 Biological Trace Element Research, 1997, 56,107–116

3. Cadet J., Wagner J.R.. DNA Base Damage by Reactive Oxygen Species, 8. Robinson J.M.. Reactive oxygen species in phagocytic leukocytes. Histochem
Oxidizing Agents, and UV Radiation. Cold Spring Harb Perspect Biol., 2013, 5, Cell Biol., 2008, 130, 2, 281–297
2, a 012559, doi:10.1101/cshpect.a0125559
9. Shiraki M., Shimizu M. et al. Carnitine dynamics and their effects on
4. Khan A., Ayub M., Khan W.M.. Hyperammonemia Is Associated with Increasing hyperammonemia in cirrhotic Japanse patients. Hepatol.Res., /Epub ahead of
Severity of Both Liver Cirrhosis and Hepatic Encephalopathy Int. J. Hepatol., print , 2016, Jun 2 doi: 10.1111/hepr. 12750.
2016, 3, doi: 10.1155/2016/6741754
10. Simonyan M.A. Reduction of some organic and inorganic oxidants in alkaline
5. Memar M.Y., Ghotaslou R., Samiei M, Adibkia K. Antimicrobial use of reactive media by superoxide dismutase and scavengers of hydroxyl radicals. Biochem.
oxygen therapy: current insights. Infection and Drug Resistance, 2018,11: Biophys. Res. Communs., 1982, 108, 4, 1751-1756
567- 576

РЕЗЮМЕ

КИНЕТИЧЕСКИЙ МЕТОД ОПРЕДЕЛЕНИЯ СУПЕРОКСИДНЫХ РАДИКАЛОВ ПРИ РАСЩЕПЛЕНИИ
ПЕРЕКИСИ ВОДОРОДА АММИАКОМ И ЕГО ПРИМЕНЕНИЕ В МЕДИЦИНЕ

Симонян Р.М.1, Фесчян С.М.2, Енгибарян А.А.2
1Институт биохимии им. Г.Х. Бунятяна, НАН РА
2ЕГМУ, Kафедра медицинской биологии

Ключевые слова: гидроксид аммония, супероксидный ради- нен при разных патологических состояниях, сопровожда-
кал, гидроксидный радикал, гипераммониемия. ющихся гипераммониемией. Намечаются перспективы ис-
пользования в биомедицине продуцируемых супероксидных
С использованием модифицированного метода проф. радикалов как антибактериальные, антивирусные агенты и
Симоняна М. А. был показан новый механизм токсического как факторы определения механизма действия суперокси-
действия аммиака. Предложен новый кинетический метод дов на различных биосистемах.
определения супероксидных радикалов при расщеплении
перекиси водорода аммиаком, который может быть приме-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 5

S U M M AR Y

THE KINETIC METHOD OF DEFINING SUPEROXIDE RADICALS PRODUCED DURING THE DECAY OF
HYDROGEN PEROXIDE WITH AMMONIUM AND ITS APPLICATION IN MEDICINE

Simonyan R.M.1, Feschyan S.M.2, Engibaryan A.A.2
1 Institute of Biochemistry after H. Buniatyan of RA NAS
2 YSMU, Department of Medical Biology

Keywords: ammonium hydroxide, superoxide radicals, hydroxyle with ammonia. This can be used in various pathological condi-
radicals, hyperammonemia. tions accompanied with hyperammonemia. The use of produced
superoxide radicals as antibacterial and antiviral agents in bio-
By using the modified method of professor Simonyan M. A., medicine and for determination of the mechanisms of influence
a new mechanism of toxic action of ammonia has been shown. of superoxides on various biosystems is planned.
We introduce a new kinetic method for determining superox-
ide radicals produced during the splitting of hydrogen peroxide

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

6 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ՝ 579:616-009.2:616.34-008.87+616-092.19

ԱՌՆԵՏՆԵՐԻ ԱՂԻՔԱՅԻՆ ԲԻՈՏՈՊԻ ԼՈՐՁԱՅԻՆ ՄԻԿՐՈՖԼՈՐԱՅԻ
ՎԻՃԱԿԸ ՏԱՐԲԵՐ ՏԵՎՈՂՈՒԹՅԱՆ ՇԱՐԺՈՂԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ
ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Շեկոյան Վ.Ա., Գևորգյան Զ.Հ., Զալինյան Ս.Յու., Աբգարյան Ք.Հ., Մուրադյան Դ.Մ., Հովհաննիսյան Մ.Ս., Մանուկյան
Կ.Ղ., Ղալաչյան Ժ․Է․, Սարգսյան Լ․Հ․, Պողոսյան Գ.Մ.
ԵՊԲՀ, բժշկական մանրէաբանության ամբիոն

Ստացված է՝ 15.09.2020, գրախոսված է՝ 12.10.2020, ընդունված է՝ 14.10.2020

Բանալի բառեր՝ սթրես, սակավաշարժություն, աղի- նակական պարամետրերը կույր աղիքում և
քային բիոտոպ, լորձային միկրոֆլորա:
զստաղիքում չեն փոխվել, սակայն աղիճ և հատկապես
Աղիքների ինչպես լուսանցքային, այնպես էլ
առպատային (լորձային) նորմալ միկրոֆլորան, որը տասներկումատնյա աղիքում ստուգիչ խմբի համեմատ
արտահայտված է կոլոնիզացիոն ռեզիստենտությունն
ու աղիքային պատնեշի արդյունավետությունն մանրէի կոնցենտրացիան զգալիորեն մեծացել է՝ հա-
ապահովող լորձաթաղանթի հետ սերտորեն կապված
միկրոօրգանիզմներով, չափազանց կարևոր դեր ունի մապատասխանաբար 5 և 25 անգամ՝ մնալով բարձր
հոմեոստազի կայունության պահպանման, օրգանիզմի
պաշտպանական ռեակցիաների ֆիզիոլոգիական մակարդակում նաև անշարժացումից 24 ժամ անց:
գործառույթների և մեխանիզմների կարգավորման
գործում [3, 5, 16, 18, 19, 20]: Դիտարկման նույն ժամանակահատվածում բարակ

Օրգանիզմի վրա տարաբնույթ էկզոգեն աղիքի միջին հատվածում E.coli-ի քանակական պա-
(արտածին) և էնդոգեն (ներծին), այդ թվում նաև սթրե-
սածին գործոնների ազդեցությունը խախտում են աղի- րամետրերն աստիճանաբար են աճել: Հեղինակները
քային միկրոֆլորայի կազմը, որը կարող է հանգեցնել
աղիքային պատնեշի թափանցելիության մեծացմանը ենթադրում են, որ սթրեսորի ազդեցությունից անմի-
և ուղեկցվել սեպտիկ բարդությունների ու բորբոքային
հիվանդությունների զարգացմամբ [11, 12, 13, 15] և ջապես հետո բարակ աղիքի մոտակա հատվածներում
այնպիսի հիվանդությունների ընթացքի բարդացմամբ,
ինչպիսիք են I տեսակի դիաբետը [8], արթրիտը [14], E.coli-ի քանակի աճը պայմանավորված է տրանսլո-
աուտիզմը [6], Պարկինսոնի հիվանդությունը [10]:
կացիոն գործընթացով, և ակնհայտ է, որ այն պայմա-
Նշված համատեքստում անհրաժեշտ է շեշտել,
որ օրգանիզմի վրա տարբեր սթրեսային գործոնների, նավորված է հեպատոբիլիար համակարգի միջոցով
մասնավորապես հիպոկինետիկ սթրեսի ազդեցության
պայմաններում աղիքային ուղու առպատային տասներկումատնյա աղիքի վերագաղութացմամբ՝
միկրոբիոցենոզում կատարվող փոփոխությունների
բնույթի մասին տեղեկատվության պակաս կա: հաշվի առնելով, որ փորձի մեթոդաբանությունը բա-

Մկների վրա կատարված փորձերի ընթացքում ցառում է բակտերիաների էկզոգեն թափանցումը և
ցույց է տրվել, որ կենդանիների 6 ժամ անշարժացումից
անմիջապես հետո E.coli-ի պոպուլ յացիայի քա- վերել գաղութացումը հաստ աղիքից [2]:

* ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵ Կարճատև Կրաշ-համախտանիշի դեպքում

Գ․Մ․ Պողոսյան դեկոմպրեսիայից 1 ժամ անց, մկների աղիճ աղիքի
ԵՊԲՀ, բժշկական մանրէաբանության ամբիոն
Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, 0025, Կորյունի 2 լորձաթաղանթում դիտվել է E.coli-ի քանակի աճ,
Էլ. փոստ՝ [email protected]
Հեռ.՝ (+374) 93 63 39 10 իսկ զստաղիքում և հաստ աղիքում դրա քանակը

նվազել է։ Դեկոմպրեսիայից 24 ժամ անց բարակ

և հաստ աղիքների բիոպտատներից անջատված

E.coli-ի գաղութների քանակը կտրուկ նվազել է հե-

տազոտության նախորդ ժամկետի և ստուգիչ խմբի

տվ յալների համեմատ, իսկ 14 օր անց հետազոտվող

բիոպտատներում բակտերիների քանակը վերադարձել

է ստուգիչ ցուցանիշներին [4]։

Հեղինակը ենթադրում է աղիքային ուղու

սահմաններում գրամ բացասական բակտերիաների

վերագաղութացման հնարավորությունը։

С57BL/6 մկների վրա կատարված փորձերի

ընթացքում երկժամյա սոցիալական սթրեսի

մեկանգամյա ազդեցության պայմաններում

ուսումնասիրվել է հաստ աղիքի լորձաթաղանթի հետ

զուգորդված մանրէաբանական կազմը [7]: Ստացված

տվ յալները վկայում են, որ սթրեսի ազդեցությունը

հանգեցնում է միկրոբիոցենոզի պոպուլ յացիոն կազմի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 7

էական փոփոխությանը և նվազեցնում է Lactobacillus, կուլտուրալ, կենսաքիմիական հատկությունների վրա

Parabacteroides ցեղերի ու Porphyromonas-Bacteroides- և կիրառելով API 50 թեստ համակարգը (bioMerieux,

Prevotella աղիքային բակտերիաների ընտանիքների France):

հարաբերական համամասնությունները։ Աղիքների տարբեր հատվածներից վերցված

Փոքրաթիվ ուսումնասիրությունների տվ յալները բիոպտատները կշռվել են ասեպտիկ պայմաններում

ցույց են տալիս, որ տարբեր սթրեսածին գործոնների և 2 ժամով տեղադրվել ստերիլ ֆիզիոլոգիական

ազդեցությունը կարող է էական ազդեցություն ունե- լուծույթի մեջ՝ 1 մգ հյուսվածքին 100 մկլ լուծույթ

նալ աղիքային ուղու լորձաթաղանթի հետ սերտորեն հարաբերությամբ։ Այնուհետև պատրաստվել են

կապված միկրոֆլորայի ներկայացուցիչների վրա, հետազոտվող նյութի նոսրացումներ 10-2–10-6

որն էլ կարող է հանգեցնել ախտաբանական տարբեր կոնցենտրացիաներով, և յուրաքանչյուր նոսրացումից

գործընթացների և հիվանդությունների առաջացմանն 0,1 մլ տեղափոխվել է համապատասխան սննդային

ու զարգացմանը: միջավայր՝ Էնդոյի միջավայր, SS ագար (Himedia, India),

Սույն հետազոտության նպատակն է աղիքային MRS ագար (Biomark, India), MSA, Շեդլերի ագար (Biolab,

ուղու առպատային (լորձային) միկրոֆլորայի քա- Hungary), TSI, Բիսմուտ-սուլֆիտ ագար (SRI, Obolensk,

նակական և որակական կազմի ուսումնասիրումը Russia), Սաբուրոյի միջավայր), ու ինկուբացվել 37°C

առնետների շարժողական ակտիվության տարբեր ջերմաստիճանում, աերոբ և անաերոբ պայմաններում։

տևողության սահմանափակման (սակավա- Անջատվել են մարդու օրգանիզմի աղիքների

շարժության) պայմաններում: նորմալ միկրոֆլորային առավել բնորոշ

միկրոօրգանիզմները (Bifidobacterium spp., Lactobacillus

Հետազոտության նյութը և մեթոդները spp., E.coli, Enterococcus spp., Clostridium spp., Proteus
Փորձերն իրականացվել են 75 սպիտակ անցեղ
spp., Staphylococcus spp., Candida spp.):
150-170 գ քաշով արու առնետների վրա, որոնք
բաժանվել են 5 խմբի (յուրաքանչյուր խմբում 15 Որոշվել են մանրէների հայտնաբերման հա-
առնետ)՝ ինտակտ (ստուգիչ) և 3, 7, 14 ու 30 օր սա-
կավաշարժության ենթարկված։ Կենդանիները ճախականությունը (%) և անջատված մանրէների
պահվել են ստանդարտ սննդակարգով, վիվարիումի
պայմաններում: միջին կոնցենտրացիան՝ արտահայտված lg ԳԱՄ/

Աղիքների լուսանցքը կղանքային զանգվածից գ-ով (lg CFU/g): Մանրէների 102 ԳԱՄ/գ-ից թույլ
ազատելու համար նախքան հետազոտությունն իրա-
կանացնելը առնետները 24 ժամ պահվել են առանց կոնցենտրացիան հաշվի չի առնվել։
սննդի՝ ապահովված լինելով միայն խմելու ջրով։
Փոփոխականների բաշխումը ստուգվել է
Հիպոկինետիկ սթրեսի մոդելավորումը իրակա-
նացվել է ըստ նախկինում նկարագրված մեթոդի [17]։ նորմալության համար՝ կիրառելով Kolmogorov–Smirnov
Սակավաշարժության պայմաններում կենդանիները
պահվել են օրական 22 ժամ և միայն 2 ժամով են տե- և Shapiro–Wilk թեստերը: Արդյունքների միջխմբային
ղափոխվել սովորական վանդակներ:
համեմատության համար կիրառվել է ոչ պարամետրիկ
Հետազոտությունը կատարվել է Բիոէթի-
կայի ինստիտուցիոնալ կոմիտեի հետազոտվող Mann – Whitney U թեստը: Տվ յալների վերլուծությունն
կենդանիների օգտագործման և խնամքի ղեկավար
սկզբունքների համաձայն։ իրականացվել է SPSS 16 վիճակագրական ծրագրի

Ուսումնասիրվել են տասներկումատնյա, բա- միջոցով (SPSS Inc., Chicago, IL, USA): Բոլոր թեստերի
րակ (մոտակա հատված) և հաստ (հեռակա հատված)
աղիքների լորձաթաղանթի՝ քիմուսից ազատված համար վիճակագրական նշանակալիության մա-
բիոպտատները, որոնք վերցվել են նեմբուտալային
անզգայացման պայմաններում (40մգ/կգ, ն/ո): կարդակը P≤0,05 է:

Առպատային միկրոֆլորայի որակական և քանա- Հետազոտության արդյունքները
կական կազմի ուսումնասիրությունն իրականացվել Ստուգիչ խմբի առնետների տասներկումատնյա,
է բակտերիաբանական մեթոդով [1], անջատված
մանրէների տարբերակումը՝ հիմնվելով տինկտորիալ, բարակ և հաստ աղիքների լորձաթաղանթների
առպատային միկրոֆլորայի ուսումնասիրումը ցույց է
տվել, որ բիֆիդոբակտերիաները հայտնաբերվում են
բոլոր հետազոտվող բիոպտատներում՝ կենդանիների
20%-ի դեպքում, E.coli-ն՝ նույն հայտնաբերման հա-
ճախականությամբ տասներկումատնյա և հաստ
աղիքներում՝ 0,5 lg ԳԱՄ/գ միջին կոնցենտրացիայով,
իսկ լակտոբակտերիաները՝ միայն հաստ աղիքի
լորձաթաղանթում՝ կենդանիների 40%-ի դեպքում։
Մյուս ուսումնասիրվող մանրէները ստուգիչ խմբի
կենդանիների հետազոտվող բիոպտատներում չեն

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

8 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Աղ յուսակ 1

Մանրէների հայտնաբերման հաճախականությունը (%) և միջին կոնցենտրացիան (lg ԳԱՄ/գ (Mean±SE)) աղիքային

բիոտոպում հիպոկինետիկ սթրեսի պայմաններում.

տասներկումատնյա աղիք Աղբյուր Միկրո­ Bifido Lacto E. coli Entero Staphylo Clostridium Proteus Candida
ֆլորա bacterium bacillus coccus coccus spp. spp. spp.
20%
Խումբ spp. spp. 0,67±0,37 spp. spp. 0 0 0
Ստուգիչ 0 0 0 0 0 0
20% 0 20% 0 0 0 0 33,3%
3 օր 0,53±0,29 0 0,53±0,29 0 0 0 0 1,07±0,43ab
0 0 0c
7 օր 40% 13,3% 53,3%
1,33±0,45a 0,33±0,23 1,53±0,4b
14 օր
0ab 66,7%
1,53±0,31ab
33,3%
0,6±0,27bc

30 օր 0b 0 35,7% 0 0 0 0 0c
0,93±0,35d

Ստուգիչ 20% 0 0 0 0 000
3 օր 0,53±0,29 0 0
բարակ աղիք 7 օր 0 20% 0 0 000
14 օր 40% 0,67±0,36 0 0
30 օր 1,00±0,34 0 0 0 0 0 26,7%
53,3% 0 0 0,8±0,37ab
Ստուգիչ 13,3% 0 1,67±0,43a 0 0
3 օր 0,27±0,18 0 0 0 0 0c
7 օր 0 66,7% 0 0
14 օր 13,3% 40% 1,47±0,29a 0 0 0 0 0c
30 օր 0,27±0,18 1,07±0,36
33,3% 64,3% 000
0b 0,8±0,31 1,64±0,36a
հաստ աղիք 20% 000
20% 0,47±0,26 20%
0,53±0,29 13,3% 0,47±0,26 0 0 46,6%
0,27±0,18 1,47±0,46ab
40% 0ab 40%
1,13±0,38 1,00±0,34 0 40% 0c
1,07±0,38abc
40% 53,3%
0,8±0,26b 1,93±0,44a 0 0d 0c

13,3% 40%
0,27±0,18b 0,93±0,32a

0bc 35,7%
0,93±0,35a

Նշում՝
a՝ նշանակալի տարբերություն ստուգիչ և 3, 7, 14, 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
b՝ նշանակալի տարբերություն 3 և 7, 14, 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
c՝ նշանակալի տարբերություն 7 և 14, 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
d՝ նշանակալի տարբերություն 14 և 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
* P<0,05:

հայտնաբերվում։ աղիքների լորձաթաղանթներում մանրէի միջին
Փորձերի արդյունքները ցույց են տվել, որ կոնցենտրացիայի 1,9-2,1 անգամ աճը հավաստի չէ:
Սթրեսի ազդեցության 7-րդ օրը նշված բակտերիան
առնետների շարժողական ակտիվության սահմա- հայտնաբերվում է միայն հաստ աղիքի լորձաթա-
նափակումը, պայմանավորված ազդեցության ղանթում կենդանիների 40%-ի դեպքում, իսկ 14-րդ
տևողությամբ, հանգեցրել է լորձային միկրոբիոցենոզի օրը՝ տասներկումատնյա աղիքի լորձաթաղանթում՝
նշանակալի տեղաշարժերի։ կենդանիների 33,3%-ի դեպքում՝ գերազանցելով
ստուգիչ խմբի կենդանիների տվ յալները համապա-
3 օր տևողությամբ սակավաշարժության տասխանաբար 2 և 1,2 անգամ։ Մյուս բիոպտատներում
պայմաններում կենդանիների 40%-ի դեպքում 7-30 օր տևողությամբ շարժողական ակտիվության
բիֆիդոբակտերիաները հայտնաբերվում են բոլոր սահմանափակման պայմաններում բակտերիան կա՛մ
բիոպտատներում, որը 2 անգամ գերազանցում է
ստուգիչ խմբի տվ յալներին, սակայն բարակ և հաստ

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 9

հավաստի քանակներով չի հայտնաբերվում, կա՛մ լրիվ աղիքում։
բացակայում է՝ դրսևորվելով 0,27-0,8 lg ԳԱՄ/գ միջին
կոնցենտրացիայով։ Լուսանցքային և առպատային միկրոֆլորայի

Lactobacillus spp.-ն չի հայտնաբերվում ինչպես տեսակային և քանակական կազմի համեմատումը
ստուգիչ, այնպես էլ տարբեր տևողությամբ սա-
կավաշարժության ենթարկված կենդանիների ցույց է տալիս, որ ստուգիչ խմբի առնետների
տասներկումատնյա և բարակ աղիքների առպա-
տային միկրոֆլորայում։ Հաստ աղիքի լորձաթա- կղանքում բիֆիդոբակտերիաների հայտնաբերման
ղանթում ստուգիչ և 3 օր տևողությամբ սակավա-
շարժության ենթարկված կենդանիների դեպքում այն հաճախականությունը աղիքների լորձաթա-
հայտնաբերվում է համապատասխանաբար 40 և
33,3% դեպքերում՝ նվազելով սակավաշարժության ղանթի բիոպտատների համեմատ բարձր է 80%-ով,
տևողության մեծացմանը զուգահեռ, ընդհուպ լրիվ
բացակայություն 30 օր տևողությամբ սակավա- էնտերոկոկերինը՝ 66,6%-ով, իսկ E.coli-ինը՝ 40-60%-
շարժության պայմաններում։ Նշված մանրէների
միջին կոնցենտրացիան փորձարարական խմբերի ով։ Լակտոբակտերիաները, ցուցաբերելով 100%
կենդանիների դեպքում ևս նվազել է՝ հավաստի
տարբերություն դրսևորելով միայն փորձի 30-րդ օրը։ հայտնաբերման հաճախականություն ստուգիչ

E.coli-ն հայտնաբերվում է ստուգիչ խմբի կենդանիների կղանքում, փորձի պայմաններում
կենդանիների 20%-ի տասներկումատնյա և հաստ
ասղիքների լորձաթաղանթներում՝ համապատասխա- հայտնաբերվել են միայն հաստ աղիքի լորձաթա-
նաբար 0,67 և 0,47 lg ԳԱՄ/գ միջին կոնցենտրացիայով։
Մանրէի հայտնաբերման հաճախականությունն էա- ղանթում առնետների 40%-ի դեպքում։ Կղանքի
կանորեն ավելանում է շարժողական ակտիվության
սահմանափակման պայմաններում՝ հատկապես դոմինանտ մանրէների միջին կոնցենտրացիաները
դրսևորվելով սակավաշարժության 7-րդ օրից
սկսած։ Այսպիսով, E.coli-ն մեծ հաճախականությամբ տատանվում են 1,8-3,0 lg ԳԱՄ/գ սահմաններում՝
հայտնաբերվում է կենդանիների տասներկումատնյա և
բարակ աղիքների բիոպտատներից փորձի 7-րդ և 14- 2,8-5 անգամ գերազանցելով լորձային միկրոֆլորայի
րդ օրերին (53,3% և 66,7% համապատասխանաբար)՝
դրսևորելով 1,47-1,67 lg ԳԱՄ/գ միջին կոնցենտրացիա։ ստուգիչ մեծությունները։
Հաստ աղիքի լորձաթաղանթում փորձի 7-րդ օրը աղի-
քային ցուպիկի հայտնաբերման հաճախականությունը Լրիվ այլ պատկեր է դիտվում հիպոկինետիկ
53,3% է՝ 1,93 lg ԳԱՄ/գ միջին կոնցենտրացիայով,
իսկ հետազոտության մյուս ժամկետներում սթրեսի պայմաններում, հատկապես հետազոտության
ուսումնասիրված ցուցանիշներն ավելի ցածր են, քան
տասներկումատնյա և բարակ աղիքներում։ 14-րդ և 30-րդ օրերին, երբ դոմինանտ բակտերիաները

Կենդանիների բոլոր խմբերում ուսումնասիրված (Bifidobacterium spp., Lactobacillus spp., Enterococcus
բիոպտատներում չի հայտնաբերվել Enterococcus spp.,
Staphylococcus spp. և Clostridium spp․, իսկ Proteus spp.) լրիվ բացակայում են կղանքում, իսկ E.coli-ն՝ հե-
spp.-ն անջատվել է միայն հաստ աղիքի լորձաթա-
ղանթում 14 օր տևողությամբ սակավաշարժության տազոտության 14-րդ օրը, որն ուղեկցվում է տվ յալ
ենթարկված առնետների 40%-ի դեպքում 1,07 lg
ԳԱՄ/գ միջին կոնցենտրացիայով (աղ յուսակ 1): միկրոբիոցենոզի հազվադեպ Clostridium spp.-ի և

Հարկ է նշել, որ Candida spp.-ն անջատվել է հե- Candida spp.-ի հայտնաբերման հաճախականության
տազոտված բիոպտատների լորձաթաղանթից միայն
սակավաշարժության 7-րդ օրը՝ հայտնաբերման ավելացմամբ (33,3% և 40% համապատասխա-
առավել մեծ հաճախականություն (46,6%) և միջին
կոնցենտրացիա (1,47 lg ԳԱՄ/գ) դրսևորելով հաստ նաբար)՝ դրսևորվելով 0,87-1,0 lg ԳԱՄ/գ միջին

կոնցենտրացիայով։

Փորձերի արդյունքները վկայում են, որ

լուսանցքային միկրոբային կազմի փոփոխությունն իր

ազդեցությունն է ունենում նաև աղիքների տարբեր

հատվածների առպատային միկրոբիոցենոզի վրա՝

չկրկնելով լուսանցքային շեղումները, այլ դրսևորելով

առանձնահատկություններ, որոնք հիմնականում

պայմանավորված են կենդանիների շարժողական

ակտիվության սահմանափակման տևողությամբ և

սկսվում են սակավաշարժության 3-րդ օրից ու առավել

արտահայտվում հետազոտության 7, 14 և 30-րդ

օրերին։ Բնորոշ են փորձարարական առնետների

աղիքների հետազոտվող բիոպտատներում E.coli-ի

հայտնաբերման մեծ հաճախականությունը և միջին

կոնցենտրացիան ստուգիչ ցուցանիշների համեմատ

(աղ յուսակ 2)։

Ենթադրվում է, որ սթրեսի պայմաններում

աղիքային միկրոբիոցենոզի նմանօրինակ

փոփոխությունները աղիքային պատնեշի թա-

փանցելիության մեծացման հետևանք են, որին էլ

հաջորդում է տրանսլոկացիոն պրոցեսի ձևավորումը

և ինֆեկցված լ յարդի հաշվին լեղու միջոցով աղի-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

10 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Աղ յուսակ 2

E.coli-ի հայտնաբերման հաճախականությունը (%) և միջին կոնցենտրացիան (lg ԳԱՄ/գ (Mean±SE)) կղանքում և

աղիքային բիոտոպում հիպոկինետիկ սթրեսի պայմաններում.

Աղբյուր Խումբ Ստուգիչ 3 օր 7 օր 14 օր 30 օր

կղանք 60% 46,6% 40% 0 35,7%
1,8±0,43 1,4±0,42 0,93±0,32 0abc 1,4±0,43d
66,7%
տասներկումատնյա 20% 20% 53,3% 1,53±0,31ab 35,7%
աղիք 0,67±0,37 0,53±0,29 1,53±0,4b 66,7% 0,93±0,35d
1,47±0,29a
բարակ աղիք 0 20% 53,3% 40% 64,3%
0,67±0,36 1,67±0,43a 0,93±0,32a 1,64±0,36a

հաստ աղիք 20% 40% 53,3% 35,7%
0,47±0,26 1,00±0,34 1,93±0,44a 0,93±0,35a

Նշում՝
a՝ նշանակալի տարբերություն ստուգիչ և 3, 7, 14, 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
b՝ նշանակալի տարբերություն 3 և 7, 14, 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
c՝ նշանակալի տարբերություն 7 և 14, 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
d՝ նշանակալի տարբերություն 14 և 30 օր սակավաշարժության ենթարկված խմբերի միջև*,
* P<0.05:

քային ուղու տարբեր հատվածների, հատկապես տրանսլոկացիային պարենքիմատոզ օրգաններ՝
տասներկումատնյա և բարակ աղիքների ռեկոլոնի-
զացիան [2,4]։ նրանցում ծանր ախտաբանական պրոցեսների

Եզրակացություն զարգացմամբ և տարբեր հիվանդությունների
Այսպիսով, սույն հետազոտության արդյունքում
ընթացքի բարդացմամբ, որով էլ պայմանավորված
հայտնաբերված աղիքային ուղու լորձային միկրոֆլո-
րայի պոպուլ յացիոն կազմի փոփոխությունները է հետագա ուսումնասիրությունների կատարման
հիպոկինետիկ սթրեսի պայմաննեում կարող են
հանգեցնել աղիքային պատնեշի կոլոնիզացիոն անհրաժեշտությունը նկարագրվող երևույթների և
ռեզիստենտության խանգարմանը, բակտերիաների
աղիքների միկրոֆլորայի որակական ու քանակական

կազմի վրա շարժողական ակտիվության սահմանա-

փակման ազդեցության բացասական հետևանքների

համուղղման մեխանիզմների բացահայտման

ուղղությամբ։

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Воробьев А.А., Несвижский Ю.В. и соавт. Особенности микробиоценоза 1 diabetes. Clin. Immunol., 2013;146(2):112-119 https://doi.org/10.1016/j.
пристеночного муцина желудочно-кишечного тракта крыс. Журн. микро- clim.2012.12.001
биол., 2005;6:3-7 9. Hering N.A., Fromm M., Schulzke J-D. Determinants of colonic barrier
function in inflammatory bowel disease and potential therapeutics. J. Physiol.,
2. Гриценко В.А., Брудастов Ю.А. и соавт. Свойства эшерихий, выделенных из 2012;590(5):1035–1044 doi: 10.1113/physiol.2011.224568.
организма мышей при бактериальной транслокации после иммобилизаци- 10. Ilie O.-D., Ciobica A., McKenna J. et al. Minireview on the relations between
онного стресса. Журн. микробиол., 2000;1:37-41 gut microflora and Parkinson’s Disease: Further biochemical (oxidative
stress), inflammatory, and neurological particularities. Oxidative Medicine
3. Михайлова Н.А., Воеводин Д.А., Поддубиков А.В. Коррекция дисбиоза– ос- and Cellular Longevity. V. 2020, Article ID 4518023, 15 p. https://doi.
нова регенеративной медицины. Журн. микробиол., 2018;5:107-113 doi. org/10.1155/2020/4518023
org/10.36233/0372-9311-2018-5-107-113 11. Jager S., Stange E.F., Wehkamp J. Inflammatory bowel disease: an impaired
barrier disease. Langenbecks Arch. Surg., 2013;398(1): 1-12. doi:10.1007/
4. Саакян К.Т. Процесс бактериальной транслокации в условиях индуциро- s00423-012-1030-9
ванного в экперименте синдрома длительного раздавливания. Мед. наука 12. Kamada N., Seo S.U., Chen Gy. et al. Role of the gut microbiota in immunity and
Армении, 2004;4:27-30 inflammatory disease. Nat. Rev. Immunol., 2013;13(5):321-35. doi: 10.1038/
nri3430
5. Bravo J.A., Forsythe P., Chew M.V. et al. Ingestion of Lactobacillus strain 13. Kim D., Zeng M.Y., Nunez G. The interplay between host immune cells and gut
regulates emotional behavior and central GABA receptor expression in a microbiota in chronic inflammatory diseases. Exp. Mol. Med., 2017;49(5):e339
mouse via the vagus nerve. Proc. Natl. Acad. Sci., 2011;108(38):16050-55 doi:10.1038/emm.2017.24
DOI: 10.1073/pnas.1102999108 14. Lee H., Jin B.E., Jang E. et al. Gut-residing microbes alter the host susceptibility
to autoantibody-mediated arthritis. Immune Network, 2014;14(1):38-44
6. Frye R.E., Slattery J.S., MacFabe D.F. et al. Approaches studying and doi:10.4110/in.2014.14.1.38.
manipulating the enteric microbiome to improve autism symptoms. Microb. 15. Li X., You X., Wang C. et al. Bidirectional Brain-gut-microbiota Axis in increased
Ecol. Health Dis., 2015;26(26878)  doi:10.3402/mehd.v26.26878

7. Galley J.D., Nelson M.C., Yu Z. et al. Exposure to a social stressor disrupts
the community structure of the colonic mucosa-associated microbiota. BMC
Microbiol. 2014, doi: 10.1186/1471-2180-14-189

8. Hara N., Alkanani A.K., Ir D. et al. The role of the intestinal microbiota in type

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 11

intestinal permeability induced by central nervous system injury. CNS Neurosci physiology. Nat. Rev. Microbiol., 2013;11(4):227-38 doi:10.1038/nrmicro
Ther. 2020;26(8):783–790. doi: 10.1111/cns.13401 2974
16. Rooks M.G., Garret W.S. Gut microbiota, metabolites and host immunity. Nat. 19. Takiishi T., Fenero C.I., Camare N.O. Intestinal barrier and gut microbiota:
Rev. Immunol., 2016;16(6):341-52 doi:10.1038/nri. 2016.42 Shaping our immune responses throughout life. Tissue Barriers. 2017;5(4)
17. Shekoyan V.A., Gevorgyan Z.H. et al. Influence of various duration hypokinetic e1373208 doi:10.1080/21688370.2017.1373208
stress on intestinal microflora of rats. Medicine Science and Education, 20. Zilfyan A.V. System of Intracorporal Resident Associations of Microorganisms.
2019;28:3-7 Monograph. Lap Lembert Academic Publishing, Germany, 2016. 81 p.
18. Sommer F. Backhed F. The gut microbiota - masters of host development and

РЕЗЮМЕ

СОСТОЯНИЕ МУКОЗНОЙ МИКРОФЛОРЫ КИШЕЧНОГО БИОТОПА КРЫС ПРИ ОГРАНИЧЕНИИ
ДВИГАТЕЛЬНОЙ АКТИВНОСТИ РАЗЛИЧНОЙ ДЛИТЕЛЬНОСТИ

Шекоян В.А., Геворкян З.У., Залинян С.Ю., Абгарян К.Г., Мурадян Д.М., Оганесян М.С., Манукян К.Г., Калачян Ж.Э., Саргсян Л.У,
Погосян Г.М.
ЕГМУ, Кафедра медицинской микробиологии

Ключевые слова: стресс, гипокинезия, кишечный биотоп, spp., Candida spp. и идентифицировали на основании тинкто-
просветная микрофлора. риальных, культуральных, биохимических свойств и с помо-
щью тест системы API 50 (bioMerieux, France).
Воздействие на организм различных стрессорных факто-
ров изменяет видовой и количественный состав мукозной Определяли частоту выделения бактерий в % и их сред-
микрофлоры кишечника, обеспечивающей колонизацион- нюю концентрацию в lg CFU/g ткани.
ную резистентность кишечного барьера, что может способ-
ствовать возникновению и развитию патологических про- Установлено, что частота выделения бифидобактерий и
цессов и заболеваний. лактобацилл, а также их средняя концентрация в изученных
биоптатах кишечника значительно ниже по сравнению с кон-
Целью настоящего исследования является изучение при- тролем (начиная с 7 дня гипокинезии до полного отсутствия
стеночного микробиоценоза кишечного тракта крыс в усло- на 30 день исследования). E. coli с высокой частотой (53,3 –
виях гипокинетического стресса различной длительности. 66,7%), превышая контрольные показатели в 2,7 – 3,3 раза,
выделяли из слизистой тонкой и 12-перстной кишки на про-
Исследования проведены на 75 белых беспородных кры- тяжении 7-30 дней исследования при средней концентрации
сах-самцах массой 150-170 г, которые были подразделены микроба 1,47-1,67 lg CFU/g ткани.
на 5 экспериментальных групп (по 15 крыс в каждой группе):
контрольные и подопытные животные, подвергнутые 3, 7, 14 Enterococcus spp., Staphylococcus spp. в исследованных
и 30-дневной гипокинезии. биоптатах не обнаружены, однако Proteus spp. выделен из
слизистой толстой кишки у 40% крыс (1,07 lg CFU/g) только
Стресс моделировали, помещая животных в индивиду- на 14 день гипокинезии, а Candida spp.– на 7 день исследова-
альные плексигласовые клетки-камеры, ограничивающие их ния с высокой частотой высеваемости 46,6% в толстой киш-
двигательную активность по всем координатам в течение 22 ке (1,47 lg CFU/g ткани).
ч ежедневно, и только на 2 ч они переносились в обычные
условия вивария. Таким образом, выявленные изменения популяционного
профиля мукозной микрофлоры кишечника в условиях гипо-
Изучали биоптаты слизистой оболочки 12-перстной, тон- кинезии длительностью 7-30 дней могут вызывать наруше-
кой (проксимальный отдел) и толстой (дистальный отдел) ки- ние колонизационной резистентности кишечного барьера,
шок (освобожденные от химуса), полученные под нембутало- транслокацию кишечных бактерий во внутренюю среду ор-
вым наркозом (40 мк/кг в/б). ганизма с последующим развитием патологических процес-
сов.
Бактериологическим методом на соответствующих сре-
дах выделяли Bifidobacterium spp., Lactobacillus spp., E. coli,
Enterococcus spp., Clostridium spp., Proteus spp., Staphylococcus

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

12 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

S U M M AR Y

THE STATE OF MUCOSAL MICROFLORA OF INTESTINAL BIOTOPE OF RATS UNDER THE CONDITIONS
OF MOTOR ACTIVITY LIMITATION OF DIFFERENT DURATION

Shekoyan V.A., Gevorgyan Z.H., Zalinyan S.Yu., Abgaryan K.H., Muradyan D.M., Hovhannisyan M.S., Manukyan K.Gh., Ghalachyan
Zh.E., Sargsyan L.H., Poghosyan G.M.
YSMU, Department of Medical Microbiology

Keywords: stress, hypokinesia, intestinal biotope, mucosal mi- cultural, biochemical properties, by using the API 50 test system
croflora. (bioMerieux, France).

The impact of various stressor factors on the body changes The frequency of detection of microorganisms in % and av-
the species and quantitative composition of the intestinal mu- erage concentration of them expressed in lg CFU/g was deter-
cosal microflora, which in norm provides the colonization resis- mined.
tance of the intestinal barrier. This can contribute to the appear-
ance and development of pathological processes and diseases. It was found out that the frequency of detection of bifido-
bacteria and lactobacilli and their average concentration in the
The aim of this research is to study the mucosal microbio- studied intestinal biopsies was significantly lower than in the
cenosis of the intestinal tract of rats under the conditions of hy- control values, starting from the 7th day of hypokinesia, with
pokinetic stress with various duration. their complete absence on the 30th day of the study. E.coli with
a high frequency (53.3-66.7%), exceeding the control values by
Experiments were carried out on 75 non-linear white male 2.7-3.3 times, was isolated from the mucous membrane of the
rats weighing 150-170g. Animals were subdivided into 5 groups small intestine and duodenum during 7-30 days of the study at
(15 rats in each group): control (intact) and experimental ani- an average concentration of the microbe 1.47-1.67 lg CFU/g.
mals were exposed to 3-, 7-, 14- and 30-days hypօkinesia.
Enterococcus spp. and Staphylococcus spp. in the studied bi-
Stress was simulated by placing the animals into individual opsies were not found. However, Proteus spp. was isolated from
Plexiglas cages, limiting their motor activity in all directions for the colon mucosa in 40% of rats (1.07 lg CFU / g) only on the 14th
22 hours a day and only for 2 hours they were transferred to the day of hypokinesia, and Candida spp. - on the 7th day of the study
usual conditions of the vivarium. with a high frequency of detection (46.6%) in the colon (1.47 lg
CFU/g tissue).
Biopsy specimens from duodenum, small intestine (proximal
part) and large intestine (distal part) were studded for the study, Thus, the revealed changes in the population profile of the in-
freed from chymus, and obtained under Nembutal anesthesia testinal mucosal microflora under hypokinesia lasting 7-30 days
(40mg/kg, i/p). can cause a violation of the colonization resistance of the intes-
tinal barrier, translocation of intestinal bacteria into the internal
Bifidobacterium spp., Lactobacillus spp., E.coli, Enterococcus environment of the body with the subsequent development of
spp., Clostridium spp., Proteus spp., Staphylococcus spp., Can- pathological processes.
dida spp. were isolated by the bacteriological method on ap-
propriate media and were identified on the basis of tinctorial,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 13

UDC: 616-0.53-616.3

EFFECTIVENESS OF STANDARD TRIPLE ERADICATION TREATMENT
IN ARMENIAN CHILDREN WITH HELICOBACTER PYLORI ASSOCIATED
GASTRODUODENAL DISEASE AND FUNCTIONAL DYSPEPSIA

Shahinyan T.1,2
1 Arabkir Medical Center - Institute of Child and Adolescent Health, Pediatric Gastroenterology, Yerevan, Armenia
2 Yerevan State Medical University after Mkhitar Heratsi, Chair of Pediatrics N2, Yerevan, Armenia

Received: 08.09.2020, reviewed: 10.10.2010, accepted: 14.10.2020

Keywords: Helicobacter pylori, eradication therapy, chil- macrolide resistance rate and moderate fuoroquinolone
dren, antibiotic resistance, treatment efficacy. resistance rate in adult population with dyspepsia [6]. Hp
antibiotic resistance in Armenian children is not studied
Helicobacter pylori (Hp) is a gram-negative bac- yet.
terium, which leads to development of inflammatory
conditions of the upper gastrointestinal (GI) tract which The aim of the study is to investigate efficacy of the
may further progress to peptic ulcer disease (PUD). The standard triple Hp eradication treatment in Armenian chil-
infection is acquired in the early childhood, the roots of dren with gastroduodenal disease (GDD) and functional
transmission are fecal-oral, oral-digestive and oral-oral. dyspepsia (FD).
In 1994, Helicobacter pylori (Hp) was declared as a main
cause of gastric cancer in adults. In comparison with Materials and Methods
adults, children and adolescents, however, infrequently 230 patients referred to Arabkir MC from November
develop these complications of infection [12]. The prev-
alence of Hp is highly variable in relation to geography, 2015 to December 2017 because of recurrent abdomi-
ethnicity, age and socioeconomic factors, reaching 70% nal pain and/or dyspeptic symptoms.
in developing countries [12]. Armenia is a country with
high prevalence of peptic ulcer disease and gastric can- Inclusion criteria were: children and adolescents
cer in adults. Seropositivity of Hp in healthy individuals in aged 2-18 years with recurrent abdominal pain and/or
Armenia is 41.5% [6]. Prevalence of Hp in Armenian chil- dyspeptic symptoms.
dren is not investigated. Nevertheless, high incidence of
Hp in children appears to be a contributing factor to high Exclusion criteria were: use of non-steroidal anti-in-
incidence of gastric cancer in adult population in several flammatory and PPI up to 2 weeks and use of antibiotics
areas [14]. up to 4 weeks prior to investigation, Familial Mediterra-
nean Fever, coeliac disease.
Successful eradication is an important factor in pre-
vention of Hp complications. The recommended goal for Specially developed questionnaire was used for
Hp treatment is an eradication rate of at least 90% to structured collection of anamnestic and clinical data. The
avoid further investigations and antibiotic use [15]. The patients signed a consent form for study enrolment ap-
leading factors limiting treatment effectiveness are low proved by the Ethics Committee of Yerevan State Medi-
adherence to the treatment due to the antibiotic resis- cal University (2016).
tance. Surveillance of antibiotic resistance rate in differ-
ent geographic areas is recommended [15]. One study All patients underwent esophagogastroduodenos-
showed that Armenia ranks among countries with Hp low copy (EGD) under general anesthesia with 4 biopsies by
video endoscopes Olympus GIF-XP170N and Olympus
* ADDRESS FOR CORRESPONDENCE GIF-H170. Two biopsies were taken from the antrum
(one for rapid urease test and histology, one for Hp cul-
T. Shahinyan ture), one from the duodenal bulb and one from the distal
YSMU, Department of pediatrics No. 2 esophagus. A rapid urease test (Helpyl test, Association
Address: 2 Koryun Street, 0025, Yerevan, Armenia of Medicine and Analytics, Russian Federation, http://
E-mail: [email protected] www.amamed.ru/index.php?i=7) has been used [8]. The
Tel.: (+374) 93 35 33 35 histology was assessed according to the updated Syd-
ney system [20]. Gastric and duodenal biopsy specimens
were stained by modified Giemsa staining for Hp infec-
tion for all patients. Biopsies for culture were transferred
to the lab in special transport media (Portagerm) within

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

14 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

15 minutes and drawn to Columbia agar with 5% sheep sociated gastro-duodenal disease (GDD) in the family his-
blood (Biomerieux, France) and selective Hp media (Chro- tory of 23 patients (48.9%). At the same time, the family
mID, Biomerieux, France). members of half of the patients (24 patients - 51%) had
different dyspeptic symptoms in anamnesis (Figure 2).
One of the antral biopsies specimens was cultured No patients had family history of a gastric cancer.
in Hp selective media and Columbia agar with 5% sheep
blood. Antibiotic susceptibility test was performed by the 30
disk diffusion method. Patients were considered Hp posi- 25 24
tive when 2 invasive tests showed presence of Hp.
20
They received standard triple Hp eradication thera-
pyfor 10 days: amoxicillin (AMO)(50mg/kg/day bid) and 15 12 11
clarithromycin (CLA) (15mg/kg/day bid) or amoxicillin and 10
metronidazole (MET) (20mg/kg/day bid) combined with
proton pomp inhibitor (PPI) rabeprazole. The patients- 5
were prescribed treatment before the drug sensitivity re-
sults were known. Hp eradication rate was checked by a 0 PUD Symptomatic but not
Hp stool antigen test (CER test Biothec, Hp one step card GDD investigated
test, colored chromatography immunoassay, qualitative
detection) at least 8 weeks after the treatment. Fig. 2. Family history of patients with Hp associated GDD
and FD
The Statistical Package for Social Science (SPSS
version 20) program was used for data analysis. Bivari- Endoscopic data analysis showed presence of su-
ate analysis was carried out by using the chi-square for perficial gastritis in 25 (53.2%), erosions - in 15 (32%)
comparing categorical variables. A p value ≤0.05 and two patients, nodular gastritis - in (8.5%) patients, and gastric
tailed Fisher exact coefficient value ≤0.05 were consid- ulcers - in 2 (4.2%) patients. Erosive duodenitis was de-
ered significant. tected in 24 (51%) patients, superficial duodenitis – in 21
(51%) patients, and duodenal ulcers – in 1 (2.1%) patient
(Figure 3).

30 25 21 24
25 21
Results and Discussion 20 15
150 patients aged 2-18 years (70 males and 80 fe- 15 4
10
males, mean age 9.2±3.9y) were selected. 106 of them 2
(43 with FD and 58 with GDD) were Hp positive (70.6%) 51
and received standard triple eradication therapy. 0

47 (44.3 %) out of 106 patients returned for evalua- Fig. 3. Endoscopy data of the Hp associated GDD and FD
tion by aHp stool antigen test. 21 (44.7%) of the re-eval- patients
uated patients were males and 26 (55.3%) were females.
The main symptoms of the patients were abdominal pain The rapid urease test was positive in 46 cases
(91.5%), nausea (59.6%), regurgitation (21.3%), night (97.9%), Hp was isolated from 10 (21.3%) of the 47 cas-
time pain (19.1%) and heartburn (10.6%) (Figure 1). es (21.3%) and the histological examinations showed that
46 cases (97.9%) had Hp.
50
45 43 The main histological findings in the cohort of Hp
positive patients were chronic non-active gastritis in 42
40 (89.4%) and chronic non-active duodenitis 28 (59.6%).
Nevertheless, atrophic gastritis was detected in 3 (6.4%)
35 28 patients, and gastric metaplasia of duodenal mucosa - in
30 3 (6.4%) patients (Figure 4).

25 The susceptibility test was possible to conduct for 8
out of 10 isolated Hp strains. Seven strains were resistant
20 16 to metronidazole (87.5%), 2 - to clarithromycin (25%), 6

15 10 9
10 5 2 4 11

5

0

Fig. 1. Clinical symptoms of Hp associated GDD and FD
patients

There was a peptic ulcer disease (PUD) and Hp as-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 15

- to doxycycline (75%). Three (37.5%) strains were mon- (30 received CLA based and 6 MET based treatment,
oresistant (2 to MET, 1 to DOX), 3 (37.5%) strains were m=15 and f=21) out of 47. The eradication was unsuc-
double resistant (MET+DOX), 2 (25%) strains were triple cessful in 11 (23.4%) patients (all on CLA based treat-
resistant (CLA+MET+DOX). All strains were susceptible to ment, m=6 and f=5). Our analysis showed that symptoms
amoxicillin and levofloxacine (0%) (Figure 5). 41 (87.2%) disappeared or health condition improved in 22 (69.5%)
patients received PPI-AMO-CLA based treatment and 6 patients after the successful eradication therapy.
(12.8%) patients received PPI-AMO-MET based treat-
ment (3 of them received CLA based treatment in the The presented study is the first in Armenia assessing
past, 1 patient had cholelthiasis and CLA was avoided be- the efficacy of Hp eradication treatment in children with
cause of its prokinetic effect, 2 patients had undesirable GDD and functional dyspepsia FD.
effect of CLA and were switched to MET).
According to the latest European Society of Gastro-
45 42 enterology Hepatology and Nutrition (ESPGHAN) guide-
40 2 line on the management of Hp, the main goal of the upper
35 endoscopy investigation is to reveal the cause of dyspep-
30 28 sia and/or abdominal pain, but no targeted Hp testing
25 [11]. The main indications for endoscopy in pediatrics are
20 17 duration of the symptoms from 6-12 months and pres-
15 ence of vomiting and/or pain altering routine life of a child
10 6 4 [13]. Median duration of the symptoms in our cohort of
5 3 1 1 patients was 2.19±0.32 years.

0 Digestive manifestations of Hp, such as abdominal
pain or dyspepsia are non-specific and are not limited
Fig. 4. Histological data of the Hp associated GDD and only to Hp positive children [15]. The main symptoms in
FD patients our cohort were abdominal pain, nausea and regurgita-
tion.
100% 88%
90% Different studies indicate gastric nodularity as one
80% 25% 70% of pathognomonic endoscopic signs for Hp associated
70% Doxycyclin gastritis [5,7,11]. The main endoscopic findings in our
60% 0% 0% patients were superficial gastritis (53.2%), duodenitis
50% Amoxicillin Levofloxacin (44.7%) and erosions (32% and 51% respectfully). Gas-
40% tric nodularity was noticed only in 8.5% of the cases.
30%
20% PUD is a rare diagnosis in pediatric population of the
10% developed world [4,13], but it may reach the incidence of
0% 33.2% in developing countries [15,19, 22]. We identified
PUD in 6.4% of the cases, which might be underestimat-
Metronidazole Clarythromycin ed, because the majority of the patients with ulcers were
excluded from the study due to proton pump inhibitor PPI
40% 38% 38% 25% use shortly before the endoscopy.
35% Monoresistant Double resistannt Triple resistant
30% The main histological manifestations of Hp infection
25% described in the literature are chronic (88.5%) and active
20% (63%) gastritis [17, 21]. Similarly, the most frequent his-
15% tological changes in our cohort of patients were chronic
10% non-active gastritis and duodenitis (89.4% and 59.6%).

5% According to the pediatric Hp infection management
0% guideline, eradication should be an association of a PPI
and two antibiotics (amoxicillin, metronidazole or claryth-
Fig. 5. Hp antibiotic resistance in patients with GDD and romycin) for 7-14 days [13]. Our patients received 10 day
FD treatment and high compliance of the patients was ob-
served.
Compliance with the treatment was high in all pa-
tients. Two patients (4.3%) developed diarrhea but com- Hp antibiotic resistance differs in developed and de-
pleted the treatment in spite of it, 2 (4.3%) patients had
abdominal pain. No other side effects, allergic reactions
to antibiotics were registered in the rest of the patients
43 (91.4%).

Hp eradication was achieved in 36 (76.6%) patients

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

16 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

veloping countries and depends on the spectrum of anti- was low in our cohort of patients (76.6%). It is in accor-
biotic consumption [5]. Clarythromycin resistance is one dance with the pediatric studies in other countries [18
of the defining factors for the further treatment regimen, - 20]. This might be explained by high resistance data
it is highly variable in different countries (0-50%), metro- to Clarythromycin and Metronidazole, as well as 10 day
nidazole worldwide resistance prevalence is 20-95%, the treatment regimen.
lowest is the resistance to Amoxicillin, making 0-30% [19].
Conclusion
One study in adult population of Armenia showed The eradication rate of a standard triple Hp eradica-
resistance to Calrythromycin (3.6%) and Fluroquinolon
(12.8%). Hp antibiotic resistance in Armenian children tion therapy in Armenian children is as low as 76.6%.
was not studied before and may differ due to different High resistance to commonly used antibiotics Clary-
spectrum of antibiotic consumption [14, 18].
thomycin (25%) and Metronidazole (87.5%) is noticed.
In our study,the Hp antibiotic resistance was possible Adaptation of the last ESPGHAN guidance on man-
to identify in 8 patients (17%) out of 46 due to technical
reasons. A high resistance to metronidazole in 7 patients agement of Hp infection in children [11] for Armenian
(87.5%) and clarithromycin in 2 patients (25%) was re- pediatric population is necessary to increase the efficacy
vealed. Interestingly, that doxycycline resistance was de- of HP eradication rate. Implementation of gastric biopsy
tected in 6 patients (75%). This data might be explained cultures in pediatric gastroenterology practice as well as
by a parental transmission of the infection [22]. proper observance of the antibiotic treatment regimens
in common practice is recommended.
Despite of high compliance, the Hp eradication rate

REFERENCES

1. Bujanover Y., Konikoff F., Baratz M. Nodular gastritis and Helicobacter pylori. JPGN Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition DOI: 10.1097/
J.Pediatr.Gastroenterol.Nutr., 1990;11(1):41-4 MPG.0b013e3182227e90
14. Łazowska-Przeorek I. et al. Value of Antral Nodularity for the Diagnosis of
2. Escobar M.L., Kawakami E. Evidence of mother-child transmission of Helicobacter pylori Infection in Children, Med. Sci.Monit., 2015; 21: 1827-
Helicobacter pylori infection, Arq. Gastroenterol., V. 41, no. 4, out./dez. 2004 1830, DOI: 10.12659/MSM.893467
15. Luzza F., Pensabene L. et al. Antral nodularity identifies children infected
3. Esmaeili-DookiM.R. et al. Eradication of Helicobacter pylori in Children by with Helicobacter pylori with higher grades of gastric inflammation,
Triple Therapy Regimens of Amoxicillin, Omeprazole, and Clarithromycin or GASTROINTESTINAL ENDOSCOPY, V. 53, no. 1, 2001, doi:10.1067/
Azithromycin, Iran J. Pediatr., 2015 December; 25(6): e2360 mge.2001.111043
16. MazighMrad S., Abidi K., Brini I., Boukthir S. and Sammoud A. “Nodular
4. Flores-Treviño S. et al. Helicobacter pylori drug resistance: therapy changes gastritis: an endoscopic indicator of Helicobacter Pylori infection in children”
and challenges, Expert review of gastroenterology and hepatology, V. 12, no. La TunisieMédicale, V. 90, no. 11, pp. 789–792, 2012
8, 819–827 17. Megraud F., Coenen S. et al. Helicobacter pylori resistance to antibiotics in
Europe and its relationship to antibiotic consumption, Gut (2012). doi:10.1136/
5. Galoș F., Boboc C et al.Endoscopical Aspects of Helicobacter pylori Gastritis in gutjnl-2012-302254
Children, IntechOpen, Chapter 3, http://dx.doi.org/10.5772/intechopen.81437 18. Özçay F., Koçak N. et al. Helicobacter pylori Infection in Turkish Children:
Comparison of Diagnostic Tests, Evaluation of Eradication Rate, and Changes
6. Gemilyan M. et al. Prevalence ofHelicobacter pylori infection andantibiotic in Symptoms after Eradication, Helicobacter 2004, 9, 242–248
resistance profle inArmenia, Gut Pathog., 2019, 11:28 https://doi. 19. Silva G.M., Silva H.M., Nascimento J., Gonçalves J.P., Pereira F., Lima R.
org/10.1186/s13099-019-0310-0 Helicobacter pylori antimicrobial resistance in a pediatric population.
Helicobacter. 2018;23(5):e12528
7. Homan M. et al. Helicobacter pylori in Pediatrics, Helicobacter, ISSN 1523- 20. Stolte J. et al. The Updated Sydney System: Classification and Grading of
5378doi: 10.1111/j.1523-5378.2012.00982.x Gastritis as the Basis of Diagnosis and Treatment, 367832, 15 - 2291-2789,
https://doi.org/10.1155/2001/367832, 10.1155/2001/367832, Canadian
8. http://www.amamed.ru/index.php?i=7 Journal of Gastroenterology, Pulsus Group Inc.
9. HyamsJ.S., Di Lorenzo C. et al. Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: 21. Tang Z., Shi J., Ji M., Shi P., Huang Z., Huang Y. The characteristics of 83
giant peptic ulcers in Chinese children: evaluation and follow- up. Saudi
Child/Adolescent, Gastroenterology 2016;150:1456–1468 J.Gastroenterol., 2018;24(6):360-364
10. IssaE.l.Mouzan,AsaadM. Abdullah/ Peptic Ulcer Disease in Children and 22. Velmishi V., Cekodhima G., Cekodhima A. et al. Peptic ulcer disease in Albanian
children: The role of Helicobacter pylori, Global Advanced Research Journal of
Adolescents/ Journal of Tropical Pediatrics, V. 50, no. 6 Microbiology (ISSN: 2315-5116) Vol. 3(8) pp. 127-132, October, 2014
11. Jones N.L., Koletzko S., Goodman K. et al. Joint ESPGHAN/NASPGHAN

Guidelines for the management of Helicobacter pylori in children and
adolescents (update 2016). J.Pediatr. Gastroenterol. Nutr., 2017;64(6):991-
1003
12. Koletzko S. et al. Prospective multicentre study on antibiotic resistance
of Helicobacter pylori strains obtained from children living in Europe, Gut
2006;55:1711–1716
13. Koletzko S., Nicola L. Jones et al. Evidence-based guidelines from
ESPGHAN and NASPGHAN for Helicobacter pylori infection in children,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 17

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

HELICOBACTER PYLORI ՍՏԱՆԴԱՐՏ ԵՌԱԿԻ ԷՐԱԴԻԿԱՑԻՈՆ ԲՈՒԺՄԱՆ
ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳԱՍՏՐՈԴՈՒՈԴԵՆԱԼ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՄԲ ԵՎ
ՖՈՒՆԿՑԻՈՆԱԼ ԴԻՍՊԵՊՍԻԱՅՈՎ ՀԻՎԱՆԴ ՀԱՅԱԶԳԻ ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

Շահինյան Տ.1,2
1 «Արաբկիր» բժշկական համալիր, Երեխաների և դեռահասների առողջության կենտրոն, Երևան
2 ԵՊԲՀ, մանկաբուժության թիվ 2 ամբիոն

Բանալի բառեր՝ Helicobacter pylori, էրադիկացիոն բուժում, երե- խոցային հիվանդություն՝ 1-ի (2,1%) դեպքում: ՀՊ-ով դրական
խաներ, կայունություն հակաբիոտիկների նկատմամբ, բուժման հիվանդների շրջանում հիմնական հյուսվածաբանական արտա-
արդյունավետություն: հայտությունները եղել են քրոնիկական ոչ ակտիվ գաստրիտը
42-ի (89,4%) և քրոնիկական ոչ ակտիվ դուոդենիտը 28-ի
Հետազոտության նպատակներն ու խնդիրները: Հա- (59,6%) դեպքում: Ատրոֆիկ գաստրիտը նկատվել է 3 (6,4%), իսկ
յաստանը մեծահասակների շրջանում խոցային հիվանդության տասներկումատնյա աղիքի լորձաթաղանթի ստամոքսային մե-
և ստամոքսի քաղցկեղի լայն տարածվածությամբ երկիր տապլազիա 3 (6,4%) հիվանդի դեպքում: 47 հիվանդներից 10-ի
է: Վարակը սովորաբար ձեռք է բերվում վաղ տարիքում, դեպք առանձնացվել է ՀՊ շտամ, հակաբիոտիկների նկատմամբ
ուստի արդյունավետ էրադիկացիան կարող է հանգեցնել զգայունության թեստը հնարավոր է եղել նրանցից 8-ի դեպքում:
Helicobacter pylori-ով (Hp) պայմանավորված բարդությունների Նրանցից յոթը դիմացկուն էին մեթրոնիդազոլի (87,5%), 2-ը՝
կանխարգելմանը: Սույն հետազոտության նպատակն էր գնա- կլարիտրոմիցինի (25%), 6-ը՝ դոքսիցիկլինին (75%) նկատմամբ:
հատել ՀՊ-ի ստանդարտ եռակի էրադիկացիոն բուժման Երեք շտամ (37.5%) մոնոռեսիտենտ էին, 3-ը (37.5%) կայուն էին,
արդյունավետությունը գաստրոդուոդենալ ախտաբանությամբ 2 հակաբիոտիկների, 2 (25%) կայուն են 3 հակաբիոտիկների
(ԳԳԱ) և ֆունկցիոնալ դիսպեպսիայով (ՖԴ) հայազգի երե- նկատմամբ: Բոլոր շտամերը զգայուն էին ամոքսիցիլինի և
խաների շրջանում: Բուժման արդյունավետությունը գա- լևոֆլոքսացինի նկատմամբ (100%): Էրադիկացիոն բուժումը
նահատվել է 106 հիվանդից 47-ի (44.3 %) դեպքում: Հի- արդունավետ էր 47-ից 36 (76,6%) հիվանդների դեպքում:
վանդների հիմնական ախտանշաններն էին որովայնային Կլինիկական բարելավում նկատվել է 22 (69,5%) հիվանդների
ցավը (91,5%), սրտխառնոցը (59,6%), գխտոցը (21,3%), դեպքում արդյունավետ էրադիկացիոն բուժումից հետո:
գիշերային ցավը (19,1%) և այրոցը (10,6%): Էնդոսկոպիկ
տվյալների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մակերեսային Եզրակացություն. ստանդարտ եռակի էրադիկացիոն
գաստրիտ է եղել 25-ի (53,2%), էրոզիվ գաստրիտ՝ 15-ի (32%), բուժման արդյունավետությունը հայազգի երեխաների
նոդուլ յար գաստրիտ՝ 4-ի (8,5%) և ստամոքսի խոցեր՝ 2-ի (4,2%) շրջանում ցածր է (76,6%), որը հավանբար պայմանավորված է
դեպքում: Էրոզիվ դուոդենիտ դիտվել է 24-ի (51%), մակերե- լայնորեն կիրառվող հակաբիոտիկների՝ կլարիթրոմիցինի (25%)
սային դուոդենիտ՝ 21-ի (51%), տասներկումատնյա աղիքի և մեթրոնիդազոլի (87,5%) նկատմամբ մեծ կայունությամբ:

РЕЗЮМЕ

ЭФФЕКТИВНОСТЬ СТАНДАРТНОЙ ТРОЙНОЙ ЭРАДИКАЦИОННОЙ ТЕРАПИИ HELICOBACTER
PYLORI У ДЕТЕЙ АРМЯНСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОСТИ С ГАСТРОДУОДЕНАЛЬНОЙ ПАТОЛОГИЕЙ И
ФУНКЦИОНАЛЬНОЙ ДИСПЕПСИЕЙ

Шагинян Т.1,2
1 Медицинский Центр «Арабкир» – Институт здоровья детей и подростков, Ереван, Армения
2 ЕГМУ им. М. Гераци, Кафедра педиатрии №2

Ключевые слова: Helicobacter pylori, эрадикационная терапия, Нp-положительных больных были хронический неактивный
дети, антибиотикорезистентность, эффективность лечения. гастрит у 42 (89,4%); хронический неактивный дуоденит у 28
(59,6%); aтрофический гастрит у 3 (6,4%) и желудочная ме-
Армения – страна с высокой распространенностью язвен- таплазия слизистой оболочки двенадцатиперстной кишки у 3
ной болезни и рака желудка у взрослых. Инфекция обычно (6,4%) больных. У 47 пациентов было выделено 10 штаммов
приобретается в раннем детском возрасте, поэтому эффектив- Нp; тест на чувствительность к антибиотикам был возможен у
ная эрадикация может привести к профилактике осложнений, 8. Семь из них были устойчивы к метронидазолу (87,5%), 2 – к
связанных с Helicobacter pylori (Hp). Целью настоящего иссле- кларитромицину (25%), 6 – к доксициклину (75%); три штамма
дования явилась оценка эффективности стандартной тройной были (37,5%) монорезистентными, 3 (37,5%) были устойчивы к
терапии эрадикации Нp у армянских детей с гастродуоденаль- 2-м антибиотикам, 2 (25%) штамма были устойчивы к 3-м ан-
ной патологией и функциональной диспепсией. Эффективность тибиотикам. Все штаммы были чувствительны к амоксициллину
эрадикационной терапии была оценена у 47 (44,3 %) из 106 и левофлоксацину (100%). Эрадикационное лечение было эф-
пациентов. Основными симптомами у пациентов были боль фективным у 36 (76,6%) пациентов из 47. Клиническое улуч-
в животе (91,5%), тошнота (59,6%), отрыжка (21,3%), ночные шение наблюдалось у 22 (69,5%) пациентов после успешной
боли (19,1%) и изжога (10,6%). Анализ эндоскопических данных эрадикационной терапии.
показал наличие эритематозного гастрита у 25 (53,2%); эрозий
у 15 (32%); нодулярного гастрита у 4 (8,5%); язвы желудка у 2 Выводы. Уровень стандартной тройной эрадикационной те-
(4,2%); эрозивного дуоденита у 24 (51%), эритематозного дуо- рапии Hp у армянских детей низкий (76,6%). Отмечен высокий
денита у 21 (51%), язвы двенадцатиперстной кишки у 1 (2,1%) уровень резистентности к широко используемым антибиоти-
пациента. Основными гистологическими находками в когорте кам: кларитромицину (25%) и метронидазолу (87,5%).

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

18 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ՝ 615.12:614.27

ԴԵՂԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԴԵՂԱՏԱՆ
ԱՇԽԱՏԱԿԻՑՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

Նազարյան Լ.Գ., Սիմոնյան Մ.Հ.
ԵՊԲՀ, դեղագործության կառավարման ամբիոն

Ստացված է՝ 15.07.2020, գրախոսված է՝ 24.08.2020, ընդունված է՝ 14.10.2020

Բանալի բառեր՝ դեղագետ, դեղագործական հո- մադրելն է: Ակնկալվում է, որ դեղատան աշխատողները
գածություն, սպառողի վստահություն, ալգորիթմ: հիվանդ-դեղագետ մասնագիտական շրջանակներում
պետք է տրամադրեն դեղագործական հոգածություն,
Դեղատունը առողջապահական համակարգում որը հիմնված է հոգատարության, վստահության,
ունի ինչպես սոցիալական, այնպես էլ գործառութային հաղորդակցության, համագործակցության և փոխա-
կարևոր դեր: Հանրային առողջապահության բարե- դարձ որոշումների կայացման վրա [3, 13]:
լավմանն ուղղված ջանքերը կարող են իրականացվել
միմիայն դեղագետի կողմից դեղագործական ծա- Տարբեր երկրներում կիրառվում են դեղագործա-
ռայությունների հայեցակարգի միջոցով [8, 9]: Դե- կան հոգածության ալգորիթմներ և տեղեկատվական
ղագործական համակարգի և ծառայությունների նյութեր, որոնք օգնում են դեղատան աշխատողին ճիշտ
զարգացումը ոչ միայն կարևոր է դեղագետի համար՝ խորհրդատվություն տրամադրելու հարցում:
որպես ձեռնարկատիրոջ, այլև հասարակության համար
[11]: Այս դեպքում դեղատան աշխատողը այն հիմնա- ՀՀ-ում չկան դեղագործական հոգածության
կան որակավորված մասնագետն է, որը սովորեցնում է մշակված ալգորիթմներ այնպիսի իրավիճակների
սպառողին դեղի ճիշտ օգտագործման կարգը` դրանով համար, որոնց դեպքում պարտադիր չէ դիմել բժշկի:
իսկ կառավարելով ինքնաբուժման գործընթացը [12]: Այսպիսի ալգորիթմի հիմնական նպատակն է օգնել
դեղատան աշխատակցին որոշելու ախտանիշի
Դեղատան աշխատակցի կողմից տրվող տեղե- ծանրության աստիճանը, վերջինիս ինքնուրույն
կատվությունը դեղի մասին կիրառելի է ինչպես դե- բուժելու հնարավորությունը, ինչպես նաև ընտրել
ղատոմսով, այնպես էլ առանց դեղատոմսի տրվող օպտիմալ դեղ և ռացիոնալ կիրառման պայմաններ
դեղերի (ԱԴՏ) դեպքում [6]: յուրաքանչյուր հիվանդի համար:

Սպառողների վստահությունը կարելի է սահմանել Աշխատանքի նպատակն է ՀՀ դեղագործական
որպես հավատ դեղագետի ազնվության, անկեղծության շուկայում ուսումնասիրել և գնահատել սպառողների
և հուսալիության հանդեպ [2]: Վստահությունը կարող վստահությունը դեղատան աշխատակցի մատուցած
է անմիջական ազդեցություն ունենալ ապառողների ծառայությունների նկատմամբ:
այն որոշման վրա, թե արդյոք կշարունակե՞ն
օգտվել տվ յալ դեղատնից, թե ոչ: Հիվանդի բավա- Նյութը և մեթոդները
րարվածությունը կարևոր գործոն է, որը ցույց է տալիս, Ուսումնասիրության օբյեկտը սոցիոլոգիական հե-
թե ինչքանով է լավ մատուցվում ծառայությունը [4,
5]: Չնայած դեղատան ծառայություններն առողջա- տազոտության արդյունքներն են: Սոցիոլոգիական հե-
պահության համակարգի անբաժանելի մասն են, տազոտությունն իրականացվել է հարցաթերթիկներով
այնուամենայնիվ սահմանափակ են այս ոլորտում դե- հարցման մեթոդով: Հարցման այս տեսակը
ղագործական ծառայությունների որակի վերաբերյալ հատկանշական է նրանով, որ հնարավորություն
ուսումնասիրությունները [10]: Դեղագործական հո- է տալիս հետազոտվող օբյեկտի վերաբերյալ
գածության կարևոր խնդիրներից մեկը սպառողին ընդգրկելու հարցվողների առավել լայն զանգված,
դեղի մասին անհրաժեշտ խորհրդատվություն տրա- որի շնորհիվ էլ ապահովվում է ստացվող տեղե-
կատվության հուսալիությունն ու հավաստիությունը:
* ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵ Հարցաթերթիկը մշակվել է ԱՀԿ-ի (2006թ.) ստանդարտ
հարցաթերթիկների հիման վրա՝ հաշվի առնելով
Լ.Գ. Նազարյան աշխատանքի առանձնահատկությունները [12]:
ԵՊԲՀ, դեղագործության կառավարման ամբիոն
Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, 0025, Կորյունի 2 Հետազոտությունն անցկացվել է 2018-ին և 2019-
Էլ. փոստ՝ [email protected] ի առաջին եռամսյակում մայրաքաղաքի և մարզերի
Հեռ.՝ (+374) 98 75 44 21 383 սպառողների շրջանում կամայական սկզբունքով:

Հետազոտվող նյութի ծավալը սպառողների համար

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 19

հաշվարկվել է ըստ հետևյալ բանաձևի՝ րանոց սանդղակ, որը հնարավորություն է տալիս
հեշտությամբ որոշելու վատ և լավ արդյունքները (1-
որտեղ՝ բացարձակ վստահություն չունեն, 2-չեն վստահում,
3-ունեն բավարար վստահություն, 4-վստահում են,
n–ը ընտրանքի ծավալն է, 5-լիովին վստահում են ): Սպառողների միայն 4%-ն է
նշել, որ լիովին վստահում է դեղատան աշխատակցին:
N-ը ՀՀ բնակչության քանակն է, 19%-ը նշել է, որ վստահում է, 31%-ը՝ ունի բավարար
վստահություն, իսկ սպառողների 46%-ը ընդհանրապես
z-ը` ստանդարտ միավոր է, տվ յալ վստահության չի վստահում դեղատան աշխատակցին (նկ.1):

մակարդակին համապատասխան (95% վստահության 4% 11%

մակարդակի համար z=1,96)

p-ն` սպասվող տարածվածության մեծությունն 19%

է: Դիտարկվել է վատագույն տարբերակը՝ p=0.5

(հարցաթերթիկների 50% լրացվելու դեպքում):

d –ն` ցուցիչի սահմանային սխալն է, 5% սխալի հա- 35%

վանականության դեպքում այն հավասար է 0,05: 31%

Հետազոտության անցկացման համար

հարցվողների թիվը որոշվել է «The Survey System

Version 11.0» պահանջների համաձայն. 12345

Նկ. 1. Սպառողների վստահությունը դեղատան աշխա-
տակցի նկատմամբ:

n= 383 Այն հարցին, թե արդյոք դեղատան աշխատակիցը
զգուշացնո՞ւմ է իր առաջարկած դեղի կիրառման կարգի
Ուսումնասիրության էթիկական կողմը մասին, սպառողները պատասխանել են հետևյալ տոկո-
սային հարաբերությամբ. ոչ՝ 28%, այո՝ 23%, երբեմն՝
պահպանելու նպատակով հետազոտության յուրա- 16%, դժվարանում եմ հիշել՝ 18%, պայմանավորված է
տվ յալ դեղատան աշխատողով՝ 15% (նկ. 2):
քանչյուր մասնակցի բացատրվել է հետազոտության

նպատակը և մասնակցության կամավորության

սկզբունքը: Հայերենով կազմված հարցաթերթիկները

հասանելի ու հասկանալի են եղել բոլոր տարիքային

և կրթական մակարդակ ունեցող սպառողներին: Չա- 15% 23% այո
16% 28% ոչ
փանիշերն են եղել 18 տարին լրացած և ՀՀ-ում մշտա- դժվարանում եմ հիշել
18% երբեմն
կան բնակվելու փաստը: Տվ յալները վերլուծելու նպա- կախված է տվ յալ
դեղատան աշխատակցից
տակով կիրառվել է SPSS (տարբերակ 12.0) ծրագրային

փաթեթը:

Արդյունքները և քննարկումը Նկ. 2. Դեղատան աշխատակցի զգուշացումները դեղի
Տարեցտարի ՀՀ-ում ավելանում են առանց դե- կիրառման կարգի մասին:

ղատոմսերի (ԱԴՏ) դեղերի ներմուծման և վաճառքի Հետաքրքիր էր իմանալ նաև, թե արդյոք դեղատան
ծավալները, հետևաբար պատշաճ դեղագործական հո- աշխատակիցները տեղեկացնո՞ւմ են սպառողներին
գածության միջոցով ինքնաբուժման գործընթացի կա- ընտրված դեղի կողմնակի ազդեցությունների մասին:
ռավարման անհրաժեշտություն է առաջանում: Արդյունքը հետևյալն էր. այո՝ 16%, դժվարանում եմ
հիշել՝ 20%, երբեմն՝ 19%, ոչ՝ 28%, պայմանավորված է
Հետազոտության արդյունքում պարզ է դարձել, որ տվ յալ դեղատան աշխատողով՝ 17% (նկ. 3):
սպառողների մեծամասնությունը վստահություն չունի
դեղատան աշխատակիցների նկատմամբ:

Որպեսզի գնահատենք սպառողների, հիվանդների
վստահությունը դեղատան աշխատակիցների
նկատմամբ, կիրառվել է գնահատման 5-միավո-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

20 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

17% 16% այո ցուցումներ և զգուշացումներ [1]:
19% 28% ոչ Այսպիսով, անհրաժեշտ է ձեռնարկել համապա-
դժվարանում եմ հիշել
20% երբեմն տասխան քայլեր՝ բարելավելու ինքնաբուժման ժամա-
կախված է տվ յալ նակ սպառողին տրվող տեղեկատվության որակը և քա-
դեղատան աշխատակցից նակը, որը հնարավորություն կտա սպառողին առավել
իրատեսորեն գնահատելու դեղի առավելությունները և
Նկ. 3. Սպառողների տեղեկացվածությունը դեղերի ռիսկերը:
կողմնակի ազդեցությունների մասին:
Դեղագետի դերն է տրամադրել անհրաժեշտ դեղը
Հետազոտության արդյունքներով հաստատվում է, սպառողին, ինչպես նաև տալ ճշգրիտ տեղեկատվու­
որ ՀՀ սպառողների մեծամասնությունը վստահություն թյուն դեղի կիրառման կարգի, դրա հնարավոր փո-
չունի դեղատան աշխատակցի մատուցած ծա- խազդեցությունների, ցուցումների, հակացուցումների,
ռայությունների նկատմամբ: Մասնագիտական ինչպես նաև կողմնակի ազդեցությունների մասին: Հա-
գրականության տվ յալները ցույց են տալիս, որ մաձայն եվրոպական երկրների փորձի՝ դեղի մասին
սպառողի անվստահությունը դեղատան նկատմամբ խորհրդատվության տրամադրումը կարևոր գործոն է
կարող է պատճառ դառնալ, որ նա այլևս չցանկանա սպառողի և դեղատան աշխատակցի վստահության
օգտվել տվ յալ դեղատան ծառայություններից: Որոշ ձևավորման հարցում [7]: Կարելի է ենթադրել, որ դե-
երկրներում, օրինակ, Մալթայում կատարված հե- ղատան աշխատողի թերի գիտելիքները, ոչ ճիշտ
տազոտություններում նույնպես պարզ է դարձել, որ հաղորդակցության հմտությունները սահմանափակում
դեղատան աշխատողին շատ քիչ թվով սպառողներ են հիվանդի հետ շփումը՝ դրանով իսկ խոչնդոտելով դեղի
են վստահում [13]: Մասնակիցների կեսը դեղատան ճիշտ օգտագործման և ցանկալի արդյունքին հասնելը:
աշխատողին չվստահելով` համարում էին նրան լոկ
վաճառող, և գրեթե կեսից ավելին համոզված էր, որ Եզրակացություն
դեղատան աշխատողը ավելի շատ հետաքրքրված է Դեղատան աշխատակցի՝ դեղերի և դեղագործա-
շահույթով:
կան հոգածության վերաբերյալ մասնագիտա-
Անհանգստության առիթ է այն փաստը, որ կան գիտելիքների բարելավումը կնպաստի նրանց
ընդհանուր հարցվածների մեծամասնությունը դեղա- արհեստավարժ խորհրդատվությանը, դեղագետը
տան աշխատողի կողմից տեղեկացված չի եղել դեղերի պատրաստ կլինի սպառողներին տրամադրելու դեղերի
կողմնակի ազդեցությունների մասին, իսկ դեղերի կի- մասին անհրաժեշտ տեղեկատվություն`դրանով իսկ
րառման կարգի մասին տեղեկացված է եղել միայն 23%- մեծացնելով սպառողների վստահությունը իրենց
ը: Ըստ ԱՀԿ-ի՝ դա ռիսկային գործոն է ինքնաբուժման նկատմամբ:
գործընթացում: Այս երևույթը վտանգավոր է, քանի
որ դեղերի անգույշ կիրառումը կարող է հանգեցնել Անհրաժեշտ է ձեռնարկել դեղատան աշխատողների
հետագա կողմնակի, վնասակար ազդեցությունների և դեղատների համալիր գործողություններ` վերա-
զարգացման, ինչպես դեղին բնորոշ, այնպես էլ սխալ դեղ կանգնելու սպառողների վստահությունը դեղատան
ընտրելու արդյունքում: Ստացվում է, որ գերակշռող մե- աշխատողի նկատմամբ, որն էլ կնպաստի սպառողի
ծամասնությունը կարող է կիրառել ԱԴՏ դեղեր՝ չպատկե- կողմից դեղերի անվտանգ և համապատասխան կի-
րացնելով դրանց՝ առողջությանը հասցվող իրական րառմանը: Դեղատան աշխատողի որակյալ, իրազեկ
վնասները, որը կարող է նաև հետագա առողջական դեղագործական հոգածությունը կօգնի խուսափելու
խնդիրների զարգացման պատճառ դառնալ: ինքնաբուժման սխալներից` ապահովելով ԱԴՏ դեղերի
որակյալ խորհրդատվություն:
Նմանօրինակ արդյունք է գրանցվել Եթովպիայում
և Սաուդյան Արաբիայում, որտեղ մասնակիցների Ակնկալվում է, որ դեղատան աշխատակիցը պետք է
մոտավորապես կեսը նշել էր, որ դեղատան աշխա- ապահովի դեղագործական հոգածություն, որը հիմնված
տակիցները չեն տալիս դեղի մասին անհրաժեշտ կլինի հոգածության, վստահության, անկաշկանդ
հաղորդակցության, լիարժեք համագործակցության և
փոխադարձ որոշումներ կայացնելու վրա, և դեղագետի
աշխատանքը սերտորեն կապված կլինի հիվանդի հետ:
Հետազոտության տվ յալներից կարելի է ենթադրել, որ
կարիք կա մշակելու դեղագործական հոգածության
ալգորիթմներ, որոնք կօգնեն դեղատան աշխատողին
խորհրդատվության ժամանակ:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 21

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Al-Arifi M.N. Patients’ perception, views and satisfaction with pharmacists’ 8. Oparah A.C., Enato E.F.O., Akoria O.A. Assessment of patient satisfaction with
role as health care provider in community pharmacy setting at Riyadh, Saudi pharmaceutical services in a Nigerian teaching hospital. Int. J. Pharm. Pract.,
Arabia. Saudi Pharm. J., 2012, 20, 323–330 2004, 12, 7–12

2. Dwyer F.R. & Tanner J.F. Business marketing: Connecting strategy, relationships, 9. Villako P., Raal A. A Survey of Estonian Consumer Expectations from The
and learning. New York: McGraw-Hill, 2002 Pharmacy Service and A Comparison With The Opinions Of Pharmacists.
Pharm. World Sci., 2007, 29, 546–550
3. Jose J., Al Shukili M.N. & Jimmy B. Public’s perception and satisfaction on
the roles and services provided by pharmacists–Cross sectional survey in 10. Westerlund T., Bjork H.T. Pharmaceutical Care in Community Pharmacies:
Sultanate of Oman. Saudi Pharmaceutical Journal, 2015, 23(6), 635-641 Practice and Research in Sweden. The Annals of Pharmacotherapy, 2006,
40(6), 1162-1169
4. Kukukarslan S., Schommer J.C. Patients’ expectations and their satisfaction
with pharmacy services. J. Am. Pharm. Assoc., 2002, 42, 489- 496 11. White L., Klinner C. Service Quality In Community Pharmacy: An Exploration of
Determinants. Research in Social and Administrative Pharmacy, 2011;01:1-
5. Kansanaho H., Isonen-Sjölund N., Pietilä K., Airaksinen M. & Isonen T. Patient 11
counseling profile in a Finnish pharmacy. Patient Education and Counseling,
2002, 47(1), 77-82 12. World Health Organization. The Role of the Pharmacist in the Health Care
System. 1994, 60 p.
6. Mardanov I.T. & Ricks J. Pharmacist professionalism, helpfulness, and consumer
behavior linkage. Journal of Medical Marketing, 2013, 13(4), 221-230 13. World Health Organization. WHO SAGE Survey Manual: The WHO Study on
Global AGEing and Adult Health (SAGE). Geneva, World Health Organization,
7. Naik P.P., Saini B., Armour C. Measurement of patient satisfaction with 2006
community pharmacy services: A review. Pharm. World Sci., 2009, 31, 525–
537

РЕЗЮМЕ

ОЦЕНКА ФАРМАЦЕВТИЧЕСКИХ УСЛУГ СРЕДИ СОТРУДНИКОВ АПТЕК

Назарян Л.Г., Симонян М.Г.
ЕГМУ, Кафедра управления фармации

Ключевые слова: фармацевты, фармацевтическая опека, квартале 2019 года. Инструментом опроса служили ано-
доверие потребителей, алгоритмы. нимные анкеты, число которых было определено в «Survey
System Version 11.0». Полученные данные были введены и
Нерациональное использование лекарственных препа- проанализированы с использованием программного пакета
ратов является одной из важнейших проблем в здравоох- SPSS.
ранении Республики Армения. Фармацевт, как наиболее
доступный член команды работников здравоохранения, дол- Согласно результатам опроса, большинство потребите-
жен содействовать безопасному использованию лекарств. лей не доверяют аптечному персоналу. Об этом также сви-
В случаях самолечения, фармацевт для пациента является детельствует тот факт, что 41% потребителей были недо-
единственным квалифицированным лицом, выполняющим вольны знаниями работников аптеки. Это связано с тем, что
важные функции консультирования и контроля. В разных только 27% сотрудников аптек выясняют характер жалоб,
странах внедрены aлгоритмы фармацевтической опеки для прежде чем давать рекомендации по поводу препарата, и
оказания помощи аптечному персоналу. Основная цель та- только 23% дают четкую информацию о том, как использо-
кого алгоритма – оказание помощи провизору в определении вать препарат.
степени тяжести симптома, возможности его самостоятель-
ного лечения, а также в выборе оптимального лекарственно- Результаты опроса показали, что уровень доверия потре-
го препарата и условий его рационального применения для бителей к персоналу аптек в РА довольно низкий. Многие
каждого конкретного пациента. В Армении нет разработан- из них не получают необходимую информацию от работни-
ных алгоритмов фармацевтической помощи. ка аптеки о правилах использования лекарств и побочных
эффектах. Должны быть предприняты меры для повышения
Целью исследования является оценка уровня доверия профессиональных знаний сотрудников аптек по вопросам
потребителей к персоналу аптек в РА, и, соответственно, к лекарств и фармацевтической опеки, что, в свою очередь,
рекомендациям, сопровождающим отпуск лекарственных может способствовать рациональному использованию без-
средств. рецептурных препаратов потребителями. Могут быть разра-
ботаны алгоритмы фармацевтической опеки, чтобы помочь
Опрос проводился среди 383 потребителей, случайно вы- сотруднику аптеки во время консультирования.
бранных в столице и регионах Армении в 2018 и в первом

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

22 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

S U M M AR Y

ASSESSMENT OF PHARMACEUTICAL SERVICES AMONG PHARMACY EMPLOYEES

Nazaryan L.G., Simonyan M.H.
YSMU, Department of Pharmaceutical Management

Keywords: pharmacist, pharmaceutical care, consumer trust, al- advice they provide during medicine dispensing.
gorithms. According to the survey results, the majority of consumers

Irrational medicine use is one of the most urgent issues in the do not trust pharmacy staff. This is also evidenced by the fact
RA health care. The pharmacist, as the most accessible mem- that 41% of consumers were dissatisfied with the knowledge of
ber of the healthcare system, should promote the safe use of pharmacy workers. The reason is that only 23% of the pharmacy
medicines. Pharmaceutical care algorithms have been invest- staff give clear information on how to use drugs and and only
ed in different countries to assist pharmacy staff in consulting 16% give information about their side effects.
on drugs, as well as to allow recognizing patients, who need a
doctor’s consultancy. The main goal of such an algorithm is to The results of the survey have showed that consumer trust
help the pharmacist determine the severity of the symptom, in pharmacy staff in the RA is rather low. Many of them do not
the possibility of its independent treatment, as well as choose receive the necessary information from a pharmacy employee
the optimal drug and the conditions for its rational use for each about the usage or side effects of medicine. Measures should
specific patient. There are no developed pharmaceutical care be taken to improve the professional knowledge of pharmacy
algorithms in Armenia. staff about medicines and pharmaceutical care. In its turn this
may contribute to the rational use of OTC drugs by consumers.
The objective of the study is to assess the level of consumer Pharmacy care algorithms can be developed to help a pharmacy
trust in pharmacy staff in the RA, and the level of trust in the employee during counseling.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 23

ՀՏԴ: 61(071):378

ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆԵՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ
ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ
ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆՈՒՄ

Մուրադյան Ա.Ա.1, Ավետիսյան Լ.Ռ.1, Բայկով Ա.Վ.2, Ավետիսյան Գ.Ա.1, Բարոյան Կ.Մ.3
1 ԵՊԲՀ, վարչակազմ
2 ԵՊԲՀ, կրթական ծրագրերի բաժին
3 ԵՊԲՀ, ընդհանուր բժշկության ֆակուլտետ

Ստացված է՝ 17.09.2020, գրախոսված է՝ 09.10.2020, ընդունված է՝ 14.10.2020

Բանալի բառեր՝ բարձրագույն բժշկական Մասնագիտության կրթական ծրագրերը (ՄԿԾ) հա-
կրթություն, որակավորումների ազգային շրջանակ, հա-
մապատասխանեցում, կրթության որակ, ինստիտուցիո- մապատասխանեցվում են երկու հարթություններում՝
նալ հավատարմագրում, կրթական բարեփոխումներ:
ուղղահայաց և հորիզոնական [13, 18, 20]:
Ելնելով բարձրագույն առողջապահական
կրթության ոլորտում ներգրավված շահառուների մեծ Ուղղահայաց համապատասխանեցում: ՄԿԾ-
թվից, ազգային և միջազգային կարգավորումների
լայն շրջանակից, բժշկական մասնագիտությունների ների ուղղահայաց համապատասխանեցումն
հատուկ կարգավիճակից, կրթության որակի մի-
ջազգային պահանջների խստացման միտումներից, իրականացվում է երկու մակարդակներում՝ 1) ՀՀ
ինչպես նաև գլոբալ աշխատաշուկայի դինամիկ
փոփոխվող պահանջարկից՝ ներկայումս անչափ որակավորումների ազգային շրջանակի (ՈԱՇ) նկա-
կարևորվում է կրթական ծրագրերի համապա-
տասխանեցման մեթոդաբանության պատշաճ կի- րագրիչներ [5]` ՄԿԾ ուսումնառության ակնկալվող
րառումը բուհերում: Համապատասխանեցումը
սովորաբար ընկալվում է որպես բովանդակային վերջնարդյունքներ, 2) ՄԿԾ ուսումնառության
չափորոշիչների համախմբի և դրանք չափելու համար
կիրառվող գնահատման համաձայնեցում: Կրթության վերջնարդյունքներ` ՄԿԾ դասընթացի
ոլորտում համապատասխանեցումը ենթադրում է որո-
շակի մասնագիտությունների կրթական ծրագրերի ուսումնառության վերջնարդյունքներ:
բարելավում ներքին որոշումների ընդունմամբ՝
փաստերի վրա հիմնված որակի ներքին ապահովման ՈԱՇ-ի և ՄԿԾ-ի ուսումնառության
շրջափուլային և շարունակական գործընթացի միջոցով
[13, 18]: Այն վերաբերում է կրթական ծրագրերով նա- վերջնարդյունքների համապատասխանեցման շրջա-
խանշված ուսումնառության վերջնարդյունքներին՝
կրթական տարբեր մակարդակներում և տարբեր տե- նակը ներառում է կրթական միջավայրին բնորոշ
սանկյուններից: Հետևաբար կրթության ոլորտում հա-
մապատասխանեցում հնարավոր է իրականացնել մեծաթիվ բաղադրիչներ, որոնք պետք է համապա-
հաստատության կողմից որդեգրված և կիրառվող
վերջնարդյունքահեն մոտեցման դեպքում: տասխանեն բուհի առաքելությանը և ուղղվածությանը՝

* ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵ ներառելով ազգային և տարածաշրջանային հա-

Ա.Վ. Բայկով մատեքստը:
ԵՊԲՀ կրթական ծրագրերի բաժին
Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, 0025, Կորյունի 2 Ըստ վերոնշյալի՝ անհրաժեշտ է ՄԿԾ-ի մշակման
Էլ. փոստ՝ [email protected]
Հեռ.՝ (+374) 11 62 10 31 գործընթացում խորությամբ ընկալելի դարձնել

ուսումնառության նախանշված վերջնարդյունքների

վրա հիմնված մոտեցումը, ինչպես նաև ուղղորդվել

որակի ապահովման՝ ուսումնառության արդյունքների

վրա հիմնված սկզբունքով, քանի որ ըստ այդմ՝

ՄԿԾ-ի ուսումնառության արդյունքները համա-

պատասխանեցվում են ՈԱՇ-ով սահմանված

բնութագրիչներին [16]: Վերջինս ներկայացնում է

որակավորումների միջև առկա փոխադարձ կապը

և միտված է ներառելու և համակարգելու ազգային

որակավորման ենթահամակարգերը, ինչպես նաև

բարելավելու թափանցիկությունը, հասանելիությունը,

առաջխաղացումը և շնորհվող որակավորումների

որակը՝ հաշվի առնելով աշխատաշուկայի և քաղա-

քացիական հասարակության պահանջները: Մեկ այլ

բնորոշմամբ՝ ՈԱՇ-ն ազգային մակարդակում կամ

կրթական համակարգի որոշակի մակարդակում միակ

նկարագիրն է, որը հստակեցնում և պարզաբանում

է բարձրագույն կրթության ոլորտում շնորհվող որա-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

24 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

կավորումների միջև առկա կապը: նակներում կիրառվող համապատասխանեցման մեթո-
ՈԱՇ-ը միջազգայնորեն հասկանալի է և հստակ դաբանության նկարագիրը:

նկարագրում է բարձրագույն կրթության ոլորտի բոլոր Նյութը և մեթոդները
որակավորումները և ուսումնական այլ նվաճումներ՝ Հետազոտության նյութ են հանդիսացել 2015-
դրանք ներդաշնակորեն փոխկապակցելուվ միմյանց
[16]: 2020թթ. ԵՊԲՀ գործունեության հաշվետվությունները,
վիճակագրական տվ յալները, ինստիտուցիոնալ, գե-
Նշենք, որ 2005թ. Նորվեգիայի Բերգեն քա- րատեսչական, պետական, միջազգային կարգավորիչ
ղաքում եվրոպական բարձրագույն կրթական տա- իրավական ակտերը և մասնագիտական գրա-
րածքի (ԵԲԿՏ) պատասխանատու նախարարների կանությունը:
հանդիպման ընթացքում ընդունվեց եվրոպական
որակավումների ընդհանուր շրջանակը, որի հիմքում Արդյունքները և դրանց քննարկումը
ներառվեցին դուբլինյան նկարագրիչները [21], իսկ 2019-ին ԵՊԲՀ-ն իրականացրեց ենթա-
2018թ. մայիսի 24-25 Փարիզում տեղի ունեցած ԵԲԿՏ
բարձրագույն կրթության պատասխանատու նախա- կառուցվածքային երկրորդ հավատարմագրման
րարների կողմից ընդունվեց առավել ընդգրկուն հա- գործընթացը, ընդ որում ինքնավերլուծությունում
մապարփակ շրջանակ՝ հաշվի առնելով Երևանյան որպես առանձին չափանիշ քննարկվել են նաև
կոմյունիկեի պարտավորությունները [19]: մասնագիտության կրթական ծրագրերը (ՄԿԾ, 3-րդ
չափանիշ) [7]: Ինրքնավերլուծության շրջանակներում
Հորիզոնական համապատասխանեցում: Հորիզո- համապատասխանեցման գործընթացը ներկա-
նական համապատասխանեցումն ուսումնառության յացվել է՝ ըստ ուղղահայաց և հորիզոնական հայեցա-
նախանշված վերջնարդյունքների և կիրառվող գնա- կարգային դրույթների՝ դիտարկելով որակավորումների
հատման, ուսումնառության և դասավանդման հա- ազգային շրջանակը որպես մասնագիտությունների
մակարգերի ներդաշնակեցումն է: Այն բարձրագույն մակարդակի դասակարգման գործիք, որի հիմքում
կրթության ոլորտում դասընթացի մշակման հիմնա- դրված են ուսումնառության արդյունքում ձեռքբերվող
րար սկզբունք է, ՄԿԾ-ին ներկայացվող պահանջների նախանշված չափանիշներ՝ համապատասխան
հիմքում ընկած հայեցակարգ, ըստ որի կառուցո- բնութագրիչներով [5, 18]: Հարկ է ընդգծել, որ ՀՀ
ղական համապատասխանություն է ստեղծվում բարձրագույն կրթության ոլորտում 2010-2020թթ.
ուսումնառության արդյունքների, դասավանդման և պետական կրթական չափորոշիչներից անցում կա-
գնահատման մեթոդների միջև [9, 10, 17]: Ակնհայտ տարվեց, դեպի ՈԱՇ, նախանշելով ոլորտային որա-
է, որ հորիզոնական համապատասխանեցման տե- կավորումների շրջանակների (ՈՈՇ) համակարգի
սանկյունից դասավանդման և ուսումնառության ներդնումը՝ որպես հաջորդող տրամաբանական քայլ:
բոլոր ցուցանիշների միջև ներդաշնակության
ապահովումը մեծ նշանակություն ունի դասավանդման Ինքնավերլուծության զեկույցում նշվում է, որ
և ուսումնառության այնպիսի տեսակների ընտրության համալսարանն առաջնորդվել է ՀՀ կառավարության
հարցում, որոնք կնպաստեն դասավանդման 2016թ. հուլիսի 7-ի թիվ 714-Ն որոշմամբ հաստատված
արդյունավետության մեծացմանը: Կառուցողական ՀՀ ՈԱՇ-ի պայմաններով [5], որի համաձայն՝ որա-
համապատասխանեցումը ներկայումս բարձրագույն կավորումը իրավասու և լիազորված ուսումնա-
կրթության առավել առանցքային հիմնահարցերից մեկն կան հաստատության կողմից տրված հավաստումն
է [10]: Այն դարձել է կրթական ոլորտում միջազգայնորեն է առ այն, որ անհատը ձեռք է բերել սահմանված
ընդունված մոտեցում, ըստ որի ռազմավարական պլա- չափորոշիչներին համապատասխան գիտելիք,
նավորումը և ինստիտուցիոնալ քաղաքականությունը կարողություն և հմտություն, որոնք նրան հնա-
փոխկապակցվում են մասնագիտությունների և րավորություն են ընձեռում աշխատելու մասնագիտա-
դասընթացների ուսումնառության ու դասավանդման կան ոլորտում կամ շարունակելու կրթությունը: Հա-
հետ [20]: մալսարանն առաջնորդվել է ՀՀ ՈԱՇ-ի 5 տիրույթներով,
որտեղ գիտելիքի, կարողության և հմտության հետ
Նպատակը միասին նկարագրված են հաղորդակցման, ընդհանրա-
Սույն աշխատանքի նպատակն է տալ 2015- կան իմացական կարողությունների, ինքնուրույնության
և պատասխանատվության բնութագրիչներ, առա-
2020թթ. ժամանակահատվածում Երևանի Մ. Հե- ջադրվող տվ յալ մակարդակին համապատասխան
րացու անվան պետական բժշկական համալսարանի որակավորում ձեռք բերելու համար անհրաժեշտ
(ԵՊԲՀ) մասնագիտական կրթական ծրագրերի շրջա-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 25

ծանրաբեռնվածությունը [5]: ուսպլանների և դասընթացների նկարագրերում աստի-

Հայտնի է, որ բարձրագույն կրթության հա- ճանական փոփոխությունների ներդրմամբ՝ հաշվի

մակարգում և տրվող որակավորումներում թա- առնելով նաև մոտ 25 արտասահմանյան բուհերի

փանցիկության ապահովման առանցքը ուսումնա- համանման ՄԿԾ-ների ուսպլանների համեմատա-

կան վերջնարդյունքներն են [14], որոնք կարողության կան վերլուծությունը՝ որակավորումների ճանաչման

և հմտության ձևաչափերում նկարագրվում են ըստ եվրոդիրեկտիվի [15] և Բժշկական կրթության հա-

դրանց ծավալի, խորության, բարդության, բազմա- մաշխարհային ֆեդերացիայի բժշկական բազային

զանության, ընտրողականության, ինքնավարության, կրթության որակի գլոբալ չափորոշիչների [8] կի-

պատասխանատվության և հաշվետվողականության: րառմամբ: Հաշվի առնելով համապատասխանեցման

Ուղղահայաց համապատասխանեցումը՝ մեթոդաբանության ներդրման կարևորությունը՝

բենչմարքինգի իրականացմամբ ապահովում է այս տարիներին կազմակերպվել և անցկացվել են

ներդաշնակություն որակավորում շնորհող տվ յալ հանդիպում-վերապատրաստումներ դիպլոմային

կրթական ծրագրով սահմանված ուսումնառության մակարդակի ՄԿԾ-ների դասընթացներ իրակա-

ակնկալվող վերջնարդյունքների և ներքին ու մի- նացնող բոլոր ամբիոնների վարիչների և ուսումնա-

ջազգային չափանիշների և լավագույն փորձի միջև: կան մասի պատասխանատուների հետ: Հաշվետու

Հորիզոնական համապատասխանության ժամանակահատվածում իրականացվել են ՄԿԾ-

ապահովման կարևոր բաղադրիչներից մեկը, դասա- ների վերջնարդյունքների վերաձևակերպման և ՀՀ

վանդման տեսակներն ու մեթոդներն են, որոնց կի- ՈԱՇ-ի բնութագրիչներին համապատասխանեցման

րառումը պայմանավորված է ուսուցման եղանակով ստուգման ու ապահովման աշխատանքներ՝ համա-

(դեմ առ դեմ, հեռակա, հեռավար, առցանց, խառը, ձայն համապատասխանեցման ազգային ուղեցույցի

համագործակցային և այլն): Այսինքն՝ ՄԿԾ-ների հա- [18]: Համալսարանում ներկայումս կիրառվում է մի-

մապատասխանեցումն իրականացվում է ենթա- ջազգայնորեն ընդունված կաղապարային մոտեցումը՝

կարգային եղանակով՝ համընդգրկուն և վայրընթաց կատարելագործված տարբերակված թվայնացված

կարգավորման համակարգով և ներքին համապա- գնահատմամբ՝ համապատասխանեցումն առավել

տասխանեցմամբ՝ ապահովելով դասավանդման և հստակ չափելու և գնահատելու համար:

ուսումնառության գործընթացների ու գնահատման Ուշագրավ է, որ նորարարական ձևաչափով

մեթոդների ներդաշնակությունը [9, 10, 17]: Համա- պրեռեկվիզիտային առարկաների և նախորդ մա-

պատասխանեցման լիարժեք ներդրումն ապահովում կարդակներում ուսումնական վերջնարդյունքների

է ՄԿԾ-ի կրթական բաղադրիչների պարույրաձև սահմանումը հնարավորություն է ընձեռել ուսանողների

ինտեգրում, որը հորիզոնական և ուղղահայաց կողմից առարկաների՝ առավել արդյունավետ կերպով

ինտեգրման միասնական, եռաչափ ինտեգրման տե- յուրացման համար: Սակայն պրեռեկվիզիտային

սակ է` առարկաների և ուսումնառության ժամանակի առարկաների բարեհաջող հանձնումը միշտ չէ, որ

գործոնների միջև լիարժեք ինտեգրված ուսումնական պարտադիր էր հաջորդ մոդուլների ուսումնառության

պլան [11, 12]: Ուշագրավ է, որ ազգային մակարդակով համար (2011-2018թթ. ՀՀ կրթության և գիտության

Հայաստանի Հանրապետության մասնագիտական նախարարի կողմից հաստատված՝ ՀՀ բարձրագույն

կրթության հավատարմագրման չափանիշներով և ուսումնական հաստատություններում ուսանողների

ինքնավերլուծության զեկույցի կից փաստաթղթային հեռացման (ազատման) և վերականգնման կարգով

փաթեթով սահմանվում է ուղղահայաց և հորիզոնա- [4] մինչև 12 կրեդիտի սահմաններում ակադեմիական

կան համապատասխանեցման անհրաժեշտությունը պարտքերի հանձնման մասով), որով պայմանավորված՝

[7]: համալսարանը դիմել էր նախարարություն՝ այս

Դիտարկենք, թե ինչպես են ընթացել կարգում փոփոխություններ կատարելու առաջարկով:

գործընթացները համալսարանում այս ուղղությամբ: Առաջարկն ընդունվեց և հաստատվեց ՀՀ կրթության

Ինստիտուցիոնալ մակարդակով 2015-2020թթ. և գիտության նախարարի 17.12.2018-ի N 1676-Ն

բուհում մշակվել և ներդրվել է ՄԿԾ-ների հրամանով՝ որոշակի ազատություն տալով բուհերին

դասընթացների լրացման նոր ձևաչափ՝ լրացման հա- այդ կարգի կիրառման և չհանձնած առարկաների

մապատասխան ուղեցույցով, որով կարևորվում են ցանկերը հստակեցնելու առումով [6]: Համալսարանը

Բլ յումի տաքսոնոմիայի ակտիվ բայերի կիրառմամբ տեղայնացրեց փոփոխված կարգը՝ սահմանելով մինչև

վերջնարդյունքների ձևակերպումը, ուղղահա- 12 կրեդիտի չափով չհանձնած ոչ մասնագիտական

յաց և հորիզոնական համապատասխանեցումը` առարկաների դասընթացների ցանկերը՝ ըստ ՄԿԾ-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

26 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ների: Ակնկալվում է սույն որոշման երկարաժամկետ Հիմք ընդունելով զարգացման ռազմավարական
ծրագիրը՝ համալսարանը Համաշխարհային բանկի ֆի-
աստիճանական դրական ազդեցությունը II-V կուրսերի նանսական աջակցությամբ նախաձեռնեց նորագույն,
առաջադեմ ուսումնական սարքավորումներով հագե-
ուսանողների առաջադիմության վրա: ցած (համակարգչայնացված ռոբոտ-սիմուլ յատորներ,
վարժասարքեր, ֆանտոմներ), արտերկրում և ՀՀ-ում վե-
Նշենք, որ ներկայումս ԵՊԲՀ-ում կիրառվում րապատրաստված անձնակազմով համալրված կրթա-
կան ստորաբաժանումների ստեղծումը (Սիմուլ յացիոն
են դասավանդման հիմնական տեսակները՝ դա- ուսումնական կենտրոն և Ստոմատոլոգիական
կրթության գերազանցության կենտրոն) և ինտեգրումը
սախոսություններ, սեմինարներ, լաբորատոր և համալսարանի կրթական ենթակառուցվածքներում:
Կենտրոնների սարքավորումներն ընտրվել են շրջանա-
գործնական պարապմունքներ՝ սիմուլ յացիոն կրթական վարտների և գործատուների շրջանում անցկացված
հարցաթերթային հարցումների արդյունքներով
մեթոդաբանության կիրառմամբ, հիվանդի անկողնու բացահայտված և մասնագիտական հանրության
հետ հանդիպումների ընթացքում ճշգրտված
մոտ ուսուցում, ցուցադրություններ, կուրսային առավել խնդրահարույց և անհրաժեշտ գործնա-
կան հմտությունների ցանկով: Կենտրոններում կի-
աշխատանքներ, թեզերի պաշտպանություններ, րառվում են միջազգային չափանիշներին համա-
պատասխանող նորարական ուսանողակենտրոն
խորհրդատվություններ: կրթական տեխնոլոգիաներ՝ միտված գործնական
հմտությունների ձևավորմանը և ստուգմանը, որը
Մեծ ուշադրություն է դարձվում դա- հատկապես կարևոր է՝ հաշվի առնելով թե՛ արևմտյան,
թե՛ ԱՊՀ, թե՛ տարածաշրջանում բարձրագույն
սախոսությունների ձևաչափի, անցկացման եղա- բժշկական կրթության ոլորտում տեղի ունեցող
զարգացումները:
նակի և բովանդակության արդիականացման վրա:
2018-2019 ուստարվանից բուհի կողմից
Առարկայի հիմնական հասկացությունները ուսանողին ուսումնական գործընթացի նյութատեխնիկական
հագեցվածության շարունակական բարելավմանն
ընկալելի դարձնող դասախոսությունները պետք է ուղղված ֆինանսական նոր քաղաքականության
ներդրմամբ որոշակիորեն լուծվել են ուսումնական
ապահովեն նյութի ստեղծագործական, գիտական սարքավորումների պակասի խնդիրները և հաջորդ
2-3 տարիներին մշակված քաղաքականության կի-
և տրամաբանական մատուցումը, որը պետք է օգնի րառման դեպքում բարելավման արդյունքները տե-
սանելի և հաշվարկելի կլինեն: Ավելին՝ վերջին 5
ուսանողին և նպաստի անհատական, ինքնուրույն տարիների ընթացքում գործնական պարապմունքների
և պրակտիկայի գործընթացն արդեն ապահովվում
աշխատանքի, վերլուծության և եզրահանգման է սիմուլ յացիոն կենտրոններում իրականացվող
ուսումնառությամբ, որը նպաստում է ինչպես գործնա-
կարողությունների զարգացմանը: Ըստ այս նկա- կան հմտությունների բաղադրիչի զարգացմանը,
այնպես էլ ընդհանուր առաջադիմության կտրուկ
տառման` 2020թ. մարտ-ապրիլ ամիսներին դա- բարձրացմանը:

սախոսական կազմի համար կազմակերպվեցին Համալսարանի որոշ ֆակուլտետներում (հանրային
առողջության, դեղագիտական) գործում է նաև
դասախոսությունների վարման նոր ձևաչափին և ավարտական թեզերի պաշտպանության ձևաչափը:

մեթոդաբանության առնչվող դասընթացներ, ինչպես Վերջին տարիներին որոշակիորեն բարեփոխվել
է նաև ուսումնառության մեթոդաբանությունը: Ավե-
նաև իրականացվեց սեմինարների արդյունքում նոր լացել է այն ամբիոնների քանակը, որտեղ, պայմա-
նավորված առարկայի առանձնահատկություններով,
կազմված դասախոսությունների որակական գնա-

հատում: Հուսով ենք, որ 2021-ից ավելի փոքր խմբերով

կազմակերպված դասախոսությունների՝ նման ձևա-

չափով անցկացումը կբարելավի դասախոսությունների

օգտակար գործողության գործակիցը:

Համալսարանում տարիների ավանդույթով

(հատկապես I-III կուրսերում) գերակշռում է սեմի-

նարների ձևաչափը, որը, սակայն, նույնպես վերա-

նայման կարիք ունի դասավանդման բազմաբաղադրիչ

ձևաչափի կիրառման տեսանկյունից: Համալսարանի

9 ամբիոններում վերջին 4 տարիների ընթացքում կի-

րառվում է ուսումնառության և գնահատման բազմա-

բաղադրիչ ձևաչափը. կրթության որակի գնահատման

և ապահովման կենտրոնի կողմից իրականացրած

ուսումնասիրություններն արձանագրել են տվ յալ

առարկաների վերջնարդյունքների որակական բարե-

լավում:

Վերջին տասնամյակում ուսումնա-

կան գործընթացի կազմակերպման որոշակի

դժվարություններ արձանագրվել են հատկապես

լաբորատոր պարապմունքների ընթացքում՝ պայմա-

նավորված փորձարարական լաբորատորիաների

անբավարար հագեցվածությամբ:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 27

կիրառվում են դասավանդման տարբեր արդյունավետ Կրթական բարեփոխումների շրջանակներում
համալսարանում խիստ կարևորվում են հետադարձ
մեթոդներ՝ քննարկում-բանավեճ, համագործակցային կապով ուսանողներից ստացված արձագանքները:
Ուստի կրթության որակի գնահատման և ապահովման
աշխատանք, խնդրի վրա հիմնված ուսուցում, կոնկրետ կենտրոնի կողմից ուսանողների ներկայացուցչական
համակազմի շրջանում պարբերաբար իրականացվող
դեպքի ուսումնասիրություն, ինդուկտիվ, դեդուկտիվ, տարաբնույթ հարցումների կազմակերպման միջոցով
համալսարանը կարևորում է նաև այդ հարցումների
վերլուծական, համադրական մեթոդ և այլ: արդյունքների ներկայացման թափանցիկության
ապահովման և դրանց արդյունքում բարձրաձայնված
Վերը նշված գործընթացների և ամփոփիչ հարցերի լուծումներին ուղղված միջոցառումների
մշակման և ներդրման գործընթացների իրակա-
ատեստավորման միջև ներդաշնակության նացումը:

ապահովումը շատ կարևոր է ուսումնառության Քանի որ համապատասխանեցման հիմնական
նպատակը կրթական ծրագրի որակի ապահովումն
արդյունքների յուրացումը փաստելու տեսանկյունից: է, ուստի այն պետք է դիտարկել որպես որակի
ապահովման գործընթացի մաս և որպես հիմնա-
Համալսարանում գործող գնահատման 2 ձևաչափերն կան գործիք կիրառել ինքնագնահատումը, որը
հավաքագրված տեղեկատվության կառուցողա-
էլ ապահովում են ոչ միայն ուսանողների սովորելու կան վերլուծություն է՝ հիմնված կրթական ծրագրի
ուսումնառության համապատասխանեցման համար
խթանման գործընթացը, զբաղվածության մեծացումը, անհրաժեշտ հստակ չափանիշների վրա: Այս սկզբունքն
է եղել համալսարանի վերջին 6 տարիների ընթացքում
այլև ուսումնառության արդյունքների ստուգման ներկայացված ինքնավերլուծության 2 զեկույցների
հիմքում: Համապատասխանեցման մեթոդաբանության
արդարությունը, արժանահավատությունն ու թա- ներկայիս վիճակը և հետագա կատարելագործումը
համալսարանի համար ստեղծում են անհրաժեշտ նա-
փանցիկությունը: խադրյալներ հաջորդ քայլով Բժշկական կրթության
համաշխարհային ֆեդերացիայի բժշկական բա-
Նկատենք, որ շատ կարևոր է, որ վերը նշված զային կրթության որակի գլոբալ չափորոշիչներով մի-
ջազգային ծրագրային հավատագրման գործընթացի
գործընթացները համալսարանում կառավարվում են մեկնարկի համար [8]:

համապատասխան կարգերի ու կանոնակարգերի Եզրակացություն
Համալսարանում կիրառվող կրթական ծրագրերի
դրույթների խիստ պահպանմամբ՝ ուսանողներին այս
համապատասխանեցումը դիտարկվում է որպես
ամենի մասին ժամանակին իրազեկելով: որակի ներքին և արտաքին ապահովման առանցքային
գործընթաց, որն իրականացվում է որակավորման
Քանի որ բուհը կրթական ծրագիրը մշակելիս վերլուծությունից որակավորման նպատակ սխեմայով՝
հիմնված ուսումնառության ելքային արդյունքների
պետք է առաջնորդվի ՈԱՇ-ի յուրաքանչյուր մա- վրա: Համապատասխանեցման մեթոդաբանության
հետագա զարգացումը կնպաստի առողջապահա-
կարդակի համար սահմանված որակավորումների կան կրթական ծառայությունների միջազգային
շուկայում համալսարանի ՄԿԾ-ների մրցունակության
ուսումնառության վերջնարդյունքների ընդհանրա- ապահովմանը:

կան նկարագրիչներով, ուստի բժշկական կրթության

դեպքում, երբ VI և VII մակարդակներում շնորհվող

որակավորումներն ամփոփված են ինտեգրացված

կրթական ծրագրում՝ համալսարանը, որպես կրթա-

կան վերջնարդյունքներ սահմանել է ՀՀ ՈԱՇ-ի VII

մակարդակին համապատասխանող պահանջներ:

Միևնույն ժամանակ պետք է նշենք, որ ԵՊԲՀ-ի

«Բուժական գործ» և «Ստոմատոլոգիա» անընդհատ և

ինտեգրացված կրթական ծրագրերն ունեն առանձնա-

հատկություն, այն է՝ բազային բարձրագույն բժշկա-

կան կրթություն ստացած շրջանավարտը հիմնա-

կան մասնագիտական գործառույթները (բուժական,

կանխարգելիչ, ախտորոշիչ) ինքնուրույն իրակա-

նացնելու համար պետք է կրթությունը շարունակի 1-4

տարի տևողությամբ կլինիկական օրդինատուրայում՝

ստանալով կլինիկական մասնագիտություն (նեղ

մասնագիտացում) [1, 2, 3]: Ուստի կարծում ենք, որ

պետության կողմից ոլորտային որակավորումների

շրջանակների սահմանումը և բարձրագույն ու

հետբուհական կրթության մասին նոր օրենքի

ընդունումը կհստակեցնեն ուղղահայաց համապա-

տասխանեցման չափելիությունը:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

28 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության բնագավառի 10. Biggs J., Tang C. Teaching for Quality Learning at University. 4th edition. Open
University Press, McGraw-Hill Education, 2011. P 389.
բժշկական, ստոմատոլոգիական, դեղագիտական, հանրային
11. Brauer D.G., Ferguson K.J. The integrated curriculum in medical education:
առողջապահական մասնագիտությունների և նեղ մասնագիտությունների AMEE guide no. 96. Med Teacher. 2015;37:312–22.

ցանկերը հաստատելու մասին ՀՀ կառավարության 2014 թվականի 12. Buja L.M. Medical education today: all that glitters is not gold BMC Medical
Education, 2019, 19:110.
սեպտեմբերի 4-ի N 952-Ն որոշում, հավելված 1 և հավելված 2:
13. Case B., Zucker S. Horizontal and Vertical Alignment. Presentation by B. Case,
2. Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն մասնագիտական կրթության Beijing, China at the China–US Conference on Alignment of Assessments and
Instruction. Policy report. Pearson Education, Inc. July 2005 P.6.
մասնագիտությունների և որակավորումների ցանկը հաստատելու մասին
14. Curaj A., Deca L., Pricopie R. European Higher Education Area: The Impact of
ՀՀ կառավարության 2014 թվականի հոկտեմբերի 23-ի N 1191-Ն որոշում, Past and Future Policies. Springer, Cham 2018, P 721.

հավելված: 15. Directive 2005/36/EC of the European parliament and of the council of 7
September 2005 on the recognition of professional qualifications. https://
3. Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն և հետբուհական eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32005L0036&fro
m=EN
մասնագիտական կրթության մասին օրենք, ընդունված է 2004 թվականի
16. ECTS Users’ Guide. Publications Office of the European Union. 2015. P 108.
դեկտեմբերի 14-ին: 17. Gallagher G. Aligning for Learning: Including Feedback in the Constructive

4. Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն ուսումնական Alignment Model: AISHE-J: 2017, Vol. 9, N.1, P 3011-30112.
18. Karakhanyan S., Militosyan L., Topchyan R., Soghikyan K., Baykov A., Ayvazyan
հաստատություններում ուսանողների հեռացման (ազատման) և
M., Khachatryan R. Gyulazyan V. Mazmanyan A. A guideline for aligning
վերականգնման կարգը հաստատելու մասին ՀՀ կրթության և գիտության academic programmes to the Armenian national qualifications framework.
2017, Yerevan, P 85.
նախարարի հրաման N 1242-Ն առ 17.11.2011-ի, հավելված: 19. Paris Communique Appendix III 25_05_2018. http://www.ehea.info/
cid101765/ministerial-conference-paris-2018.html.
5. Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2011 թվականի մարտի 20. Ruge G., Tokede O., Tivendaleb L. Implementing constructive alignment in
higher education – cross-institutional perspectives from Australia. Higher
31-ի N 332-Ն որոշման մեջ փոփոխություններ կատարելու մասին ՀՀ Education Research and Development. Nov. 2018. P. 1-16.
21. The European Higher Education Area - Achieving the Goals Communique of
կառավարության 7 հուլիսի 2016 թվականի N 714-Ն որոշման հավելված: the Conference of European Ministers Responsible for Higher Education,
Bergen, 19-20 May 2005. http://www.ehea.info/cid101762/ministerial-
6. Հայաստանի Հանրապետության կրթության և գիտության նախարարի conference-bergen-2005.html

2011 թվականի նոյեմբերի 17-ի N 1242-Ն հրամանի մեջ փոփոխություն

կատարելու մասին Հայաստանի Հանրապետության կրթության և

գիտության նախարարի 17 դեկտեմբերի 2018 թ. N 1676-Ն հրաման,

հավելված:

7. Հայաստանի Հանրապետության մասնագիտական կրթության

հավատարմագրման չափանիշները հաստատելու մասին ՀՀ

կառավարության 2011 թվականի հունիսի 30-ի N 959-Ն որոշման հավելված:

8. Basic Medical Education, WFME Global Standards for Quality Improvement,

the 2015 Revision. https://wfme.org/download/wfme-global-standards-for-

quality-improvementbme/?wpdmdl=831.

9. Biggs J. Constructive alignment in university teaching. HERDSA Review of

Higher Education, 2014, Vol. 1. P 5-22.

РЕЗЮМЕ

СОГЛАСОВАНИЕ РЕЗУЛЬТАТОВ ОСВОЕНИЯ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ПРОГРАММ В ЕРЕВАНСКОМ
ГОСУДАРСТВЕННОМ МЕДИЦИНСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ ИМ. М. ГЕРАЦИ

Мурадян А.А.1, Аветисян Л.Р.1, Байков А.В.2, Аветисян Г.А.1, Бароян К.М.3
1 ЕГМУ, администрация
2 ЕГМУ, отдел образовательных программ
3 ЕГМУ, факультет общей медицины

Ключевые слова: высшее медицинское образование, на- тации и внедрению методических подходов согласования
циональная рамка квалификаций, согласование, качество (МПС) результатов освоения образовательных программ в
образования, институциональная аккредитация, реформы Ереванском государственном медицинском университете им
образования. М. Гераци (ЕГМУ).

Исходя из большого количества стейкхолдеров систе- МПС результатов освоения образовательных программ
мы высшего медицинского образования, широкого спектра ЕГМУ основаны на анализе квалификационных дескрипто-
регуляторных норм на государственном и международном ров в комплексе с целью, задачами и предопределенными
уровнях, особого статуса медицинских специальностей, тен- результатами освоения образовательных программ. МПС
денций к повышению международных стандартов качества рассматриваются как основополагающие составные компо-
медицинского образования, а также, учитывая динамично ненты внутренней и внешней систем обеспечения качества
изменяющиеся потребности всемирного рынка труда, все образования. Дальнейшее развитие МПС может послужить
большую значимость приобретает надлежащее применение серьезным подспорьем для обеспечения конкурентного
методик согласования результатов освоения образователь- преимущества образовательных программ ЕГМУ на между-
ных программ. народном рынке образовательных услуг в секторе здравоох-
ранения.
В статье представлен пятилетний опыт по изучению, адап-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 29

S U M M AR Y

ALIGNMENT OF ACADEMIC PROGRAMS AT THE YEREVAN STATE MEDICAL UNIVERSITY AFTER M.
HERATSI

Muradyan A.A.1, Avetisyan L.R.1, Baykov A.V.2, Avetisyan G.A.1, Baroyan K.M.3
1 YSMU, Administration
2 YSMU, Academic Programs Department
3 YSMU, Faculty of General Medicine

Keywords: higher medical education, national qualifications aptation and implementation of the alignment methodologies
framework, alignment, education quality, institutional accredita- (АМs) at the Yerevan State Medical University after M. Heratsi
tion, educational reforms. (YSMU).

Taking into consideration a huge number of higher medical АМs are mainly based on analysis of qualifications descrip-
education sector stakeholders, wide spectrum regulations at tors along with the aims, objectives and intended learning
national and international level, special legal status of medical outcomes of academic programs. AМs used at the YSMU are
specialties, global tendency for enhancement of medical ed- considered to be efficient tools and core compounds of inter-
ucation quality standards, and the international labor market nal and external education quality assurance systems. Further
trends, a proper implementation of the higher education align- development of AMs could serve as an efficient tool to boost
ment methodologies are of high demand. the competitive advantage of YSMU academic programs on the
health care educational services international market.
The article describes a five-year experience of study, ad-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ
ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ ԽՄԲԱԳԻՐ՝ ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄ
ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ`
բ.գ.դ. Եսայան Լ.Կ. (Հայաստան)
ՔԱՐՏՈՒՂԱՐ` բ.գ.դ. Տատինցյան Վ.Գ. (Հայաստան)
ԱՆԴԱՄՆԵՐ՝ բ.գ.դ. Տեր-Պողոսյան Հ.Յու. (Հայաստան)
բ.գ.թ. Ազատյան Վ.Յու. (Հայաստան)
բ.գ.դ. Հակոբյան Գ.Վ. (Հայաստան)
բ.գ.դ. Լալաև Կ.Վ. (Հայաստան)
բ.գ.դ. Պողոսյան Ա.Յու. (Հայաստան)
բ.գ.դ. Պողոսյան Յու.Մ. (Հայաստան)
բ.գ.դ. Մարգարյան Մ.Մ. (Հայաստան)
բ.գ.դ. Կիրակոսյան Վ.Պ. (Հայաստան)
բ.գ.դ. Մակսիմովսկայա Լ.Ն. (Ռուսաստան)
բ.գ.դ. Ռումյանցև Վ.Ա. (Ռուսաստան)
բ.գ.դ. Գրիգորև Ս.Ս. (Ռուսաստան)
բ.գ.դ. Սարգսյան Մ.Ա. (Ռուսաստան)
բ.գ.դ. Յուդինա Ն.Ա. (Բելառուս)
բ.գ.դ. Կազեկո Լ.Ա. (Բելառուս)
բ.գ.թ. Մատվեև Ա.Մ. (Բելառուս)

Հանդեսում տպագրված հոդվածների այս ժողովածուի պատասխանատվությունը կրում է
Ստոմատոլոգների ասոցիացիայի գիտական խմբագրակազմը:

COLLECTION OF ARTICLES
DEDICATED TO THE

100th ANNIVERSARY

OF YEREVAN STATE MEDICAL UNIVERSITY
AFTER M. HERATSI

CHIEF EDITOR: EDITORIAL BOARD
DEPUTY CHIEF EDITOR:
PhD, MD Yessayan Lazar (Armenia)
SECRETARY: PhD, MD Tatintsyan Valery (Armenia)
MEMBERS: PhD, MD Ter-Poghosyan Hrant (Armenia)
PhD Azatyan Vahe (Armenia)
PhD, MD Hakobyan G. (Armenia)
PhD, MD Lalayev K. (Armenia)
PhD, MD Poghosyan A. (Armenia)
PhD, MD Poghosyan Yu. (Armenia)
PhD, MD Markaryan M. (Armenia)
PhD, MD Kirakosyan V. (Armenia)
PhD, MD Maksimovskaya L. (Russia)
PhD, MD Rumyantsyev V. (Russia)
PhD, MD Grigoryev S. (Russia)
PhD, MD Sarkisyan M. (Russia)
PhD, MD Yudina N. (Belarus)
PhD, MD Kazeko L. (Belarus)
PhD, MD Matveev A. (Belarus)

32 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

ՀՏԴ՝ 616.314-089.28

ՍՏՈՄԱՏՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԻՄՊԼԱՆՏՈԼՈԳԻԱՅՈՒՄ ԿԻՐԱՌՎՈՂ
ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ԵՎ ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հակոբյան Ա.Գ., Վանյան Ն.Հ.
ԵՊԲՀ, օրթոպեդիկ ստոմատոլոգիայի ամբիոն

Ստացված է` 03.07.2020, գրախոսված է` 27.07.2020, ընդունված է` 14.10.2020

Բանալի բառեր՝ տիտանի համաձուլվածքներ, օգտագործման արդյունավետությունը:
ցիրկոնիումի դիօքսիդ, ճենապակի, դենտալ
իմպլանտացիա: Տիտանային համաձուլվածքներ

Ըստ վիճակագրության՝ լրիվ երկրորդային Մարդու օրգանիզմը բավականին լավ է ընդունում
ադենտիան Հայաստանում հանդիպում է շատ հաճախ:
Հիվանդության ցուցանիշներն աճում են ամեն հաջորդ տիտանի համաձուլվածքներից կոնստրուկցիաները:
տարիքային խմբում:
Դրան կայուն են կոռոզիայի հանդեպ, քանի որ
Շարժական պրոթեզների օգտագործումը
բարձրացնում է ոսկրային հյուսվածքի ապաճի հավա- մակերեսին առաջանում է օքսիդային թաղանթ, որը
նականությունը, քանի որ դրանք չափազանց ճնշում
են պրոթեզային դաշտի ստորադիր հյուսվածքները: խոչընդոտում է իմպլանտատի իոնների թափանցումը
Ոչ շարժական պրոթեզները գերծանրաբեռնում են հե-
նակետային ատամները և պահանջում վերջիններիս դեպի օրգանիզմ: Տիտանային համաձուլվածքները
էական հղկում:
բավականին ամուր են (քրոմից, նիկելից, չժանգոտվող
Ատամնային իմպլանտատների առավելությունը
բարձր հուսալիության և օգտագործման երկարա- պողպատից ավելի ամուր) և ի վիճակի են դիմակայելու
ժամկետության ապահովումն է: Իմպլանտացիան
հիվանդին հոգեբանական կոմֆորտ է ապահովում՝ մեծ ճնշումների:
փոխելով նրա կյանքի որակը: Շուկայում ներկայացված
իմպլանտատների վրա կոնստրուկցիաներ կառուցելու Հատկանշական է, որ տիտանե կոնստրուկցիաները
համար նախատեսված նյութերի բազմազանությունը
օրթոպեդ-ստոմատոլոգին կանգնեցնում է լուրջ սպիրտով, ֆորմալինի գոլորշիներով, թրծմամբ
ընտրության խնդրի առաջ:
մանրէազերծելու դեպքում չեն քայքայվում: Միայն մի
Հաճախ օգտագործվում են մետաղական
իմպլանտատներ՝ մոդիֆիկացված (խորշավոր) քանի օր 10% յոդի սպիրտային լուծույթում մնալուց
մակերեսով և կոմբինացված իմպլանտատներ՝ տի-
տանե՝ ճենապակու շերտով, հիդրօքսիապատիտով, հետո տիտանային համաձուլվածքները ենթարկվում են
երեք-կալցիֆոսֆատով ծածկված՝ բիոիներտություն
ստանալու նպատակով, ճենապակյա իմպլանտատներ: կետային կոռոզիայի [5]:

Մեր աշխատանքի նպատակն է գնահատել Ժամանակակից բժշկության մեջ օգտագործվում
երկրորդային ադենտիայի բուժման ժամանակ
օգտագործվող տարբեր նյութերից պատրաստված են Ti-6Al-4V համաձուլվածքները: Այս հա-
կոնստրուկցիաների և իմպլանտատների
մաձուլվածքներում ալ յումինիումը բարձրացնում
* ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵ
է ամրությունն ու հրակայունությունը, իսկ վա-
Ա.Գ. Հակոբյան
ԵՊԲՀ, օրթոպեդիկ ստոմատոլոգիայի ամբիոն նադիումը բարձրացնում է ոչ միայն ամրությունը,
Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, 0025, Կորյունի 2
Էլ. փոստ՝ [email protected] այլ նաև ճկունությունը: Բացի ամրությունից, Ti-Al-V
Հեռ.՝ (+374) 91 42 54 76
համաձուլվածքն օժտված է նաև ջրածնի հանդեպ

ցածր զգայունությամբ, կոռոզիայի ենթարկվելու

ցածր հակումով և բարձր տեխնոլոգիական

հատկություններով:

Ստոմատոլոգիայում տիտանային հա-

մաձուլվածքները լայն կիրառում ունեն: Ժամանա-

կակից ստոմատոլոգիական նյութերն ու կոմպոզիցիոն

ցեմենտները լավ ադապտացված են այս հա-

մաձուլվածքներին:

Բժշկական նշանակության հատուկ
համաձուլվածքներ

Մետաղական իմպլանտատների զարգացման
հաջորդ քայլը դարձավ հատուկ (կոբալտ, քրոմ,
մոլիբդեն, նիկել, վոլֆրամ, երկաթ և այլն պարունակող)
համաձուլվածքների օգտագործումը: Եվրոպական
բժշկական պրակտիկայում ստանդարտիզացված են

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 33

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

հետևյալ համադրությունները՝ ալ յումինիումը կազմում է չնչին՝ տոկոսի հազարերորդ
մաս: Այսինքն, ցիրկոնիումի համաձուլվածքներում
• կոբալտի, քրոմի, մոլիբդենի համաձուլվածք հավելումների քանակն անհամեմատ քիչ է [7]:

(ISO 5832-4), Նպատակահարմար ենք գտնում մանրամասնել
ցիրկոնիումի դիօքսիդի և տիտանի համաձուլվածքների
• կոբալտի, քրոմի, վոլֆրամի և նիկելի հիման իմպլանտատների կենսամեխանիկական համե-
մատությունը:
վրա դեֆորմացվող համաձուլվածք (ISO 5832-
Իմպլանտատի ոսկրային հյուսվածքի մեջ
5), լարումա-դեֆորմացված վիճակի խնդիրը լուծելիս
կհամեմատենք ստացված լարումները տիտանի հա-
• կոբալտի, քրոմի, նիկելի, մոլիբդենի, վոլֆրամի մաձուլվածքի, ցիրկոնիումի դիօքսիդի և ոսկրային
հյուսվածքի ամրության վերին սահմանների հետ,
և երկաթի դեֆորմացվող համաձուլվածք (ISO որոնք ներկայացված են աղ յուսակ 1-ում.

5832-6),

• կոբալտի, նիկելի, քրոմի, մոլիբդենի, վոլֆրամի

և երկաթի հիման վրա դեֆորմացվող հա-

մաձուլվածք (ISO 5832-8),

• տիտանի դեֆորմացվող համաձուլվածք, որը

պարունակում է 15% մոլիբդեն, 5% ցիրկոնիում,

3% ալ յումինիում (ISO 5832-14) [6]: Աղ յուսակ 1.

Սակայն քրոմ-կոբալտային համաձուլվածքները Տիտանի համաձուլվածքի, ցիրկոնիումի դիօքսիդի,

սկսել են ավելի հազվադեպ օգտագործվել ոսկրային ճենապակու, կորտիկալ և տրաբեկուլ յար ոսկրային

հյուսվածքի օստեոսինթեզի դեպքում, իսկ տանտալե ու հյուսվածքների ամրության վերին սահմանները

նիոբիումի իմպլանտատները լայն տարածում չգտան Նյութ Ամրության վերին
սահման /ՄՊԱ
բարձր արժեքի և որոշ կարևոր մեխանիկական և Տիտանի համաձուլվածք
Ցիրկոնիումի դիօքսիդ 200-400 [2]
կենսաբանական հատկությունների բացակայության Ճենապակի 1400
Կորտիկալ ոսկրային 250 [10]
պատճառով: հյուսվածք
Տրաբեկուլ յար ոսկրային 130
Ստոմատոլոգիայում առավել տարածված է հյուսվածք
13
հետևյալ բաղադրության համաձուլվածքը՝ Co-59%, Cr-

25%, N-9%, Mo-3,5%, Si-1%, այլ բաղադրիչները (C, Fe,

Mn, N)՝ առավելագույնը 2,5%: Տրաբեկուլ յար ոսկրային հյուսվածքի ամրության

Իմպլանտատների հայտնի արտադրողները վերին սահմանը 10 անգամ զիջում է կորտիկալին:

օգտագործում են այս համակարգերը՝

• Branemark system (Nobel Biocare, Շվեդիա),

օգտագործվում է մաքուր տիտան Grade ATi24,

• Replace (Steri-Oss Dental Care Company, ԱՄՆ)

և Core-Vent (Core-Vent Corporation, Encio CA,

ԱՄՆ) Ti-6Al-4V համաձուլվածք,

• Spline Twist իմպլանտատներ (Sulzer Calcitek

Inc., Կանադա), որոնք արտադրվում են տիտան-

ալ յումինիում-վանադիում համաձուլվածքից,

բայց այլ ստանդարտով (ASTM: specification

B348) և ունեն որոշակի խառնուրդներ:

Ժամանակակից պրակտիկայում դենտալ

իմպլանտների պատրաստման համար օգտագործվում

է ցիրկոնիումը (նկ. 1): Տիտանի և ցիրկոնիումի հա-

մաձուլվածքների տարրային կազմի համեմատությունը

ցույց է տալիս, որ խառնուրդների (վանադիում,

ալ յումինիում, երկաթ և այլն) քանակը տիտանային Նկ. 1. Լարման բաշխումը X առանցքի ուղղությամբ

համաձուլվածքներում կազմում է տոկոսի տասներորդ ցիրկոնիումի դիօքսիդից պատրաստված

մաս, իսկ ցիրկոնիումի համաձուլվածքներում (օր՝ ԿՏՑ- իմպլանտատների համար:

100) վանադիումն ու նիոբիումը բացակայում են, իսկ

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

34 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Աղ յուսակ 2. Grade-4 Տիտանի համաձուլվածք Ցիրկոնիումական
BTI-0 BT-6 համաձուլվածք (Zr+Nb)
ՏԱՐՐ 0,05 0,04 0,05
0,003
Ազոտ 0,1 0,07 0,1 0,0056
Ածխածին
Ջրածին 0,015 0,01 0,015 0,0035
Երկաթ 0,05
Թթվածին 0,5 0,25 0,6 0,003
Ալ յումինիում -
Տիտան 0,5 0,2 0,2 -
Վանադիում 2,6
Նիոբիում մինչև 0,7 5,3 – 6,8
Ցիրկոնիում մնացածը*
* - մինչև 100% մնացածը* մնացածը* մնացածը*

- - 3,5 – 4,5

---

- - 0,3

խմբում ուսումնասիրվում է ցիրկոնիումի դիօքսիդը, որի

ամրության վերին սահմանը 1400 մՊա է [4]:

Ուստի, հոգնածության լարումների վերին

սահմանը կլինի 1120 մՊա [4]: Համեմատելով

ստացված լարումները՝ կստացվի, որ ցիրկոնիումի

դիօքսիդը լիովին համապատասխանում է ամրությանը

ներկայացվող պահանջներին:

Կատարված հետազոտության արդյունքները թույլ

են տալիս եզրակացնել, որ կլինիկական պրակտի-

կայում ցիրկոնիումի դիօքսիդից պատրաստված

իմպլանտատների օգտագործումը ավելի նպատակա-

հարմար է: Տիտանի համաձուլվածքից իմպլանտատի

համեմատությամբ այն ավելի լավ արդյունքներ է

Նկ. 2. Լարման բաշխումը X առանցքի ուղղությամբ տի- ցուցաբերել. ոսկրային հյուսվածքում լարումները և
տանի համաձուլվածքից պատրաստված իմպլանտատի
համար: ոսկր-իմպլանտատ շրջանի լարումները ավելի ցածր

Համեմատության համար հաշվարկված է նույն են (σ1=148 մՊա), քան տիտանի համաձուլվածքից
խնդիրը տիտանի համաձուլվածքից պատրաստված իմպլանտատի դեպքում (σ1=219 մՊա) [4,6,7]:
իմպլանտատի համար (նկ. 2):
Տվ յալ դեպքում իմպլանտատն աշխատում է թեք,
Վերլուծելով լարումների ստացված արդյունքները՝
եզրակացնում ենք, որ լարումները չեն գերազանցում և որքան քիչ լինի դրա թեքվածությունը, այնքան քիչ
ինչպես իմպլանտատների նյութերի, այնպես էլ
ոսկրային հյուսվածքի ամրության վերին սահմանները: ազդեցություն կունենա իմպլանտատը հարվզիկային
Հարկ է նշել, որ ծամելու ընթացքում իմպլանտատը
ենթարկվում է ոչ եզակի ծանրաբեռնման, քանի որ հատվածի ոսկրի վրա: Եզրակացվել է, որ ցիրկոնիումի
ծամելու ընթացքում մարդու ստորին ծնոտը կատարում
է ուղղահայաց, հորիզոնական և լայնական տեղա- դիօքսիդից պատրաստված իմպլանտատն ավելի
շարժումներ [1]:
փոքր լարումներ է առաջացնում ծամելու ընթացքում
13356 ISO միջազգային ստանդարտը հորդորում
է օգտագործել իմպլանտատներ, որոնց հոգնածության կողմնային ծանրաբեռվածության ժամանակ,
լարումները գերազանցում են 300 մՊա [6,7]:
քան տիտանի համաձուլվածքից պատրաստված
Փխրուն մետաղների հոգնածության լարումների
վերին սահմանը հավասար է τ-1 ≈ 0,8σ-1 [9], որտեղ σ1-ը իմպլանտատը [3]:
ձգման ժամանակ ամրության վերին սահմանն է: Այս
Համաձուլվածքի քիմիական բաղադրությամբ պայմա-

նավորված են դրա մեխանիկական հատկությունները:

Ցիրկոնիումական համակարգերը, ինչպես արդեն նշվեց,

ունեն բարձր որակական նկարագրեր:

Աղ յուսակ 2-ում ներկայացված է տարբեր հա-

մաձուլվածքների քիմիական բաղադրությունը, որը թույլ

է տալիս դատել ցիրկոնիումի հանդեպ բիոիներտության

մասին:

Ճենապակյա նյութեր

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 35

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Ճենապակուն բնորոշ են հետևյալ թթվակայունությունը, կայունությունը կոռոզիայի և
հատկությունները՝
մաշվելու հանդեպ, թերմոկայունությունը, կենսահա-
• ճենապակին առանձնանում է հատկություն­
ների բազմազանությամբ և բազմաֆունկցիո- մատեղելիությունը:
նալությամբ,
Ցիրկոնիումի օքսիդով ամրացված ալ յումինիումի
• կարևոր առավելություններից է հումքի
մատչելիությունը, օքսիդը (ZTA) ևս լայն կիրառում ունի բժշկության

• ճենապակու տեխնոլոգիան ներառում է ավելի մեջ: Այն զգալի ամուր է ալ յումինիումի օքսիդից:
քիչ էներգիայի ծավալ, քան այլընտրանքային
մետաղական նյութերի ստացումը, Ցիրկոնիումի դիօքսիդի տիպիկ պարունակությունը

• ճենապակու արտադրությունը չի աղտոտում կազմում է 10-20%: Որպես հետևանք, ZTA-ի արժեքը
շրջակա միջավայրն այնպես, ինչպես մե-
տալուրգիան, թանկանում է, սակայն նաև զգալիորեն երկարում է

• ճենապակու ստացումն ավելի անվտանգ է, ծառայելու ժամկետը և լավացնում է իմպլանտատների
քան մետաղական նյութերի արտադրությունը
(շնորհիվ էլեկտրոլիտիկ պրոցեսների բացա- հատկությունները:
կայությանը և ագրեսիվ միջավայրերի բա-
ցառմանը): Ցիրկոնիումի դիօքսիդով ամրացված

Բժշկության մեջ ճենապակյա իմպլանտատների ալ յումինիումի օքսիդի հիմնական հատկություններն են
օգտագործումը (ըստ Dedalus Consulting) ունի հետևյալ
պատկերը՝ բարձր ամրությունը, մաշվելու հանդեպ կայունությունը,

Ցիրկոնիումի դիօքսիդից ճենապակին և թերմիկ և կոռոզիոն կայունությունը, որոնք համապա-
կոմպոզիցիոն ճենապակին (ցիրկոնիումի դիօքսիդը՝
համակցված ալ յումինիումի օքսիդի հետ), տասխանում են ISO 6474-2:2012 համաշխարհային
օգտագործվում է գանգի ոսկրերի, ակնակապիճների,
օդակիր ծոցերի և քթի ոսկրերի պլաստիկայի համար: ստանդարտի պահանջներին: Հավելումների ծավալը
Օտոլարինգոլոգիայում ճենապակին օգտագործվում
է լսողական ոսկրերի պրոթեզավորման համար: Ստո- շատ աննշան է (0,2%-ից քիչ), իսկ ամրությունը գերա-
մատոլոգիայում մոնո- և պոլիբյուրեղային ճենապակին
լայն օգտագործվում է վերին և ստորին ծնոտների զանցում է 750 մՊա [7]:
պլաստիկայի և ատամների իմպլանտացիայի համար:
Եզրակացություն
Ճենապակին օժտված է բարձր մեխանիկա-
կան ցուցանիշներով, որոնք համեմատելի են միայն Ներկայացված նյութից պարզ է, որ ժամանա-
հատուկ որակյալ համաձուլվածքների հետ: Դա
պայմանավորված է շատ քիչ նյութերին բնորոշ կակից ստոմատոլոգիայում իմպլանտավորման հա-
տրանսֆորմացիոն ամրացման հատկությունով, որով
օժտված է մասնակի ստաբիլիզացված ցիրկոնիումի մար լայնորեն կիրառվում են տիտանը և զանազան ոչ
դիօքսիդը:
ազնվական մետաղների համաձուլվածքները:
ISO 13356 ստանդարտը, որով ամբողջ
աշխարհում արտադրվում է մասնակի ստաբիլի- Սակայն էսթետիկ ցուցանիշների և
զացված ցիրկոնիումի դիօքսիդը, ենթադրում է նյութի
բարձր մաքրություն (ալ յումինիումի օքսիդը՝ 0,5%-ից իմպլանտատների երկարակեցության համեմատումը
քիչ և մնացած հավելումները՝ 0,5%-ից քիչ): Բարձր
մեխանիկական հատկությունները (ամրությունը 800 հաստատում է ճենապակու առավել որակյալ
մՊա-ից ավելի) պայմանավորված են ճենապակու նուրբ
միկրոստրուկտուրայով: Հատիկի մեծությունը տվ յալ լինելու փաստը: Բազմամյա հետազոտությունների
ստանդարտը սահմանափակում է 0,4 կմկ չափից
փոքր: Բացի վերը նշվածից, ցիրկոնիումի դիօքսիդին արդյունքները ցուցադրում են ցիրկոնիումի օքսիդից
բնորոշ են բարձր ամրությունը, ճաքակայունությունը,
պատրաստված վերլնդային կոնստրուկցիաների

առավելությունները՝

• 50%-ով ամուր են ավանդական ամբողջաձույլ

ճենապակյա պսակներից,

• ցիրկոնիումական ճենապակուց կարելի է

պատրաստել 3 միավորի թռիչքով կամրջաձև

պրոթեզներ,

• բացակայում է գորշ մետաղական եզրը

հարլնդային հատվածում, քանի որ այս

կոնստրուկցիաներում բացակայում է մետա-

ղական սուբստրուկտուրան,

• իդեալական է ֆրոնտալ ատամների համար,

• գերազանց էսթետիկ հատկություններ ունի,

• չի առաջացնում ալերգիկ ռեակցիաներ,

• ունի կիսաթափանցիկության բարձր աստիճան

(ատամների էմալին բնորոշ)։

Նաև ապացուցված է, որ ոսկրային հյուսվածք-

իմպլանտատ հատվածի լարումներն ավելի ցածր են

ցիրկոնիումի օքսիդից պատրաստված իմպլանտատի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

36 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

դեպքում՝ տիտանի համաձուլվածքից իմպլանտատի համակցումը ալ յումինիումի օքսիդի հետ ապահովում
համեմատությամբ: է ճենապակյա նյութերի կառուցվածքային կա-
տարելիությունը:
Այսպիսով, ցիրկոնիումի օքսիդից ճենապակու

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Михайлина Н.А., Подзорова Л.И., Румянцева М.Н., Шворнев Л.И. и др. Кера- 5. Чуйко А.Н., Угрин М.М. и соавт. Биомеханика и компьютерные технологии
мика на основе тетрагонального диоксида циркония для реставрационной в челюстно-лицевой ортопедии и дентальной имплантологии. ГалДент,
стоматологии //Перспективные материалы, 2010, N 3, с. 44-49 2014, 350 с.

2. Миш Карл Е. Ортопедическое лечение с опорой на дентальные импланта- 6. Implants for surgery - ceramic materials based on yttria-stabilized tetragonal
ты, МЕДпресс-инфром, 2017, 616 с. zirconia (Y-TZP): international standard ISO 13356 2nd ed., 2008

3. Сидельников А.И. Сравнительная характеристика материалов группы ти- 7. Giuseppe V., Gianpaolo S. Comparative Evaluation of Osseointegrated Dental
тана, используемых в производстве современных дентальных имплантов // Implants Based on Platform-Switching Concept: Influence of Diameter, Length,
Инфо-Дент, 2000, N 5, с. 10-12 Thread Shape and In-Bone Positioning Depth on Stress-Based Performance //
Comput. Math. Methods Med., 2014, Article ID 467358
4. Чуйко А.Н., Вовк В.Е., Романов М.Г. Биомеханический анализ имплантата
по форме корня зуба // ДенталЮг, 2008, N 3

РЕЗЮМЕ

ХАРАКТЕРИСТИКА И СРАВНЕНИЕ МАТЕРИАЛОВ, ИСПОЛЬЗУЕМЫХ В ДЕНТАЛЬНОЙ
ИМПЛАНТОЛОГИИ

Акопян А.Г., Ванян Н.Г.
ЕГМУ, Кафедра ортопедической стоматологии

Ключевые слова: титановые сплавы, диоксид циркония, ке- что керамические имплантаты превосходят по многим пока-
рамика, дентальная имплантация. зателям имплантаты из сплавов титана.

Целью работы является обзор некоторых материалов, ис- На основе проведенного анализа даны некоторые реко-
пользуемых в дентальной имплантологии. мендации по целесообразности применения различных ма-
териалов в стоматологической имплантации.
Данные, приведенные в статье, свидетельствуют о том,

S U M M AR Y

THE CHARACTERISTICS AND COMPARISON OF MATERIALS USED IN DENTAL IMPLANTOLOGY

Hakobyan A.G., Vanyan N.H.
YSMU, Department оf Prosthodontics

Keywords: titanium alloys, zirconium dioxide, ceramics, dental plants preponderate over titanium alloy implants in many as-
implantation. pects.

The purpose of the work is to review some materials used in Based on the analysis, some recommendations are given for
dental implantation. using various materials in specific clinical situations.

The data presented in the article indicate that ceramic im-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 37

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

ՀՏԴ՝ 616.314-089.844

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԱՅԻՆ 3D ՄՈԴԵԼԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՎԻՐԱԲՈՒԺԱԿԱՆ
ՇԱԲԼՈՆՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ԱՏԱՄՆԱՅԻՆ ԻՄՊԼԱՆՏԱՑԻԱՅԻ
ԺԱՄԱՆԱԿ

Հակոբյան Գ.Վ., Հակոբյան Դ.Ա., Սեյրանյան Ա.Ա., Գևորգյան Ա.Ս., Մաթևոսյան Դ.Վ
ԵՊԲՀ, վիրաբուժական ստոմատոլոգիայի և դիմածնոտային վիրաբուժության ամբիոն

Ստացված է` 03.07.2020, գրախոսված է` 31.07.2020, ընդունված է` 14.10.2020

Բանալի բառեր՝ ատամնային իմպլանտներ, հա- Համակարգչային շերտագրությունը և ատամնային
իմպալնտացիայի պլանավորման ժամանակակից
մակարգչային 3D մոդելավորում, վիրաբուժական ծրագրերը հնարավորություն են տալիս մանրակրկիտ
հաշվարկել անատոմիական-տեղագրական պա-
շաբլոններ, ատամնային իմպլանտացիայի սխալներ և րամետրերը, ընտրել օպտիմալ չափերի իմպլանտ
[15,16,17]:
բարդություններ:
Իմպլանտի ճիշտ տեղադրումն ունի մի շարք
Ներոսկրային իմպլանտացիայի մեթոդի կիրառումը առավելություններ, ինչպիսիք են բարենպաստ գե-
ղագիտական և պրոթեզային արդյունքները, ինչպես
զգալիորեն բարձրացնում է տարբեր ադենտիաներով նաև իմպլանտի ծանրաբեռնման օպտիմալ առանցքի
ապահովումը:
հիվանդների օրթոպեդիկ բուժման ֆունկցիոնալ և
Իմպլանտի տեղադրման առանցքի նույնիսկ
էսթետիկ արդյունավետությունը՝ ապահովելով լիարժեք փոքր շեղումները դժվարություններ են առաջացնում
վերջնական պրոթեզների տեղադրման ժամանակ.
բժշկա-սոցիալական ռեաբիլիտացիա: ճիշտ առանցքով իմպլանտի տեղադրումը նվազեցնում
է նաև կենսամեխնիկական բարդությունները և
Ատամնաբնային ելունների ոսկրային իմպլանտի դեզինտեգրման հավանականությունը:
Իմպլանտի սխալ դիրքը հաճախ հանգեցնում է
հյուսվածքների արտահայտված ատրոֆիան հարիմպլանտային ոսկրային հյուսվածքի ռեզորբցիայի
և մեխանիկական բարդությունների: Մասնագիտա-
զգալիորեն սահմանափակում է հիվանդների կան գրականություն մեջ կան հրատարակված աշխա-
տանքներ, որոնցում ցույց են տրված իմպլանտի սխալ
ներոսկրային իմպլանտացիայի կատարման հնա- դիրքի և հարիմպլանտային ոսկրային ռեզորբցիայի
կորելացիան [18,19,20,21]:
րավորությունները առանց ոսկրային հյուսվածքի
Ժամանակակից թվային տեխնոլոգիաների կի-
կորցրած ծավալի նախնական վերականգման [1,2]: րառումը զգալիորեն փոխում են իմպլանտացիոն
վիրաբուժության պլանավորման և բուժման դասա-
Իմպլանտացիայի ընդհանուր հակացուցումների կան մոտեցումները: Ատամնային իմպլանտացիան
պլանավորելիս համակարգչային շերտագրությունը,
բացակայության դեպքում այդպիսի կլինիկական համակարգչային 3D մոդելավորումը, վիրաբուժա-
կան շաբլոնների պատրաստումը 3D տպիչների կի-
իրավիճակներում անհրաժեշտ է լինում մեծացնել րառմամբ, հնարավորություն են տալիս նվազեցնել այդ
բարդությունների առաջացման հավանականությունը
ծնոտոսկրի ծավալը: [22-25]:

Ներկայումս ատամնաբնային ելունների ոսկրային Այս ամբողջ գործընթացը կարող է իրակա-
նացվել այնպես, որ իմպլանտի իդեալական դիրքի
հյուսվածքի կորցրած ծավալի վերականգնման և հե- կարելի է հասնել՝ չվնասելով շրջակա անատոմիական
կառույցները: Ոսկրային օթյակը մշակելիս աշխատող
տագա ներոսկրային իմպլանտացիայի իրականացման գչիրի խորությունը նախօրոք պլանավորվում է ըստ

համար կիրառում են տարբեր ոսկրավերականգնո-

ղական մեթոդներ՝ ոսկրափոխարինիչ նյութերի հետ

համակցված, կամ կիրառվում են տարբեր տեսակի

իմպլանտներ` հիմային, սկավառակային, այտոսկրային

[3,4,5,6,7,8]:

Ատամանային իմպլանտացիայի և ոսկրավերա-

կանգնողական վիրահատությունների ընթացքում

կարող են առաջանալ տարբեր բարդություններ՝ պայմա-

նավորված թերի ախտորոշման և վիրահատության

մեթոդի անակատարությամբ [9,10,11,12,13,14]:

* ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵ

Գ.Վ. Հակոբյան
ԵՊԲՀ, վիրաբուժական ստոմատոլոգիայի և դիմածնոտային
վիրաբուժության ամբիոն
Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, 0025, Կորյունի 2
Էլ. փոստ՝ hakobyan_ [email protected]
Հեռ.՝ (+374) 91 40 30 38

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

38 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Աղ յուսակ 1

Հիվանդների խմբերում կիրառված մեթոդները և տեղադրված իմպլանտները

Կիրառված մեթոդները Հիվանդների Հիվանդների
I խումբ II խումբ

Համակարգչային շերտագրություն n=21, տեղադրվել են 62 n=28, տեղադրվել են 83
իմպլանտներ իմպլանտներ

Համկարգչային շերտագրություն, 3D մոդելավորում,
վիրաբուժական շաբլոններ

Նկ.1. Իմպլանտի օպտիմալ տեղակայության դեպքում տեղադրված իմպլանտի առանցքի ուղղությունը հորիզոնական
առանցքի նկատմամբ պետք է լինի 90°:

Նկ. 2,3,4 Մշակված ոսկրային օթյակում իմպլանտի տեղադրումը վիրաբուժական շաբլոնի միջոցով ևս կանխում է
իմպլանտով նյարդի վնասումը պահպանելով նյարդից 2մմ հեռավորություն:

համակարգչային շերտագրության ցուցանիշների, Նյութը և մեթոդները
ընտրվում են անհրաժեշտ երկարության գչիրներ: Գչիրի Հետազոտության մեջ ընդգրկվել են տարբեր
աշխատանքն իրականցվում է շաբլոնում տեղադրված
մետաղական գլանակների միջով, որն ապահովում է ադենտիաներով 49 հիվանդ (կին (n=23), տղամարդ
ձևավորվող ոսկրային օթյակի առանցքի ուղղությունը և (n=26), (տարիքային միջակայքը՝ 38-62 տարեկան),
անհրաժեշտ խորությունը՝ պահպանելով անատոմիա- որոնց մոտ 2015-2020թ. ընթացքում կատարվել են
կան կառույցներից 2մմ հեռավորություն: ատամնային իմպլանտների կիրառմամբ օրթոպեդիկ
ռեաբիլիտացիա: Բոլոր հիվանդների մոտ կատարվել
Նման կլինիկական իրավիճակներում ինովացիոն է համալիր կլինիկական, լաբորատոր, գործիքային հե-
տեխնոլոգիաների կիրառումը թույլ է տալիս նվազեցնել տազոտություններ՝ ախտորոշման և բուժման պլա-
բարդությունների առաջացումը և բարձրացնել նավորման նպատակով:
բուժման արդյունավետությունը:
Վիրահատական միջամտությունների պլա-
Հետազոտության նպատակն է՝ գնահատել նավորման նպատակով կիրառվել են համակարգչային
իմպլանտացիոն բուժման արդյունավետությունը՝ հա- շերտագրություն, համակարգչային 3D մոդելավորում և
մակարգչային 3D մոդելավորման և վիրաբուժական վիրաբուժական շաբլոններ: Համակարգչային 3D մոդե-
շաբլոնների կիրառմամբ: լավորման և վիրաբուժական շաբլոնների կիրառմամբ

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 39

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

բուժման արդյունավետությունը գնահատելու համար լաթը վրա է բերվել և տեղադրվել են հանգուցավոր
կազմվել են հիվանդների խմբեր: կարեր: Կատարվել է հետվիրահատական հսկիչ hա-
մակարգչային շերտագրություն՝ վիրահատության
I խմբում ընդգրկվել է 21 հիվանդ, որոնց մոտ պլա- արդյունքները գնահատելու համար:
նավորման փուլում կիրառվել է միայն համակարգչային
շերտագրության մեթոդիկան, տեղադրվել են 62 Հետվիրահատական շրջանում հիվանդները
իմպլանտներ: ստացել են կանխարգելիչ հակաբորբոքային թե-
րապիա և գտնվել են դինամիկ հսկողության տակ:
II խմբում ընդգրկվել է 28 հիվանդ, որոնց մոտ Իմպլանտների ֆունկցիոնալ ծանրաբեռնվածության
պլանավորման փուլում կիրառվել է համակարգչային ժամկետները հստակեցվել են համկարգչային
շերտագրության մեթոդը և համակարգչային 3D մոդե- շերտագրության և ռեզոնանս-հաճախականության
լավորումը, իսկ վիրաբուժական փուլում կիրառվել մեթոդի կիրառմամբ և իրականցվել են 3-6 ամիս անց`
են 28 վիրաբուժական շաբլոն և տեղադրվել են 83 իմպլանտների վրա հենված անշարժ ատամնային
իմպլանտ (աղ յուսակ1): պրոթեզների կիրառմամբ: Հիվանդները գտնվել են դի-
նամիկ հսկողության տակ և պարբերաբար իրակա-
Վիրահատության ախտորոշման և պլանավորման նացվել է կլինիկական և ճառագայթային հսկողություն:
փուլում II խմբում ընդգրկված 28 հիվանդի մոտ կի-
րառվել է ատամնաբնային ելունների ներբերա- Վիրահատությունից մեկ տարի անց հիվանդների
նային սկանավորում, որը ներբեռնվել է 3 Shape տարբեր խմբերի մոտ գնահատվել է հարիմպլանտային
Implant Studio աշխատանքային ֆայլում: Համա- ոսկրային հյուսվածքի ռեզորբցիայի մակարդակը
կարգչային շերտագրության ֆայլի վրա կատարվել է ռադիովիզիոգրաֆիայի մեթոդով, ինչպես նաև իմպլա-
իմպլանտացիայի համակարգչային պլանավորում, 3 նացիայի արդյունավետությունը:
Shape Implant Studio աշխատանքային ֆայլում կա-
տարվել է համակարգչային 3D մոդելավորում և վի- Կլինիկական դեպքի նկարագրություն
րաբուժական շաբլոնների վիրտուալ պլանավորում: 3 Shape համակրգչային ծրագրով մոդելավորված
3 Shape համակրգչային ծրագրով մոդելավորված
վիրտուալ վիրաբուժական շաբլոնը վերափոխվել և վիրաբուժական շաբլոնի կիրառմամբ վերին ծնո-
է աշխատանքային վիրաբուժական շաբլոնի 3D տային ծոցի բաց սինուս-լիֆտինգ և ատամնային
(Stratasys) տպիչի կիրառմամբ: Վիրաբուժական իմպլանտացիա
շաբլոնը բերանի խոռոչում փորձարկվելուց հետո,
անհրաժեշտության դեպքում ենթարկվել է վերջնա- 42 տարեկան կինը դիմել է կլինիկա` վերին ծնոտի
կան շտկումների և ախտահանվել է՝ ընկղմվելով բացակա ատամների օրթոպեդիկ վերականգնման
70% էթանոլի լուծույթում 20-25 րոպեի ընթացքում, նպատակով: Հիվանդը հրաժարվել է շարժական
այնուհետև քլորհեքսիդինի լուծույթով լվանալուց օրթոպեդիկ կոնստրուկցիաներից և նախընտրել է
հետո տեղադրվել է ախտահանված տարայում և բուժման իմպլանտացիոն մեթոդը: Գանգատներ –
պատրաստվել վիրահատության: ծամողական ֆունկցիայի խանգարում և էսթետիկ
գանգատներ: Հիվանդի անամնեզից պարզվել է, որ
I խմբում ընդգրկված հիվանդների դեպքում ատա- ատամները կորցրել է պերիօդոնտիտի հետևանքով:
մանայի իմպլանտացիան իրականացվել է ըստ կի- Ախտորոշման և բուժման պլանավորման նպատակով
րառված իմպլանտների համար նախատեսված վի- կատարվել է համալիր կլինիկական, լաբորատոր հե-
րաբուժական ուղեցույցների: տազոտություններ, համակարգչային շերտագրություն:
Ընդհանուր սոմատիկ պաթոլոգիա չի հայտնաբերվել:
II խմբում ընդգրկված հիվանդների դեպքում վի- Ախտորոշում - վերին ծնոտի մասնակի երկրորդային
րաբուժական շաբլոնը տեղադրվել է բերանի խոռոչում, ադենտիա 25,26,27 ատամների շրջանում, վերին
և ոսկրային օթյակը մշակելիս աշխատող գչիրի աշխա- ծնոտի ատամնաբնային ելունների ոսկրային
տանքն իրականցվել է շաբլոնում տեղադրված մե- հյուսվածքների ատրոֆիա: Ոսկրային հյուսվածքի պա-
տաղական գլանակների միջով, որն ապահովել է րամետրերը վերին ծնոտի ադենտիայի շրջաններում`
ձևավորվող ոսկրային օթյակի առանցքի ուղղությունը բարձրությունը՝ 5մմ, լայնությունը՝ 8մմ, ոսկրային
և անհրաժեշտ խորությունը: Վիրաբուժական շաբլոնի հյուսվածքի D3 դասի խտություն:
անցքերի միջով աստիճանաբար մեծացող տրամագծի
գչիրներով ալվեոլ յար ելունի վրա համապատասխան Բուժման պլանավորումը կատարվել է համա-
հերթականությամբ ձևավորվել են իմպլանտների կարգչային շերտագրության և 3 Shape Implant Studio
օթյակներ և տեղադրվել են իմպլանտներ: Տեղադրվել համակրգչային ծրագրի կիրառմամբ: Պլանավորվել է
են լնդի ձևավորիչները, լորձաթաղանթ-վերնոսկրային կատարել վերի ծնոտային ծոցի միաժամանակյա բաց

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

40 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Նկ. 5. Իմպլանտացիայի համակարգչային պլանավորումը: Համակարգչային 3D մոդելավորումը:

Նկ. 6,7,8. Վիրաբուժական շաբլոնի 3D մոդելավորումը 3 Shape Implant Studio ծրագրով: Վիրաբուժական շաբլոնը
պատրաստված Stratasys տպիչով:

Նկ. 9,10,11. Ծնոտսկրի նախադռան հատվածում ձևավորված պատուհանը և իմպլանտների ոսկրային օթյակների
ձևավորումը: Իմպլանտների տեղադրումը ոսկրային օթյակում: Տրոմբոցիտներով հագեցված պլազմայի կիրառումը
ոսկրային օթյակում տեղադրելիս:

Նկ. 12,13. Ոսկրային պատուհանը փակվել է ներծծվող թաղանթով: Տեղադրվել են իմպլանտների լնդի ձևավորիչները
և լորձաթաղանթ-վերնոսկրային լաթի վերատեղադրումից հետո տեղադրվել են կարեր:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 41

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Նկ. 14.15. Համակարգչային շերտագրության պատկերը սինուս-լիֆտինգ վիրահատական միջամտությունից և
իմպլանտների տեղադրումից հետո:

Նկ.16,17. Իմպլանտների վրա պատրաստված օրթոպեդիկ կոնստրուկցիան բերանի խոռոչում: Ռենտգեն պատկերը
օրթոպեդիկ կոնստրուկցիաների ֆիքսացիայից հետո:

Աղ յուսակ 2
Իմպլանտի տեղադրման ժամանակ հիվանդների տարբեր խմբերի մոտ արձանագրված բարդություններ

Բարդություններ Հիվանդների I խումբ Հիվանդների II խումբ

Իմպլանտների ոչ զուգահեռ տեղադրում 70

Իմպլանտի սխալ դիրք 40

Իմպլանտի առանցքի թեքություն 60

Աղ յուսակ 3
Վիրահատությունից մեկ տարի անց հարիմպլանտային ոսկրային ռեզորբցիայի մակարդակը:

I խմբի հիվանդներ II խմբի հիվանդներ

Հարիմպլանտային ոսկրային ռեզորբցիայի մակարդակը 0,64±0,29մմ 0,51±0,25մմ

սինուս-լիֆտինգ բացակա ատամների սեգմենտում կան շաբլոնի կիրառմամբ: Հետվիրահատական շրջանը
և 25,26,27 ատամների շրջանում իմպլանտների տե- անցել է հանգիստ, առանց բարդությունների: Հետ
ղադրում մոդելավորված և 3D (Stratasys) տպիչով իմպլանտացիոն շրջանում կատարվել է կանխարգելիչ
ստացված վիրաբուժական շաբլոնի կիրառմամբ: համալիր հակաբորբոքային թերապիա, հիվանդը
Երկրոդ փուլում պլանավորվել է հինգ ամիս անց` կա- գտնվել է դինամիկ հսկողության տակ, կատարվել է ճա-
տարել հետագա օրթոպեդիկ բուժում: ռագայթային ախտորոշում: Հինգ ամիս անց բուժման
օրթոպեդիկ փուլը իրականացվել է իմպլանտների վրա
Բուժման պլանը համաձայնեցվել է հի- հենված մետաղ-կերամիկական անշարժ օրթոպեդիկ
վանդի հետ: Վիրահատության ընթացքում որպես կոնստրուկցիայի կիրառմամբ: Բուժումից մեկ, երեք,
ոսկրանյութ օգտագործվել է Bio-Oss-ի, աուտոսկրի և հինգ տարի անց բուժման արդյունքները բավարարել են
տրոմբոցիտներով հագեցված զանգվածի խառնուրդ, հիվանդի ֆուկցիոնալ և գեղագիտական պահանջները
տեղադրվել է MIS համակարգի 3 իմպլանտներ: Վիրա- (նկ. 5-17):
հատությունը կատարվել է տեղային անզգայացմամբ՝
դասական սինուս-լիֆտինգի ուղեցույցով և վիրաբուժա-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

42 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Արդյունքները և քննարկումը Ներկայացված աշխատանքում ատամնային
Վիրահատության ընթացքում I խմբի հիվանդների իմպլանտացիայի մոտակա և հեռակա արդյունքների
վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ վի-
մոտ վիրահատության ընթացքում արձանագրվել են րաբուժական շաբլոնի կիրառումը նվազեցնում է
տարբեր բարդություններ, II խմբի հիվանդների մոտ վի- ռիսկերը, բարդությունները և բարձրացնում է բուժման
րահատության ընթացքում բարդություններ չեն արձա- արդյունավետությունը:
նագրվել (աղ յուսակ 2):
Համակարգչային 3D ծրագրով մոդելավորված վի-
I խմբի հիվանդների մոտ վիրահատությունից մեկ րաբուժական շաբլոններն ապահովում են իմպլանտի
տարի անց հարիմպլանտային ոսկրային ռեզորբցիայի տեղադրումը նախօրոք պլանավորված օպտիմալ
մակարդակը ավելի բարձր է եղել քան II խմբի հի- առանցքով և պահպանում են իմպլանտի անհրաժեշտ
վանդների մոտ (աղ յուսակ 3): հեռավորությունը անատոմիական կառուցվածքներից,
կանխում են իմպլանտների զուգահեռության
I խմբի հիվանդների մոտ վիրահատությունից երեք խախտումը և նպաստում է իմպլանտի ճիշտ տեղա-
տարի անց իմպլանտացիայի արդյունավետությունը կայմանը ըստ նախորոք պլանավորված դիրքի: Վիրա-
կազմել է 96,2%, II խմբի հիվանդների մոտ հատական շաբլոնների կիրառմամբ իմպլանտացիոն
արդյունավետությունը կազմել է 97,6%: II խմբի հի- վիրահատությունը կարող է ունենալ կանխատեսելի
վանդների մոտ արձանագրվել է իմպլանտացիայի ընթացակարգ, կատարվում է ճշգրիտ և հյուսվածքների
ավելի բարձր արդյունավետություն՝ համեմատած I նվազագույն վնասումով:
խմբի հիվանդների:
Այս մեթոդը պետք է իրականացվի փորձառու
Ամփոփում մասնագետների կողմից, ովքեր ունեն բավարար փորձ
Համակարգչային շերտագրության սկանավորման սովորական իմպլանտացիոն վիրաբուժական ընթա-
ցակարգում:
ծրագիրը կարևոր գործիք է իմպլանտի դիրքի և տե-
ղադրման պլանավորման գործում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Alfaro F.N. Bone grafting in oral implantology techniques and clinical 13. Khoury F., Antoun H., Missika P. Bone augmentation in oral implantology.
applications Quintessence. 2006, 233 p. Quintessence. 2007, 435 p.

2. Azari A., Nikzad S. Computer-assisted implantology: historical background 14. Maló P., Nobre M. de A., Lopes I. A new approach to rehabilitate the severely
and potential outcomes– a review. Int. J. Med. Robotics, Comput. Assist. Surg., atrophic maxilla using extra maxillary anchored implants in immediate function:
2008; 4(2):95-104 a pilot study. J. Prosthet. Dent., 2008, 100(5):354-366

3. Balshi T.J., Wolfinger G.J., Balshi S.F. Analysis of 356 pterygo-maxillary implants 15. Ramasamy M., Raja G.R., Karthik S., Narendrakumar. R. Implant surgical
in edentulous arches for fixed prosthesis anchorage. Int. J. Oral Maxillofac. guides: From the past to the present. J. Pharm. Bioallied. Sci., 2013; 5(1): 98-
Implants, 1999, 14:398-406 102

4. Chanavaz M. Sinus graft procedures and implant dentistry: a review of 21 16. Rosen A., Gynther G. Implant treatment without bone grafting in edentulous
years of surgical experience (1979-2000). Implant Dentistry, 2000, 3:197- severely resorbed maxillas: A long-term follow-up study. J. Oral Maxillofac.
203 Surg., 2007;65:1010-1016

5. de Almeida E.O., Pellizzer E.P., Goiatto M.C. et al. Computer-guided surgery in 17. Scarano A., Sinjari B., Murmura G., Lorusso F. Neurosensory Disturbance of the
implantology: review of basic concepts. J. Craniofacial Surg., 2010;21:1917- Inferior Alveolar Nerve After 3025 Implant Placements. Implant Dent., 2017,
1921 26:735-743

6. Galindo-Moreno P., Padial-Molina M., Avila G., Rios H.F., Hernández-Cortés P., 18. Sclar A.G. Guidelines for flapless surgery. Journal of Oral and Maxillofacial.
Wang H.-L. Complications associated with implant migration into the maxillary Surgery, 2007;65:20-32
sinus cavity. Clin. Oral Implants Res., 2012, 23:1152-1160
19. Shavit I., Juodzbalys G. Inferior alveolar nerve injuries following implant
7. Greenstein G., Tarnow D. The mental foramen and nerve: clinical and placement-Importance of early diagnosis and treatment: A systematic review.
anatomical factors related to dental implant placement: a literature review. J. J. Oral Maxillofac. Res., 2014, 5, e 2
Periodontol., 2006;77(12):1933-43
20. Takeshita F., Suetsugu T. Accurate pre-surgical determination for implant
8. Hakobyan G., Hakobyan D., Samadbin N. Clinical Effectiveness of Guided placement by using computerized tomography scan. J. Prosthet. Dent.,
Implant Surgery. The Journal of Implant & Advanced Clinical Dentistry 1996;76:590-91
2019;11(2):6-14
21. Thilander B., Odman J., Jemt T. Single Implants in the Upper Incisor Region and
9. Hatcher D.C., Dial C., Mayorga C. Cone beam CT for pre-surgical assessment of Their Relationship to the Adjacent Teeth. An 8-Year Follow-Up Study. Clinical
implant sites. J. Calif. Dent. Assoc., 2003; 31(11):825-33 Oral Implants Research, 1999, 10:346-355

10. José-Luis Sierra-Sánchez et al. Predictability of short implants (< 10 mm) as 22. Tonetti M.S., Hämmerle C.H. European Workshop on Periodontology Group
a treatment option for the rehabilitation of atrophic maxillae. A systematic C. Advances in bone augmentation to enable dental implant placement:
review. Med. Oral Patol. Oral Cir. Bucal., 2016;21(3):392-402 Consensus Report of the Sixth European Workshop on Periodontology. J. Clin.
Periodontol., 2008;35:168-72
11. Juodzbalys G., Wang H.L., Sabalys G. Injury of the Inferior Alveolar Nerve during
Implant Placement: a Literature Review. J. Oral Maxillofac. Res., 2011;2(1): e1 23. Van Assche N., Vercruyssen M., Coucke W., Teughels W., Jacobs R., Quirynen
M. Accuracy of computer-aided implant placement. Clin. Oral Implants Res.,
12. Kola M.Z. et al. Surgical templates for dental implant positioning; current 2012;23:11223
knowledge and clinical perspectives. Niger J. Surg., 2015;21(1):1-5

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 43

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

24. Vercruyssen M., Laleman I., Jacobs R., Quirynen M. Computer-supported 25. Widmann G., Bale R.J. Accuracy in computeraided implant surgery: A review.
implant planning and guided surgery: a narrative review. Clin. Oral Implants Int. J. Oral Maxillofac. Implants, 2006; 21:305-313
Res., 2015;26(l):69-76

РЕЗЮМЕ

КОМПЬЮТЕРНОЕ 3D-МОДЕЛИРОВАНИЕ И ПРИМЕНЕНИЕ ХИРУРГИЧЕСКИХ ШАБЛОНОВ ПРИ
ДЕНТАЛЬНОЙ ИМПЛАНТАЦИИ

Акопян Г.В., Акопян Д.А., Сейранян А.А., Матевосян Д.В., Геворкян А.С.
ЕГМУ, Кафедра хирургической стоматологии и челюстно-лицевой хирургии

Ключевые слова: имплантаты, компьютерное 3D-моде- вают размещение импланта с заранее запланированной оп-
лирование, хирургические шаблоны, ошибки и осложнения тимальной осью и поддерживают необходимое расстояние
зубной имплантации. от импланта до анатомических структур. Операция имплан-
тации с использованием хирургических шаблонов снижает
Компьютерное 3D-моделирование и применение хирур- риски, осложнения и повышает эффективность лечения.
гических шаблонов при дентальной имплантации обеспечи-

S U M M AR Y

3D-COMPUTER MODELING AND THE USE OF SURGICAL GUIDES IN DENTAL IMPLANTATION

Hakobyan G., Hakobyan D., Seyranyan A., Matevosyan D., Gevorgyan A.
YSMU, Department of Oral and Maxillofacial Surgery

Keywords: dental implants, guided surgery, surgical guide, 3D tions. Implant placement through the precision of surgical guide
printed guides, errors and complications of dental implantation. is more accurate than freehand placement into the osteotomy.
The guides allow installing dental implants in the most optimal
The 3D modeling method and the use of surgical guides for position for future prosthetic work, depth, and inclination.

dental implantation significantly reduces the risk for complica-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

44 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

ՀՏԴ՝ 616․314-089․23

ԱՏԱՄՆԵՐԻ ԱՐՄԱՏՆԵՐԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՆԵՐԾԾՈՒՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ
ՕՐԹՈԴՈՆՏԻԿ ԲՈՒԺՄԱՆ ԱՆՑԱՆԿԱԼԻ ՀԵՏԵՎԱՆՔ

Մարգարյան Ք.Ս.1, Պողոսյան Ա.Ա.2, Առուշանյան Մ.Բ.3
1 ԵՊԲՀ, մանկական ստոմատոլոգիայի և օրթոդոնտիայի ամբիոն
2 «Family Dent» ստոմատոլոգիական կլինիկա
3 «Maktus Dent» ստոմատոլոգիական կլինիկա

Ստացված է` 03.07.2020, գրախոսված է` 24.08.2020, ընդունված է` 14.10.2020

Բանալի բառեր՝ արմատների արտաքին ներծծում Օրթոդոնտիկ սարքավորումներ: Համեմատվել են

օրթոդոնտիկ բուժման ընթացքում, օրթո- շարժական և անշարժ սարքավորումների կիրառման

պանտոմոգրաֆիա, կենտրոնական և կողմնային դեպքում ատամների ռեզորբցիան: Նշվել է, որ ավելի

կտրիչների օրթոդոնտիկ տեղաշարժ: հաճախ ԱԱՆ դիտվում է անշարժ սարքերով բուժման

դեպքում: Արդյունքները ցույց են տվել, որ արմատների

Ատամների արմատների արտաքին ներծծումը քայքայումը ավելի հազվադեպ դիտվում է այն երե-

(ԱԱՆ) հիմնականում ախտաբանական պրոցես խաների մոտ, որոնք անցել են երկփուլ օրթոդոնտիկ

է, որի արդյունքում տեղի է ունենում ատամի բուժում նաև ֆունկցիոնալ սարքերով, ապա՝ անշարժ

արմատի հյուսվածքների քայքայում և կորուստ: սարքավորումներով, քան այն երեխաների մոտ, որոնք

Ատամների ֆիզիոլոգիական ծանրաբեռնվածության անցել են բուժումը միայն անշարժ սարքավորումներով:

պայմաններում արմատների ներծծում տեղի չի Օրթոդոնտիկ տեղաշարժեր: Ցանկացած

ունենում, եթե նրանց պերիօդոնտի վրա չկան օրթոդոնտիկ տեղաշարժ կարող է խթանել արմատի

ֆիզիոլոգիական ուժերը գերազանցող ուժեր [1,9]։ ռեզորբցիան: Ավելի հաճախ արմատի արտահայտված

Ըստ մի շարք հետազոտությունների արդյունքների՝ ռեզորբցիա դիտվում է ինտրուզիոն ուժերի կիրառման

օրթոդոնտիկ բուժման ընթացքում կարող է դեպքում: Կորպուսային տեղաշարժի ժամանակ ըստ

դիտվել արմատների արտաքին ներծծում (ԱԱՆ), Reitan-ի ավելի քիչ է դիտվում արմատի ռեզորբցիա,

որպես բուժման բարդություն՝ յաթրոգեն պատճա- քանի որ ուժը հավասարաչափ է բաշխվում արմատի

ռագիտությամբ, ինչպես նաև մի շարք հետազոտող­ երկայնքով, քան թեքումնապտուտային տեղա-

ների կարծիքով՝ տարբեր էթիոլոգիկ գործոնների շարժերի ժամանակ, երբ ուժը կենտրոնանում

առկայությամբ, որոնք կարող են խթանել կամ արա- է արմատի տարբեր հատվածներում: Այլ հեղի-

գացնել արմատի ռեզորբցիան օրթոդոնտիկ բուժման նակների կարծիքով թեքումնապտուտային տեղա-

ընթացքում: Իրականացված հետազոտությունը շարժի ժամանակ արմատի քայքայումն ավելի քիչ

փաստում է, որ օրթոդոնտիկ բուժման ընթացքում և է լինում, քան կորպուսային տեղաշարժի ժամա-

հետո դիտվում է ատամների արմատների արտաքին նակ: Թեքումնապտուտային տեղաշարժի ժամա-

ներծծում: Այս գործոնները լինում են՝ կենսաբանա- նակ ներծծում դիտվում է արմատի վզիկային և գա-

կան, մեխանիկական, համակցված: Մեխանիկական գաթային հատվածներում: Արմատի միջին մասը

գործոնները հիմնականում բխում են բժիշկ-օրթոդոնտի քայքայվում է կորպուսային տեղաշարժի ժամանակ:

աշխատանքից: Պատճառը պերիօդոնտալ ճեղքի ձևն է, որն ամենա-

Մեխանիկական գործոններն են՝ օրթոդոնտիկ բարակն է արմատի միջին հատվածում: Համեմատելով

սարքավորումները, հեռացված ատամները, նույն մեծության շարունակական ինտրուզիոն և

օրթոդոնտիկ տեղաշարժերը, օրթոդոնտիկ ուժի էքստրուզիոն ուժերի ազդեցությունը՝ եզրակացվել է, որ

մեծությունը: ինտրուզիոն ուժերը 4 անգամ ավել են խթանում ԱԱՆ-ը,

քան էքստրուզիոն ուժերը [9]: Ինտրուզված ատամի

* ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵ գագաթի շրջանում հայտնաբերվել են խոր և լայն

Ք.Ս. Մարգարյան քայքայման զոնաներ, իսկ էքստրուզված ատամների
ԵՊԲՀ, մանկական ստոմատոլոգիայի և օրթոդոնտիայի ամբիոն
Հասցե՝ ՀՀ, ք. Երևան, 0025, Կորյունի 2 համար՝ մակերեսային և լոկալ ներծծված խոռոչներ:
Էլ. փոստ՝ [email protected]
Հեռ.՝ (+374) 77 30 40 49 Օրթոդոնտիկ ուժ։ Որոշ հեղինակների կարծիքով

օրթոդոնտիկ ուժի մեծությունը չի ազդում արմատի

ռեզորբցիայի վրա [5,7,8]: Այնուամենայնիվ կան

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 45

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

կարծիքներ, որ ռեզորբցիայի զոնայի մեծությունը և վերականգնումներ ևս չեն եղել։ Սա շատ կարևոր է,
որպեսզի այս ատամները օկլ յուզիայում չհանդիսա-
ուղղակիորեն կապված է ուժի մեծության հետ նան սուպերկոնտակտներ: Յուրաքանչյուր հիվանդ
մինչ ռենտգեն ախտորոշումն իրականացնելը տեղե-
[2,5,6]: Մեծ ուժերի դեպքում (20-26 գ/սմ2-ից ավելի) կացված է եղել իր՝ հետազոտությանը մասնակից
լինելու մասին։ Ուսումնասիրվել են վերին և ստորին
ռեզորբցիան ավելի արագ է ընթանում, քանի որ մեծ կենտրոնական և կողմնային կտրիչները, ժանիքները:
Բուժման ընթացքում կիրառվել է ավանդական էջուայս
ուժերը պերիօդոնտում առաջացնում են իշեմիա, բրեկետ-համակարգ 0,022 պազով Roth համակարգով
(Dentaurum standart edgewise Ultratrim, Ispringen,
որը կարող է բերել արմատի ռեզորբցիայի: Երբ ուժը Germany): Օրթոդոնտիկ բուժումն ընթացել է առանց
ատամների հեռացման, օրթոդոնտիկ աղեղներն
փոքրանում է այս ցուցանիշից, ռեզորբցիան դադարում փոփոխվել են ըստ ընդունված կարգի. հավասարեցման
փուլը սկսվել է կլոր NiTi աղեղներով, ավարտվել է
է: Օրթոդոնտիկ տեղաշարժման համար օպտիմալ ուժը, 0,19×0,25SS-ով: Բուժման տևողությունը միջինում
կազմել է 27 ամիս: Որպես հիմնական ախտորոշիչ
որը չի բերում արմատի ռեզորբցիայի, պետք է լինի մեթոդ կիրառվել է օրթոպանտոմոգրաֆիայի մեթոդը:
Ռենտգեն հետազոտությունն իրականացվել է
7-26գ/սմ2 արմատի մակերեսի վրա [1,9]: Նշվում է նաև, բուժման սկզբում, ապա՝ 6 և 12 ամիս անց: Քանի որ
բուժման ընթացքում տեղի են ունենում ատամնային
որ ընդհատվող օրթոդոնտիկ ուժերը ավելի հազվադեպ տեղաշարժեր, ուստի օրթոպանտոմոգրամաների
վրա, արված բուժման սկզբում, հետո՝ 6 և 12 ամիս
են բերում արմատի ռեզորբցիայի, քան շարունակա- անց, արմատների չափերի մեջ առկա են շեղումներ։
Ցանկացած շեղում, նախնական և հետագա ռենտգեն
կան ուժերը, քանի որ ընդհատվող ուժերի ժամանակ պատկերների վրա, ճշգրտվել է ըստ Linge and Linge-ի
կողմից ստեղծված բանաձևի։ ԱԱՆ-ի 1մմ և ավել
հիալինիզացված զոնաներ չեն առաջանում կամ ուժի ցուցանիշը 12 ամիս ակտիվ բուժման ընթացքում ունի
կլինիկական կարևոր նշանակություն: Հետազոտության
ընդհատման ժամանակահատվածում արյան շրջա- արդյունքում ստացել ենք վերին, ստորին կտրիչների և
ժանիքների ԱԱՆ-ի տոկոսային տվ յալներ:
նառությունը կարգավորվում է, և հիալինիզացիայի զո-
Վիճակագրական վերլուծություն: Արմատների
նաները ևս կարգավորվում են [3,4]: երկարության չափումները կատարվել են երկու անգամ՝
նույն անձի կողմից: Չափումների հավաստելիությունը
Ատամների արմատների ներծծումը դասա- գնահատվել է վիճակագրորեն վերլուծելով այս երկու
չափումների միջև եղած տարբերությունները, որոնք
կարգվում է ըստ Malmgren et al [1, 3], համաձայն որի իրականացվել են 10 օրվա ընթացքում: Թեստը ցույց
է տվել, որ ունեցել ենք բարձր հարաբերակցություն
հաշվի է առնվում. (r=0,80, P<0,05) առաջին և երկրորդ չափումների միջև:
ԱԱՆ-ի վիճակագրական վերլուծությունն իրականացվել
1. արմատի ձևափոխված ուրվագծի է ստանդարտ վիճակագրական ծրագրային փաթեթի
միջոցով (SPSS Windows-ի համար, 22.0 տարբերակը):
առկայությունը,
Հետզոտության արդյունքները
2. ԱԱՆ մինչև 2մմ, • Բոլոր հետազոտված ատամների 51,3%-ի դեպքում

3. ԱԱՆ 2մմ-ից ավելի՝ մինչև արմատի հայտնաբերվել է 0-1մմ ԱԱՆ։ Վերին կենտրոնական
կտրիչների համար այն կազմել է 16,3%, ստորին
երկարության 1/3-ը (2-5 մմ), կենտրոնական կտրիչների համար՝ 16%, վերին
կողմնային կտրիչների համար՝ 12,7%, ստորին
4. ԱԱՆ ավելի է արմատի երկարության 1/3-ից (5 կողմնային կտրիչների համար՝ 18,7%, վերին

մմ-ից ավելի)։

Նպատակը
Հետազոտության նպատակն է որոշել ԱԱՆ աստի-

ճանը՝ վերին և ստորին կենտրոնական, կողմնային
կտրիչների ու ժանիքների համար օրթոդոնտիկ
բուժման (մեխանոթերապիայի) ընթացքում, ինչպես
նաև որոշել, որ խումբ ատամներն են առավել զգայուն
ԱԱՆ նկատմամբ։

Նյութեր և մեթոդներ
Հետազոտությունն իրականացվել է 60 հիվանդի

(38 իգական, 22 արական սեռի) շրջանում: ԱԱՆ
ուսումնասիրվել է 720 ատամի արմատների շրջանում:
Ընտրվել է 11-16 դեռահասային տարիքային խումբը,
ընդ որում՝ այս խմբում ընտրվել են այն հիվանդները,
որոնց ժանիքների արմատները եղել են ձևավորված:
Հիվանդներից որևէ մեկը չի ունեցել գենետիկական
խնդիրներ, համակարգային, հորմոնալ խանգարումներ,
պերիօդոնտալ հիվանդություններ, ատամնային
վնասվածքներ, ռետենցված ատամներ, հետազոտված
ատամները չեն եղել էնդոդոնտիկ բուժման ենթարկված,
ատամների պսակային հատվածի ախտահարումներ

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

46 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

ժանիքների համար՝ 18,7%, ստորին ժանիքների ծնոտի կողմնային կտրիչներինը: Հետազոտության
համար՝ 17,6%: արդյունքների հիման վրա ուսումնասիրված 71
• Բոլոր հետազոտված ատամների 21,8%-ի դեպքում կողմնային կտրիչների արմատների նախնական
հայտնաբերվել է 1-2մմ ԱԱՆ։ Վերին կենտրոնական երկարությունը մինչ բուժման սկիզբը կազմել է
կտրիչների համար այն կազմել է 18,5%, ստորին 15,55±1,8մմ: 6 ամիս անց իրականացված ռենտգեն
կենտրոնական կտրիչների համար՝ 12,1%, վերին հետազոտության արդյունքների համաձայն գնա-
կողմնային կտրիչների համար՝ 19,1%, ստորին հատվել է բոլոր կողմնային կտրիչների ԱԱՆ-ը. այն
կողմնային կտրիչների համար՝ 16,6%, վերին կազմել է 0,88±0,51մմ (որը նախնական երկարության
ժանիքների համար՝ 14,0%, ստորին ժանիքների 56%-ն է), 12 ամիս անց ստացած տվ յալների համա-
համար՝ 19,7%: ձայն՝ ԱԱՆ-ը կազմում է 1,79±0,66մմ (նախնական
• Բոլոր հետազոտված ատամների 25,1%-ի դեպքում երկարության՝ 11,5%): Ստացած տվ յալների համա-
հայտնաբերվել է 2-ից 5 մմ ԱԱՆ։ Վերին կենտրոնա- ձայն արմատների երկարության փոփոխությունները
կան կտրիչների համար այն կազմել է 16%, ստորին տատանվում են 1,64-1,95 մմ, որը կազմում է կենտրո-
կենտրոնական կտրիչների համար՝ 22,1%, վերին նական կտրիչների համար նախնական երկարության
կողմնային կտրիչների համար՝ 23,2%, ստորին 74%-ը, իսկ կողմնային կտրիչների համար՝ 82%-ը: Ըստ
կողմնային կտրիչների համար՝ 13,3%, վերին այս հետազոտության վերջնական արդյունքների վերին
ժանիքների համար՝ 13,8%, ստորին ժանիքների ծնոտի կողմնային կտրիչների արմատների ներծծումը
համար՝ 11,6%: ավելին է, քան կենտրոնականներինը:
• Բոլոր հետազոտված ատամների 1,8%-ի դեպքում
հայտնաբերվել է 5մմ-ից ավելի ԱԱՆ: Վերին Ըստ հետազոտության արդյունքների՝ վերին
կենտրոնական կտրիչների համար այն կազմել է կենտրոնական կտրիչների ԱԱՆ-ի աստիճանը (1,1մմ)
15,4%, ստորին կենտրոնական կտրիչների համար՝ ավելի քիչ է, քան կողմնային կտրիչներինը (1,3մմ):
15,4%, վերին կողմնային կտրիչների համար՝ 7,7%, Բուժումից անմիջապես հետո հետազոտված վերին
ստորին կողմնային կտրիչների համար՝ 7,7%, վերին կենտրոնական կտրիչների 2%-ի դեպքում չի դիտվել
ժանիքների համար՝ 30,8%, ստորին ժանիքների արմատների ներծծում, 76%-ի դեպքում դիտվել է չնչին
համար՝ 23,1%: ներծծում, 15%-ի դեպքում՝ միջին աստիճանի, 7%-ի
դեպքում՝ խիստ արտահայտված ներծծում: Ստորին
III աստիճանի (2-5մմ) ԱԱՆ բաշխվածությունն կենտրոնական կտրիչների 4%-ի դեպքում ներծծում չի
ըստ ատամների դիտվել, 51%-ի դեպքում դիտվել է չնչին ներծծում, 36%-
ի դեպքում՝ միջին աստիճանի, 9%-ի դեպքում՝ խիստ
Վերին կենտրոնական կտրիչների III աստիճանի (2- արտահայտված ներծծում:
5մմ) ԱԱՆ-ը կազմել է 16,02%, ստորին կենտրոնական
կտրիչներինը՝ 22,1%, վերին կողմնային կտրիչներինը՝ Ըստ հետազոտության արդյունքների՝ վերին
23,2%, ստորին կողմնային կտրիչներինը՝ 13,26%, կողմնային կտրիչների արմատներն առավել հա-
վերին ժանիքներինը՝ 13,81%, ստորին ժանիքներինը՝ ճախ են ենթարկվում ներծծման, ապա՝ կենտրո-
11,6%: նական կտրիչներինը, հետո՝ ստորին կենտրո-
նականներինը, այնուհետև վերին ժանիքներինը,
Քննարկում: Ըստ հետազոտության արդյունքների՝ հետո ստորին առաջին մոլ յարների հիմնականում
75% դեպքերում դիտվել է II աստիճանի, 25% դիստալ արմատները։ Ժանիքների արմատների
դեպքերում՝ III աստիճանի ներծծում, I և IV աստիճանի արտաքին ներծծմանն ուղղված այլ հեղինակների հե-
ներծծում չի դիտվել: ԱԱՆ-ը առավել հաճախ՝ 60,42% տազոտության արդյունքներ հայտնի չեն։ Ըստ մեր
դեպքերում դիտվել է ստորին ծնոտի կենտրոնական հետազոտության՝ բոլոր հետազոտված ատամների
կտրիչների համար, 27,08%՝ վերին ծնոտի կենտրո- 51,3%-ի դեպքում հայտնաբերվել է 0-1մմ ԱԱՆ, 21,8%-
նական կտրիչների, 8,33%՝ վերին ծնոտի կողմնային ի դեպքում՝ 1-2մմ, 25,1%-ի դեպքում՝ 2-5մմ, 1,8%-ի
կտրիչների, 4,17%՝ ստորին ծնոտի կողմնային դեպքում՝ 5մմ և ավել: III աստիճանի (2-5մմ) ԱԱՆ-ը
կտրիչների դեպքերում: վերին կենտրոնական կտրիչների համար կազմել է
16%, ստորին կենտրոնական կտրիչներինը՝ 22,1%,
Ըստ հետազոտության արդյունքների՝ վերին վերին կողմնային կտրիչներինը՝ 23,2%, ստորին
կենտրոնական կտրիչների արմատները առավել կողմնային կտրիչներինը՝ 13,3%, վերին ժանիքներինը՝
հաճախ են ենթարկվում ներծծման, ապա՝ վերին 13,8%, ստորին ժանիքներինը՝ 11,6%: Այսպիսով,
ծնոտի կողմնային կտրիչների արմատները, հետո՝ կողմնային կտրիչների արմատների ներծծում ավելի
կենտրոնական կտրիչներինը, իսկ վերջում՝ ստորին

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ 47

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

շատ է տեղի ունենում, քան կենտրոնական կտրիչների IV աստիճանի՝ 1,8% դեպքերում: Առավել զգայուն
արմատներինը: Ժանիքների ԱԱՆ ամենաքիչն է արմատների ներծծման նկատմամբ եղել են կողմնային
հանդիպում, սակայն առկայության պայմաններում կտրիչները, իսկ ժանիքների դեպքում սկսված առաջին
ներծծումը խորանում է, ընդհուպ մինչև IV աստիճանի: աստիճանի ներծծումը շարունակվել է մինչև IV աստի-
ճան (5մմ և ավելի)՝ վերին ժանիքների համար այն
Եզրահանգում կազմել է 30,8%, ստորին ժանիքների համար՝ 23,1%:
Հետազոտության արդյունքները ցույց տվեցին, որ Դա նշանակում է, որ ժանիքների դեպքում սկսված ԱԱՆ
կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ։
I աստիճանի ԱԱՆ տեղի է ունենում ատամների 51,3%
դեպքում, II աստիճանի՝ 21,8%, III աստիճանի՝ 25,1%,

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Корхова Н. В., Гончарик И. Н., Емельянчик И. Ю. УО БГМУ, г. Минск, Ре- Dentofacial Orthop 2010; 138: 727-734.
спублика Беларусь. Рентгенологические аспекты диагностики резорбции 6. Hooman Mohandesan, Hossein Ravanmehr, Nasser Valaei Aradiographic
корней зубов как ослонения ортодонтического лечения.
analysis of external apical root resorption of maxillary incisors during active
2. Artun J, Smale I, Behbehani F, Doppel D, Van’t Hof M and Kuijpers-Jagtman AM. orthodontic treatment European Journal of Orthodontics, Volume 29, Issue 29,
Apical root resorption six and 12 months after initiation of fixed orthodontic April,134-139
appliance therapy. Angle Orthodont 2005; 75: 919-926. 7. Lingling Ge, Xu Zhang Cong Xiao, Tongping Zhao, Xiaoyan Li, Xin Li A clinical
review of external apical root resorption and self-repair of maxillary incisors
3. Brezniak N, Goren S, Zoizner R, Dinbar A, Arad A, Wasserstein A and Heller after orthodontic treatment 2016 Int J Clin Exp Med 2016;9(5):7919-7927
M. A comparison of three methods to accurately measure root length. Angle 8. Mithun K, Harshitha V, Ashith M.V., Naveen Kumar, Anil Kumar Root Resorption
Orthod 2004; 74: 786-791. in Orthodontics: Arecent ubdate October Indian Journal of Public ealth Research
and Development8(4):307.DOI:10.5958/0976-5506.2017.00360.6
4. Brudvik P and Rygh P. Transition and determinants of orthodontic root 9. Yun-Hoa Jung and Bong-Hae Cho External Root resorption after orthodontic
resorption-repair sequence. Eur J Orthodont 1995; 17: 177-188. treatment:a study of contributing factors.March,41(1):17-21.DOI:10.5624/
isd.2011.41.1.
5. Cheng LL, TՖrk T, Elekdağ-TՖrk S, Jones AS, Yu Y and Darendeliler MA.
Repair of root resorption 4 and 8 weeks after application of continuous light
and heavy forces on premolars for 4 weeks: A histology study. Am J Orthod

РЕЗЮМЕ

ВНЕШНЯЯ РЕЗОРБЦИЯ КОРНЕЙ ЗУБОВ КАК НЕЖЕЛАТЕЛЬНОЕ ПОСЛЕДСТВИЕ
ОРТОДОНТИЧЕСКОГО ЛЕЧЕНИЯ

Маргарян К.С.1, Погосян А.А.2, Арушанян М.Б.3
1ЕГМУ, кафедра детской стоматологии и ортодонтии
2Family Dent стоматологическая клиника
3Maktus Dent стоматологическая клиника

Ключевые слова: внешняя резорбция корней в ходе орто- лечения. Проводилось сравнение длины корней до и после
донтического лечения, ортопантомография, ортодонти- лечения. В результате была выявлена роль воздействия ор-
ческое перемещение центральных и боковых резцов. тодонтического лечения на ВРК и что она отличается в зави-
симости от групповой принадлежности зубов. В 51% случаев
Целью проведенного исследования являлось изучение была выявлена резорбция от 0 до 1мм, 21,8% – от 1 до 2 мм,
степени внешней резорбции корней зубов (ВРК) во время 25,1% – от 2 до 5мм, 1,8% от 5 мм и больше. ВРК третьей
ортодонтического лечения. степени (2 – 5 мм) у верхних центральных резцов состави-
ла 16%, у нижних 22,1%, у верхних боковых зубов 23,2%,
В статье представлены диагностика, этиология и степень у нижних 13,3, у верхних клыков 13,8, у нижних 11,6%. По
внешней резорбции корней зубов с учетом их групповой результатам данного исследования у 97% резцов происхо-
принадлежности. В качестве основного диагностического дит ВРК различной степени выраженности. У центральных
метода – использовалась ортопантомография. Исследова- резцов ВРК (1,1мм) ниже, чем у боковых. Итак, резорбция
ние проводилось у 60 пациентов (38 – женщин, 22- мужчи- в области боковых зубов происходит в большей степени чем
ны). Были исследованы верхние и нижние центральные и центральных. В области клыков ВРК наблюдается реже, но
боковые резцы, а также клыки. ВРК определялась в области величина резорбции может достигать 3-4-ой степени.
корней 720 зубов. Рентгенологическое исследование про-
водилось с интервалом в 6 и 12 месяцев с момента начала

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020

48 ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ

ՆՎԻՐՎՈՒՄ Է ԵՐԵՎԱՆԻ Մ. ՀԵՐԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 100-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

S U M M AR Y

EXTERNAL APICAL ROOT RESORPTION AS AN UNDESIRABLE CONSEQUENCE OF ORTHODONTIC
TREATMENT

Margaryan Ch.S.1, Poghosyan A.A.2, Arushanyan M.B.3
1YSMU Department of pediatric stomatology and orthodontics
2Family Dent Dental clinic
3Maktus Dent Dental clinic

Keywords: external root resorption during orthodontic treat- By the results obtained, the impact of orthodontic treatment
ment, orthopantomography, tooth movement, orthodontic move- on ERR was noted. The study concluded that the severity of
ment of central and lateral incisors. ERR varies according to the types of teeth. About 51% of the
teeth studied had undergone a resorption of 0-1mm, 21.8%
The study is aimed at examining the severity of external root - 1-2mm, 25.1% - 2-5mm and 1.8% - 5mm or more. The third
resorption (ERR) during orthodontic treatment. The article pres- stage (2-5mm) of ERR was 16% among upper central incisors;
ents diagnosis and etiology of ERR and the severity of resorp- 22.1% among lower central incisors; 23.2% among upper later-
tion among different types of teeth. Orthopantomography has al incisors; 13.2% among lower lateral incisors; 13.8% among
been used as a basic diagnostic procedure. The study has been upper canines; 11.6% among lower canines. According to the
conducted among 60 patients (22 males and 38 females). Up- study 97% of incisors had resorption of different stages after
per and lower, central and lateral incisors and also canines have orthodontic treatment. The ERR of central incisors is less than
been examined. ERR has been examined among the roots of that of lateral incisors. The ERR of canines is the least likely to
720 teeth. Radiological examinations were performed at about occur, however, in the presence or resorption it may reach the
6 and 12 months after initiation of fixed appliance orthodon- III or IV stage.
tic therapy. Some measurements were made to compare the
length of roots before and after orthodontic treatment.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՆՈՅԵՄԲԵՐ 2020