22-2010-3

Թ աա ււշօ1(5օւ

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
եՎ ԲԱԲեԼՈՆԻ
Ա՜ՆԿՈՒՄԸ

ԱՐՄԵՆ ԼեՈՆԻ
Թ՝ԱԽՏԱՋՅԱՆ

ԶԳՐՎԱէք
ՀԱՐՑՈՒՐ
ԷՏԵՐ

գիտահանրամատչելի հանդես 2 ՀԵՏԱՔՐՔՐԱԵԱՐԺ ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԼԱԼԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
1ԻՏՈՒԹՅՍԼՆ
10 ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՎԼԱԴԻՄԻՐ
ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ՀՏԱԻՐԳՈՐՒԱԹՆՅՀՈԱՒՐՆՈՅՒԱԹՆՅԻՈ,ՒԴՆԱՅՎԱՆԻԻՐ Հ«ԱՀՐԱՈՐՒԿԹԷՅՐՈեՒՎՆՅԱՆԻ,
^ 3, 2010 ՀԱՐԿԱԳԱՆՁՈՒՄ» ԴՐ1Փ ՎեՐԱԲեՐՅԱԼ
ՈՈԻԲեՆ ՍԱՐՒՆՅԱՆ
Լրատվական գււրծունեություն ՀՀ ԳԱՍ ՊՐԱԿ
12 ՀԱՅՈ8 ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ
իրականացնող՝ Նախագահություն
ԵՐԱԽՏԱՎՈՐԸ
Պետական գրանցման 03Ա 055313,
վկայականի համարը՝ տրված՜ 28.06.2002թ. ՆՈՐԱ8Ր ՍԱՐՈՒԽԱՆ8ԱՆ

Գլխավոր խմբագիր՝ Ղւսզարյան էդ. 16 ՉԳՐՎԱԾ ՀԱՐՑՈՒՐ ԷՏԵՐ
Գլխավոր խմբագրի Շահինյան Ա. ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳՅԱՆ
տեղակալ՝ ևերսիսյան Ա.
Բաժինների խմբագիրներ՝ եորավյան Ա. 20 ԱՅԴՔԱՆ ՊԱՐԶ «ՆԱՆՈ»֊Ն
Պողոսյան Ա. ՔեՎԻՆ ՏՐեՆԲեՐԳ
Գործադիր տնօրեն՝ Խառատյան Ա.
Պատասխանատու Սարգսյան Ա. 22 ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ եՎ ԲԱԲԷԼՈՆՒ
քարտուղար՝ Վարդանյան Ն.
Տեխնիկական խմբագիր՝ Սխիթարյւսն Գ. ԱՆԿՈՒՄԸ
Սրբագրիչ՝ Աթւսբեկյան Մ
Դիզայներ՝ Օհանջանյան Ա. ՎԱՀԱԳՆ ԳՈՒՐԶԱԴ6ԱՆ
Թարգմանիչ՝ Սարգսյան Ս.
28 ԱՐՄԷՆ ԼԷՈՆՒ ԹԱԽՏԱՅՑԱՆ
Համարի պատասխանատու՝ Վարդանյան ե. ԷԼԵՈՆՈՐԱ ԳԱԲՐԻեԼՑԱՆ

Ստորագրված էտպագրության՝ 03.09.2010 34 ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԻՆ ՉՒՆԱՍՏԱՆՈՒՄ
ԱՐՄՒՆե ԱՍԼԱՆՏԱՆ
«Գիտության աշխարհում» հանդեսի խմբագրական
կոլեգիայի կազմը՜ 41 ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԹԵՅԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ
Ադամյան Կ., Աղալովյան Լ, Աղասյան Ա., Աօաքելյան և.,
Աֆրիկյան է.. Բարխուդարյան Վլ., ՕԳՏԱԿԱՐ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Բրուտյան Գ.,|Գաբրիհլյան է.,|ԳրիգորյսւՕ Ս.,
Հարությունյան Բ^-հսմբսւրճումյան Ս,,Հարությունյան Հ., ՀԱԿՈՐ ԲԱՐՍեԴՏԱՆ
Սանթաշյսւն Ա., ՍելքոնյաՕ Ա., Շուքուրյան Յու.,
Սարգսյան Յու., Սեդրակյան Դ., Քուչուվյան Ա,։ 48 ԲԱՐԵԿԱՄԻՍ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ
ՍԵՍ8ՈՆ ՀԱԽՈՒՄ8ԱՆ
Խմբագրության հասցեն՝
Մարշալ Բաղյւամյան 24 դ, 52 ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՄԵՏԱՂԱԿԱՆ
Հիմնարար գիտական գրադարանի շենք,
10-րդ հարկ, ԿՈՄՊՈՁՒՏԱՅՒՆ ՆՅՈՒԹԵՐ
հեռ.՝ 52 38 30, ֆաքս՝ 56 80 68
ՀԱՍՄԻԿ ՊԵՏՐՈՄ8ԱՆ
©«Գիտության աշխարհում» գիտահանրամատչելի
հանդեսը ստեղծվել էկառավարության և ՀՀ ԳԱՍ 58 ՄՒԿՐՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱՅՒ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ
նախագահության որոշմւսմբ։
ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Տպաքանակը՝ 500 օրինակ։
ՎԱՀե ԲՈՒՆՒԱԹՅԱՆ, ՄՒՄԱԿ ՏՐԱՎԱՏ8ԱՆ
Ծավալը 64 էջ։
Գինը՝
պայմանագրային։

Հոդվածների վերատպումը հնարավոր էմիայն
խմբագրության գրավոր համաձայնության դեպքում։
մեջբերումների դեպքում՝ հանդեսին հղումը պարտադիր
է։ Խմբագրությունը միշտ չէ, որ համակարծիք է
հեղինակների հետ։ Խմբագրությունը
պատասխանատվություն չի կրում գովազդային
նյութերի բովանդակության համար։

Տպագրված է եԴԻԹ ՊՐԻՆՏ
«էդիթՊրինա»
ե ր և ա ն , Թ ոս1 ա ն)ս ւն 12
հրատարակչությունում
հ ե ռ ՛ (374 10) 520 848
« ճ 11 թ ր I ոէ .տ ա

1ոքօՏ««11էլ>Ոոէ.տո1

ՀԵՏԱՔՐՔՐԱՇԱՐԺ * 2 ԿԱՐԴԱՑԵՔ
ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԱՏՍ
Պալինդրոմները ստեղծվել
են տարբեր ժամանակներում, և ՀԱՄԱՐՈՒՄ
նրանց հանդեպ մեծ է եղել հե­
տաքրքրությունը։ Դրանք դիտ­
վել են բարձր մտածողության,
մտքի ճկունության և խոսքի
վարպետության արգասիք։

ՀԱՅՈՑ
ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԵՐԱԽՏԱՎՈՐԸ

կարողացել է հատ–
վերհանել հայ
պայքարի
դարերի մանրա–

մասները։

Չհասնելով իր փառահեղ ԱՐՄԵՆ ԼԵՈՆԻ
80-ամյակին՝ կյանքից հեռացավ իմ ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ
թանկագին բարեկամը, կյանքի ըն­
կերը՝ ակադեմիկոս էմիլ Սամսոնի Աշխարհի բուսաբանական հան­
Գաբրիելյւսնը։ Առանց նրա միան­ րությանը Արմեն Բ՜ախւոաջյւս–
գամից ամայացավ, աղքատա­ նը հայտնի է որպես XX դարի
ցավ ևորբացավ մեր երկիրը։
ամենանշանավոր բուսաբան–
ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ էվոլյուցիոնիստ։ Նրա կողմից
ՄԵՏԱՂԱԿԱՆ ստեղծված բուսական աշ­
ԿՈՄՊՈԶհՏԱՑԻՆ
ՆՅՈՒԹԵՐ խարհի էվոլյուցիոն համա­
կարգը գտավ լայն կիրա­
Վերջին տասնամ­ ռում :
յակների հետազոտութ­
յունները ցույց են տվել, * 22 ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
որ մեխանիկական խառ­ ԵՎԲԱԲԵԼՈՆԻ ԱՆԿՈՒՄԸ
նուրդների հիման վրա տա­
րաբնույթ նյութերի սինթե– Այս բացահայտման կարևո­
գումը թույլ է տալիս ստանալ րությունն այն է, որ Բաբելոնյան
սկզբունքորեն նոր կոմպոզի– ժամանակագրությունն անմիջա­
տային նյութեր բացառիկ ֆունկ­ կանորեն անդրադառնում է Մերձա­
ցիոնալ հատկություններով։ վոր Արևելքի այլ թագավորություննե–
րի պատմությունների թվագրման վրա։
էլամական դինաստիաները, Հին խե­
թական թագավորությունը, բրոնզի դարի
Լեվանտը, Եգիպտոսի երկրորդ միջանկյալ
շրջանը պետք է համապատասխանեն այս
նոր ժամանակագրությանը։

ՀԵՏԱՔՐՔՐԱՇԱՐԺ ԼԱԼԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
բ ա ն ա ս ի ր ա կ ա ն գի տ ութ յուններ ի
դ ո կ տ ո ր ւ, պ ր ո ֆ ե ս ո ր

ՈՎՔ15Ր ԵՆ (եղուզակ) բառը՝ «ավազակ» բերական իմաստ են արտա­
ԵԼՈՒԶԱԿՆԵՐԸ նշանակությամբ, նմանապես՝ հայտում։ Օրինակ՝ հայերենում
ամւսռ-ձմեռ (ամբողջ տարին),
Ելուզակ և ավազակ բառե­ ելուզակաբար, ելուզակություն, աշնան տերևներ (ծերացած
րը հոմանիշներ են՝ «կողոպտիչ, նախելուզակ, ե|ուզա կա խումբ, հասակի գրական ստեղծագոր­
կեղեքիչ, զինված կողոպուտ ելուզակային, ելուզականավ և
անող» իմաստներով։ այլն։ ծություն), գարուն հասակ (կյան­
քի երիտասարդական շրջանը) և
Որտեդքւց է գալիս ելուզակ Նույն ելուզանել բայից ընդ
բառը։ նախդիրով կազմված է ընդե­ այլն։
լուզանել բայը՝ «խուզարկելով Սակայն պարզվում է, որ տար­
Գրաբարի ելանել բայի պատ­
ճառականը ելուցանելն է «դուրս ի հայտ բերել՝ երևան հանել» բեր ժողովուրդներ տարվա տար­
հանել, մեջտեղ բերել» նշանա­ իմաստներով։ Բառիմաստի բեր եղանակներ են նախընտ­
կությամբ։ Ելուցանել բայի երկ­ վտփոխության հետևանքով ըն­ րում, ընդ որում այդ եղանակների
րորդ հիմքն է ելոյց. երբեմն դելուզանել բառն ստացել էնաև
բայահիմքի ց բաղադրիչը տար­ գալն էլտարբեր խորհրդանիշնե–
րալուծվում է և վերածվում ս «իրար միացնել, հյուսել, մի բա­ րի հետ են կապում։ Պարզվում
պարզ հնչյունի (ց > տ + հ + ս). նի վրա շարքով հագցնել, կարել, է՝ հայերը, ռուսները և ֆրան­
վերջինս կամ մնում է նույնութ­ սիացիները նախընտրում են
յամբ (կորնչել > կորուցանել > կպցնել, փակցնել» իմաստները, գարունը, հայերի համար գար­
կորուսանել), կամ ձայնեղւսնում որից՝ ընդելուզվածք, ընդելուզ­ նան խորհրդանիշը ծաղիկն է,
է՝ դառնալով զ, ինչպես՝ ելանել վել ընդելուզում կազմություննե­
>ելուցանել >ելուզանել (< ելոյզ)։ րը։ ռուսների ևֆրանսիացիների հա­
մար՝ ծիծեռնակը։
Բառի ձևաբանական հիմքը Վերադառնանք ելուզակ-ին.
կարող է բառակազմական հիմ­ ելուզակ բառը, փաստորեն, Այսպես, ուրեմն, հայերը
քի դեր կատարել։ Այդպես ելոյզ կազմված է ելանել բայի պատ­ գարնան գա լք կապում են ձյու­
պատճառականի հիմքովէ կազմ­ ճառականի հիմքով, հետևա­ նից դուրս եկող առաջին ծաղ­
ված ծխնելույզ բառը։ Ելուզա­ բար ելուզակը այն մարդն է, կի հետ (ձնծաղիկը գարնան
նել բայի երկրորդ նշանակութ­ որին «դուրս են բերում ուրիշնե­ ավետաբերն է), եթե ծաղիկները
յունն է «ընձյուղել, ծլել», ինչպես՝ րի ճանապարհը կտրելու, նրանց դեռ չեն բացվել, առաջին ծա­
ելուզումն - «ընձյուղումն»։ Նույն թալանելու, կողոպտելու հա­ ղիկը միայնակ է, հետևաբար
բայի երրորդ նշանակությունն է ժողովրդի գիտակցության մեջ
«գողանալ, կողոպտել», որից (ե– մար»։ գարունը դեռ չի եկել, ըստ այդմ
լույզ հիմքից)՝ մարդելույզ բա­ էլ առաջացել է հետևյալ թևավոր
ռը՝ «մարդագող» իմաստով։ ԻՆՉՊԵՍ է ԳԱԼԻՍ խոսքը՝ մի ծաղկով զարուն չի
ԳԱՐՈՒՆԸ
Դրանից է կազմված ելուզակ գա (փխբ. եզակի երևույթը խա­
Լեզուներում տարվա բուսիկ է. պատահականությունը
օրինաչափություն չէ)։
եղանակների անվանումներով
Ռուսները, ինչպես նշեցինք,
կան զանազան թևավոր խոս­ գարնան գալը կապում են ծի­
ծեռնակի հետ։
քեր, առածներ, դարձվածքներ

և այլն, որոնք, անշուշտ, փոխա­

2 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ^ՏՅ. 2010

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հետևաբար, եթե առաջին ուրեմն՝ ՕՈ6 տաՅհօա ճօ6Տ ոօէ Է ձյան հետ. ձյան պես սպի­
ծիծեռնակը երևում է, ուրեմն տ31(6 յ տստտօր (մի ծիծեռնա­
նա գարնան ավետաբերն է, և կով ամառ չի գա)։ տակ, ռուս. 66/ւեւււ ստա Շհ6|–,
անգլ. ՅՏահւէօ, յտ յ տոօա, գերմ.
նրան կոչում են ոշթտՅո /աշւօ^ւօ Մեզ մնում Է հուսալ, որ ծի­ \Ւ1շ\ֆ աւ6 Տշհո66, ֆրանս. Ե1յոշ
ծեռնակները միայնակ չեն գա, և շօտւո6 1յ Ո6ւց6։ Նմանապես՝
(տ6ՇՒ1Եւ)։ Իսկ եթե այդ ծիծեռնա­ դաշտերն Էլկծփան ծաղկունքով։ սև՜ը՝ ածուխի կամ գիշերվա
կը միայնակ է, նրան չեն հետևում հետ. հմմտ. գիշերվա պես սև,
մյուսները, ապա ռուսները մտա­ ՈՎ ԻՆՉԻ ՀԵՏ Է
ՀԱՄԵՄԱՏՈՒՄ ռուս. ^6թհհւււ «Յ* »04ե, անգլ. ՅՏ
ծում են, որ ՕՈՒ1Ց /1ՁՇ10410 Տ6Շհե1 Ե1յշ1(, յտ ուցհէ, գերմ. ՏշհաՅռ
Լեզվում կան զգալի թվով կա­ աւօ ՒԽշհէ (ՏէՅւո1<օհ1), ֆրանս.
հ6 բ,շո3ւշ7 (մի ծիծեռնակով գա­ յուն կապակցություններ, որոնք ոօւր շօտտ© 1յ ոտէ (16շԻյրԵօո)
րուն չի գա)։ համեմատություն են արտահայ­ և այլն։
տում։
Ֆրանսիացիները նույնպես Սակայն կան գունանուն­
նախընտրում են գարունը, նրա Այդ համեմատությունների մեջ ներ, որոնք տարբեր լեզուներում
ավետւսբերը կրկին ծիծեռնակն կարևորվում են այն կապակցութ­ կապվում են համեմատելի տար­
է։ Նրանց մտածողությամբ էլ՝ մի յունները, որոնք գունանուն բա­ բեր առարկաների (անվանումնե­
ծիծեռնակը բավական չէ լիար­ ղադրիչ ունեն, ինչպես, ասենք՝ րի) հետ. դա պայմանավորված
ժեք գարուն զգալու համար, կարմիր, սև, սպիտակ, կանաչ Է այն հանգամանքով, թե տվյալ
հետևաբար՝ Սո6 հււ–օոճ©116 Ո6 և այլն։ առարկան կա արդյոք տվյալ
քՅւէ թՁՏ 16թհոէտտթտ (մի ծիծեռ­ իրականության մեջ, և կենսու­
նակով գարուն չի գա)։ Այստեղ կարևոր Էայն հանգա­ նակ Է արդյոք դրա անվանումը
մանքը, թե այդ գունանունները (բառը) լեզվակիր այդ հանրութ­
Գերմանացիները կարևորում ինչ առարկաների հետ են համե­ յան մեջ։
են ամռան գալը, որն Էլ կա­ մատվում։ Դա պայմանավորված
պում են դարձյալ ծիծեռնակի Է տվյալ ժողովրդի լեզվամտա­ Այսպես, կարմիր գունանունը
հետ. նրանք առաջին ծիծեռ­ ծողությամբ. կան գունանուններ, ռուսները կապում են խեցգետին
նակին դիտում են իբրև ամռան որոնք համեմատվում են ընդ­
ավետաբեր՝ ժւ@6Րտէ6Տշէա31ե6։ հանրական առարկաների հետ (թշա) առարկայի հետ, որով­
Իսկ եթե նա այդպես Էլ մնում Է (որոնք բոլոր ժողովուրդներին հետև կարմիր գույն ունեցող այդ
միայնակ, ուրեմն ամառ չի գա­ ծանոթ են, և այդ առարկաների սննդամթերքը նրանց համար
լու, հետևաբար՝ 61Ո6 Տշհա31Ե6 անվանումները նրանց լեզունե­ կարևոր նշանակություն ունի,
տՁշհէ ոօշհ եօտօո Տօւաո6Ր (մի րում կան)։
ծիծեռնակով ամառ չի գա)։ հետևաբար՝ ւ<թՅՇհսււ «Յ* թՅ*
Օրինակ՝ սպիտակը բո­ (կարմիր ինչպես խեցգետինը)։
Անգլիացիները նույնպես լոր լեզուներում համեմատվում
կարևորում են ամառը։ Նրանք Հայերի համար կարմիր հաս­
Էլ ամռան ավետաբեր են համա­ կացությունը կապվում Է արյան,
րում ծիծեռնակին, սակայն եթե գազարի, բազուկի (ճակնդեղ),
Անգլիւսյում նա Էլ Է միայնակ, նռան (հատիկի) հետ. խեցգետի­
նը մեզանում հարգի սննդատե–
սակ չի եղել, հետևաբար՝ կար­
միր ինչպես արյունը II գազարը
II ճակնդեղը II նռան հատիկը և
այլն։

Անգլիացիների համար կար­
միր հասկացության չափանիշ Է
Ռոտերդամի Քոլեջի շենքը,
նկատի ունեն այն հանգամանքը,
որ այդ քոլեջն առաջին հաստա­
տությունն Է, որ կառուցվել Է կար­
միր աղյուսով, հետևաբար՝ &6ճ
յտ ռօէհ6ւ՞ժՅտ շօ116ց6 (կարմիր,
ինչպես Ռոտերդամի քոլեջը) և

այլն։
Գունատության իմաստները

հայերը և անգլիացները կապումդ

Տ1ձ Յ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 3

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

►են պատի ծեփի և քաթանի 2. բարդ հյուսվածք, խճճվածութ– մը՝ –ոս մասնիկով։ Լաբիրինթո­
հետ։ Հմմտ. սպիտակ, ճերմակ, յուն, մոլորվածություն, 3. ցանց, 4. սը գրաբարում ուներ գրության
ինչպես պատի ծեփը՝ քաթա­ պարուրաձև խեցի։ տարբերակներ՝ լաբիրինթոս,
նը, անգլ. յտ ահւէտ, յտ տհտտէ լամբիւինթոս, լամբրինթ, նշա­
- կտավի պես սպիտակ (փխբ. Պատմությանը հայտնի են նակում Էր «դյուրամուտ, սակայն
գունատ), ռուսներն այդ իմաս­ հունական (Կրետե և Սամոս դժվարելանելի բազմաթիվ ելքեր
տը կապում են կարապի հետ, կղզիներում), եգիպտական և ունեցող կառույց՝ տեղ»։ Հմմտ.
իտալական հռչակավոր լաբի­ «Դժուարին Էր ելանել ի լամբ­
հմմտ. 66/ւսո «Յ* յւ66տոե (ճեր­ րինթոսները։ րինթէ» (ՆՀԲ) (Դժվար էր դուրս
մակ, ինչպես կարապը) և այլն։ գալ լաբիրինթոսից)։
Ավելացնենք, որ ծեփը և քաթա­ Ըստ ավանդության՝ Կրետե
նը բացասական երանգ ունեն, կղզում Մինոս թագավորի հրա­ Լաբիրինթոսը փոխաբե­
իսկ կարապի ճերմակությունը՝ մանով Դեդալոսը կառուցում է րական իմաստով նշանակում է
դրական։ լաբիրինթոս Մինոտավրոս հրեշի «բարդ, անհասկանալի խճճված
համար։ Սամոս կղզու լաբիրին­ վիճակ, խճճվածություն»։ Ահա
Գունանուն բաղադրիչով կա­ թոսը մ.թ.ա. VI դ. կառուցել է Պո– փոխաբերական այս իմաստով
պակցությունները ընդհանրա­ լիկրատես միապետը։ պետք է հասկանալ Ե.Չարենցի
կան բնույթից բացի, կրում են բանաստեղծական խոսքում լա­
նաև ազգային մտածողության Եգիպտական լաբիրինթո­ բիրինթոս բառի կիրառությունը
(սեփական լեզվամտածողութ­ սը վերագրվում է Ամենեմհետ (գրքերի լաբիրինթոս)։
յան) կնիքը։ III փարավոնի ժամանակներին
(մ.թ.ա. XIX դ.) և ունեցել է շուրջ Լաբիրինթոս բառի հին հու­
1Ո,Չ ՁԵՎ ՈՒՆԻ երկու հազար սենյակ։ Ենթադր­ նարեն «պարուրաձև խեցի»
ԼԱԲԻՐԻՆԹՈՍԸ վում է, որ իտալական (էտրուսկ– իմաստը պահպանվել է բժշկութ­
յան) լաբիրինթոսը եղել է Պոր– յան մեջ՝ նշանակելով «ականջի
Նախ լսենք Սկսել Բւսկունցին՝ սենոս թագավորի դամբարանը
«Մյուսներն իբրև օրենքի պահա­ (մ.թ.ա. VI դ.) և այլն։ խեցի, ներքին ականջ, որ հա­
պաններ, շրջում Էին միջանցքնե­ տուկ է մարդուն և ողնաշարա­
րի լաբիրինթում»։ Լաբիրինթոս բառն իր վորներին. այն կատարում է
առաջնային իմաստով անցել է հնչյունների (ձայնի) ընդունման
Պարույր Սևակին՝ լատիներենին, այնուհետև եվրո­ և մարմնի հավասարակշության
Բայց այդ բազմուղի լաբի­ պական լեզուներին, ռուսերենին, պահպանման դեր»։
րինթում... Դարձել եմ ես խոհերի հայերենին և այլն։
ավար։ Այդպես հին հունարեն լաբի­
Եղիշե Չարենցին՝ Հմմտ. լատ. 1տե7Ոոէհօտ, րինթոսը ժամանակակից իմաս­
Ես սիրում եմ գրքերի լաբի­ անգլ. 13ե7ոոէհ, գերմ. ԼյԵ^– տով դադարել է «ստորերկրյա
րինթոսն այս լուռ։ հոէհ, ֆրանս. 13Ե7Ոոէհ6, ռուս. բազմաբարդ կառույց» նշանա­
Բերված օրինակներում լա­ յւ36ւ<թ14Ա7, հայ. լաբիրինթոս և կությունն արտահայտելուց և
բիրինթոս բառը նշանակում այլն։ վերաբերում է վերգետնյա իրե–
Է մի դեպքում՝ «խճճված՝ միմ­
յանց խաչավորվող ու միահյուս­ Ինչպես երևում Է՝ լատիներե­
վող ճանապարհների, ուղիների, նը և հայերենն են պահպանել
անցումների ցանց» (միջանցք­ բառի հունարեն հնչյունակազ­
ների լաբիրինթոս, բազմուղի
լաբիրինթոս), մյուս դեպքում՝
«խճճված, խառնաշփոթ վիճակ»
(գրքերի լաբիրինթոս)։
Իսկ (ւնչ Է լաբիրինթոսն իրա­
կանում, և որ լեզվից Է այն անցել
հայերենին (ու այլ լեզուների)։
Լաբիրինթոսը ծագում Է
հին հունարենից՝ 13ե7ոոէհ0տ,
մայր լեզվում այն նշանակում Է՝
1. բարդ կառույց՝ բազմաթիվ ու
խճճված միջանցքներով, որի մեջ
ընկնողը չէր կարող դուրս գալ,

4 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ստեղծվում են անհատների
(գրողներ, բանաստեղծներ) կող­
մից։ Բուրատինոյի մասին հան­
րահայտ գրքում ռուս բանաս­
տեղծ Աֆանասի Ֆետը կազմել է
հետևյալ գեղեցիկ պալինդրոմը՝

ձ ԲՕ ՅՅ ^ՈՏՄ13 ԱՅ Տ13Ո^ ձ Յ Օ թ Յ .

Հանրահայտ բանաստեղծ
Դերժւսվինը ստեղծել է այսպիսի
պալինդրոմ՝

ք\ «/IV0 Ա6Կ6Ա,
Ահա պալինդրոմի օրինակներ
անգլերենով՝

ձ տ ՅՈ , 3 թ|ՅՈ , 3 օ յ ո յ 1- Բյ ո –

31113.

րին, առարկաներին, երևույթնե­ աջից ձախ կարդալու դեպքում (Այսինքն՝ «Մարդ, նախագիծ,
րին ու նրանց հատկանիշներին՝ ևս։ ջրանցք - Պանամա»)։
«խճճված, բարդ, անըմբռնելի,
անլուծելի» իմաստներով։ Իսկ որն է նրա իմաստը, այն Ահա մի պալինդրոմ, որ կա­
է՝ «Մաքրեք ոչ միայն ձեր դեմքը, րող էր արտաբերել Նապոլեոն
Հետաքրքրական է այն փաս­ այլև ձեր մեղքերը»։
տը, որ XX դ. խոշորագույն մտա­ Բոնապարտը, երբ գտնվում էր
ծող Ջոյսի քնարական հերոսի Տվյալդեպքում մեզհեւոաքրք– էլբա կղզում գերության մեջ,
անունը Դեդալոս է. Ջոյսը մարդու րում է ոչ այնքան այս արտահայ­ անշուշտ, եթե նա փորձեր խոսել
հոգեկան աշխարհը համարում տության բարոյախրատական անգլերեն.
է իսկական լաբիրինթոս, որի բովանդակությունը, որքան նրա
ճարտարապետը նրա պոեզիա­ գրելու և կարդալու ձևը։ Այդպի­ ձե|6 «ՅՏ I 6Ր6 I ՏՅԱք Ը1ԵՅ.
յում դարձյալ... Դեդալոսն է՝ Մի– սի արտահայտությունը կամ նա­ (Հզոր էի ես, քանի դեռ չէի տե­
նոտւսվյոոսի լաբիրինթոսի հեղի­ խադասությունը, որ հնարավոր
նակը։ է կարդալ ցանկացած կողմից սել էլբան)։
(սկզբից կամ վերջից), կոչվում է Նույնիսկ հողագնդի առաջին
Հետևաբար, ի՜նչ ձև ունի լա­ պալինդրոմ։
բիրինթոսը։ տղամարդը՝ Ադամը, եթե անգ­
Պալինդրոմ բառը հունա­ լերեն իմանար, առաջին կնո­
Թերևս Ջոյսի համարձակութ­ կան ծագում ունի. թ31տժւ՚0Ո160 ջը հանդիպելիս կարող էր ասել՝
յունը պետք է ունենալ՝ ասելու, որ նշանակում է «հետ եմ վազում» Ատժտտ, 1’տ ձ ժ Յ տ (Տիրուհի՜, ես
լաբիրինթոսն այնպիսի ձև ունի, (նկատի ունեն, տվյալ դեպքում,
ինչպիսին մարդկային հոգին ու կարդալով հետ դառնալը՝ հետ Ադամն եմ)։ Սակայն աշխարհի
մարդու հոգեկան աշխարհն են։ գնալը)։ Պալինդրոմ հայերեն արարման վերաբերյալ լեգենդն
թարգմանվում է՝ հետևառաջութ– անհասկանալի պատճառով այս
ԱՅԴ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻ յուն։ մասին լռում է։
ՊԱԼԻՆ ԴՐՈՄՆԵՐԸ
Հմմտ. հայերեն ամբողջա­ Պալինդրոմների ստեղծման,
Կոստանդնուպոլսում՝ Սուրբ կան նախադասություններ. գործածության գայթակղությունն
Սոֆիայի բյուգանդական տա­ այնքան մեծ է, որ որոշ հեղի­
ճարի պատին, մարմարե սալի­ Մեծանամ, քաղաքեքաղաք
կի վրա, փորագրված է եղել մի ման ածեմ։ նակներ ամբողջական բանաս–
արտահայտություն. տեղծություն-պալինդրոմներ են
Իշխան, սսւթե թսւս նախշի։ ստեղծել։
Ւ11ՏԲ0 Ւ1ձՒ10ա 1ա ձ1՚ձ1է/111\/10հ1ձՒ10ԲՏ1Ւ1. Ռուսերեն՝
Օրինակ՝ խորհրդային բա­
Հետաքրքրականն այն է, որ ձշո, սօյւօռօ 0x0110 ւաշտ. նաստեղծ Ս. Կիրսանովը անտա­
այս արտահայտության իմաստը
պահպանվում է նույնությամբ՝ Օւ՚օսհ - ոօ6 6օ/ւհ»օւ՜օ1 ռին նվիրված մի բանաստեղ­
ծություն ունի, որը վերջանում է
/ւՏատ հտւ ոօտա6 ւ<ււօո8ւ հտաՅյւ. այսպիսի հետևառաջությամբ
Պալինդրոմներ հաճախ (յուրաքանչյուր տողը).

Xօթօաօ, ւՍօթօճ.

7ւթօ ՏՕ թ1^.
141016116/1X11

76461. ►

Տ|օՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 5

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1>Պւսլինդր ոմները ստեղծվել

են տարբեր ժամանակներում, և
նրանց հանդեպ մեծ է եղել հե­
տաքրքրությունը։ Դրանք դիտվել
են բարձր մտածողության, մտքի
ճկունության և խոսքի վարպե­
տության արգասիք։ Պալինդրոմ
ստեղծողները համարվել են բա­
ցառիկ անհատներ։

ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՀԱՅՐԵՐԸ
ԴՈՄԻՆՈ ԵՆ ԽԱՂՈՒՄ

Դոմինոն սեղանի խաղ է, Այդպես էլ մենք ժառանգե­ ԻՆՉՈՒ՞ ԼԱՏԻՆԱԿԱՆ
նրա բովանդակությունը բոլորիս ցինք դոմինո խաղը։ ԱՄԵՐԻԿԱ
հայտնի է։ Սակայն |ւնչ կապ ունի
այդ խաղը եկեղեցու հայրերի Սակայն հարցը դրանով չի Երբ Քրիստսսւիոր Կոլում–
հետ։ սպառվում։ բոսը 1492 թ. հայտնագործեց
Ամերիկա աշխարհամասը, իս­
Պարզվում է՝ ունի, և այն էլբա­ Պարզվում է, որ կաթոլիկ վա­ պանական և պորտուգալական
վական մերձավոր։ նականների՝ գլխարկով թիկնոցը «լուսավորիչները», եվրոպական
քաղաքակրթության քողի տակ
Դոմինո խաղը ծագել Է Եվ– (սքեմ, վեղար) նույնպես կոչվել է ծպտված, Կորտեսի, Պիսւսռո–
րոպսսյում XVIII դարում։ Ովքճր դոմինո։ յի և Բալբոայի գլխավորութ­

են այն ստեղծել։ Պարզվում է՝ Եվ սա դեռ բոլորը չէ։ Կաթո­ յամբ նվաճեցին Նոր երկիրը՝
եկեղեցու հայրերը։ Կաթո|իկա– լիկների՝ գլխարկով թիկնոցի նրանց պարտագրելով կաթոլի­
կան վանքի վանականներն այդ կություն և իրենց լեզուները՝ իս­
խաղն ստեղծել են ծառայությու­ անունը (գուցե նաև՝ ձևը) անցել պաներենն ու պորտուգալերենը։
նից ազատ ժամերին զբաղվելու է դիմակահանդեսային հանդեր­ Գաղութացումից շուրջ երեք հար­
համար, այն սկզբում խաղացել յուր տարի հետո այդ երկրներն
են զույգով ապա ընդլայնելով ձանքին։ Դոմինո կոչվում է նաև անկախություն ձեռք բերեցին և
խաղացողների կազմը՝ համալ­ դիմակահանդեսի զգեստը, որ կազմավորվեցին իբրև ինքնու­
րել են ևս երկուսով։ Խաղը նա­ ունի լայն թիկնոցի ձև՝ գլխարկով րույն պետություններ։
խապես անուն (անվանում) չու­ և լայն թևքերով։
ներ։ Նոր կազմավորված պետութ­
Հետաքրքիրն այն է, որ դիմա­ յունների ճնշող մեծամասնության
Վանականներից առաջինը, կահանդեսի այդօրինակ թիկնոց պաշտոնական լեզուն իսպանե­
որի ձեռքին էր գտնվում զույգ կրող մարդուն նույնպես անվա­ րենն է (Արգենտինա, Բոլիվիա,
վեցը (12 խալ ունեցող խաղաքւս– նում են դոմինո։ Գվատեմալա, էկվադոր, Կոլում–
րը), սկսում էր խաղը՝ խաղաքա­ բիա, Կուբւս, Կոստա Ռիկա, Հոն–
րը սեղանին դնելով։ Նա խաղի Ինչպես տեսնում ենք՝ կա­
սկիզբը ազդարարում էր՝ ասելով. թոլիկ եկեղեցու հայրերը ջերմե­
Օօտւոօ ցՐՅշւՅՏ–Փառք Տիրոջը։ ռանդ աղոթքներից բացի իրենց
հետքը թողել են ինչպես սեղանի
Օօաւոստ՝ լատ. տեր, ցռշԽտ - խադի, այնպես էլ դիմակահան­
Փառք, շնորհակալություն։ դեսի ասպարեզում։

Խաղը, փաստորեն, ի
սկզբանէ նվիրված է եղել Տիրո­
ջը՝ Աստծուն։ Եվ խաղը շարու­
նակաբար այդպես էլ կոչվել է՝
Օօտտօ ցՐՅշւՅտ։ Աստիճանա­
բար խաղի անվանման երկրորդ
բաղադրիչն ընկել է, և այն կարճ
ձևով հնչել է՝ Օօտտօ (որ բառա­

ցի նշանակում է տիրոջը. ճօտ–
տօ-ն ժօտտստ բառի թեք հոլո­

վաձևն է)։

6 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ4տ3. 201 0

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

դուրաս, Մեքսիկա, Չիլի, Պա֊ սիսային Ամերիկայի հարավում, յում՝ Թեմզա գետի ափին, կա­
նամա, Պերու, Սալվւսդոր և այլն)։ Կենտրոնական և Հարավային ռուցվել է մի բնակավայր, ըստ
Բրազիլիայում խոսում են պոր­ Ամերիկայում գտնվող երկր– հավաստի աղբյուրների, VIII դա­
տուգալերեն, Հայիթիում՝ ֆրան­ ներն անվանվեցին Լատինական
սերեն (որոշ երկրներում խոսում Ամերիկայի երկրներ։ րում։ Գրավոր աղբյուրներում այդ
են անգլերեն՝ Բարբադոս, Գրե– քաղաքը հիշատակվում է 912 թ.
նադա, Ջամայկւս, Տրինիդադ և Այս հանգամանքով մեկ ան­ Օքսֆորդ անվանումով։
Տոբագո, իսկ Սուրինւսմում՝ հո­ գամ ևս ընդգծվում է լեզվի միա­
լանդերեն)։ վորիչ դերը, տվյալ դեպքում Քաղաքը (նախկին բնակա–
դուստր լեզուները մայր լեզվի վայրը) կառուցվել է Թեմզա գե­
Այդ երկրները (իսպանախոս, ընդհանուր անվանումով միավո­ տի ափի այն հատվածում, որ­
պորտուգալախոս, ֆրանսա­ րում են մի շարք երկրներ։ տեղ գետը ծանծաղ է եղել, և
խոս) իրենց պաշտոնական լե­ ափից ափ անցումը՝ դյուրին։ Այն­
զուների մայր լեզվի ընդհանուր ՑՈՒԼԻ ԱՆՑԱՀՈՒՆԸ ԵՎ քան ծանծաղ, որ կարողացել են
անունով կոչվեցին Լատինական ՈՐՍՈՐԴՆԵՐԻ ԵՐԿԻՐԸ
անցնել սայլերին լծված եզները։
Ամերիկա։ Երբեմն բնակավայրերի ան­ Գետի այդ հատվածը կոչվել է ոչ
Հարցն այն է, որ լատիներե­ վանումը տրվում էտեղանքի որևէ ավել, ոչ պակաս «եզան անցա­
սովորական հատկանիշի հիման հուն», որ անգլերենով հնչում է՝
նը (Հին Հռոմի և Հռոմեական վրա, որը ժամանակի ընթաց­ Օ^օւ՚ժ։ Հմմտ. բառի բաղադ­
քում կորցնելով իր նշանակութ­ րիչների իմաստները՝ Օճ - «եզ»,
կայսրության երկրների լեզուն) յունը՝ այլևս էական չի դառնում
աստիճանաբար մահացավ, Ս անվանման համար, թեև նրա քօւ*ժ - «անցահուն»։
նրա հիմքի վրա առաջացան մի ստուգաբանական նշանակութ­ XII դ. երկրորդ կեսին (ըստ
յունը (գուցե ոչ այնպես բարե­
քանի լեզուներ, ինչպես՝ իտա­ հունչ և ոչ այնքան բարենպաստ) որոշ աղբյուրների, XIII դ.
լերեն, իսպաներեն, պորտու­ ուղեկցում էտվյալ բնակավայրին սկզբին) Օյժօրժ-ում հիմնադր­
գալերեն, ֆրանսերեն և այլն, դարեր շարունակ։ վել է առաջին խոշոր համալսա­
րանը, որտեղ դասավանդել են
որոնք դիտվում են լատիներենի եվ այսպես, Մեծ Բրիտանիա– ժամանակի անգլիացի խոշորա–
դուստր լեզուներ կամ ռոմանա­ գույն մտածողները։
կան լեզուներ։ Ահա հենց լեզու­
Անգլերենի լիակատար բա­
ների՝ լատինական լեզուների ռարանները, որոնք հրատած
ընդհանուր անվանումով էլ Հյու­

Ւվտ3. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 7

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ չինա ցի գիտնականները
հայտարարեցին, որ հայտնաբե­
►րակվում են համալսարանի րել են բիբլիական հանրահայտ
նախաձեռնությամբ, կրում են Նոյյան տապան նավի մնացորդ­
ընդհանուր ՕՅժօւ՚ժ ժ1օէ1օոՅւ^ ները, որն, ըստ ավանդության,
անվանումը։ կառուցվել Է Աստծո պատվե­
րով՝ Նոյին, նրա ընտանիքին
Ահա թե որքան կարևոր և աշխարհի կենդանիներին
«ռազմավարական» նշանա­ համաշխարհային ջրհեղեղից
կություն ունեցավ Թեմզա գետի փրկելու համար; Այդ մասին հա­
«եզան անցահունը», որ սկիզբ ղորդում Է ձԲԲ գործակալութ­
դրեց մարդկության պատմութ­
յան համար Էական արժեք ունե­ յունը։
ցող մշակութային հզոր կենտրո­ Կառույցի մնացորդները
նի։
հնագետները հայտնաբերել
Եթե Օքսֆորդ քաղաքի, հե­ են Արարատ լեռան գագաթին,
տագայում նաև՝ համալսարանի 4 հազար մետր բարձրության
համար վճռական դեր Է խաղա­ վրա։ Ածխածնային վերլուծութ­
ցել Թեմզայի ծանծաղուտը, ապա յունը ցույց տվեց, որ նյութերը,
նույն աշխարհամասում մի երկրի
անվանման հարցում կարևոր որոնցից կառուցված Է տապա­
դեր Է ունեցել բնիկների արհես­ նը, արտադրվել են շուրջ 4.800
տը (զբաղմունքը)։ Բնիկների այդ տարի առաջ։
արհեստն Էլ դարձել Է նրանց
ցեղանունը, որը տարածվել Է «Մենք 100 տոկոսով վստահ
ամբողջ երկրի վրա։ չենք, որ խոսքը հենց տապանի
մասին Է, այլ համոզված ենք 99
Ո“ր երկրի մասին Է խոսքը։ տոկոսով», լրագրողներին ասել
Խոսքը վերաբերում Է Ֆին­
լանդիային։ Է հետազոտողների խմբի ներ­
Ֆինլանդիա անվանումը կայացուցիչը։
շվեդական ծագում ունի՝ Բւո–
1տոժ, բառացի նշանակում Է Հայտնաբերված տապանն
«ֆինների երկիր»: Ֆիններ իր կառուցվածքով բաղկացած
անվանումը ցեղանունն Է, ֆին– Է բնակելի մի քանի սրահներից,
ները առաջացել են սամի, եմի և որտեղ ինչպես ենթադրվում Է,
կորելների ցեղախմբերի միաձու­
լումից։ Ֆիններ անվանումը նշա­
նակում Է որսորդներ (հին սկան­
դինավյան լեզվում՝ է1ո ուղեկից,
որսորդ), շվեդերեն՝ 1յոԺ - «եր­
կիր», –իա հնչյունախումբը ւոե–
ղւսնվանւսկերտ ածանց Է. հմմտ.
Գրենլանդիսւ - «կանաչ երկիր»,
Հոլանդիա - «ամուր հիմքեր չու­
նեցող երկիր» և այլն։
Իսկ հիմա նախկին որսորդ­
ների երկիրն աշխարհի զարգա­
ցած և առաջադեմ երկրների
թվին Է դասվում։
Մեր նախնիները, հետաքր­
քիր Է, միթե որսորդությամբ չեն
զբաղվել... ■

8 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ123. 201 0

Ւ ԴԵՊ..

տեղաբաշխված են եղել կեն­ արտասովոր մի օբյեկտի լու­ որոնողներից մեկը ամերիկացի
դանիների տարբեր տեսակներ։ սանկարները, որ անվանակոչ­ տիեզերագնաց Ջեյմս հրվինն
Տեղանքում, որտեղ գտնվում է։ 1989թ. Արարատ կատարած
վեց «Արարատյան անոմալիա»։ հերթական արշավի ժամանակ
են հայտնաբերված բեկորնե­ 1997թ. ԱՄՆ Կենտրոնական նա տեսագրել է շագանակա­
րը, մարդիկ չեն ապրել, այդ իսկ հետախուզական վարչության գույն անսովոր մի առարկա։ Այդ
պատճառով գիտնականները տեսագրությունը դիտելուց հետո
(ԿՎՀ) ներկայացուցիչները հրա– արևմտյան մի շարք գիտնական­
բացառում են, որ գտածոն կա­ պարակավ խոստացան գաղտ­ ներ ենթադրություն արեցին, որ
րող էքանդված կացարան լինել։ նազերծել Արարատի լուսանկար­ Արարատի վրա իրոք գտնվում են

հ դեպ, արժե նշել, որ տապա­ ները, սակայն մինչև այսօր այդ Նոյյան տապանի մնացորդները։
չեն արել։
նի հայտնաբերման մասին տար­
բեր հետւսզոտողներ բազմիցս Տապանի առավել հայտնի
արդեն հաղորդել են, և ավելին,
այդ բոլոր հայտնագործութ­

յունները կատարված են եղել
աշխարհի տարբեր անկյուննե­
րում։ Այսպես, 2006թ. ամերիկացի

գիտնականները հայտարարե­
ցին, որ հայտնաբերել են Նոյյան
տապանի նման մի կառույց Իրա­

նի հյուսիս-արԱելքում։
Տապանը որոնողների մեծա­

մասնությունը կարծում է, որ այն

գտնվում է Արարատ լեռան վրա։
Այդ տեսակետը նրանք հիմնա­
վորում են նաև այն փաստով,
որ ամերիկյան հետախուզութ­

յան արխիվներում պահվում են
1950-ականների վերջերին լե–
ռան գագաթին նկարահանված

Ւ)ՏՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 9

ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ ՌՈՒԲԵՆ ՍԱՐԻՆՅԱՆ

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ, տ ն տ ե ս ա գ ի տ ո ւթ յա ն դոկտ որ,
ԴԱՎԻԹ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ, պ րոֆ եսոր
ՏԻԳՐԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ

«ՀԱՐԿԵՐ ԵՎ
ՀԱՐԿԱԳԱՆՁՈՒՄ»

ԳՐՔԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

հւ

արելի է վկայակոչել բազ­ համակարգը, բայց նրա օրենսդ­ նից կարելի է հետաքրքիր տե­
մաթիվ պատմական փաստեր րական դաշտում դեռևս առկա ղեկություններ քաղել հարկերի և
այն մասին, թե հարկային համա­ են անորոշություններ, հակա­ հարկագանձման սկզբունքների
կարգը ինչպիսի ազդեցություն սական կողմեր, հարկաբյուջե– ու տեսաիրավական հիմքերի վե­
կարող է ունենալ հասարակութ­ տային իրավասությունների ու րաբերյալ՝ սկսած հին աշխար­
յան սոցիալ-տնտեսական գոր­ սոցիալ-տնտեսական պատաս­ հից, ինչը գալիս է հաստատելու,
ծընթացների վրա՝ պատճառ խանատվությունների կենտրոնի որ ժամանակակից գրեթե բոլոր
դառնալով քաղաքական, տնտե­ և տեղերի հստակեցման և այլ
սական ու սոցիալական խորը առումներով։ հարկատեսակները այս կամ այն
ցնցումների, վերելքների և վայ­ չափով ունեցել են իրենց նախ­
րէջքների։ Ինչպես նկատել էՊ.Պ- ՀՀ ԳԱԱՄ. Քոթանյանի անվան նական դրսևորումները, և որ
րուդոնը. «հարկի հարցը ըստ տնտեսագիտության ինստիտու­ հարկերը տնտեսական հարա­
էության ոչ այլ ինչ է, քան պե­ տի տնօրեն, տնտեսագիտութ­ բերությունների հնագույն ձևերից
տության հարցը»։ յան դոկտոր, պրոֆեսոր Վլա­ են։
դիմիր Հարությունյանի և նույն
Խորհրդային տարիներին, ինստիտուտի գիտաշխատող­ Ընդհանրապես, պետության
երբ ամեն ինչ «որոշ» էր, հարկե­ ներ, տնտեսագիտության թեկ­ մեջ հարկային հարաբերություն­
րի և հարկագանձման թեման ոչ նածուներ Դավիթ Հարություն­ ներն արտահայտվում են հար­
այնքան արծարծվող հարցերից յանի և Տիգրան Հարությունյանի կային քաղաքականության մեջ,
էր։ Հասարակական փոխակեր­ արծարծումների ու լուծումների որը կոչված է ապահովելու պե­
պումների վերջին երկու տաս­ մեջ «Հարկեր և հարկագան­ տության գործունեության հա­
նամյակների ընթացքում այն ձում» ծավալուն աշխատությու– մար անհրաժեշտ ֆինանսական
հայտնվել է հետազոտողների ռեսուրսները, ստեղծել ազգային
ուշադրության կենտրոնում և թե­ տնտեսության արդյունավետութ­
ման շարունակում է հետաքրքրել յան բարենպաստ պայմաններ և
մասնագետներին։ Եվ դա բնա­ բարձրացնել բնակչության կեն­
կան է։ Թեև իր ամբողջության սամակարդակը։ Միաժամանակ
մեջ ուրվագծվել է Հայաստանի «հարկային քաղաքականութ­
Հանրապետության հարկային յունը տնտեսության պետական
կարգավորման այն տեսության

10 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ1չ Յ. 2010

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ածանցյալն է, որը որդեգրում է հարկային պարտավորություն– շարադրված նաև աշխատութ­
ների հաշվարկման կատարե­ յան մյուս բաժինները։
տվյալ երկրի իշխանությունը» (էջ լագործման խնդիրներին (էջ
371-415), հեղինակներն առկա Այս իմաստով հարկային
148)։ 1990-ական թվւսկաններիի բացթողումների ու թերություն­ պարտավորությունների հաշ­
ների վերացումը կարևորում են վարկման օրենսդրական և մե­
ՀՀ-ի համար այդպիսին մոնե­ հարկման արդյունավետության թոդաբանական հիմքերը ՀՀ-ում,
մակարդակի բարձրացման և հարկման արդյունավետության
տարիստական տեսությունն էր, պետական բյուջեի եկամուտների և պետական բյուջեի հարկային
աճի առումներով։ Նշված հիմ– եկամուտների գնահատականը,
որտեղ շուկայական տնտեսութ­ նախնդիրների լուծման համա­ ՀՀ հարկային պարտւսվորութ–
տեքստում, որպես հարկային յունների հաշվարկման կատարե­
յանն անցնող երկրների համար պարտավորությունների հաշ­ լագործման օրենսդրական ու մե­
վարկման կատարելագործման թոդաբանական մոտեցումները,
ցնցումներ չկային և որը վերած­ օրենսդրական ու մեթոդաբանա­ փոքր ևմիջին ձեռնարկատիրութ­
կան մոտեցումներ, առաջարկվել յան հարկման հիմնախնդիրները
վեց տնտեսության արագ վերա­ են. ուժը կորցրած ճանաչել և դրանց լուծման մոտեցումները,

կանգնման հույսերի էյֆորիայի «ԱԱՀ-ի մասին» ՀՀ օրենքի 15– ֆինանսատնտեսական արդի
րդ հոդվածի 15-րդ և 17-րդ, 16– ճգնաժամի հետևանքները, դրա
(էջ 148-154)։ րդ հոդվածի 1-ին, 5-րդ, 7-րդ և հաղթահարման և հակաճգնւս–
11-րդ կետերը, «Հայաստանի ժամային միջոցառումների բա­
Աշխատության մեջ ՀՀ Հանրապետություն ներմուծվող րելավման ուղիները հարկային
դիզելային վառելիքի և բենզի­ տեսանկյունից հիմնահարցերն
հարկային օրենսդրության նի հաստատագրված վճարնե­ ընդգրկող գլուխները ՀՀ
րի մասին», «Հաստատագրված հարկային օրենսդրության ըն­
պատմությունը բաժանվում է վճարների մասին» և «Ծխա­ թերցումներն են՝ կոնկրետաց­
խոտի արտադրանքի համար ված ազգային տնտեսության
երկու փուլի՝ 1992-1997թթ., որ­ հաստատագրված վճարների տեսադաշտի վրա իրականութ­
մասին» ՀՀ օրենքները, «Շահու­ յան հետ համադրման, պարզա­
պես առաջին կամ ձևավորման թահարկի մասին» ՀՀ օրենքի բանումների և միջազգային փոր­
«նվազագույն շահութահարկի» ձի հաշվառման առումներով։
փուլ և 1997թ. հետո՝ որպես հաշվարկման և գանձման դրույ­ Դրւսնցում պիտի տեսնել «Հար­
թը, վերանայել նույն օրենքի 12– կեր և հարկագանձում» աշխա­
երկրորդ կամ բարեփոխումնե­ րդ հոդվածի 4-րդ կետը և այլն։ տության արժանիքները։»
Նույն դիտողականությամբ են
րի փուլ։ Ինչպես ամբողջ տնտե­

սական համակարգի, այնպես

էլ նրա մի մասը կազմող հար­

կային համակարգի համար դա

բեկման ժամանակաշրջան էր,

երբ նորամատիվ օրենքներով

կարգավորվածությունը, գործո­

ղության մեջ դրված հարկատե–

սակներն ու տուրքերը հաճախ

իրական հատվածում ունենում

էին այլ հետևանքներ՝ ազգային

տնտեսության աճի լծակներից

վերածվելով «պատժամիջոցնե­

րի»։ Նշված հարցերը ստացել են

համապատասխան մեկնաբա–

նություններ և ժամանակի հոսքի

մեջ վերհանվել հարկատեսւսկ–

ների և տուրքերի գործողության

սահմաններն իրենց հակասա­

կան և կատարելագործում ակն­

կալող պարագծերում։ Այսպես

օրինակ, ուղղակի և անուղղակի

հարկերի հարաբերակցության

համատեքստում տալով հարկա­

յին եկամուտների գնահատակա­

նը, հեղինակներն ընդհանրաց­

նում են հարկման մակարդակի

ցածր լինելու փաստը, անուղղա­

կի հարկերի բարձր մասնաբաժ–

նի, հարկման անարդարության

իրողությունները (էջ 366-371)

և այլն։ Կամ անդրադառնալով

առանձին հարկատեսակների և

դրանց փոխարինիչների գծով

Տ123. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 11

ՀԱՅՈՑ ՆՈՐԱՑՐ ՍԱՐՈՒԽԱՆՑԱՆ
ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ
ԵՐԱԽՏԱՎՈՐԸ պ ա տ մ ա գ ի տ ո ւթ յա ն դ ո կ տ ո ր

ԼԵՈՅԻ
ծննդյան
150-ամյակի ա ռ թ ի վ

Յուրաքանչյուր սերունդ իր գրել է «Ճ&տճձյն» թերթում և ամբողջական պատկերը՝ հայ
ավելի քան կես դար աշխատակ­ գրականագիտական միտքը
անցյսւ(ի հիշողությունից վերց­ ցել հայ պարբերական մամուլին։ հարստացնելովնոր հասկացութ­
նում, ժամանակի քննախույզ հա­ յուններով և ըմբռնումներով։ Նրա
Բավական է թերթել XIXդարի
յացքով գնահատում և գալիքին վերջին քսանամյակի և XX դարի պայքարը գրական հետադիմա­
է փոխանցում անուններն այն առաջին տասնամյակների կով­ կան հոսանքների դեմ պատկա­
արժանահիշատակների, որոնք կասահայ թերթերն ու ամսագ­
կատարած վաստակի համար րերը, թռուցիկ հայացք նետել նում էհայ քննադատական մտքի
արժանանում են ժողովրդի ժամանակաշրջանի հայագիտա­ արժեքների թվին։
անանց հարգանքին ու սիրուն։ կան գրականությանը՝ համոզվե­
Մեր ժողովրդի համար այդպիսի Լեոյի դիմադարձը գեղար­
անուններից է Լեոն (1860-1932 լու, որ 18տարեկանում ռուսական
նարոդնիկական շրջաններում վեստական գրականությունից
թթ.)։ մեծ համարում ունեցող գերմա­ և գրականագիտությունից դե­
Ծնվել էՇուշի քաղաքում 1860 նական գրող Ֆրիդրիխ Շպիլ– պի հայ ժողովրդի հասարակա­
հագենի «Մեկը դաշտում զինւվոր
թ. ապրիլի 14-ին, մահացելէ 1932 չէ» նշանավոր վեպի հերոս Լեո կան մտքի և քաղաքացիական
թ. նոյեմբերի 14-ին Երևանում։ անունը վերցրած և յուրացրած
1878 թ. ավարտել է Շուշիի քա ­ Առաքել Բաբախանյանը՝ որ­ պատմության ուսումնասիրման
ղաքային վերակազմյալ դպրո­ պես գրող, գրական քննադատ ասպարեզ հիմնականում տեղի
և հրապարակախոս, ժամանա­ ունեցավ XIXդարի վերջին տաս­
ցը։ Այնուհետև ծննդավայրում կաշրջանի նշանավոր դեմքերից նամյակին, պատմական մի ժա­
ու Բաքվում աշխատել է որպես էր։ Լեոն է գրել ռուսահայ գրա­ մանակաշրջանում, երբ սխոլաս­
նոտարական գրագիր, հեռագ­ կանության առաջին պատմութ­ տիկայի հիմքով հասակ առած
րիչ, «Արոր» տպարանի կառա­ յունը, ըստ պատմաշրջանների
ստեղծել գրական հոսանքների կղերապահպանողական պատ­
վարիչ, բարձրագույն կրթություն մագրությունը նահանջել էր իր
չի ստացել։ 1895-1906թթ. Թիֆ– նախկին դիրքերից՝ տեղի տալով
ազգային-պահպանողական և
լիսի հրատարակվող «Մշակ» ազատամիտ-բուրժուական ուղ­
ղություններին։ Ընտրելով վեր­
թերթի աշխատակիցն էր և
քարտուղարը։ 1906-1907թթ. ջին ուղղությունը՝ նա կարողա­
դասավանդել է էջմիածնի ցավ առաջ ացնել ոչ միայն Մ.
Գևորգյւսն ճեմարանում, ապա էմինից և Ա. Գարւսգաշյանից, Ք.
տեղափոխվել էԹիֆլիս և ամբող­ Պատկանյանից և Գր. Խալաթյա–
նից, հայագետ Մխիթարյաննե–
ջովին նվիրվել գիտական աշխա­
տանքի։ 1924 թ. հրավիրվել է րից, այլև Ստ֊Պալասանյանից և
Երևան և պետական համալսա­ Ալ. Երիցյանից։ Լեոյի գիտական
րանում հայագիտական տար­ ուղղությունը ռեալիզմն էր, հա­
բեր առարկաներ դասավանդել մոզմունքը կամ դավանանքը՝
մինչև կյանքի վերջը։ ազատամտությունը։ Նրա բոլոր
մինչխորհրդային գրվածքները
Լեոն գրել սկսել է 1877թ.,
չէին խոտորվում այն սկզբունք–
առաջին թղթակցությունը տպա­

12 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ*>3. 2010

ՄԱՍՆ Ե1ՊՐՈՐԳ ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

II) (Լ (* (I 1| Ա ֊ Թ 8 Ո Ի I՝ –է* Ա Կ Ա *1» ԳԼք1Ի1սՈԻ0ԷՐՈՐԴ
<1| Ա Տ Ե I1Ա Զ Մ ՚Ն Ե Ր ՊԱՐՍԿԱԿեԱՎՆ. ԱեվԱ.ՆՌ8ՈՒճՍեԱ$ԿեԱ՝ԱՆ11ԱՐքէԱԱՐՎԸ.Ս.ՆՔՆԵՐԸ

(16—17*ք1քՒԴԱԼՐԱՐ) I Ա . զ » Ա ֊ - յ լ ո , խ ա ն , 1 7 0 5 թվականի ամառն Անդրկովկասի Հարա֊

վ ա յի ն մ ա ս ե ր ո ւ մ ն կ ա ա ե լ ի է ր մ ի ս ա ր ս ա փ ե լ ի ի ր ա ր ա ն ց ո ւ մ ։ ՚Լ ա ր ա բ ա դ ի ց ,
Ն ա թ ի թ ա ն ի ց , Ե ր և ա ն ի ց և ա յլ ա ե դ հ ր ի ց ա ր ա գի ն թ վ ո վ բ ն ա կ ի չն ե ր , ք ր ի ս ֊

է յա թ ե մ ա հ մ ե դ ա կ ա ն , ի ր ե ն ց ր ն ա ա ն ի ր ն ե ր ի և ա ն ա ս ո ւն ն է ր ի Հես։ վ էա ի –
Հ ո լյ կ ի ն դ ե պ ի Վ րա սա ա ՝։ ՝ լե ռ ն ա յի ն թ ե դ ա շ տ ա յի ն ճ ա ն ա պ ա ր հ ն ե ր ո վ ։
Ա մ ձ ՛երն ա Հ ա ր ե կ վ ա ձ Է ի ն , մ ի ր ա ն ի տ ա ր ի ն ե ր ի ։/ ի վ ե ր ս պ ա ս վ ո ղ պ ա ր ս ,
կակա ն ա ր շա վ ա ն ք ն ա յժ մ ի ր ա կ ա ն ո ւթ յո ւն Էր դ ա ր ձ ե լ, և ա դ դ ա ր Ա ա կ ոլ֊

(էյ՛՝»նն շւոաւղուս1 Էր օր աոաՀ թյսյ>Նվ ել Լ՚ րս/սէոանի սահմաններում, ուր,
ձավասւաէյած Էր, կարելի պիտի /ին եր զտնհլ ապահովություն* Պարսկական
"•յղ ահարկու արշավա՛ն՛քը, որ արդեն մտել Էր Անգրկովկաս, աոաՓՆռրղ*ւ ւմ
Էր Իրա՜նի նոր աոերր* Աղա Մամադ խանը* Նա ՞Հաֆար թ ո ւր ջ րեղ ի յ Էր.
•տ ա ս ն յա կ տարիներով կովեչ կր Պարսկաստանում աեղայյի իշխողների դհ մ
Ա ի վեր^ո՚ ամենաա-մեէէՆ Էր 4անւյԷսաէյել պարսկական դաՀի Համար պասէե"՜
րազՀոՀՆէարի մ էք» Ա յդ ա)արդ**.՝ն, որ կրում կր շաՀի անվան Կեա երբեք
չչէորդվսէձ– "Աղէէ» անոաԱ՚ Ն այն պագքքճաոով, որ Նա ներքինի Էր, վիճակվեք
Էր Պարսկասսաանր նորից միացնելու, ե պարսկական անիշխանության վերք
դ ն ե ր լ յ / . * րաիլար, Ե վ սասաիկ ղաման, ա նգութ Էր այդ յա րդը։ Վեց ա ա »
քեկան Հասակում նրան ներքինա ցրել Էր Նադի ր քտՀչէ Զրկվեր վ դդայնա–
կան կրքերից, որոնք, մանավանդ Արևելքում, Հաչում մաշում են .էարԱինն

ներից, որոնց պաշտպանն Էր Գր. դարձրեց ամբողջ հայ ժողովրդի րը։ Մինչխորհրդային շրջանի իր
Արծրունու «Մշակ» թերթը։ Լեոյի աշխատություններում՝ «Ստե­
համար մարդկային հասարա­ պատմությունը՝ սկսած հնագույն ւիւսնոս Նւսզւսրյանց», «Գրիգոր
կության մեջ չկան հանկարձա­ ժամանակներից մինչև հայ-ռու– Արծրունի», «Հայկական տպագ­
կի թռիչքներ, այլ ամեն ինչ, այդ սական հարաբերությունները, րություն», «Հովսեփ կաթողի­
Հայկական հարցն ուսսրևմտաեվ– կոս Արղության» «Պատմութ­
թվում Աազգերը, բարձրանում են, րոպական դիվանագիտությունը՝
առաջադիմում աստիճաններով։ միատեսակ հետաքրքրություն յուն Երևանի հայոց թեմական
բևեռելով ժողովրդի քաղաքա­ հոգևոր դպրոցի» և այլն, Լեոն
Չնայած Լեոյի գիտական բեմե–
լի պահին հայ պատմագիտութ­ կան կողմնորոշումների ինչպես շատ բարձր էր գնահատում հա­
յան ազգային-պահպանողական պատմական հանգամանքնե­ յերի ռուսական կողմնորոշումը
ուղղությունը կղերականի հա­ րի, այնպես էլ դրանց շարժիչ և Արևելյան Հայաստանի միա­
մեմատությամբ նոր աստիճա­ գաղափարաբանության նկատ­ ցումը Ռուսաստանին։ Ռուսական
նի Էր բարձրացրել պատմութ­ մամբ։ Արդյունավետ այս մեթոդա­ զենքը ոչ միայն բերում էր խաղա­
յան ուսումնասիրությունը, բայց, բանությամբ նրա ստեղծագործ ղություն և հանգստություն, - գրել
գրիչը թափանցեց հայոց պատ­
այնուամենայնիվ, տառապում Էր մության բոլոր ծալքերը։ Հայաս­ էԼեոն, - այլև կապող մի կամուրջ
մեթոդաբանական Լ պատմաի– տանի հին, միջնադարյան ու նոր
մաստասիրական սահմանա­ էր այնքան դժբախտություններ
փակ հայեցողությամբ Աչէր կա­ պատմության ամենահրատապ և տեսած մեր երկրի և եվրոպա­
րողանում պատմությունը դուրս կենսական խնդիրների, հարևան կան քաղաքակրթության միջև։
բերել մտածողության իդեալիս­ երկրների հետ զանազան առն­ Ռուսաստանի հովանավորութ­
տական շրջանակներից։ Տա­ չությունների, համաշխարհային յան տակ մտած ժողովուրդներն
կավին 1890-ական թթ. Լեոն տարբեր անցքերի, Ռուսաստա­ այլևս ոչ մի հոգս չէին կարողունե–
դժգոհում էր, որ չկա ժողովրդի նի հետ համագործակցության նալ՝ բացի մտավոր և կուլտուրա­
տանող փոխհարաբերություննե­ կան առաջադիմությունից»։ Մեծ
քաղաքացիական Լ սոցիալա­ րի՝ Լեոյի խորատես գնահատա­
կան հարաբերությունների պատ­ կանները մեծ նշանակություն են պատմաբանի այս մտայնությու­
մություն, որ հայոց պատմութ­
յունն առավելապես դիտվում է ունեցել հայ պատմագիտության նը բխում էր այն իրադրությունից,
արտաքին պատերազմների և զարգացման համար, նկատելի որ ստեղծվել էր ԱրևեԱւսն Հա­
ներարշավ դեպքերի համակ­ ազդեցություն գործել հայ հասա­ յաստանը Ռուսաստանին միաց­
ցության մեջ։ Նա համամիտ էր րակագիտության մեջ ազգային վելու շնորհիվ։ Հաստատված
Րաֆֆու այն հարցադրմանը, թե մտածելակերպի ձևավորման խաղաղությունը, կյանքի ևգույքի
«մեր պատմության մեջ գրեթե վրա։ համար ստեղծված անվանգութ–
մոռացված է ամբոխը»։ Պատ­ յունը նախադրյալներ ստեղծե­
մության մեջ ժողովրդի դերի Լեոն կարողացել է հատ­ ցին ւսրևելւսհայերի ազգային
կարևորման մեթոդաբանութ­ կապես վերհանել հայ
յամբ Լեոն քննության առարկա ազատագրական պայքարի համախմբման համար։
Լեոն խորքով ու լայնքով ու­
վերջին դարերի մւսնրամասնե–
սումնասիրել է արևմտահայութ­

յան ողբերգական դրության ►►

Ւ1ՏՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 13

ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

^պատճառները։ եվրոպական թանակին համապատասխան նը։ Անշուշտ, Լեոն ևս ունեցել է
Ռուսաստանի քաղաքական և
դիվանագիտության խարդա­ դիվանագիտական վերընթա­ արևմտյան դիվանագիտության
ցը։ Վավերագրերի և համո­ հայանպաստ խոստումները դյու­
վանքների առարկա Հայկական զիչ տրամաբանության լեզվով րահավատորեն ընկալելու՝ ժա­
Լեոն ընթերցողի առջև բացում մանակի հայ հասարակական
հարցը, հաստատագրել Թուր­ է աշխարհի վերաբաժանման, մտքի շատ ներկայացուցիչներին
նոր գաղութների նվաճման ուղեկցող թուլությունը։ Նա ներ­
քիան մեծ տերությունների կցորդ բողներ է շռայլել անգլիական
համար գոտեմարտի բռնված ազատամիտների պարագլուխ
դարձնելու մրցապայքարի Գլադստոնին՝ նրան համարե­
եվրոպական տերությունների լով «մարդասեր, տանջվածնե­
արդյունքներով նրա հպատակ հանցավոր դիվանագիտության
խարդավանքները Հայկական րի պաշտպան, ազգերի եղբայ­
քրիստոնյա ժողովուրդներին հարցում։ Լեոն բարձրացնում է րության հզոր ախոյան» և այլն։
վարագույրն այն նենգություն­ Սակայն, ի պատիվ իրեն, հետա­
սպասվելիք էլ ավելի ահավոր ների, որոնցով տերությունները գայում նա Գլադստոնին բնու­
1890-ական և 1910-ական թվա­ թագրեց այնպիսին, որպիսին
աղետները։ Արևելյան ճգնաժա­ կաններին արևմտահայությա­ իրականում կար։ Չորս անգամ
նը ոչ միայն չպաշտպանեցին Անգլիւսյի վարչապետի պաշ­
մին և Հայկական հարցին նվիր­ տոնին տիրացած Գլադստոնին
թուրքական բարբարոսներից,
ված իր աշխատություններում այլև համատարած լռության նա բնութագրեց որպես մոլի
մասնակիցը դարձան հայոց ցե­ իմպերիաւիստի, գաղութային
Լեոյին հաջողվել է պատմա­ ղասպանության իրականացմա– քաղաքականության հմուտ
գործադրողի ու ճնշված ժողո–
կանության դիրքերից լուսաբա­ վուրդների ազատագրական
պայքարի թշնամու։ 1925 թ.
նել միջազգային իրադրության, «Անցյալից» աշխատության մեջ
Լեոն գրում է. «1880-ական թվա­
Թուրքիայի ներքին ու արտաքին կանների Գլադստոնին փորձը

կացության հանգուցային հիմ– պետք էլավ խրատած լիներ հայ­
կական երեխայությանը՝ պարզ
նախնդիրները, այն հիմնական ցույց տալով նրան, որ Անգլիան
Անգլիա է և ոչ մի նշանակություն
դեպքերի ընթացքն ու դեմքերի չունի, թե ովէ այսօր նրա առաջին
մարդը։ Գլադստոն, Սոլսբերի,
գործողությունները, որոնք ավե­ Բիկոնսֆիլդ, որոնք անուններ
են փոփոխական, հեղհեղուկ,
լի են առնչվել արևմտահայութ­ անկայուն։ Անփոփոխը անգլիւս-

յան ճակատագրին, Հայկական

հարցի շուրջ ծավալված դիվա­

նագիտական գործողություննե­

րին։ Մեծ հետաքրքրությամբ են

այսօր էլ կարդացվում ներքին

դրամատիզմով հագեցած Հայ­

կական հարցի վերաբերյալ նրա

«Գլադստոն» և «Հայոց հարցի

վավերագրերը» աշխատություն­

ները, բազմաթիվ հոդվածնե­

րը, որոնցում ցույց է տրվում, թե

մեծ տերությունները նպատակ

էին հետապնդում բոլոր միջոց­

ներով կանխել 1877-1878 թթ.

ռուս-թուրքական պատերազմում

ռուսական բանակների հաղ­

14 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ի1շ3. 2010

ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հունաստւ Վրաստան Ոէսսսւստսւ1
Թուրքիա
Հայաստան ԱդրբԵջսւն

Լեռնային
Արցախ

Դ իա րրեքիր

Միջերկրական ծով

կան արշինն Է և նրա ծառա ու վիթխարի գերեզման, որի վրա տահական չէ, որ ինչքան էլ նրա
սպասավոր են ամենքը, անգամ հավերժապես արձանագրված է միտքն ակոսեր պոզիտիվ իրա­
«մարդասերները» մեծ լինեն «Եվրոպայի զոհը»։ կանության և իդեալիստական
նրանք, թե փոքր՝ միևնույնն Է»։ երևակայության սահմանները,
Հայկական հարցի նկատմամբ Լեոյի աշխարհայացքը բարդ աչք փակեր պատմական իրո­
անգլիական քաղաքականութ­ էր ու հակասական։ Խորհրդային ղությունների առջև ու խտացներ
շրջանում գրած մի քանի աշխա­ ռուսական ցարիզմի «խարդախ»
յան ողջ գործընթացի վերաբեր­ տություններում («Խոջայական քաղաքականության գույները,
յալ Լեոն ընդհանրացրել Է. «Բայց կապիտալը ևնրաքաղաքական– այնուամենայնիվ, պատմական
ոչինչ և ոչ մի բան չէր լուծվում։ հասարակական դերը հայերի դետերմինիզմի դիրքերից ելնե­
մեջ», «Թուրքահայ հեղափոխութ­ լով հարկադրված էր ընդունե­
Լոնդոնը Լոնդոն էր մնում՝ հա­ յան գաղափարաբանությունը») լու, որ «եսամոլ ու շահամոլ»
մաշխարհային գիշատիչ բանկ, և այլն, Լեոն բացասական վերա­ ռուսական նվաճողականութ­
իսկ Մուշի դաշտը լլկանքնե­ բերմունք էր հանդես բերում դեպի յունը «նման չէր նախորդներին
րի, լացի ու աղետի դասական հայերի ռուսական կողմնորոշու­ գեթ նրանով, որ անապատի
հայրենիք»։ Լեոն ցասումնալից մը, հայ ազատագրական շարժ­ ամայություն չէր բերում երկրնե–
արտահայտություններով է բնու­ ման գաղափարաբանությունը և րին և կոտորած ու ավերում՝ նրա
նրա գործիչները՝ տրամագծորեն բնակիչներին»։ Սա նշանակում
թագրել ոչ միայն Անգլիւսյի, այլև հակադիր միչնխորհրդային ժա­ է, որ Լեո պատմաբանը, քաղա­
Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և մյուս մանակաշրջանում իր դավանած քական հայագետը շարունակում
մեծ տերությունների հակահայ­ դրական սկզբունքներին։ Ան­ էր ունենալ այն խոր գիտակցութ­
կական քաղաքականությունը։ գամ իրարամերժ տեսակետների յունը, որ Ռուսաստանը, ձգտե­
Անդրադառնալով Կ. Պոլսի հայ­ արտահայտման պայմաններում, լով գրավել Մերձավոր Արևել­
կական կոտորածներին՝ Լեոն մեծ գիտնականի տիրապետող քի որոշ տարածքներ, ջանալով
գրել է. «Կոտորածի մյուս օրը, գաղափարը զգայուն էր հայութ­ դրանց ենթարկել իր ցարական
յան համազգային ճակատագրի վարչակարգին, միացված տա­
երբ Կ.Պոլսի փողոցները դեռ հետ առնչվող քաղաքական րածքները ակամա ներգրավում
կարմրած էին հայի արյունից, կացությունները գնահատելիս։ էր իր տերության հզոր կենսա­
Վիլհելմ կայսրն Աբդուլ Համիդին Նրա բոլոր պատմագիտական գործունեության մեջ՝ հնարավո­
ընծա էր ուղարկում իր պատ­ աշխատությունների գլխավոր րություն տալով հաղորդակցվելու
կերը, զարդարված թանկագին լեյտմոտիվ մեկն է՝ անցյալի առաջադիմական շարժումներին
քարերով»։ Ըստ Լեոյի՝ մեծ տե­ էջերում, անցյալի փորձի մեջ որո­ և եվրոպական մշակույթին։ Այս­
նել ազգի ազատագրության և պես էին մտածում Լեոյին նա­
րությունների հակահայկական ապահովության ամենից հու– խորդած ևնրան ժամանակակից
քաղաքականության արդյունքն սադրող ուղիների բանալին։ Պա­
այն եղավ, որ «այժմ Թուրքւսց բոլոր հայ մեծերըՏ
Հայաստան չկա։ Նա դարձել է մի

Տ|օՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 15

ՉԳՐՎԱԾ ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳ0ԱՆ
ՀԱՐՑՈՒՐ
ԷՋԵՐ բա նա սիրա կա ն գիտ . դոկտ որ, պ րոֆ եսոր
Հե տ ա զ ո տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ո լոր տ ը՝ նոր
շր ջ ա ն ի գ ր ա կ ա ն ո ւթ յո ւն

Մահվանից ընդամենը մեկ ու խաղաղությունը։ Քոչարը տե­ ոլորտ, ակտիվորեն մասնակ­
տարի առաջ՝ 1964-ին, Հրաչյա սել էր գաղթ ու սով, ծայրագույն ցում էր գրական կյանքին։
Քոչարը գրեց իր լավագույն աղքատություն ու հարազատնե­ Տարված իրականալի ու
ստեղծագործություններից մե­ րի մահ։ Գուցե նաև այդ պատճա­ անիրականալի երազանքներով՝
կը՝ «Սպիտակ գիրքը»։ Այդ գիր­ ռով նա չափից դուրս ոգևորութ­ 1930-ականների ծանր օրերին

քը ասես ընդհանրացումը եղավ յամբ ընկալեց նոր կարգերը, ամենքը պայքարում էին ամենքի
գրողի անցած ողջ ճանապարհի, «փոթորկահույզ հավատով» դեմ, նաև՝ ամեն ինչի դեմ՝
եկեղեցու, ազգային արժեքների,
խտացումը կյանքի իմաստի ու նվիրվեց հեղափոխական գոր­ համաշխարհային կապիտալիզ­
նվիրման։ Առանց վարանման ծընթացներին և երկար ժամա­ մի, «ոչ յուրայինների»։ Այլ խոս­
կարող ենք ասել, որ այդ գործը նակ կռիվ տվեց «մարդկության քով՝ ամեն մարդ պայքարում էր
Քոչարի լավագույն գիրքն է, նրա երջանկության համար»։ Իրենց
կյանքի շրջանակներով ու հե­ դիմացինի դեմ ու... իր դեմ։ Երկ­
կյանքի պոեմը, կյանքի երգը՝ տաքրքրություններով էլ Քոչա­ րորդ համաշխարհային պատե­
կարապի երգը։ րազմը ինչ-որ չափով մեղմացրեց
րի առաջին շրջանի հերոսնե­ «դասակարգային» պայքարը
Թուրքական բռնություննե­ րը շատ են բնութագրում իրեն՝ երկրի ներսում։ Ծագել էր ժողո–
րի ու թալանների պատճառով հեղինակին, ունեին այն նույն վուրդների լինել-չլինելու խնդիրը։
Քոչարի հայրը ստիպված է եղել խանդավառությունները կյանքի Հայ ժողովուրդը ևս դուրս չէր այդ
զենք վերցնել ու լեռները բարձ­
նկատմամբ, ինչ ուներ ինքը՝ Քո­ վտանգից։ Մինչև ատամները
րանալ, երիտասարդ մայրը չարը։ զինված Թուրքիան սպասում էր
1915-ին կարողացել է 5-ամյա հարմար պահի՝ իր գիշատչային
Հրաչյա որդուն մինչև գաղթի կի­ Ոգևորված երիտասարդը երազանքները իրականացնելու
սաճանապարհը հասցնել։ Որբա­ առանց վարանման մտել էր համար։ Գուցե ևայդ գիտակցութ–
ցած պատանին ստիպված էր իր կուսակցական ու քաղաքա­
աշխատանքով վաստակել օր­ կան բուռն գործունեության

վա հացը, հովիվ էր Արարատյան
դաշտի գյուղերից մեկում և հնա­
րավորություն չուներ դպրոց գնա­
լու։ Հետո եկավ ուսման շրջանը,
որին հաջորդեցին նոր իշխա­
նությունների ու կարգերի բերած

պայքարների երկարաձգված
տարիները։ Արտաքնապես գրա­
վիչ ու վառ հորիզոններ խոստա­
ցող նոր գաղափարներն իրենց
մեջ առան նաև երիտասարդ Քո­
չարին։ Նոր կարգերը հռչակել էր

ժողովուրդների եղբայրություն,
փառաբանում էր աշխատանքն

16 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

յամբ Քոչարը առաջիններից մե­ ների։ Նա, ով շատ թե քիչ ծանոթ րը– Ա.Ա.)։ Այո, շատերն էին հու­
կը եղավ, որ պատերազմի հենց էր գրողի կյանքին, գիտեր, որ նա սախաբվել։ Հատկապես կյանքի
կարող էր ճակատամարտ տալ վերջին տասնամյակում Քոչարը
սկզբին զինվորագրվեց ու մեկ­ «երեկվա իր բարեկամներին» ևս եկել էր այն եզրակացության,
նեց ռազմաճակատ՝ այնտեղից և ներել «երեկվա իր թշնամինե­
ուղարկելով թղթակցություններ ու րին»։ Մյուս կողմից՝ իր ներշնչ­ որ մարդը, առավել ևս արվես­
հողվածներ, իսկ հետագայում իր ման պահերին և մանավանդ տագետը, իր կյանքի վերջին
ապրածն ու տպավորությունները կյանքի վերջին տասնամյակում օրը միայն կարող է հասկանալ
դարձնելով գրքեր ու նա գրել է սերերով ու համակ­ պատմության ճշմարտությունը
րություններով, տխրություննե­ ու ըմբռնել, որ իր ողջ կյանքում
վեպ։ րով ու ուրախություններով, կա­ միամիտ է եղել երեխայի պես և
Այո, դժվար ու հա­ ռուցումներով ու փլուզումներով
լեցուն գործեր, ոգևորվել իր դյուրահավատ՝ խենթի պես։
կասական է եղել Քո­ ժողովրդի նոր նվաճումներով Այդ հետո, շատ հետո պիտի
չարի կյանքը, ցա­ ու տանջվել նրա անհաջողութ­
վոք՝ լեցուն նաև յուններից։ Ինչպես ժամանակի պարզ դառնար, որ նոր կարգե­
բարդություններով։ որոշ մտավորականներ, Քոչա­ րը անողոք ճակատագրի տես­
Համոզված «իր» րը ևս հակասությունների մեջ քով հավասարապես հարվածել
էր իր ու աշխարհի հետ։ Նա­ է բոլոր նրանց, ովքեր հավատա­
ճշմարտության մեջ՝ խորդ դարի 20-30-ական թվա­
նա ժխտել ու բացասել կանների բերած ժխտողական ցել էին և ովքեր... չէին հավա­
է շատ գաղափարներ, գաղափարախոսությունն ու տացել։ Դժվար է ասել՝ Քոչարը
դավանելի հայտ եկած բռնությունների քաղաքակա­ մինչև վերջ համոզվեց իր հավա­
նոր մարգարեների, իր նությունը շատերին էր կանգ­ տացած ուսմունքների սնանկ լի­
նելուն, որը այդպես էլչէր փոխե­
մտքի զայրալից պահե­ նեցրել կասկածների առջև։ Ինչ– լու Հայաստան աշխարհի հոգսն
րին չի ներել և ոչ մեկին, դատել ու որ տեղ Քոչարը նաև իր համար
դատապարտել է մեր պատմութ­ կարող էր «Մայրենի լեզու» գոր­ ու ցավը, բայց կարող ենք ասել,
յան անցյալի սխալները, բայց և ծի «Գնդապետի պատմածը» որ հիասթափությունները քիչ
ինքն է նորերի հետ հաճախ մո­ գլխում, հանձին Գայի՝ Անդրա­
լորությունների գիրկն ընկնել, նիկին ուղղված խոսքերի ասել. չեն եղել, որ գրողը ապ­
«Խաբված ենք, մեծ հայդուկ, բո­ րել է արվեստագետ մար­
նույն անկեղծությամբ գովերգել լորս միասին, ազգովին խաբված դու այն ողբերգությունը,
ու նույն անկեղծությամբ նզովել ենք, դաժանորեն, անաստված որ կապված էր ժամանա­
շատերին։ Նա նույնքան խիստ է կերպով խաբված ենք» (Հր. Քո­
եղել ինչպես իր ժամանակակից­ չար, Ընտիր երկեր, հ. 1, Երևան, կաշրջանի ցավալի ըն­
ների, այնպես էլ իրենից առաջ 1975, էջ 310։ Բոլոր մեջբերում­ թացքի հետ, փայփայված
ապրողների նկատմամբ, ովքեր, ները կատարված են այս գրքից, տենչանքներին չհասնելու
այսուհետ կնշվեն միայն էջե­ հետ։
ըստ իրեն, սխալ են եղել խոսքով
և գործով, ովքեր պատճառ էին Եթե Քոչարը իր հայրե­
դարձել ժողովրդի թշվառություն­ նի ծննդավայրում մնար,
գուցե և ճանաչված գու–

թանվար ու մաճ բռնող
կդառնար։ Նրա հնչեցրած
հորովելը կլցներ հարա­
զատ սար ու ձորը, և կամ իր հոր
նման լեռ կբարձրանար արյու­

նակից վրիժառուների հետ։ Բայց
ճակատագիրը նրան գրողի կո­
չում էր տվել ու մեծահոգի չէր

եղել կյանքի հարցերում։ Թողած
գիր ու գիրք՝ նա հաճախ տրվեց
առտնին կուսակցական կեղծ

պայքարներին, վատնեց իր ուժե­
րը գաղափարական սին կռիվնե­
րում, և երբ եկան «դարձի» ժա­
մանակները, անցյալում տխուր
շատ օրեր էին մնացել։

Քոչարի գրական մուտքովդ

Տ|օՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 17

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

► սկսված և շատ երկարած մի անտեր էին մնացել, ամայի ձո­ րության վաստակաշատ պատ­
ժամանակաշրջանի համար նրա րերում քաղցած գայլերն էին ոռ­ մաբաններից մեկի՝ Լեոյի կյանքի
նում, աղբյուրների ակունքները ու գործի որոշ դրվագներ։ Բայց
պատկերած հերոսները կյան­ փակվել էին։ Հենց այդ անմա­ դա լոկ արտաքին երանգ է։ Իրա­
քի նոր հարաբերությունների ու
մտածումների պատրանքային րելի կարոտն է հոգու խորքերից կանում Քոչարը այդ պատմված­
կրողներ մնացին։ Նրա գործերն լսելի դարձրել վիպակի հերոս քում խտացրել է իր նկարագի­
էլ հաճախ խանդավառության ու Առաքելի խոսքերը. «Կարոտը րը, պատկերել է արվեստագետ
ոգևորության դրսևորումներ էին՝ թոնդրի մոխրի տակ մնացած մարդու այն մտատանջություն­
անթեղ կրակ է։ Կարծես հանգեր ներն ու նպատակադրումները,
գրված ոգևորությամբ, բայց սա­ է, չի երևա։ Թոնդիրը պաղեր է։ որոնք ունեցել է ինքը թե որպես
ռը սրտով։ Որքան էլ զարմանա­ գրող և թե որպես մտածող։ «Եր­
լի է, գաղթ ու սով տեսած գրողը Բայց որ մոխիր բացես, անթեղ
իր ժողովրդի ապրած թալանի կրակ կերևա, կկայծկլտա... Ան­ ջանիկ չէր եղել նա,– գրում է Քո­
ու ջարդի օրերին չէր անդրա­ թեղ կրակ չմարի, կապրի։ Կրակ չարը իր պատմվածքում,– որով­
դառնում։ Սակայն քիչ-քիչ կու­ արդարություն է, անմահ է... Կա­ հետև հոգին չէր ունեցել ոչ մի
տակվում էին ազգային աղետի րոտ կրակ է, ծարավ է» (էջ 390)։ խաղաղ պահ։ Նա միշտ լցված էր
խորքերից եկողնվագները, ևզու­ Քոչարն էլ, ով գիտե, գուցե և եղել ծանր, մռայլ մտորումներով,
լալվում էր նրա գրիչը, մորմոքում
տառապանքի ու կորուստների նույնքան դառնացած, որքան իր միշտ պատրաստ պոռթկալու։
հիշողություններով։ Պատահա­ կերտած հերոսը, տարիներ շա­ Լի էր եղել զայրույթով, վշտով...
կան չէ ուրեմն, որ կյանքի վերջին րունակ փակելէներսից իր սրտի
դռները ու «|ւնչ ես զգում» հար­ ու ծանր հիասթափությամբ» (էջ
շրջանում, անվանենք այն լուսա– ցին, Առաքելին ուղղված «քւնչ 245)։
կերտյան լուսավոր շրջան, ծնվե­ տեսար» հարցի նման միայն
ցին այնպիսի դասական գործեր, Այս պատմվածքը օգնում է
որպիսիք էին «Եւիրատի կամուր– մի պատասխան է պահել. «Մեր ավելի լավ հասկանալու Քոչար
վանք էլման հմալ իր տեղ կայ­
ջին», «Մայրենի լեզու», «Կա­ նուկ էր, գետ լե էլման հմալ կեր­ մարդուն ու մտավորականին։
րոտը», «Նահապետը», որոնք թեր» ( էջ 430)։ Ասել է, թե երկիրը Որ Քոչարը այս պատմվածքում
եկան հաստատելու, որ Քոչարի իր տեղում մեզ է սպասում, ու այդ գրում է ավելի իր մասին, քան ու­
երկրի նկատմամբ ունեցած «էլ­ րիշների, համոզվում ես պատմ­
մեջ անթեղ կրակի նման մխում վածքում «սպրդած» նաև այն
է մեր ազգային ողբերգությու­ ման» կարոտն է, որ մեզ այնտեղ դրվագներից, երբ խոսվում է
նը։ Նրան, «Կարոտը» վիպա­ պետք է տանի։
կում կերտած իր հերոսի նման, պատմաբան հերոսի գրական
ըստ էության հար տանջել է իր Քոչար մարդու մտածողութ­ գործունեության մասին. «Անց­
յալում երբեք իր գրական գոր­
երևակայությունը, տարել իր պա­ յան ու որպես գրողի դիման­ ծերի մասին չէր խոսել» (էջ 256),
պերի երկիրը, որտեղ դաշտերը կարը այս գրքում լավագույնս է «... անուն ու համբավ ունեցող բո­
ներկայացնում նրա մանավանդ լոր գրողներն էլ, իրենց նոր երկե­
«Սպիտակ գիրքը» պատմված­ րը հրապարակ հանելով, ահով

քը, որը ոչ միայն բովանդա­ ու երկյուղով էին սպասում նրա
կային, այլև գեղարվեստական կարծիքներին...» (էջ 254) և այլն։
պատկերման առումով, ըստ մեզ,
ամենակարևոր տեղն է զբաղեց­ Քոչարը, ինչպես իր կերտած
նում գրողի ստեղծագործութ­ հերոսը, առանձնության պահե­
րին, չլուսացող գիշերներին (հի­
յունների ողջ համապատկերում։
Այս պատմվածքը բնութագրա­ շենք, որ կյանքի վերջում նրա հե­
կան արժեք ունի Քոչարի՝ որպես րոսը կուրացել էր, ու ցերեկներն
ստեղծագործողի մշակութաբա– էլ գիշերվա շարունակություն
էին) գուցե և շատ երկար էնայել
նական ընկալումների տեսանկ­ մթության խորքերը, կասկածել
յունից ևս։ Ասել է, թե Քոչարը այս իր դավանած գաղափարներին

պատմվածքը գրել է ոչ այնքան ու հնչեցրած խոսքերին, բայց և
ուրիշի, որքան իր մասին, որ­ ամեն անգամ նրա դեմ հառնել
քան էլ որ այն իր ընծայականով են այն երկու դավանանքները,
ակնարկի «մեր պատմաբաննե­ որոնց նա ջանացել է չդավա­
րին»։ Իսկն ասած՝ պատմվածքը ճանել երբեք՝ «աշխատանք և
ավելի ներառում էհայ պատմագ­ հայ ժողովուրդ», որ նշանակում

18 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

է տքնանք ու ինքնամոռաց նվի­ բոլոր ապրողների հետ ու հու­ ձեռք չի բերում՝ թե պետք էհայոց
րում գործին, գրչին, երկրին։ զում՝ որպես գրված ու չգրված պատմությունը նորից գրել, և որ
գրքեր։ այն պետք է սկսել մաքուր թղթե­
հր պատմվածքում Քոչարը րի վրա, գրել լցված թանաքամա­
մեջ է բերում Հովհաննես Թու– Քոչարն իր այս պատմ­ նով ու գրել արդար ու ապրեցնող
մանյանի՝ արևելքի մեծ բանաս­ վածքում բացահայտում է հայ պատմություն։ Կարող ենք ասել,
տեղծ Խայամին վերաբերող մի ժողովրդի հարատևության որ չգրվեց ու գրվեց, իսկ ավելի
քառյակը. «Խայամն ասաց իր գաղտնիքներից մեկը՝ նրա մտա­ ստույգ՝ ժողովուրդների պատ­
սիրուհուն, ոտքդ զգույշ դիր հո­ վորականի՝ ինքնազոհության մությունը միշտ էլնոր գրվողԷջ6ր
ղին// Ո՜վ իմանա որ սիրունի բիբն հասնող մեծ սերն ու նվիրումը իր չեն, ու ամեն մի ժողովուրդ չի
ես կոխում դու հիմի...»՝ գրելով, գործին, արարմանը, ստեղծմա­ քայլում դեռ չգրված այդ սպի­
նը, հոգևոր ու ֆիզիկական մա­ տակ էջերի վրայով, հաճախ
թե «...Մետաքսաթելի վրա շար­ քառման այն միասնությանը, որն անտեսելով «մի չնչին» բան, որ
ված մարգարիտներ են ամեն ապրեցնում է ոչ միայն անհա­ մեծն ճշմարտությունն է։
մի բառը» (էջ 258)։ Չանտեսե­ տին, այլև մի ամբողջ ժողովրդի։
լով հանդերձ Հովհ. Թումանյա– հր այդ համոզումը գրողը մարմ­ Հրաչյա Քոչարը կյանքից
նին տրված դիպուկ բնութագի­ նավորում է հանձին պատմված­ հեռացավ 55 տարեկանում՝
րը՝ փակագծում ասենք, որ այս քի հերոսի, որի աչքերում թեև ստեղծագործական կյանքի
պատմվածքում, արձակի ըն­ մութն է արդեն տիրապետում, ամենաբեղուն շրջանում, երբ
ձեռած հնարավորությունների սակայն նրա սիրտն ու հոգին լե­ զուլալվել էր գրիչը, իմաստ­
սահմանում, Քոչարը ևս հասնում ցուն են լույսերով։ Նա չի կարող նացել էին մտքերը, հստակվել
է հորձանք տվող մտքերի, թևա­ գաղափարները։ Ամեն գրող, որ­
վոր ու պատկերավոր բառերի հեռանալ աշխարհից, քանի դեռ քան էլնա շատ գրած լինի, միշտ
գերագույն խտության ու նրբութ­ չի արել իր կյանքի մեծ գործը, էլ ունենում է «չգրված հարյուր
յան։ Սակայն քառյակի հիշատա­ չի գրել իր վերջին հարյուր էջը՝ էջեր», ինչպես ասենք, նկարիչը
կումը մեզ ավելի ուրիշ մի մտքի պոեմը, որն ապրելու կոչ է, նվիր­ «չի նկարում» իր վերջին կտավը,
է տանում, որը բխում է ինչպես ման պատգամ, պատմության երաժիշտը «չի գրում» իր վերջին
իմաստավորում։ Պատմաբանը, մեղեդին։ ԵվեթեՔոչարի կերտած
Քոչարի՝ այդ քառյակը ոչ պա­ ասել է թե Քոչարը, պետք է իր հերոսը՝ պատմաբան-գրողը, ևս
տահականորեն իր պատմված­ վերջին խոսքում ճշմարտությու­ թղթին չհանձնեց իր գլուխգործոց
քում ներառելու հանգամանքից նը ասեր, գրեր «... խնդություն­ 100 էջերը, դրա փոխարեն ինքը
(այն ուղիղ գծով շաղկապվում է ներով ու մոլորություններով, կա­ գրեց ընդամենը 17 էջերից բաղ­
պատմվածքի ասելիքին), այն­ ռուցումներով և փլուզումներով կացած իր «Սպիտակ գիրքը»
պես էլ Քոչարին՝ որպես գրողի լի» իր ժողովրդի ասքը։ Գրվէտց պատմվածքը՝ բացահայտելով
գնահատելու օբյեկտիվ մղու­ այդ ասքը, թՏ սպիտակ մնացին ոչ միայն ստեղծագործող մարդու
մից։ Արդյոք ամեն ոք, ինչպես այն թղթերը, որոնց վրայով սա­ հարուստ ներաշխարհը, այլև ժո­
զգուշացնում է մեծ լոռեցին իր հել Էր իսկական ստեղծագոր– ղովրդի պատմության իմաստն ու
քառյակի շարունակության մեջ, ծող մարդու ձեռքը։ Իսկ որ գրեր, խորհուրդը, որն է՝ հաստատումը
չպիտի զգույշ դնի իր ոտքը հո­ ինչ պիտի գրեր նա։ Արդյոք այն, ստեղծման, երկրի հարատևման
ղին (ավելացնենք նաև՝ գրի– որ ինքը, ճանաչելով հանդերձ ու անհատի նվիրման։
չը թղթին), քանի որ ով իմանա՝ իր ժողովրդի պատմությունը,
որ տառապած մարդու սիրտն է այնուամենայնիվ չէր հասել նրա Մութ էր, թանձր մութ էր, ու
թաղված այդ հողում, և որ մար­ բուն ճշմարտությանը։ Եվ արդյոք երբեմն էլ առկայծող առանձին
այդ «չգրվելը», սպիտակ էջերի լույսեր գրողի վաստակի շուրջը,
դու սիրտն է խոցվում չպատճա­ փաստը խորհրդանիշի արժեք երբ իր աչքերն էր փակում երբեմ­
ռաբանված խոսքից։ 30-ական նի գաղթական Հրաչյա Քոչարը։
թվականների բարդ, հակասա­ Հորիզոնում այդ լույսերը ավելի
պիտի պակասեին։ Իսկ ժամա­
կան գործընթացների անտե­ նակը Տրբ էլցված մելանով գրելու
սումն ու մոռացումը թանաքամա­ հայ ժողովրդի իսկական պատ­
նի մեջ չլցված հենց այն թանաքը մությունը և երբ է ըստ էության
չէ՞, ինչպես և պատմվածքում, որ խորանալու այդ պատմության
այդպես էլ սպիտակ կարող է առանձին տառապյալների կյան­
թողնել մեր պատմության շատ քի ու գործի բուն էության մեջ։ո

էջեր, որոնք իրենց դառնություն­
ների հետ մեկտեղ պարունա­
կում են նաև մնայուն էջեր, որ
ավանդույթների պես ապրում են

ՒվօՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 19

ՆԱՆՈ-Ն
ՎԱՂԸ

ՔԵՎԻՆ ՏՐԵՆԲԵՐԳ

Բժշկագիտության ոլորտում նանոտեխ–
նոլոգիական մշակումներից հեղափոխա­
կան նվաճումներ են ակնկալվում քա ղց­
կեղի առավել վտանգավոր հարուցիչների
դեմ պայքարում, ինչպես նաև վաղ ա խտո­
րոշման և պրոթեզավորման գործում։

ւա էւՂ ՋՈՒԹ Ց Ո

Ո չ ե ն ա ռւս ջա րկ ոէ զանց քիչ քանակ։ Ելքը հետևյալն դեմ, որոնք, թափանցելով թա­
է՝ ներարկել անհրաժեշտ նյութն ղանթի միջով, պետք է ոչնչաց­
նա նոտ ե խ նոլոգի ա նե րը անմիջապես ախտահարված նեն դրանք։ Վերջերս ի հայտ են
բջիջի մեջ՝ չդիպչելով մյուս բջիջ­
Դեղերի միացությունների ներին։ եկել առաջին արդյունաբերա­
ուղղակի ներմուծում կան պատրաստուկներ, որոնք
Այդ նպատակով պատրաստ­ նախատեսված են քաղցկեղի
Սպանելով մանրէները և քայ­ վում են նւսնոպւստժիչներ, իսկ որոշ տեսակների, ինչպես նաև
քայելով ուռուցքը՝ դեղերը սովո­ ավելի հաճախ՝ կենսաբանական
րաբար վնասում են նաև առողջ մասնիկներ (օրինակ՝ լիպոսոմ– մի շարք այլ հիվանդությունների
օրգանները և բջիջները։ Այդ է ներ), որոնց ներսում տեղադր­ դեմ պայքարելու համար։
պատճառը, որ որոշծանր հիվան­ վում է պատրաստուկի նւսնոբա­
դություններ մինչ այժմ չի հաջող­ ժինը։ Գիտնականները փորձում Նանոմասնիկներն օգնում են
վում բուժել վերջնականապես, են «տրամադրել» պատիճնե­ լուծել դեղերի ներարկման հետ
քանի որ բժիշկը ստիպված էօգ­ րին բջիջների այն տեսակների կապված նաև այլ խնդիրներ։
տագործել դեղաչափերի չափա­ Օրինակ՝ մարդու ուղեղը պաշտ­
պանված է բնության կողմից
արյունատար անոթների միջոցով
անպիտան նյութերի ներթա­
փանցումից։ Սակայն այդ պաշտ­
պանությունը կատարյալ չէ։ Այն
հեշտությամբ հաղթահարում են
ալկոհոլի, կոֆեինի, նիկոտինի,

20 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ |Ա °3 . 2010

ՆԱՆՈՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

հոգեմետ միջոցների մոլեկուլ­
ները, բայց այն արգելափակում
է ուղեղի մանր հիվանդություն­
ների համար նախատեսված
դեղամիջոցների ներթափանցու­
մը։ Վերջինների ներարկման հա­
մար մասնագետները ստիպված
են կատարել բարդ վիրահա–
տություններ։ Այժմ փորձարկվում
է նանոմասնիկների օգնությամբ
ուղեղ թափանցելու նոր միջոց։

«Ուղեղային պատնեշը» ազատ
հաղթահարող սպիտակուցը
կատարում է տրոյական «ձիու»
դեր. այդ սպիտակուցի մոլեկու­

լին «ամրացվում է» քվանտային
կետ (կիսահաղորդչի նւսնոբյու–
րեղ), և այդ մոլեկուլի հետ այն
հասնում է ուղեղի բջիջներին։
Առայժմ քվանտային կետերը
միայն ազդանշանում են պատ­
նեշի հաղթահարման մասին,
բայց ապագայում նախատես­
վում է օգտագործել թե դրանք,
թե ուրիշ նանոմասնիկներ հի­
վանդությունների ախտորոշման
և բուժման համար։

Ախտորոշման ծումը, երբ մոլեկուլն անցնում է նոմետր հաստություն ունեցող
համակարգեր լուծույթի մեջ տեղադրված այդ­ այնպիսի օպտիկական մանրա­
պիսի ծակոտիների միջով, տվի­ թելից պատրաստված զոնդեր,
Վաղուց ավարտվել է մարդու չը գրանցում է այն էլեկտրական որին ամրացված է քիմիապես
գենոմի վերծանման՝ օրգանիզ­ դիմադրության փոփոխման զգայուն նանոտարր։ Զոնդը տե­
մի բոլոր բջիջներում գտնվող և շնորհիվ։ Բայց այսօր ևս հնա­ ղադրվում է բջջի ներսում և օպ­
դրանց զարգացումը, տրոհու­ րավոր է անել շատ բան առանց տիկական մանրաթելի միջոցով
մը, վերականգնումը անընդհատ այդ բարդ խնդրի լիակատար այն տեղեկացնում է զգայուն
ղեկավարող ԴՆԹ մոլեկուլների լուծման։ Արդեն գոյություն ունեն տարրի հակազդեցության մա­
կառուցվածքի սպառիչ որոշման կենսաչիպեր, որոնց օգնությամբ սին։ Այս ճանապարհով կարելի
համաշխարհային նախագիծը։ մեկ հետազոտության ընթացքում է հետազոտել բջջի տարբեր մա­
հնարավոր էհայտնաբերել տար­ սերի վիճակը, ստանալ կարևոր
Սակայն դեղերի անհատա­ բեր հիվանդությունների համար
կան նշանակման, ախտորոշման պատասխանատու ավելի քան տեղեկություն բջիջի նուրբ կեն­
և ժառանգական հիվանդություն­ երկու հարյուր գենետիկական սաքիմիայի փոփոխության վե­
ների կանխատեսման համար ախտանիշեր։ րաբերյալ։ Իսկ դա կօգնի ախտո­
պետք է վերծանել ոչ թե գենոմն րոշել լուրջ հիվանդություններն
ընդհանրապես, այլ տվյալ մար­ Նանոտեխնոլոգիաները կի­ այն փուլում, երբ հիվանդութ­
դու գենոմը։ Բայց այդ գործըն­ րառվում են նաև անհատական յան արտաքին դրսևորումները
թացը դեռևս շատ երկարատև է բջիջների վիճսյկն1 անմիջապես դեռևս բացակայում են, և երբ
և թանկ։ օրգանիզմի ներսում ախտորո­ բուժումը շատ ավելի հեշտ է։
շելու համար։ Այժմ փորձարկ­
Նանոտեխնոլոգներն առա­ վում են մի քանի տասնյակ նա–
ջարկում են այդ խնդրի լուծման
հետաքրքիր ուղիներ։ Օրինակ՝
նանոծակոտիների օգտագոր­

ՒՎզ Յ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 21

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԱՀԱԳՆ ԳՈՒՐԶԱԴՑԱՆ
ԵՎ ԲԱԲԵԼՈՆԻ
ԱՆԿՈՒՄԸ ֆ ի զ.մ ւս թ .գ իտ . դ ո կ տ ո ր , պ ր ո ֆ ե ս ո ր

Ա շխ ա տ ում է Ե րև ա նի ֆ ի զ իկ ա յի ի ն ս ­
տ իտ ուտ ում, Գ ա ռնի ի տ ի ե զ ե ր ա կ ա ն
ա ս տ ղ ա գ ի տ ո ւթ յա ն ին ստ ի տ ո ւտ ւմ ։

աճախ չի պատահում, Խմբագրության կողմից.
երբ ժամանակակից բարդ
անալիտիկ տեխնիկան զարգա­ Սույն հետաքրքիր հոդվածը “Տ1^ & 7©16ՏՇՕթ6” ամսագրի
ցած աստղագիտության համար
կարող Է բւսցահւսյտել երկրա­ նույն համարում (2000 թ. հուլիս) բարձր էգնահատել հնագետ
յին հազարամյա մի հանելուկ։
Մինչդեռ կա ուղղակի կապ Շօտ– Ջեյմս Արմսթրոնգը (Հարվարդի համալսարան)։
տ\շ ՏՁՇ^ցօսոօւ Ըճթ1օՐ6Ր (Շ08Ը)
արբանյակի, լուսնի լազերային Այս հետազոտության արդյունքների հիման վրա 2000 թ.
անդրադարձումների և նշա­
նակալից պատմական իրա­ Գենտում հրավիրվեց հատուկ միջազգային գիտա ժոդով և
դարձության՝ Ք.Ա. երկրորդ հա­
զարամյակում խեթերի կողմից բերված նոր ժամանակագրությունը առաջարկվեց այսու–
Բաբելոնի կործանման միջև։
հետ հաշվի առնել համապատասխան հետազոտություննե­
Հին աշխարհի փառաբանված
քաղաքներից մեկը տեղադր­ րում։
ված Էր Եփրատի վրա, որտեղից
այն տարածում Էր իր քաղաքա­ Այս թեմայով հետաքրքրվողները կարող են ծանոթանալ
կան իշխանությունը և վերահս­
կում առևտուրը Միջագետքի նաև Վահագն Գուրզադյանի հետևյալ հոդվածներին՝ 6սր23–
հիմնական տարածքում (ներ­
կայիս Իրւսք)։ Բաբելոն են տա­ Ճհյո \քաՕա, Օո էհ©ձտէւ՜օոօո11Շ31 ՃօշօրԺտ յոԺ 6յԵ^10Ո19Ո ՇՒմօ–
նում ժամանակակից գիտության
ՈՕԽցԱ 119-120, 175, 2000; ձԱ օմւՇ Յ , 124, 13, 2003;
ակունքները։ Բաբելոնյան աստ­
ղագիտությունն ուղղակիորեն ձԱաճւՇՅ , 126, 195, 2005։
արտացոլված ԷԿլավդիոս Պտղե–
միոսի Ալմագեստ–ում (մոտ ցի Հերման Գւսշին՝ Եվրոպայի Դրանից մի քանի տարի առաջ
Ք.Հ. 140 թ.), որը գերակայեց այդ Հայաստան այցելելիս Գաջը ծա­
գիտության վրա 14երկար դարե­ առաջատար հնագետներից մե­ նոթացավ հնագետ Աշխարհբեկ
րի ընթացքում՝ մինչև Կոպեռնի– կին, որ ղեկավարել է պեղումներ Քալանթարի՝ իմ պապի 1920–
կոսը։ Մեր մշակույթն այսօր Էլնե– Միջագետքի տարբեր վայրերում, 1930թթ. անտիպ աշխատանք­
րառում է բաբելոնյան այնպիսի հեղինակ և խմբագիր է այդ տա­ ներին և իրականացրեց դրանց
գյուտեր, ինչպիսիք են վաթսու­ րածաշրջանի հնագիտությանը հրատարակությունը Փարիզում։
նական համակարգը և կենդա­ վերաբերող բազմաթիվ գրքե­
նակերպը (զոդիակը)։ րի։ Մեր համագործակցությու­ Փարիզի իր առանձնասենյա­
կում, որը ողողված էր պեղ–
Իմ ներգրավումը Բաբելոնյան նը թվում է՝ կանխորոշված էր։
աստղագիտության մեջ սկսվեց
1995 թ., երբ ես հանդիպե­ Հնա գույն դա րա շրջ ա նն երի թ վ ա գր ումներ ի բ ա ց ա հ ա յտ մ ա ն բա նա լիներից մեկր սա ­
փ ո ր ն ե ր ի ձ և ե ր ն են։ Այս ս ա փ ո ր ն ե ր ը բ ն ո ր ո շ ե ն խ ե թ ե ր ի կ ո ղ մ ի ց Բ ա բելոնի ա ն կ մ ա ն
ժա մա նա կա շրջա նին։ Ե րկա րա վուն սա փ որները, հա վա նա բա ր, գ ա ր ե ջ ր ի ՝ բա բելոնցի–

ների սիրելի խ միչքի, հա մա ր էին։

22 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ |ԱտՅ. 2010

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Րօէէօդ 1աո;մ օ<։1ւրտօտ, յո<1Տէ3է0–0ք–էհ6–311 ՅՈ31\^է1011
է^հւ^սշտ ՏՕ^ ձ Յ,500“^63ք–օ1է1 տ^տէ€17–

8\ք Ան. ՕԱՈ(1(1\ք(1Ո

ված խեցեղենների՝ կավե սա­ պայմանավորված էր մի տրցակ Մերձավոր Արևելքի Ք.Ա. 1400-ից
մինչև Ք.Ա. 700 ժամանակաշր­
փորների կտորտանքների կավե տախտակների վրա սե­ ջանի՝ ներկայումս ընդունված
պագիր արձանագրությունների ժամանակագրությունը հիմնված
բազմաթիվ պատկերներով, Գա– հայտնաբերումով Բաղդադի Տել է արեգակի մեկ խավարման՝
Մուհամադ կոչվող արվարձա­ Ք.Ա. 763թ. հունիսի 15-ի հիշա­
շը ոգևորված ինձ ներգրավեց նում։ Այդ արձանագրություննե­
տակության վրա։
մի խնդրի մեջ, որին նա առնչ­ րից երկուսում հիշատակված էր Իմ առաջին քայլն եղավ
լուսնի խավարում, որտեղ կար
վել Էր իր երկու ամերիկացի կարևոր տեղեկություն, որ խա­ գոյություն ունեցող գրականութ­
յան, հատկապես Բաբելոնյան
գործընկերների՝ հնագետ Ջեյմս վարումը դիտվել է Բաբելոնի մաթեմատիկայի և աստղագի­
վերաբնակեցումից հետո 38-րդ տության մեթոդոլոգիայի ման­
Արմսթրոնգի և ասորագետ տարում։ Գաշը հետաքրքրվեց՝ րազնին ուսումնասիրությունը։
արդյոք ես, օգտագործելով այդ Պարզ դարձավ, որ Ք.Ա.1400–ից
Ստիվեն Քոլի հետ։ Նրանց հե– խավարման տվյալները, ինչպես վաղ գոյություն ունեցող ժամա­
նակագրությունները՝ հիմնած,
տազոտած կավե սափորների նաև առկա այլ աստղագիտա­
կան բնույթի հիշատակություն­ այսպես կոչված, Վեներայի
առանձնահատկությունները՝ ները, կարող եմ բացահայտել արձանագրության վրա, որ վե­
րաբերում էր Բաբելոնի տիրա­
ձևերը, չէին կարող բացատրվել Բաբելոնի անկման շրջանի բա­
ցարձակ ժամանակագրությունը, կալ Ամիսադուքայի կառա­
Միջագետքի այն ժամանակ ըն­ որը կկարողանար բացատրել վարման շրջանին, հիմնովին
նաև խեցեղենի հանելուկը։ Նման աղավաղված են։ Պատճառն
դունված, այսպես կոչված, Մի­ ժամանակագրություն կարող է
ակնհայտ էր. չնայած արձանագ­
ջին ժամանակագրությամբ, որ բացահայտվել միայն աստղագի­ րությունը պարունակում է Վենե­
տական բնույթի արձանագրութ­
թեև համեմատաբար ընդունված յունների հիման վրա՝ ինչպիսին րայի դիտման տվյալներ, դրա
հայտնի քսանից ավելի բեկորփ
էր, միաժամանակ նաև առավել էր վերը նշվածը։ Ահավասիկ,

քննադատելի էր*։ Իրենց հետա­

զոտություններից Գաշը և իր գոր­

ծընկերները եզրակացրել էին Մի­

ջին ժամանակագրության՝ մոտ

մեկ դարով կարճեցման անհրա­

ժեշտության մասին։

Գաշի ոգևորությունը մասամբ

"Հնագետները հաճախ օգտագործում
են խեցեղենի հատկությունները հին
մշակույթները հետազոտելիս։

Ւ423. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 23

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

►ներն իրականում բնագրից մոտ րապի արքային։ մի անդամ Սերջիո Տորրեսի հետ
հազար տարի հետո կատարված Վեներան արեգակին երկ­ ես աշխատում էի տիեզերական
աղավաղված պատճեններ էին։ մնացորդային ճառագայթման
րից ավելի մոտ ուղեծիր ունե­ 008Ը–ի ստացված տվյալնե­
Ա յստ եղ ն շվ ա ծ ե ն ա յն հն ա գո ւյն ք ա ղ ա ք ­ նալու պատճառով դառնում է րից փնտրվող ազդանշանն
ները, որ հիշա տ ա կվա ծ են հոդվա ծում, անջատելու ուղղությամբ։ Դա
ժամանակավորապես անտե­ դյուրին գործ չէր, քանի որ այդ
ինչպ ես նաև ժա մա նա կա կից Բ ա ղդա դ և սանելի, երբ հատում է երկիր– ճառագայթումը վերադրվում է
Ք ուվեյթ ք ա ղ ա ք ն ե ր ը ։ արեգակ ուղիղը արեգակի այլ՝ միջմոլորակային տարա­
առջևում (ցածր համընկնում) ծությունից, Երկրի մթնոլորտից,
Վեներայի արձանագրութ­ կամ ետևում (բարձր համընկ­ հենց ընդունիչներից առաքվող
յունը մեկն է (1Տ1օ 63) մոտ 70 նում)։ Այս անցումները բնորո­ ճառագայթումների հետ։ Ու­
արձանագրություններց հայտ­ շում են Վեներայի՝ առավոտյան սումնասիրելով տիեզերական
նի են Ըոսռտ ^ոս Ըոհ1 անվամբ։ կամ երեկոյան աստղ լինելը։
Դրւսնցից երկուսը՝ 1Տ1. 20 և 21-ը, Բաբելոնյան դիտողների հա­ մնացորդային ճառագայթման
պարունակում են լուսնի երկու մար չափազանց կարևոր էր, քարտեզների աղավաղումները՝
խավարումների հիշատակութ­ որ առավոտյան-երեկոյան տե­ մենք ի վերջո գրանցեցինք մի
յուններ՝ առնչված Ուրի Երրորդ սանելիությունները կրկնվում են թույլ ազդանշան, որը կարող էր
դինաստիայի հետ, որը տիրա­ մոտ ութ տարի պարբերությամբ վկայել Տիեզերքի երկրաչափա­
պեւոել էՄիջւսգետքում մոտ 4000 (Վեներայի հինգ պարբերութ­ կան հատկությունների և դրա
տարի առաջ։ յունները, յուրաքանչյուրը՝ 584 ընդմիշտ ընդարձակման օգտին
(մեր արդյունքները տպագրվե­
Աղբյուրները և դրա նց օր, համապատասխանում են ութ
հետ ա զո տ ութ յունը երկրային տարիների և մի քանի ցին «^ՏէՐՕՈՕՈ^ & ^ՏէՐՕթհ7Տ1ՇՏ»
Այսպես ես սկսեցի Վեներա­ օրերի)։ (\հօ1.321, թտց6 19, 1997) եվրո­
պական ամսագրում)։
յի արձանագրության ուսումնա­ Գրեթե հենց իր հայտնադործ­
սիրությունը։ Այս նշանակալից ման ժամանակից պարզ էր, որ Երբ ես նմանօրինակ մոտե­
արձանագրության կարևորութ­ Վեներայի արձանագրությունը ցում կիրառեցի Վեներայի արձա­
յանն առաջինն անդրադարձել պարունակում է սխալներ՝ թույլ նագրությանը, ներառյալ թվային
էր ականավոր Ֆրանց Կուգլե– տրված թե բնագրի հեղինակի Մոնտե Կարլո վիճակագրական
րը դեռևս 1910-ականներին։ Այն կողմից, թե հետագա պատճե– մեթոդները, արդյունքում ստա­
Վեներայի առաջին և վերջին նողների կողմից։ Բացի դրանից՝ ցա հիմնականում աղմուկ և ոչ
տեսանելիությունների գրան­ արձանագրության որոշ հատ­ որևէ հուսալի ազդանշան, բա­
ցումներն է՝ կատարված քսան­ վածներ կամ բացակայում են, ցառությամբ Վեներայի ութ տար­
մեկ տարիների ընթացքում, որ կամ անընթեռնելի են։ Հետևա­ վա պարբերության։
ենթադրաբար վերաբերում են բար, բնավ տարօրինակ չէր, որ
Բաբելոնի Ամիսադուքա արքա­ մասնագետները տարակարծիք ՇՕՑԸ-ի իմ փորձի հա­
յի տիրապետության շրջանին։ էին պատմական թվագրման ջորդ դասն այն էր, որ աղմու­
Ամիսադուքան մոտ մեկ դարով նպատակով այդ արձանագրութ­
հաջորդել է հանրահայտ Հւսմու– յան կիրառելիության վերաբեր­ կը նույնպես կարող է հետա­
յալ։ էրիկա Ռայները և Դավիդ զոտվել, այլ կերպ ասած, որոշ
Պինգրեն, օրինակ, եզրակացրել աղավաղումներ նույպես կարող
էին, որ հնարավոր չէ հուսալի են ունենալ կանոնավոր բնույթ։

տեղեկություններ քաղել դրանից։ Նման ժամանակակից, բարդ
Այդուհանդերձ, հետազոտողնե– մեթոդների կիրառումը հնագի­
րը շարունակում էին հենվել Վե­ տության համար նորույթ է և հե­
ներայի արձանագրության վրա տագայում կարող է հանգեցնել
Բաբելոնի անկման դարաշրջանի կարևոր բացահայտումների։
ժամանակագրությունը բացա–
հայտելու համար։ Ապա ես անդրադարձա լուսնի
երկու խավարումների թվագրմա­
Վեներայի արձանագրութ­ նը Ուրի երրորդ դինաստիայի
շրջանում, որը մոտ չորս դարով
յունն այսպիսով պարունակում է նախորդել է Բաբելոնի անկմա­
աղավաղված տվյալներ, և այս­ նը։ Խնդիրն այն է, որ պետք է
տեղ էր, որ իմ փորձը՝ կապված փորձել ճշգրտորեն համեմա­
008Ը արբանյակի հետ, եղավ տել այդ շրջանի խավարումների
օգտակար։ 1996 թ. ՇՕՏԸ-ի թի­ ժամանակակից հաշվարկներն

24 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ ||՝|23. 2010

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հ ա մ ո ւր ա պ ի ն , ո ր կ ա ռ ա վ ա ր ե լ ԷՔ.Ա. 17-րդ դա րում, Ս ե պ ա գ ի ր ա յս ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւթ յո ւն ը , ո ր ի ն չպ ե ս ե ն թ ա դ ր վ ո ւմ է, հ ի շ ա ­
թերև ս Հին Բա բելոնի շրջա նի ա ռա վել հա նրա ծա նոթ տ ա կ ո ւմ ԷՔ.Ա. 16-րդ դ ա ր ի Վ եներա յի տ ե ս ա ն ե լո ւթ յա ն գ ր ա ն ց ո ւմ ն ե ր ը ,
ա նուններից։ Կոթողի վերին հա տ վա ծի ա յս բա րձրա ­ օգտ ա գործվել է ժա մա նա կի պ ա տ մա կա ն դեպ քերի թվա գրումների
քա ն դ ա կ ը պ ա տ կերում է ա րքա յին՝ ձա խ ից, օր ե ն ք­ հ ա մ ա ր ։ Ս ա կա յն, ի ն չպ ե ս ցույց է տ վել հ ո դ վ ա ծ ի հեղի նա կը, ա ր ձ ա ն ա գ ­
ների նշա նա վոր ցուցա կը Արևի ա ս տ վ ա ծ Շ ա մա շից րութ յա ն տ վյա լները խ ի ս տ ա ղ ա վ ա ղ վ ա ծ են և պ ի տ ա նի չեն ա յդ նպ ա ­
ընդա նեքիս։ Կոթողի բնօրինա կը գտ նվում է Լուվրում, տ ա կ ի հ ա մ ա ր ։ Վ եներա յի ա ր ձա նա գրո ւթ յունը ՝ ո ր պ ե ս ժ ա մ ա ն ա կ ա գ ­
պ ա տ ճենը՝ Հա րվա րդի հա մա լսա րա նի սեմիտ ա կա ն րութ յա ն ա ղբյուր, ա ռ ա ջ ի ն ա ն գ ա մ ն կա տ ել է ճ ի զ վ ի տ հո գև որ ա կա ն,
թա նգա րա նում։ Բ ա բե լո նի ն շա ն ա վ ո ր հ ե տ ա զ ո տ ո ղ Ֆ րա նց Կ ուգլերը 1912թ.։

իրական դիտվածների Ա արձա­ 1. ԷՅրբ էր ճշգրտորեն լուսինը կիրառվում էին լուսնի հնարա–
նագրվածների հետ։ Առաջին հասնում իր ուղեծրի՝ արեգակին վորինս ճշգրիտ դիրքը որոշե­
հայացքից դա թվում է հասարակ հակառակ այն կետին, երբ այն լու համար։ Դրությունը, սակայն,

հարց։ Իրոք, կան բազմաթիվ հա­ գտնվում է Երկրի ստվերում և կտրուկ փոխվեց, երբ Ապոլոն
մակարգչային ծրագրեր, որոնք դիտվում է խավարում։ ծրագրի տիեզերագնացները
նույնիսկ տնային պայմաններում
կտան որևէ խավարման պարա­ 2. Տեղական ժամանակով որ լուսնի վբա տեղադրեցին լա­
պահին է դա եղել։ զերային անդրսսդարձիչներ*։
գաները՝ սկիզբը, ավարտը՝ րո­ Իմ հետազոտությունը կենտրո­
պեների ճշտությամբ։ Առնչված ֆիզիկական փոխ­ նացված էր Ըոաոոյ ծոս Ըոա 1Տ|.
կապակցված երևույթները նե­
Սակայն մինչ այդ համա­ րառում են մակընթացային և ոչ 20 և 21 արձանագրությունների
կարգչային ծրագրերի կիրա­ մակընթացային բնույթի երևույթ­ վրա։ Այնտեղ նկարագրված խա­
ներ, որոնք առաջացնում են վարումները հեղինակները կա­
ռելը, պետք է հստակ պատկե­ պել էին Բաբելոնի հանրահայտ
րացնել դրանցում ներառված Երկրի պտույտի արագության պատմական դեպքերի՝Շուլ–
փոփոխություն և լուսնի ուղեծրի
մոտավորությունները։ Օրինակ՝ գի արքայի մահվան և էլամիդ
տվյալ ծրագիրը կարող է կիրա­ տրամագծի աճ։ Չորս հազար
ռելի լինել կարճ, բայց ոչ երկար տարի առաջ տեղի ունեցած Ուրի * Քենետ Նորդվետը՝ այդ ծրագրի
ժամանակահատվածներում, խավարումների այդ անճշտութ­ նախաձեռնողը, ինձ պատմեց, թե
քանի որ մոլորակային շարժում­ յունները կազմում են ոչ թե րո­ ինքը դիտավորյալ նստել էր նույն
ների հավասարումների ոչ գծայ­ օդանավը, որպեսզի թռիչքի ժամանակ
նության պատճառով այն կարող պեներ, այլ մոտ երկու ժամ։ Սա Ռոբերտ Դիկեյին՝ 1Տ1ծՏ/^–ի ֆիզիկական
զգալի անորոշություն է, քանի որ գիտությունների հանձնաժողովի
է հանգեցնել զգալի սխալների նախագահին, համոզի ընդգրկել
կուտակման և անգամ դինա­ այդ դեպքում հաշվարկված խա­ լազերային անդրադարձիչները Ապոլոն
վարումն իրականում կարող էր ծրագրում։ Արդյունքում մենք այսօր
միկական անկանխատեսելի ունենք շատ ավելի ճշգրիտ տվյալներ
երևույթների։ դիտված լինել ոչ թե Բաբելոնում, Լուսնի ուղեծրի և Արեգակի, Յուպիտերի,
այլ, ասենք, Սիբիրում։ այլ մոլորակների կողմից այն խոտորելու
Տվյալ հնագիտական հետա­ վերաբերյալ։
զոտության նպատակն էր. Պատմականորեն լուսնի կող­
մից աստղերի ծածկումները

|Տ|ՏՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 25

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

►թագավորության կողմից Ուրի ՚ ՜ ;% Ունենալով այս թվականը՝
ավերման հետ։ Հեղինակները ես այնուհետև արդրադարձա
նկարագրել էին խավարումների -՝՝ Տել Մուհամւսդի արձանագ­
որոշ բնութագրեր, որոնք որո­ րությանը՝ պարզելու, թե երբ
շիչ էին դրանց նույնացման հա­ Այս ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւթ յա ն ձ ա խ կ ո ղ մ ո ւմ է վերաբնակեցվել Բաբելոնը։
մար, այն է՝ խավարման սկզբի կ ն ի ք ն է, ո ր ը վ ա վ ե ր ա ց ն ո ւմ է տ վ յա լ
Ա ավարտի ժամանակն օրվա ա ռ և տ ր ա կ ա ն գ ո ր ծ ա ր քը ։ Ս իրիա յի հնա– Սակայն, ի տարբերություն
ընթացքում և լուսնի սկավառա­ գույն Տ երքա ք ա ղ ա ք ո ւմ գ տ ն վ ա ծ կ ն ի ք­ Ըոստց յ\ոս Ըոհ1 արձանագ­
կի մթնելու դիրքը խավարման ները հա մա պ ա տ ա սխ ա նում են ա յստ եղ րությունների, ես չունեի խա­
ավարտին։ Նաև հայտնի էր, որ քն ն ա ր կ վ ա ծ ժա մա նա կա գրությա նը։ վարման նկարագրությունը,
խավարումները դիտվել են իրա­ հայտնի էր միայն, որ այն
րից 44 տարի տարբերությամբ։ տեղի է ունեցել Բաբելոնի վե­
րաբնակեցումից 38 տարի հե­
Ես և իմ գործընկերները տո։ Դա արդեն բավարար էր
եկանք այն համաձայնության, պարզելու համար Բաբելոնի
որ ես պետք է հետազոտեմ Ու– վերաբնակեցման տարե–
րի ավերումից հաշված մոտ
երեք հարյուր տարվա միջա­ թիվը խեթերի կողմից այն
կայք։ Միայն երկու խավարումնե­ ավերումից հետո։ Պարզվեց,
րը՝ Ք.Ա. 1954 թ. հունիսի 27-ի և որ Տել Մուհամադի խավարու­
Ք.ՍԼ 1912 թ. մարտի 16-ի, իրենց մը տեղի է ունեցել Ք.Ա. 1459թ.
տվյալներով համապատասխա­ մայիսի 16-ին, հետևաբար
նում էին արձանագրություննե­ Բաբելոնը վերաբնակեցվել
րում նկարագրվածներին։ է Ք.Ա. 1496 թ., ավերումից
միայն երեք տարի հետո։
Միավորելով
արդյունքները Ք.Ա. երկրորդ հա զ ա ր ա մ յա կ ի ՝ Բաբելոնի
անկման ժամանակաշրջանի կարևոր
Մենք արդեն կարող էինք բա– տարեթվեր
ցահայտել Բաբելոնի անկման
իրական տարեթիվը։ Ունեինք Ու– 2018 Ուրի երրորդ դինաստիայի հիմնադիր Ուր-Նամուի առաջին
րի ավերման տարեթիվը, իսկ տարին
պատմական տվյալները հնարա­
վորություն էին տալիս մի քանի 1954 Հունիսի 27-ին լուսնի խավարում, Ըոսռա ^ոս &ւհ1, 1Տ120, 21
տարվա ճշտությամբ պարզել Ու– արձանագրություններ
րի ավերումը և Բաբելոնի դեպքե­
րը։ Իսկ Վեներայի արձանագ­ 1953 Շուլգի արքայի մահը
րությունը հնարավորություն էր 1912 Մարտի 16-ին լուսնի խավարում, ԸոստՁ^ոս 6ո1ւ1,1Տ120, 21
տալիս կապել Ամիսադուքայի 1911 Ուրի անկումը և Իբբի-Սին արքայի տիրապետության ավարտը
կառավարումը Վեներայի 8-ամ– 1798 Բաբելոնի Առաջին դինաստիայի հիմանդիր Սումուաբուրնի
յա պարբերության հետ։ Այդ պայ­
մանին րավարարող խավարում­ առաջին տարին
ների տվյալներից բխեց 1696 Համուրապիի առաջին տարին
Բաբելոնի անկման տարեթիվը՝ 1651 Բաբելոնի անկումն ըստ Բարձր ժամանակագրության
Ք.Ա. 1499թ., որը 96տարովկւսրճ 1595 Բաբելոնի անկումն ըստ Միջին ժամանակագրության
է (մեզ ավելի մոտ է) Միջին ժա­ 1550 Ամիսադուքայի առաջին տարին
մանակագրությունից։ Այն լիովին 1531 Բաբելոնի անկումն ըստ Ցածր ժամանակագրության
համապատասխանում էխեցեղե­ 1499 Բաբելոնի անկումն ըստ այս հոդվածի ժամանակագրության,
նի տվյալներին, որոնք խթան
հանդիսացան, որ Գաշին դիմի Սամսուդիտանայի կառավարման ավարտը
ինձ աստղագիտական հաշ­ 1496 Բաբելոնի վերաբնակեցումը
վարկների համար։ 1459 Սայիսի 16-ին լուսնի խավարում, ՏելՍուհամադի

արձանագրություն

26 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ի*>3. 2010

Ւ ԴԵՊ..

Վերջաբան Պյոտր Օբրազցով Ռուսաստանցիների մասնակ­
ցությունը գրաֆենի հետազո­
Մեր կողմից բացահայտված Ռուսաստանցի տեսաբա­ տություններում շարունակվում է։
բացարձակ ժամանակագրութ­ նը հող էնախապատրաս­ Վերջերս Հարավային Ֆլորիդայի
յունը հիմնված է մասնագետնե­ համալսարանում աշխատող տե­
րի սերունդների աշխատանքի տել սկզբունքորեն նոր սաբան Իվան Օլեյնիկը ևծագումով
վրա։ Այս բացահայտման կարևո­ էլեկտրոնիկայի համար գերմանացի, ամերիկյան փորձա­
րությունն այն է, որ Բաբելոնյան րար Մատիաս Բացիլը աճեցրին
ժամանակագրությունն անմի­ Ռուսաստանցի տեսաբան մեկ ատոմի հաստությամբ գրա–
ջականորեն անդրադառնում է Իվան Օլեյնիկը ևամերիկացի փոր­ ֆեն՝ նիկելի բյուրեղի մակերե­
Մերձավոր Արևելքի այլ թագա– ձարար Մաթիաս Բացիլը մշակել սի վրա։ Սա նորույթ չէ՝ գրաֆենը
վորությունների պատմություննե­ են նւսնոչափերի տրանզիստոր։ հենց այդպես էլ աճեցնում են։ Ւ
րի թվագրման վրա։ էլամական Արդյունքում կարող է ստեղծվել դեպ, մեկ այլ եղանակ է մատիտի
դինաստիաները, Հին խեթական սկզբունքորեն նոր էլեկտրոնիկա՝ գրաֆիտի վրայից գրաֆենի շեր­
թագավորությունը, բրոնզի դարի հիմնված ածխածնի վրա։ տերի պարզ, մեխանիկական շեր–
Լեվանտը (ներկայիս Լիբանանի Միջնակարգ դպրոցի տահանումը։ Գիտնականների մի­
տարածքում), Եգիպտոսի երկ­ դասընթացից հայտնի է, որ ջազգային խմբի հեղափոխական
րորդ միջանկյալ շրջանը պետք գոյություն ունեն ածխածնի երկու նվաճումը երկու գրաֆենային թեր­
է համապատասխանեն այս նոր հիմնական ալոտրոպ ձևւսւիո– թիկների միջև նոր՝ արատավոր
ժամանակագրությանը։ խակներ՝ ալմաստը և գրաֆիտը։ (թերի) շերտի ստեղծումն է։
Նյութաբանները գիտեն անհա­ Ամենահետաքրքիրն այն է, որ
Մեր հետազոտությունից հե­ մեմատ ավելի շատ՝ կարբինը և դրանք ոչթե օտարածին ատոմներ
տո ես և իմ գործընկերները տե­ ֆուլերենը, նանոխողովակները և են, այլածխածնի նույն ատոմները,
ղեկացանք այլ անկախ ուսում­ վերջերս ամենահւսնրաճանաչը՝ սակայն դասավորված ոչ թե վե­
նասիրությունների մասին, որոնք գրաֆենը։ Այս նյութը՝ վեցանիստի ցանկյունիների տեսքով, այլ ութ
հստակորեն համապատասխա­ անկյուններում գտնվող ածխած­ կամ հնգանկյունիների։ Նանոչափ
նում էին մեր նոր ժամանակագ­ նի ատոմներից կազմված հարթ այդ շերտի հիմնական հատկութ­
րությանը։ Մասնավորապես շերտի տեսքով, հայտնագործել է յունը բարձր, «մետաղական»,
Գուիդո Գալանդին, հետազոտե– ազգությամբ ռուս Անդրեյ Կեյմը, էլեկտրահաղորդականությունն
լով կնիքները՝ գտնված արևել­ որն անցյալ տարի Կյորբերի ան­ է։ Արդյունքում, ինչպես ասում է
յան Սիրիայի Տերքա հնագույն վան եվրոպական հեղինակավոր ՌԳԱ Ն. Ն. Սեմյոնովի անվան Քի­
քաղաքի պեղումների ժամանակ, մրցանակ ստացավ։ միական ֆիզիկայի ինստիտուտի
եզրակացրեց, որ միայն մեր նոր ժալմաններից կազմված գրա­ (որտեղ հվան Օլեյնիկը պաշտ­
ժամանակագրությամբ կարելի է ֆենը կարող է ծառայել և որպես պանել է իր թեկնածուական
բացատրել տարբեր արքաների գերազանց հաղորդիչ, և որպես ատենախոսությունը) առաջատար
կնիքների նմանությունը։ Հետւս– կիսահաղորդիչ, իսկ բարեփոխ­ գիտաշխատողը, գիտնական­
զոտելով եգիպտական Ք.Ա. 1800, ման դեպքում՝ որպես մեկուսիչ։ Այլ ները ստացել են դիէլեկտրիկ-մե֊
1500 թթ. պապիրուսային հիշա­ կերպ ասած՝ գրաֆենից կարող են կուսիչ-դիէլեկտրիկ սենդվիչ կամ
տակությունները՝ Ռոլֆ Կրաուսը պատրաստվել ժամանակակից գերփոքր չափերի շերտավոր
ցույց տվեց, որ դրանք հաստա­ էլեկտրոնիկայի գործնականորեն տրանզիստոր։
տում են մեր և ոչ թե Միջին ժամա­ բոլոր բաղադրիչները։ Ինքնին
նակագրությունը։ Այդ ականավոր սա շատ հետաքրքիր է՝ ներկա­ Այսպես կոչված Մուրի օրեն­
եգիպտագետն ինձ խոստովա­ յումս հարկ է լինում օգտագործել քը հաստատում է, որ բյուրեղի
նեց, որ գրեթե համոզված էր, որ Մենդելեևի աղյուսակի տասն­ վրա ստեղծված տրանզիստոր­
Մերձավոր Արևելքի բացարձակ յակ տարրեր։ (Դեռևս 30 տարի ների քանակը կրկնապատկվում
ժամանակագրությունը չի հայտ­ առաջ նման գաղափար էր հայտ­ է յուրաքանչյուր երկու տարին
նաբերվի իր կյանքի օրոք։ նել ֆանտաստ գրող Վադիմ Շեֆ– մեկ։ Վերջին ժամանակներս
ները։ Նրա «Ադջիկը զառիթափի այդ էքսպոնենտային աճն ակն­
Սակայն ամենանշանակալիցը եզրին կամ Կովրիգինի գրառում­ հայտորեն դանդաղել է, բայց
հետևյալն էր՝ Բաբելոնի անկման ները» վիպակում մետաղների, Հարավային Ֆլորիդայի համալ­
տարեթվի բացահայտման հա­ փայտի, պլաստմասսաների և սարանի գիտնականների այս
ջորդ օրը ես դստերս՝ Դիանա­ այլնի փոխարեն օգտագործվել է նվաճումով կարելի է վերականգ­
յի հետ այցելեցի Բրիտանական միայն մի նյութ՝ ակվալիդ, որը ոչ նել այդ օրենքը։ Ավելին, սիլիցիու–
թանգարան։ Բաբելոնյան արքա­ այլ ինչ է, եթե ոչ տարբեր վիճակ­ մային էլեկտրոնիկային կարող
ներն այնտեղ ժպտում էին մեզ։■ ներում գտնվող ջուր)։ է փոխարինել գրաֆենայինը և,
թերևս, քանի դեռ ուշ չէ, Սկոլկո–
վոյի մեր հովիտը սիլիցիումայինից
վերանվանել գրաֆենայինի։

Տ|օՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 27

ԱՐՄԵՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ ԳԱԲՐԻԵԼՑԱՆ
ԼԵՈՆհ
ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ Կենս. գիտ . դոկտ որ, պ րոֆ եսոր,
(1910-2010) Հ ա յկ ա կ ա ն բ ո ւս ա բ ա ն ա կ ա ն
ը ն կ ե ր ո ւթ յա ն ն ա խ ա գ ա հ

2010 թ. հունիսին լրացավ սին Ա. Թախտաջյանն իր «Բույսե­ յի, մոլեկուլյար կարգաբանության,
ականավոր գիտնական, կենսա­ րի կարգաբանության տեսական էկոլոգիայի, կենսաաշխարհագ–
բան էվոլյուցիոնիստ, բուսաբան, և գործնական նշանակությունը րության և գենետիկայի հետ։
ակադեմիկոս Արմեն Լեոնի Թւսխ– և զարգացման ուղիները» հոդ­ Ավելին, այն ամփոփում և սինթե­
զում է այդ գիտությունների բազ­
տաջյանի 100-աւՏյակը։ Արտասո­ վածում գրել է. « ... Թեև XIX դա­ մաթիվ արդյունքները, համա­
վոր լայն մտահորիզոնի, բացառիկ րի շատ ավանդույթներ կարգա­
բանության մեջ դեռ պահպանվել խմբում է ինչպես մորֆոլոգիայի
հիշողության և կենսաբանության են նաև այժմ, սակայն ժամա­ և աշխարհագրության, այնպես էլ
ամենաբազմազան բնագավառ­ նակակից կարգաբանությունը ֆիզիոլոգիական, էկոլոգիական
ներում բացառիկ գիտելիքներով զարգանում է՝ սերտորեն կապ­ և գենետիկական գիտելիքների
հսկայական բազմազանությունը։
օժտված գիտնականն իր կյանքի ված լիներով բուսաբանական և Միլիոնավոր փաստեր, հաճախ
տարիներից 75-ը նվիրեց գիտութ­ ընդհանուր կենսաբանական այլ
յանը։ գիտական ճյուղերի, հատկա­ կարծես թե չունենալով ինքնին
պես մորֆոլոգիայի, ցիտոլոգիա– ոչ մի գիտական նշանակություն,
Աշխարհի բուսաբանական տեղ են գտնում կարգաբանության
հանրությանը Արմեն Թախտաջ– մեջ և այդպիսով ընդգրկվում են
յանը հայտնի է որպես XX դարի գիտեւիքների համակարգում։ Բույ­
ամենանշանավոր բուսաբան– սերի էվոլյուցիոն համակարգում

էվոլյուցիոնիստ։ Նրա կողմից այդ սինթեզը ակնհայտ էդառնում
ստեղծված բուսական աշխարհի դրա բոլոր մակարդակներում։
Այդպիսով կարգաբանությունը
էվոլյուցիոն համակարգը գտավ հանգում էբուսաբանական գիտե­
լայն կիրառում ոչ միայն ԽՍՀՄ– լիքների ամբողջական գումարին՝
ում, այլ նաև արտասահմանում և արտահայտելով այն կարգավոր­
ամբողջ աշխարհում։ Այդ համա­
կարգի տարբերակները բազմիցս ված համակարգում։ Կարգաբա­
թարգմանվել և հրատարակվել նության շնորհիվ բարձրանում է
կենսաբանական գիտելիքների
են ամենատարբեր լեզուներով։ կարգավորումը։ Հետևաբար կար­
Այն ընդգրկվել է Բրիտանական գաբանությունը հանդիսանում է
հանրագիտարանում, Հայկական ոչ միայն բուսաբանության հիմքը,
մեծ հանրագիտարանում (սկսած
3-րդ հրատարակությունից), այլ բույսերի մասին գիտության
բազմաթիվ բուսաբանական թագը»։ Դրան էլնվիրեց իր երկա­
րատև կյանքը անվանի գիտնա­
դասագրքերում և տեղեկատունե­ կանը։
րում։
Ա. Թախտւսջյանի հոգեկան
Կարգաբանությունը կամ
տաքսոնոմիան բուսաբանության
ամենաբարդ բաժինն է։ Այդ մա­

28 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010

ԱՆՎԱՆԻ ՀԱՅԵՐ

անհատականացման գործում մեծ տաջյանը, հույս ունենալով կիրա­ Կովկասից, այլև Ռուսաստանից և
նշանակություն են ունեցել նրա ռել իր գիտելիքները ոչխարաբու­ նույնիսկ Արևմտյան Եվրոպայից։
ծագումը, ծնողների կրթական ծության բնագավառում, մեկնեց Այդ քաղաքը նաև Անդրկովկա­
բարձր մակարդակը, հրաշալի Լեռնային Ղւսրաբաղ՝ Շուշի։ Այն­ սի երաժշտական կենտրոնն էր
բնությունը և ամբողջ միջավայրը,
որում անցել են նրա մանկական («կովկասյան կոնսերվատորիա»
և պատանեկան տարիները։ Ման­ կամ «փոքր Փարիզ»)։
կական տարիքից հոր շնորհիվ
նա անցել է լավ կենսաբանական Ահա այդպիսի միջավայրում
նախապատրաստում։ Պապը՝ Մե­ 1910 թ. հունիսի 10-ին Շուշիում
լիքսան Թախտաջյանը, ծագումով ծնվեց Արմեն Թախտաջյանը։
Տրապիզոնից էր (Թուրքիա), ստա­ Նրանք այնտեղ ապրեցին մինչև
ցել էր բարձրակարգ կրթություն 1919 թ.։ Լ. Թախտաջյանը, զգա­
Մխիթարյանների ակադեմիայում՝ լով հակահայկական տրամադ­
Վենետիկի մոտակայքում գտնվող րության շիկացումը, ընտանիքը
Սուրբ Ղազար կղզում, գիտեր մի
քանի եվրոպական և արևելյան տեղափոխեց Հայաստանի հյու­
լեզուներ։ Լրագրող դառնալով՝ սիս՝ Ջալալ-Օղլի (ներկայումս՝
նա ճանապարհորդել էր ամբողջ Ստեփանավան)։
աշխարհով մեկ։ Հայրը՝ Լեոն
Թախտաջյանը, սովորել էր Լայպ– Բույսեր որոշելը Ա. Թախ­
ցիգի համալսարանում և հետա­ տաջյանը սովորեց դեռ Թբիլի–
գայում, դառնալով ագրոնոմ, ևս սիում։ Նրան բուսաբանություն էր
2 տարի պրակտիկա է անցել Մեծ
Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Շվեյ– դասավանդում հրաշալի ման­
ցարիայի ֆերմաներում՝ հատուկ կավարժ Ա. Մակաշվիլին։ Նա էլ
սովորելով անգլերեն, ֆրանսերեն հրապուրեց երիտասարդ Արմե­
և գերմաներեն լեզուները։ Նա տի­
րապետում էր գրական հայերենին նին բուսաբանությամբ։ Վեր­
և ռուսերենին, մանկուց ազատ ջացնելով միջնակարգ դպրոցը
խոսում էր վրացերեն, ինչպես նաև
ադրբեջաներեն։ 1908 թ. Լ. Թախ­ տեղ 1909 թ. ամուսնացավ նշա­ Թբիլիսիում Ա. Թախտաջյանը
նավոր Լազարյան գերդաստանի սկզբում սովորեց Լենինգրադի
ժառանգ, Շուշիում ծնված Հեր– համալսարանի կենսաբանության
սելիա Ղազարբեկյանի հետ։ Այն
ժամանակ Շուշին իր նշանակութ­ ֆակուլտետում, որտեղ լսեց հան­
յամբ Թբիլիսիից հետո երկրորդ րահայտ բուսաբան Վ. Կոմարովի
դւսսախոսությունները։ Հետագա­
քաղաքն էր Կովկասում։ Թերթերը
լույս էին տեսնում 4 լեզուներով, յում նա տեղափոխվեց Երևան և
դարձավ հայտնի կարգաբան և
թատրոններում ներկայացումներն ֆլորիստ Ն. Տրոիցկու ուսանողը։
ընթանում էին ինչպես տեղական,
այնպես էլ ռուսերեն և նույնիսկ Այնուհետև ընդունվեց ևավարտեց
ֆրանսերեն լեզուներով։ Մեղմ կլի­ Թբիլիսիի մերձարևադարձա­
ման ևնարզանի տիպի հանքային յին մշակաբույսերի համամիու­
աղբյուրների առատությունը գրա­ թենական ինստիտուտը, որտեղ
վում էին այցելուներին ոչ միայն նրան դասավանդում էր Կովկա–
սի ֆլորայի գիտակ պրոֆեսոր Դ.
Սոսնովսկին։ հր առաջին աշխա>

ՒվօՅ. 2010 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 29

ԱՆՎԱՆԻ ՀԱՑԵՐ

►տանքը, որը նվիրվւսծ էր Լոռու տանի բուսականության քարտե­ յան ամբիոնի վարիչն էր։ Մեծ
զը, գրեց Հայաստանի քսերոֆիլ նշանակություն տալով գիտա­
սարահարթի ջրաճւսհճային բու­ բուսականությանը նվիրված մե­ կան կադրերի պատրաստման
նագրություն, իսկ 1941 թ.՝ Հայաս­ աշխատանքին՝ Ա. Թախտաջյա–
սականությանը, Ա. Թախտաջյանն տանի բուսաաշխարհագրական նին հեշտությամբ հաջողվում էր
չափազանց կարևոր ակնար­ շփման առաջին իսկ քայլերից
իրականացրեց Դ. Սոսնովսկու ղե­ կը, որը ներկայումս էլ լավագույն իր աշակերտների մեջ սերմա­
տեղեկատու է կենսաբանների նել իրեն հատուկ անսպառ սերը
կավարությամբ՝ դառնալով նրա համար։ Ն. Վավիլովի հետ ծա­ բնության նկատմամբ։ Բուսաբա­
նոթությունը շատ կարևոր էր Ա. նության նկատմամբ նրա սերն
ամենասիրելի աշակերտներից Թախտաջյանի՝ որպես ֆիլոգենե– այնքան մեծ էր, որ մի տեսակ
տիկի և էվոլյուցիոնիստի կայաց– երազանքով, միևնույն ժամանակ
մեկը։ 1932 թ. Ա. Թախտաջյա– ման համար։ չարաճճի ժպիտով և իրեն հա­
տուկ հումորով էր նա խոստովա­
նը հրավիրվում է Երևան՝ պատ– 1943-1948 թթ. Ա. Թախտաջ­ նում, որ կուզենար բույս լինել կամ
յանը դարձավ Հայաստանի ինչ-որ ծաղիկ։ Այս առնչությամբ
մաբնագիտական թանգարանում Գիտությունների ակադեմիայի ես կատակեցի՝ ասելով, որ այդ
բուսաբանության ինստիտուտի դեպքում իրեն հարկ էր լինել ոչ
գիտաշխատողի պաշտոնում հիմնադիրն ու առաջին տնօրենը։ թե էֆեմեր՝կարճակյաց ծաղիկ,
Ակադեմիկոս Դ. Սոսնովսկին նրա այլ փառահեղ ու վեհասքանչ սեկ­
աշխատելու։ Թանգարանի հիմնա­ աշխատանքի այդ շրջանն անվա­ վոյա։
նեց «հայկական գիտության Պե–
դիրն ու ղեկավարը բարձրակարգ րիկլեսի դար»։ Ա. Թախտաջյանի՝ Պատանեկան բուռն սերը
զարմանալիորեն բազմակողմանի ճանապարհորդությունների հան­
կրթություն ստացած կենսաբան
գիտական հետաքրքրությունները դեպ ոչմիայն չի լբում Ա. Թախտաջ–
և. Շելկովնիկովն էր, որի հրաշալի կյանքի կոչվեցին։ Եվ իրոք, բա­ յանին, այլև նրա ուղևորություն­
ցի դասական կարգաբանության ների աշխարհագրությունը շատ
բուսաբանական հավաքածուները խմբից, նա ստեղծեց պալինոլո– ընդարձակվում է։ Չինաստան,
գիայի, անատոմիայի, հնեւսբու– Հյուսիսային Վիետնամ, Հնդկաս­
հիմք հանդիսացան ԳԱԱ-ի բուսա­ սաբանության, ցիտոլոգիայի, տան, Ալբանիա, Հարավսլավիա,
գեոբոտանիկայի և նույնիսկ ֆի­ Լեհաստան, Ֆրանսիա, Իտալիա,
բանության ինստիտուտի հերբա­ զիոլոգիայի և այլ խմբեր։ Այսինքն՝ Իսպանիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ,
ինստիտուտի բոլոր բաժինները Կանադա՝ ահա այն երկրների ոչ
րիումի համար՝ միջազգա­ հիմնադրվեցին Ա. Թախտաջյանի ամբողջական թվարկումը, որտեղ
կողմից։ 1956 թ. այցելել է Ա. Թախտաջյան
յին ինդեքսով։ Հերբարիումում Ա. գիտնականը։ Պետք է, որ նրա հա­
1936 թվականից նա ԵՊՀ մոր­ մար հատկապես կարևոր լիներ
Թախտաջյանը աշխատում էր մեկ ֆոլոգիայի և կարգաբանութ­

այլ տաղանդավոր բուսաբանի՝ Ս.

Թւսմամշյանի հետ։

ՍԼ Թախտաջյանը Հայաստա­

նում շատ էր ճանապարհորդում։

Հավաքում էր բույսեր և ամեն տա­

րի ձմեռներն անցկացնում Լե–

նինգրադում, որտեղ որոշում էր

իր հավաքածուները, զբաղվում

հետազոտական աշխատանքով

և ծանոթանում նորագույն բուսա­

բանական գրականությանը հետ։

Տարբեր գիտական ուղղություն­

ներով աշխատող հայտնի բուսա­

բանների հետ հանդիպումները

նպաստեցին Ա. Թախտաջյանի

գիտական հայացքների ևձգտում­

ների ձևավորմանը։ Շատ շուտով

բուսաբանական աշխարհում նա

դարձավ անդրկովկասյան ֆլորա­

յի գիտակը։ Ահա թե ինչու Դ. Սոս­

նովսկին մշակաբույսերի հայտ­

նի գիտակ Ն. Վավիլովին, որպես

Արաքս գետի հովտի լավագույն

ուղեկցող, առաջարկեց ՍԼ. Թախ­

տաջյանի թեկնածությունը։ Այդ

ժամանակ (1935 թ. ամռանը)

Ա. Թախտաջյանն արդեն ԽՍՀՄ

Գիտությունների ակադեմիայի

հայկական մասնաճյուղի կենսա­

բանության ինստիտուտի հերբա­

րիումի աշխատակից էր։ Այդ ինս­

տիտուտում աշխատելու առաջին

տարիներին նա կազմեց Հայաս­

30 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ1չ Յ. 2010

ԱՆՎԱՆԻ ՀԱՑԵՐ

մասնակցությունը խաղաղօվկիա­ տոնից նրա ազատումը։ իր գիտական կապերը Հայաստա­
Դժբախտաբար, մեր և ամբողջ նի հետ։ Նա շարունակում է հա­
նոսյան գիտարշավին՝ «Դմիտրի մալրել իր կողմից ստեղծված հայ­
Մենդելեև» ջերմանավով (1971թ.), Հայաստանի համար հայկական կական բուսաբանական դպրոցը,
որի ժամանակ նա այցելեց Սին– լիսենկոյականների խրախճան­ ինչպես նաև պատրաստել այլազ­
գապուր, Ֆիջի, Սամոա, Ավստ– քի հետևանքով ավարտվեց Ա. գի աշակերտներ, որոնք բոլորը
շարունակում են իրենց ուսուցչի
րալիա, Նոր Զելանդիա, Նոր Թախտաջյանի կենսագրության նվիրական գործը։ Ամեն տարի լի­
Կալեդոնիա, Նոր Գվինեւս և հնա­ հայկական շրջանը։ Այդ ժամա­ նելով Հայաստանում՝ նա իր բազ­
րավորություն ունեցավ բնության նակ Լենինգրադի համալսարա­ մաթիվ աշակերտների հետ իրա­
մեջ տեսնել հետաքրքիր մերկա­ նի ռեկտոր մաթեմատիկոս Ա.Դ. կանացնում է բուսաբանական և
սերմեր, ծաղկային բույսեր և հա­ Ալեքսանդրովը հրավիրում էնրան հնեաբուսաբանական գիտար­
վաքել մեծ ու բացառիկ հետաքրք­ աշխատանքի սկզբում որպես շավներ ամբողջ Հայաստանում
րություն ներկայացնող գիտական պրոֆեսոր, իսկ այնուհետև՝ կեն– և Անդրկովկասի այլ շրջաննե­
հավաքածու։ Ա. Թախտաջյանին սաբանահողագիտական ֆակուլ­
այդ ուղևորության ժամանակ ոչ Ձ=ՈաՏօբոՕօւթ՜Ձէէտ՜Յէ
միայն հաջողվեց տեսնել հան­
րահայտ Դեգեներիւս ֆիջիական էոթօ^է բօհ/րօւ՜Յ է
(06ց 6Ո6Ո6 աէւ6ոտւտ) բուսատեսա–
կը, այլ համոզվել, որ այդ բույսի ՅՈՁՇՕէթՁէ ©| ©
փոշոտման եղանակը, մի շարք
հատկանիշներիով, շատ պարզ և = տ օոօօօ1 բտ է էՈ001բՅէ՝"՝՝՝՝\.
միաժամանակ արքեան Է, այն Է՝
կանտարոֆիլիա (փոշոտում բզեզ­ ® –®
ների միջոցով)։ Նախկինում բու­
սաբանները միայն ենթադրում Էին բօ^ւ՜եցշւէ
Դեգեներիայի կանտարոֆիլիա,
իսկ Ա. Թախտաջյանին հաջող­ տետի դեկան։ 1954 թվականից րում, խմբագրում է բազմահատոր
վեց հավաքել բզեզներ անմիջա­ նա դառնում է Համամիութենա­ “Փյւօբտ ճբւ^շաա” աշխատությու­
պես դեգեներիայի ծաղիկներում։ կան բուսաբանության ինստիտու­
Պարզվեց, որ այդ բզեզները պատ­ տի հնեաբուսաբանության բաժնի նը, գործնական մասնակցություն
կանում են Հապտոնկուս (հՁթէօո– վարիչ, 1962 թվականից՝ բարձ­ է ցուցաբերում հանրապետության
օստ) ցեղի՝ գիտության համար նոր րակարգ բույսերի բաժնի վարիչ, բնության մարգարիտի՝ Խոսրովի
տեսակին (ընտանիք 1Տ1աճս1ւճՁ6), իսկ 1976 թվականից՝ ինստիտու­ արգելոցի փրկման գործին։
որը, ի պատիվ Ա. Թախտաջյանի, տի տնօրեն։
կոչվեց Հապտոնկուս Թախտաջ­ Ա. Թախտաջյանի կյանքի լե­
յանի (հ. 73|ՀհէՅյՅՈււ)։ Տեղափոխվելով Լենինգրադ՝ նինգրադյան շրջանը չափազանց
Ա. Թախտաջյանը երբեք չի խզել բեղմնավոր էր։ Ինչպես նախկի­
1947 թ. Հայաստանի ՍՍՀ նում, նրա համար բնութագրող ►
Գերագույն խորհուրդը ԵՊՀ-ում
կադրերի պատրաստման գործում
ձեռք բերած վաստակի համար Ա.
Թախտաջյանին պարգևատրեց
պատվոգրով, իսկ 1948 թ.՝ Լի–

սենկոյի խառնակչախմբի կողմից
սովետական կենսաբանական
գիտության ջախջախումից հետո,
արձակվեց սրբապիղծ հրաման
նրան ամբիոնի վարիչի պաշ­
տոնից ազատելու մասին և թույլ
չտրվեց դասախոսություններ կար­
դալ այն բանի համար, որ նա «չէր
ապահովում սովետական գիտութ­
յան արժանի դասավանդումը»։
Դրան հետևեց նաև բուսաբանութ­
յան ինստիտուտի տնօրենի պաշ­

ՒՎտ Յ. 2010 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 31

ԱՆՎԱՆԻ ՀԱՑԵՐ

►է դառնում գիտության տարբեր տարբերվում են գլխավորապես միջազգային ընկերության բուսա­
ուղղությունների և ուսումնասի­ էնդեմիկ տաքսոնների (այսինքն բանական բաժանմունքի, Բույսե­
րությունների կապւսկցումը։ Այդ միայն տվյալ տարածքում աճող րի տաքսոնոմիայի միջազգային
տարիներին նրա կողմից գրվել տեսակների, ցեղերի, ընտանիք­ ասոցիացիայի և այլ ընկերութ­
են բազմաթիվ հիմնարար աշխա­ ների և այլ կարգաբանական միա­ յունների նախագահ։ Նա նաև
տանքներ, այնպիսի մենագրութ­ վորների) կազմով և տվյալ ֆլո­
յուններ, ինչպիսիք են՝ “Շտո՚շա րայի ձևավորման ու զարգացման բազմաթիվ արտասահմանյան
տււօաւռ բՑՕ՜աաա” (1950 թ., վե­ պատմությամբ։ ակադեմիաների (ԱՄՆ, Նորվե–
րահրատարակվել է չեխերեն, Ա. Թախտաջյանն երկրագնդի գիա, Լեհաստան, Ֆինլանդիա)
անգլերեն և չինարեն), “Տօոբօշեւ ամբողջ ցամաքային տարածքը օտարերկրյա անդամ էր, գերմա­
ՅօօաօսյւօւաօՏ այբՓօյւօռա բաժանեց 6 թագավորություն– նական «Լեոպոլդինա» բնագի­
բ&շւշատ” (1954 թ., վերահ­ ների, 37 մարզի, 150 նահանգի։
րատարակվել է անգլերեն Վա– Այդ բաժանման մեջ արտացոլ­ տական ակադեմիայի անդամ և
շինգտոնում), “Ոբօտ^օաՅշւաշ վում է երկրագնդի մակերևույթի մի շարք երկրների գիտական ըն­
ոօպ)եոօօ6ւ\16ւաէռ թՅշւ՚շաա” զարգացման ևդրա հետ կապված կերությունների (Լիննեյան՝ Լոնդո­
(1954 թ.), "Օւօւտաւ 0 Փ«յւօք6ՏււՅ ֆլորանների զարգացման պատ­ նում, Ամերիկյան բուսաբանական
Անշւատււճ բօօ՚ւաաւ” (1966 թ.), մությունը։ Ֆլորիստիկական շրջա­ և այլն) պատվավոր կամ իսկա­
որը արժանացելէԽՍՀՄ ԳԱ-ի Վ. Լ. նացման շնորհիվ երկրագնդի կան անդամ, Բնության և բնական
Կոմարովի անվան բարձրագույն բուսական աշխարհի գենոֆոնդի
մրցանակի, “Որ0»03է0*36ւաշ » աշխարհագրական տեղաբաշխ– ռեսուրսների պահպանության մի­
ջազգային ընկերության պատվա­
վոր անդամ, ԽՍՀՄ և Հայաստանի
Գիտությունների ակադեմիաների

բտօշշյւշւաշ Աքշաօտսճ բՁէո՚շաա” ման տեղեկատվությունը տեսանե­ իսկական անդամ։

(1970 թ.)։ “06յօբ ւօւՁշօա|ատՅԱւ™ լի է ու համեմատելի, և տեսական Ա. Թախտաջյանը ստացել է
ւօՅՇաօտէՕէ բՁօւշաա” ակնարկի հիմք է տարբեր ֆլորաների պահ­ բուսաբանական աշխարհում շատ
պանության համար։ հեղինակավոր Ռոբերտ Ալերտոնի
անգլերեն հրատարակությունը մրցանակը, որը շնորհվում է2տա­
(1980թ., Նյու-Յորք) 1986թ. թարգ­ Ա. Թախտաջյանի նախաձեռ­ րին մեկ անգամ արևադարձային
մանվել է չինարեն և լույս է տեսել նությամբ և խմբագրությամբ հրա­
տարակվել են անձրևային անտառի ուսումնասի­
Պեկինում՝ որպես առանձին գիրք։ ՕՇՕՐ” (առաջին և երկրորդ հրա­ րության և պահպանության բնա­
“Փյւօթււօոոշօւտշ 06յւ30՚աՅշաա” գավառում մեծ ներդրում ունեցող
(1978 թ.) մենագրության համար տարակություններ) և “)1<յւՅՏե
նրան շնորհվել էԽՍՀՄ պետական քտւշւշւտո" բազմահատորյակի գիտնականներին։ Մրցանակը
մրցանակ, իսկ գրքի վերամշակ­ վերջին հատորները, ինչպես նաև շնորհվել է Հավայան կղզիներում
ված և ընդարձակված տարբե­ բազմաթիվ տեղեկատուներ։ ազգային արևադարձային այգու
րակը հրատարակվել է անգլերեն տնօրինության կողմից։ 1977 թ.
ԱՄՆ-ում (1986թ.)։ և. Թախտաջյանի միջազ­
նրան շնորհվել էՀենրի Շոուի ան­
Երկրագնդի ֆլորիստիկական գային ճանաչումն արտա­ վան մրցանակ (ԱՄՆ), ինչպես նաև
մարզերը, այսինքն՝ երկրագնդի հայտվել է նաև նրանով, որ նա Հենրի Ալլան Գլիզոնի մրցանակ
ամբողջ մակերևույթի բաժանու­ կոլումբիական համալսարանի
մը տարածաշրջանների, որոնք ընտրվել է Միջազգային 12-րդ
բուսաբանական կոնգրեսի, Կեն­ կողմից հրատարակված “Օատւ՜տւ^

սաբանական գիտությունների

32 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ա°2. 2010

հ ԴԵՊ..

ՁՈԺ 013ՏՏ|ք|ՇՅէ|0 Ո Օէ ք|0\^6ՈՏ Բ1ՏՈէ" ԱՆՄԱՀ ԷԱԿ ԵՐԿՐԻ ՎՐԱ

գրքի համար։ ւստէօթտւտ ոսէհշս1ց հիդրոիդը՝ վաղուց են հայտնվել կենսաբան­
1999 թ. Ա. Թախտաջյանը, 4-5 մմ տրամագծով մեդուզան, ների Ա ծագումնաբանների տե­
եզակի կենդանի Է, որն ընդունակ սադաշտում, ովքեր փորձում են
հանկարծ ամբողջությամբ կորց­ Էերիտասարդացնել ինքն իրեն։ այդ Էակների օգնությամբ բացա–
նելով տեսողությունը, շարու­ հայտել ծերացման գաղտնիքնե­
նակում Է աշխատել «Ոօ^շհոց Սովորաբար մեդուզաները րը։ Հիդրայի «կենսաբանական
Բւտոէտ» մեծածավալ աշխատութ­ բազմացումից հետո ոչնչանում անմահության» մասին տեսութ­
յան վրա, որտեղ արտահայտված են, սակայն «1ստէօթտւտ»–ը կա­ յունն առաջ էքաշվել դեռևս XIX
Է նրա համակարգի նոր տարբե­ րողանում Է «հասուն» մեդուզա­ դ., իսկ 1990-ականների վերջին
րակը՝ մոլեկուլյար գենետիկայի, յի փույից վերադառնալ դեպի փորձնականորեն ապացուցվեց,
անատոմիայի և այլ (փտական «մանկական» փուլ։ Տեսականո­ որ հիդրաները չեն ոչնչանում ծե­
ճյուղերի նորագույն ուսումնա­ րեն այդ շրջափուլն ընդունակ Է րացման պատճառով։
սիրությունների ընղգրկմամբ, անվերջ կրկնվել, ինչն այդ Էակին
և որը լույս տեսավ Գերմւսնիա– դարձնում Էանմահ։ 1ստէօթտւտ ոս– Նշենք, որ կենսաբաններին
էոօս1ց–ն հայտնաբերվել Է արևա­ հայտնի են նաև «անմահ» բջիջ­
յում (1999թ.)։ Այղ տարիներին դարձային տաք ջրերում, սակայն ներ, որոնք նպաստավոր պայ­
հրատարակվել են նաև “ՐբՁաւ գիտնականներն ենթադրում են, մաններում կարող են հավիտյանս
Յօօաօւյաւ" և “ԲհոօթւՅ է©օէօ1օ– որ այդ տեսակը տարածվում Է կիսվել։ Դրանց թվին են պատկա­
ցւշՁ. “Ոբաաաա օրրօաոօււյա 0 նաև այլ երկրաշրջաններում։ նում, օրինակ, ցողունային բջիջնե­
՜ւ՚բ&ոօՓօրաււյաւ օյւօ»օաճ օտռա։ րը, հաղորդում էՁՈ/օ.սՅ–ն։
Մեդուզաները և հիդրաները
ՅտօաօւյաաաՑ ոօ^օյյ” գրքերը։
Գիտության բնագավառում ու­

նեցած մեծ վաստակի համար Ա.
Թախտաջյանն արժանացել Է
Սոցիալիստական աշխատանքի
հերոսի կոչման, պարգևատրվել
Է Լենինի շքանշանով, երկու ան­
գամ Աշխատանքային կարմիր
դրոշի շքանշաններով, Սուրբ Սես–
րոպ Մաշտոցի շքանշանով։

ՍԼԹախտաջյանի պատվին

նկարագրվել և անվանակոչվել
են բազմաթիվ կարգաբանական
տաքսոններ. բրածո բույսերից՝
1-ական կարգ, ընտանիք, ցեղ Լ
8տեսակ, ժամանակակից բույսե­
րից՝ 1-ական ընտանիք, ենթաըն­
տանիք, տրիբա, 4 ցեղ Ա 21 տե­
սակ, կենդանիներից՝ 2 տեսակ։

հր ամբողջ երկար ու հետաքր­
քիր կյանքը Ա.Թախտաջյանն
անդավաճան նվիրեց գիտության
բարձրագույն նպատակներին,
որոնք իր ըմբռնմամբ հիմք են
հանդիսացել մարդկային անհա­
տականության ամբոխական Լ
արդյունավետ զարգացման հա­
մա րյա սիրահարված Էրգիտութ­
յանը, կրեց ու տարավ այդ սերն իր
մեկդարյա կյանքի ընթացքում և
նվիրեց ապագա սերունդներին։■

Տ1°2. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 33

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՄՒՆԵ ԱՍԼԱՆ6ԱՆ
ՀԻՆ
ՉԻՆԱՍՏԱՆՈՒՄ Մ. Հ ե ր ա ց ո ւ ա ն վ ա ն Ե Պ Բ Հ

Չինաստանի մշակույթն իր դու դիակի հերձումներն արգել­ էր սրտի կողքին, իսկ փայծաղը՝
արմատներով հասնում է մինչև ված էին՝ համաձայն Կոնֆուցիի մարմնի աջ մասում, ինչ վերա­
մ. թ. ա. IVհազարամյակը։ Հին Չի­ բերում է գլխուղեղին, ապա այն
նաստանի ավանդական բժշկութ­ փիլիսոփայական ուսմունքի, որը չէր դասվում մարմնի գ|խւավոր
յան արվեստի ուսումնասիրման և հետագայում դարձավ կազ­ օրգանների կարգին, այլ համար­
հիմնական աղբյուրներն են տա­ մախոսության (անատոմիայի) վում էր լոկ ողնուղեղի «մայրը»։
րեգրությունները, բժշկական առաջընթացի խոչընդոտ։ Ըստ Հենց այդ պատճառով, չնայած
գրառումները, ազգագրական և Կոնֆուցիի տեսության՝ մարդու նրան, որ չինացիները դեռևս
հնագիտական տվյալները։ մարմինը պետք է վերադարձ­ մ.թ.ա. Vդարում ունեցել էին Խուա
վեր ծնողներին ամբողջական Տո անունով մի հանճարեղ վիրա­
Չինաստանում բժշկությու­ տեսքով։ Այդ պատճառով Հին բույժ, ով հանդգնում էր կատարել
նը հասել էր բավականին մեծ
հաջողությունների։ Հատկապես Չինաստանի անատոմիական բարդ վիրւսհատություններ, այդ
խոշոր նվաճումներ էին գրանց­ ատլասներում ճիշտ դիտարկում­ թվում գանգի տրեպանացիա ու
ների կողքին հանդիպում են բազ­ որովայնային միջամտություններ,
վել դեղագիտության ասպարե­ մաթիվ սխալ տեսակետեր։ Հա­ Չինաստանում վիրաբուժությունը
զում։ Համաձայն չինական հին
ավանդության՝ Չինգ-Նոնգ կայս– մաձայն սրանց՝ լ|ա ՐԴԸ գտնվում
րը, որը զբաղվում էր դեղաբույսերի
ուսումնասիրությամբ, մ. թ. ա.
3216 թ. կազմեց առաջին բժշկա­
կան գիրքը և գրավոր նշանների՝
հիերոգլիֆների բացակայության
պայմաններում նա ինքը ստեղ­
ծեց հատուկ գրեր ուղիղ և ընդ­
հատվող գծերի համադրությամբ։

Հետագայում դեղագիտության
բնագավառի աշխատություն­
ները բազմիցս մշակվեցին,
խմբագրվեցին և վերջնականա­
պես համակարգվեցին XVI դ. Լի
Շի-Չժենի կողմից 52 հատորից

բաղկացած դեղագիտարանում։
Հին Չինաստանի բժշկության
ավանդույթները պահպանվել են
նաև «Ներքին կանոնում»։

Հին Չինաստանում մար­

34 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ ||տ|շՅ. 2010

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ընդհանուր առմամբ լուրջզարգա­ կամ շնչառական համակարգերը։ մետաղ, ջուր և փայտ։ ճ6 նյութա­
ցում չստացավ։ Եթե «կենսամագնետիզմ», «կեն– կան էությունը երկակի բնությամբ
սաէլեկարականություն» հասկա­ էր օժտված, որոնցից առաջինը՝
Գիտության ասպարեզում մեծ ^ոց-ը կամ կենսական ջերմութ­
նվաճումներ են համարվում չինա­ ցությունները վերջերս են մտել յունը, իր մեջ մարմնավորում էր
բժշկության ասպարեզ ապա երկնային, դրական, ակտիվ,
կան հիերոգիֆների, թղթի, կողմ­ Չինաստանում շատ վաղուց էին արական սկզբունքը, իսկ երկ­
նացույցի գյուտերը, որոնք իրենց հայտնի։ ժամանակակից գիտութ­
հետքը թողեցին ողջ մարդկության րորդը՝ ^ո-ը կամ խոնավությունը,
քաղաքակրթության վրա։ Հին Չի­ յունը նոր է սկսել ուսումնասիրել հանդես էր գալիս որպես երկրա­
նաստանը աշխարհին տվելէնաև. մարդկային օրգանիզմի անտե­ յին, բացասական, պասիվ, իգա­
մետաքս, ճենապակի, վառոդ, սանելի էներգիաները, մինչդեռ կան սկզբունք։
սևաներկ (տուշ)։ Հին Չինաստանի բժիշկները վա­
ղուց ծանոթ էին դրանց հատկութ­ Նյութական աշխարհի ամբողջ
Դաոսյան իմաստունները մեծ յուններին։ Եթե «Ցհ»–ն օրգանիզ­ բազմազանությունը, այդ թվում
նշանակություն էին տալիս տիե­ մի ներսում ազատ, առանց որևէ և մարդու օրգանիզմը, համա­
զերքում մարդու զբաղեցրած տե­ խոչընդոտի հոսում է մերիդիւսն– ձայն այդ տեսության, այդ երկու
ղին։ Դաոսները տիրապետում էին ներով էներգետիկ խողովակնե­ սկզբունքների փոխազդեցության

աւքիմիային և մոգական գործո­ րով, ապա մարդն առողջ է։ արդյունքն էր, որոնց կրողը արյու­
ղություններին։ Նրանք ստեղծե­ Չինաստանի բժշկական տե­ նը ևպնևման էին։ Սրանց ներդաշ­
ցին դաոսների յոգան, որի նպա­ նակությամբ էր պայմանավորված
տակն էր ամրապնդել մարդու սությունները մեծապես պայմա­ մարդու առողջությունը և նույնիսկ
առողջությունը, դարձնել նրան նավորված էին նրանց ընդհանուր կյանքը։
երկարակյաց ևզարգացնելմարդ­ տիեզերական և փիլիսոփայական
կային մարմնի և ոգու թաքնված աշխարհայացքով որի համա­ Չինացիներն ենթադրում էին,
ուժերը։ Դրան հասնում են հատուկ ձայն կեցության հիմքն էին հանդի­ որ ^ո-ը գերակշռում էր 5գլխավոր
սննդակարգի միջոցով, ֆիզիկա­ սանում երկու նախասկզբնական
էություններ՝ Լ6–ն և ճ@–ն։ Լ@–ն օրգաններում, որոնցից են սիրտը,
կան և շնչառական վարժություն­ լյարդը, երիկամները, թոքերը և
ներով, սեռական ինքնազսպումով երկնային աննյութական ուժն էր,
և Ցհ ներքին էներգիայի ղեկա­ իսկ 1<©–ն՝ նրան ենթակա, նյութա­ փայծաղը (լիքը օրգաններ), իսկ
վարման մեթոդներով։ Չինացի­ կան էությունը։ Վերջինս նյութա­ V^ոց-ը գերակշռում էր հաստ և
ները մարդու ՑՒ էներգետիկ ուժը կան աշխարհի սկզբնաղբյուրն
նույնքան կարևոր են համարում, էր, որն իր հերթին բաղկացած էր բարակ աղիներում, լեղապարկում,
որքան արյան շրջանառության 5 նախատարրերից՝ հող, հուր, ստամոքսում և միզածորաններում
(սնամեջ օրգաններ)։ Կենսական
մեծ կարևորություն ունեցողայս 10Ւ

Ւ1ՏՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր ՀՈ Ւ Մ | 35

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

►օրգաններն իրար էին միանում 10– գաղտնիության օրենքը, խիստ դություն, սևը՝ երիկամների հի­
12 գլխավոր խողովակներով կամ պատժվում էին, ընդհուպ մինչև վանդություն, իսկ եթե լեզվի վրա
կանալներով (մերիղիաններով) ու մահապատիժ։ առկա էին բոլոր գույների նրբե­
դրանց ճյուղավորումներով, որոն­ րանգները, ապա դա վկայում էր
ցով արյունն ու պնևման մարմնի Անոթազարկի մասին գիտութ­ թոքախտի մասին։ Ելնելով մեզի
տարբեր մասեր էին տեղափո­ յունը կազմում էր հին չինական քաղցր համից՝ չինացի բժիշկները
խում կենսական ջերմությունն բժշկության ամենանշանավոր ախտորոշում էին շաքարախտը։
ու խոնավությունը։ Համաձայն Կարևոր ախտանիշ էր համարվում
«յան»–«ին» տեսության՝ հիվան­ ձեռքբերումներից մեկը։ Չինա­ նաև ձայնի հնչեղության փոփո­
դություններն առաջանում են կան բժշկության մեջ մշակվել էին խությունը։
կենսական օրգանները միաց­
նող ցանցի խցանումից։ Չինացի զարկերակի զննման որոշակի Արտաքին ազդակներից հի­
բժիշկները պնդում են, որ սիրտը կանոններ։ Չինացի բժիշկները վանդության պատճառ կարող
մերիղիաններով փոխկապակց­ տարբերակում էին զարկերակի էին լինել օդը, տաքությունը, ցուր­
ված է բարակ աղու հետ, որի վի­ 2Ց–ից ավելի տեսակներ։ Նրանք տը, խոնավությունը, չորությունը,
անորակ սնունդն ու ըմպելիքը,
ճակի մասին խոսում է լեզվի մա­ նախ ճանաչում էին 7ՅՈ9 և իսկ ներքին գործոններից՝ կրքե–
կերեսը։ Թոքերը խողովակների տիպի զարկերակները, որոնցից րը, սերը, ատելությունը, վախը,
միջոցով կապված են հաստաղու վիշտը, ինչպես նաև չարքերի
առաջինը բնորոշվում էր որպես ազդեցությունը։
հետ, որի վիճակի մասին կարելի արագ, մակերեսային, լիքը, ուժեղ,
է տեղեկանալ քթի միջոցով։ Փայ­ ամուր և տևական, նման ճգված Դեռևս 3000 տարի առաջ չի–
ծաղը կապված է ստամոքսի հետ, լարի, իսկ երկրորդը՝ խորը, փոփո­

որի վիճակի մասին դատում են խական, թույլ, կարճ, ընդհատուն
բերանի վիճակից ելնելով։ Լյար­ և փափուկ։ Չինացի բժիշկները
դը կապված է լեղապարկի հետ,
և դրա վիճակի մասին տեղեկա­ համարում էին, որ զարկերակի
նում են աչքերի միջոցով։ Երի­ միջոցով կարելի էախտորոշել վե­
րոհիշյալ 10գլխավոր օրգանների
կամները մերիդիանների միջոցով հիվանդությունները և բացահայ–
կապված են միզապարկի հետ։ տել դրանց պատճառները։
Դրանց վիճակի մասին հուշում են
ականջները։ Ախտորոշումն ու պրոգնոստի–

Մինչ բժիշկ աշխատելը, Հին կան հիմնված էին ականջների,
Չինաստանում բժշկություն էին աչքերի, բերանի, լեզվի, ռունգե­
րի մանրամասն հետազոտման
սովորում 15 և ավելի տարի։ վրա։ Համարվում էր, որ յուրա­
Ընդհանուր առմամբ չինական քանչյուր օրգան յուրահատուկ
բժշկությունը ստեղծվել և զարգա­ գունային արտահայտմամբ տե­
ցել է խիստ գաղտնիության պայ­
մաններում։ Ովքեր խախտում էին ղակայված է լեզվի վրա։ Այսպես՝
սպիտակ լեզուն մատնանշում էր
թոքերի հիվանդություն, քանի որ
վերջիններիս բնորոշ էր սպիտակ

գույնը, կապույտը՝ լւաՐԴԻ հիվան­

36 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

նացիներին հայտնի էր բնական բեղերը։

ծաղիկը և դրա պատվաստումը Չինաստանում արտակարգ

(ըստ որում մարդկային ծաղկի հարգանք էր վայելում ժենշենը,

թարախային նյութի մեջ թաթախ­ որը համարվում էրկյանքի ևանմա­

ված բամբակը դրվում էր քթի հության նշանաբան։ Այն անվա­

միջնորմի շրջանում)։ Ի դեպ, Եվ– նում էին «բնության հրաշք» կամ

րոպայում ծաղիկ հիվանդության «աստվածների պարգև», ինչպես

դեմ պատվաստումը կատարել են նաև «կյանքի արմատ»։ Բառացի

շատ ավելի ուշ։ Այդ պատվաստ– նշանակում է«մարդ-արմատ» (չի­

ման մեթոդը սերտորեն կապված նարեն՝ ժեն-մարդ, շեն-արմատ),

էհայտնի անգլիացի բժիշկ է. Ջեն– քանզի բույսի արմատը իսկապես

ների (1749-1823թթ.) անվան հետ։ հիշեցնում էր մարդկային մար­

Նա կարողացավ ստանալ այդ հի­ մինն իր որոշ անատոմիական

վանդության պատվաստանյութը առանձնահատկություններով։

և առաջին անգամ կիրառեց այն ժենշենը ներկայումս դասվում է

1796 թ.։ անհետացող բույսերի շարքին և

Ըստ հիվանդությունների գրանցված էԿարմիր գրքում։ Դրա

դասակարգման «յան»–«ին» տե­ օգտագործումը սկսվել է 4000

սության՝ չին բժիշկները բոլոր հի­ տարի առաջ։

վանդությունները համարում էին Չինաստանում գոյություն ունեն

միայն ներքին։ էին բուսական, կենդանական և ժենշենի պաշտոնապես կիրառ­
անօրգանական ծագում ունեցող
Չին բժիշկները աշխարհում մի շարք բնական դեղամիջոցներ, վող կամ դեղային 77 պատրաս­
որոնք օժտված էին տոնուսը
առաջիններից հասկացան հի­ բարձրացնող, փսխեցնող, լուծո­ տուկներ։ Այն գործածվում էթեյի և
ղական, որդաթափ, դաբաղող
վանդությունների կանխարգելման և այլ բուժիչ հատկություններով։ ապուրի հետ, ինչպես նաև մտնում
Դեղամիջոցների մեծ մասը բույսեր
անհրաժեշտությունը, քանզի «ա– էին։ Առավել ժողովրդականություն բազմաթիվ դեղերի բաղադրութ­

վելի լավ է կանխարգելել հիվան­ յան մեջ։ ժենշենն օժտված է տո­

դությունը, քան այն բուժել»։ Հի­ նուսը երկարատև բարձրաց­

վանդության դեպքում հիվանդին նող և խթանող ազդեցությամբ՝

դեղ տալը համեմատում էին զեն­ բարելավելով օրգանիզմի

քի պատրաստմանը այն պահին, ընդհանուր վիճակը և կտրուկ

երբ արդեն պատերազմը սկսված

է։ Ելնելով այս սկզբունքից՝ նրանք

մեծ կարևորություն էին տալիս հի­

գիենայի հարցերին։ Չանգ-Սինգի

հիգիենայի հարցերին նվիրված

տրակտատում հետևյալ խոր­

հուրդներն են տրվում՝ անկողնուց

վեր կենալ վաղ առավոտյան,

թեթև նախաճաշել, կեսօրին՝ չա­

փավոր ճաշել, որպես ըմպելիք

օգտագործել միայն ջուր և թեյ,

երեկոյան ընթրել չափավոր, խու­

սափել աղից, քնելուց առաջ թե­

յով ողողել բերանն ու ատամները,

խստիվպահպանելքնի ռեժիմը։

Չինացիները ասում էին. «Մեկ էին վայելում տոնուսը բարձրաց– բարձրացնելով աշխատունակութ–
նող բուսական և կենդանական յունը։ ժենշենը դեռևս երրորդա–
անքուն գիշերվա մեղքերը չեն կա­ դեղամիջոցները ժենշենը, թեյը, յիէւ դարաշրջանում աճող մնա–
լիմոնաթոււիը, եղջերուների պան– ցուկային բույս Է։ Համաձայն հին
րող քավել նույնիսկ մեռելի պես տերը կամ մատաղ եղջյուրները, ավանդության՝ այն առաջացել Է
ծիծեռնակի բույնը, ինչպես նաև լեռնային վճիտ աղբյուրում կայ–
քնած տասը գիշեր»։ վագրի արյունը, լյարդը ևնույնիսկ ծակի հարվածից։ Գոյություն ուներ^

Բուժական մեթոդներից

կարևոր դեր էր խաղում դեղային

թերապիան։ Չինական բժշկութ­

յան մեջ լայնորեն կիրառվում

ս ° 3 . 2010 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 37

րացնող, խթանող, ֆիտոնցիդա­ մարվել արտաքին միջավայրի
յին, հակաալերգիկ և հակաբորբո­ անբարենպաստ պայմաններին։
քային ներգործությունը։ ժենշենը
ժամանակակից բժշկության մեջ Չինական բժշկության մեջ
կիրառվում էհետևյալ հիվանդութ­ մշակված յուրօրինակ մեթոդնե­
յունների բուժման համար՝ սիրտ– րից է ասեղնաբուժությունը կամ
անոթային և նյարդային համա­ ակուպունկտուրան, որը, բացելով
կարգերի, շաքարախտի (դրական խցանված կանալները, հեշտաց­
էազդում ածխածնային փոխանա­ նում էր պնևմայի և արյան տեղա­
կության վրա), տեսողության թու­ շարժը մարմնում ու բուժում հի­
լացման, իմպոտենցիայի։ վանդությունները։

Այն պիտանի է դիմահարդար­ Ասեղնաբուժության հայրենիքն
ման համար։ ժենշենը հակացուց­ ընդունված էհամարել Չինաստա­
ված էբարձր ճնշման, արյունահո­ նը, սակայն կան նաև այլ տվյալ­
սության, անքնության դեպքերում։ ներ, օրինակ՝ Լոնդոնի թանգա­
Այննաև ադապտոգեն դեղամիջոց րանում պահվում է եգիպտական
է, որն օգնում էօրգանիզմին հար– մի պապիրուս (մ.թ.ա. 1150թ.), որի
վրա պատկերված է կենսական
►մի հավատալիք, որ եթե բույսը 0*■ * ձւ <՝ ք & կետերի նշումով մարդկային մար­
ծաղկման գիշերը արմատախիլ էր մին։
արվում, ապա այն լույս էր արձա­ *. *՚ \V » #
կում և կարող էր բուժել մարդու բո­ Դժվար է հստակ ասել, թե երբ
լոր հիվանդությունները, պարգևել 1 Հ է ստեղծվել ասեղնագործության
բուժման մեթոդը։ Ցավը մեղմաց­
երիտասարդություն, ինչպես ^5 ՝ «< նելու կամ վերացնելունպատակով
նաև վերակենդանացնել մեռած
մարդուն։ Ասում են, որ 7 մղոնա– V® * մարդը մարմնի ցավոտ մասերը
նոց վազքի մրցույթում հաղթում բնազդաբար շփում էր կամ հար­
էր այն վազորդը, որը բերանում գ»* լ * վածում այդ հատվածին քարով,
պահում էր ժենշենի արմատը։ փայտով։ Փորձի շնորհիվ մարմնի
Այս առասպելական պատմութ­ վրա կարողացան տարբերակել
յուններն իրականում պայմանա­ կենսական կետեր։ Չինացի բժիշկ­
վորված էին բույսի զարմանալի ները հնում հայտնաբերել էին
հատկություններով։ ժենշենը մի 600-ից ավելի ակուպունկտուրայի
փոքրիկ ծառ է, որը կարծես իրեն ենթակա «կենսական կետեր»,
խոտ է ձևացնում։ Այն կարող է որոնց թիվն այժմ անցնում է
ապրել կես հազարամյակ։ Սաղմը 2000-ից։ Ասեղնագործության հա­
զարգանում է նրա ընկած սերմե­ մար նախատեսված առաջին
րում, ինչպես ձուն՝ ինկուբատո­
րում։

Ըստ ժամանակակից գիտութ­
յան տվյալների՝ ժենշենի պատ­
րաստուկները պարունակում են
կարևոր կենսաբանական ակտիվ
նյութեր՝ գլիկոզիդներ (պանակ–
սին, պանակվիլեն), սապոնին­
ներ, ֆիտոնցիդներ, հակաբիոտիկ
ազդեցությամբ օժտված նյու­
թեր, վիտամիններ, եթերային և
ճարպային յուղեր, պեկտիններ և
այլ ածխաջրեր, միկրոտարրեր,
որոնցով պայմանավորված են
բույսի հորմոնալ, տոնուսը բարձ­

| 38 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ1չ Յ. 2010

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ

դը հատկապես արդյունավետ

է նևրալգիայի, հոդատապի,

ռևմատիզմի, տարբեր տեսա­

կի բորբոքումների, աչքի հիվան­

դությունների, ատամնացավի,

ճարպակալման, ալկոհո­

լիզմի բուժման համար։

Ասեղնաբուժությունը հայտնի է

նաև որպես ցավի մեղմացման

կամ վերացման ոչ դեղորայքային

մեթոդ։ Այս մեթոդը չինացինե­

րը մեծ հաջողությամբ կիրառում

են ատամնաբուժության և վիրա­

ասեղները քարե ասեղներ էին, բուժության ոլորտներում վիրա­
հետո սկսեցին պատրաստել
ոսկրից, փայտից, մետաղից։ Այ­ հատական միջամտությունների
սօր ասեղնաբուժությունն արվում
է շատ բարակ ոսկե, արծաթե, ժամանակ։ Ենթադրվում է, որ
պլատինե հատուկ ասեղների օգ­
նությամբ։ Ձգելով հիվանդի մաշ– ակուպունկտուրայի ժամանակ
կը՝ բժիշկը աջ ձեռքի բութ, մի­
ջին մատներով և ցուցամատով ուժգնանում է էնդորֆին նյութի
բռնում է ասեղը և, ստիպելով
հիվանդին թեթևակի հազալ, ծա­ արտազատումը, որը մորֆինան–
կում է ընտրված կետը ասեղով
և, դանդաղորեն պտտելով այն, ման նյութ է, ինչը մարդու օրգա­
հասցնում ցանկացած խորութ­
յան։ Ասեղը հանելուց հետո ծա­ նիզմում արտադրվում է ցավի և
կած կետը այրում են օշինդրի
տերևներով։ Սովորաբար ծակո­ սթրեսի ժամանակ։ էնդորֆինը
ցի տեղում առաջանում է կարմիր
շրջանակ, խիթ, մկանային կծկում, այլ նեյրոմեդիատորների հետ դարավոր փորձը հատկա­
նյարդերի թմրում, սարսուռ, որից պես դեղագիտության և
հետո վրա է հասնում քրտինքը միասին ապահովում է ցավի մա­ ասեղնաբուժման բնագավա­
և վերջապես ցավի թեթևացու­ ռում մեծ հետաքրքրություն է
մը։ Ասեղնաբուժության կուրսը սին տեղեկության փոխանցման առաջացրել ամբողջ աշխարհում
նախատեսում է մոտավորապես և դարձել լուրջ ուսումնասիրութ­
տասը սեանս և տևում է 20-60 արգելակումը դեպի գլխուղեղ։ յան առարկա։
րոպե։ Ասեղնաբուժության մեթո–
Սա է ցավի մեղմացման պատ­ Փարիզում Նեկերի հիվանդա­
նոցի բժիշկ ժան-Կլոդ Դարան ռա­
ճառը։ Չինական բժշկության մեջ դիոակտիվ նուկւիդների օգնութ­
յամբ միանշանակ ապացուցեց
ասեղնաբուժությանը զուգահեռ մերիդիանների գոյությունը։ Նա
մի խումբ կամավորների կոնկրետ
կիրառվում էր նաև մոքսան կամ կենսաակտիվ կետերում ներար­
կում էր որոշակի քանակությամբ
նույն «կենսական կետերի» դաղ­ ռադիոակտիվ նյութ և Դամմա–
կամերայի միջոցով հետևում էր
ման եղանակը, որը սովորաբար արդյունքներին։ Շուտով մերի­
դիանների երկայնքով նկատվում
կատարվում Էր չորացրած օշինդ­ էր ռադիոնուկլիդների հոսքը։ Երբ
ներարկումը կատարվում էր պա­
րի տերևներից պատրաստված տահական ոչ կենսական կետում,
ապա ոչ մի շարժում չէր նկատ­
կոնաձև սիգարի միջոցով։ Կի­ վում։

րառական նշանակություն ու­ Նովոսիբիրսկի կլինիկական
և փորձարարական բժշկութ­
նի նաև կետային ճնշման կամ յան ինստիտուտում կարողա­
ցան ապացուցել, որ միայն
ասեղնաբուժության եղանակը։ ակուպունկտուրային կետերն են
լույս ճառագում։■
Այստեղ ասեղի փոխարեն օգտա­
10 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 39
գործվում են կենսական կետերի

վրա ճնշում գործադրող

բժշկի կամ նույնիսկ հենց

իր՝ հիվանդի մատնե–

րը։ Ասեղնաբուժությունն

այսօր ինքնաբուժման

եղանակ է մասնավո­

րապես ուժեղ ցավերի,

անքնության, հոգնածութ­

յան, գերլարվածության

և նույնիսկ որոշ հիվան­

դությունների, այդ թվում

գրիպի դեպքում։

Չինական բժշկության

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ 70-ական թվականներին

ԿԱՐԴԱՑԵՔ Հյուսիսային Կորեայի համալ­
սարաններից մեկում հետազո­
Հ1Ա Ջ Ո Ր Դ տությունները ցույց տվեցին, որ

ՀԱՄԱՐՈՒՄ ակուպունկտուրային կետերի
և մերիդիանների էլեկտրական
պոտենցիալը տարբերվում է

մաշկի մնացած մասերից։ Հաշ­
վարկել էին, որ 2,5 մմ չափով
ակուպունկտուրային կետում

էլեկտրական դիմադրողա­
կանությունը 80% քիչ է մաշկի
նույն չափով չեզոք հատվածից։
Դա խոսում է այն մասին, որ
էլեկտրահաղորդականությունն
ակուպունկտուրային կետերում և

մերիդիաններում խիստ բարձր է։
Այս ամենը վկայում է այն մա­

սին, որ չինական ավանդական
բժշկությունն արդյունավետ է
նաև մեր օրերում։

Բենիւսմին Ջանփոլադյանի Վազգեն Գաբրիելյւս–
«Կրթական տեխնոլոգիաները» նի հոդվածը՝ նվիրված
վաղամեռիկ բանաստեղծ
հոդվածը։
Ռուբեն Սևակին։

ա Նորություն 2010 թվականի Ֆիլդսի
մրցանակի դափնեկիր Ստանիսլավ
Ռազմիկ հսպիրյանի և Թելման Սմիրնովի մասին։
Ոսկանյան հետաքրքիր հոդվածը
բնության համակարգում գոյություն Նահապետյանի
ունեցող կենսառիթմերի մասին։ հետաքրքրաշարժ
հոդվածը՝ նվիրված
նախալեզվական
մտածողությանը։

40 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ1չ Յ. 2010

ՀԱԿՈԲ ԲԱՐՍԵՂ0ԱՆ ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԹԵՅԵՐԸ
ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԿԱՐ
ՀՊ Ճ Հ Գ յումրու մ ա ս ն ա ճ յո ւղ ի « Տ ր ա ն ս պ ո ր տ ա յի ն և ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
տ եխ նոլոգիա կա ն հա մա կա րգեր» ա մբիոնի վա րիչ,
տ ե խ ն ի կ ա կ ա ն գի տ ութ յուններ ի թ ե կնա ծու, դ ո ց ե ն տ ։
Ո ւս ումնա սիր ութ յո ւն ներ ի ո լո ր տ ը ՝ գ յո ւղ ա տ ն տ ե ս ա ­

կա ն մթ երքների վերա մշա կմա ն տ եխ նոլոգիա ներ,
մեքենա ներ, սա րքա վորումներ։
5-/77յ //; Ե Յ ք Տ 6 ց հ ւՑ ո @ ^ Ց ո ժ 6 ճ .ա

ոդվածում քննարկվում են խատուտիկ, երիցուկ, սրոհունդ, Մասրենին վարդազգինե–
բուժական և բուրավետ բույսե­ դաղձ, քոսքսուկ և այլն, իսկ համե­ րի ընտանիքին պատկանող
րից կենցաղային օգտագործման մատաբար ցածրադիր և չոր տա­ թուփ է, ծաղկում է մայիս-հունիս
նպատակով թեյերի պատրաստ­ րածքներում՝ սարի ուրց։ ամիսներին, ծաղիկները խոշոր
ման և դրանց արդյունավետութ­
յան հարցերը։ Ախուրյանի և Մարա(իկի տա­ են, երկսեռ, դուրեկան հոտով,
րածաշրջանները ևս հարուստ սպիտակ, վարդագույն կամ դե­
Դժվար է պատկերացնել, որ ղին, առանձնանում են առատ
մարդ չուզենա լինել առողջ և են բուժական բազմապիսի բույ­ ծաղկափոշով և համարվում են
առույգ՝ անկախ տարիքից և սե­ սերով։ Հատկապես տեղին է նշել մեղրատու։ Պտուղները լինում են
Չորակապ գյուղի տարածքի մա­ իլիկաձև, գնդաձև, տանձաձև և
ռից։ Առողջության լավագույն սուրի թփերը, որոնք որակական ձվաձև, խակ վիճակում կանաչ են,
գրավականը առողջ ապրելա­ և օգտակար հատկություններով իսկ օգոստոս-սեպտեմբեր-հոկ–
կերպն է և գրագետ սնվելը։ գերազանցում են սովորական տեմբեր ամիսներին հասունանում^
ձվաձև մասուրին։
Հայտնի է, որ Շիրակի մարզը,
գտնվելով Արագած լեռան լանջե­
րին, տարածված էլեռնային ևնա­
խալեռնային ալպիական գոտի–

ներում և հարուստ է բազմաթիվ
բուժական, բուրավետ և համե­
մունքային բույսերով։ Դարեր շա­
րունակ մարդիկ բուժական որոշ
բույսեր օգտագործում են սննդում։

Աշոցքի և Ամասիայի տարա­
ծաշրջանները հարուստ են մա­
սուրի թփերով, երիցուկի, դաղձի,
սրոհունդի, առյուծագիի ծաղիկ­
ներով, իսկ ցածրադիր վայրերում
առատորեն աճում են վարդի
թփեր։ Արթիկի տարածաշրջա­
նում, անմիջապես Արագած լեռան
ստորոտի ալպիական դաշտա­
վայրերում առատորեն աճում են

Ա օՅ . 2 0 1 0 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 41

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

►են և ստանում կարմիր, նարնջւս– րին, սերկևիլին և շատ այլ հա­ թեյի ձևով՝ օրգանիզմի ուժերը
կարմիր կամ գորշակարմիր գույն։ տապտուղների և մրգերի։ պահպանելու և վիտամինային
պակասը ւրացնելու նպատակով։
Մասրենին համարվում է բոլոր Հաշվի առնելով պտուղների Չինական բժշկության մեջ մասրե­
մշակովի վարդերի նախահայ­ օգտակարությունը և արժեքավոր նու արմատներից պատրաստված
հատկությունները՝ Հիպոկրատը թուրմը օգտագործվում է որպես
րը, իսկ «ռոզա» անունը սկիզբ է գնահատել է մասրենու պտուղնե­ ախորժաբեր և ճիճվամուղ միջոց,
առել հունական «ռոդոն» կամ կել­ րի հակաբորբոքիչ ազդեցությունը։ Նորվեգիայում մաշկային էկզեմա­
տական «ռոդդ» բառերից, որոնք յի ախտորոշման և բուժման նպա­
նշանակում են կարմիր։ Ըստ Ամիրդովյաթի՝ մասուրի
պտուղների և գինու մեջ պատ­ տակով կիրառվում են տերևները,
Պտուղները խիստ արժեքավոր րաստված եւիուկը ներքին ըն­ Ռուսաստանում ժողովրդական
են, պարունակում են մեծ քանա­ դունման դեպքում նպաստում է բժշկության մեջ պտուղներից
կությամբ վիտամիններ, հատկա­ ստամոքսաաղիքային համակար­ պատրաստված եփուկը, թեյը և
պես պրովիտամին, ինչպես նաև քաղցրապուրը (կիսելը) խորհուրդ
Բ, 6.,, 8շ, է, կարոտին, պեկ– գի կայունացմանը և վերացնում է են տափս վարակիչ որոշ հիվան­
տին, դեսկտրոզ, խնձորաթթու, դիզբակտերիոզյշ։ Եփուկի ջրային դությունների դեպքում։ Կարծիք
կիտրոնաթթու, եթերայուղեր և լուծույթով լոգանքը կանխարգե­
դաբաղանյութեր, մինչև 24% շա­ կա, որ երիկամաքարային կուտա­
լում և բուժում է մաշկային հիվան­ կումների դեմ կարելի էպայքարել՝
քար, իսկ քիմիական տարրերից՝ դությունները և դրանց զարգացու– պարբերաբար մասրենու պտուղ­
նատրիում, կալիում, կալցիում, մը։ ներ ընդունելով։
մագնեզիում, մանգան, ֆոս­
ֆոր և երկաթ։ Մասուրի պտուղ­ Լեհաստանում, Գերմանիւս– Մասուրի պտուղների կառուց­
ներն իրենցում առկա երկաթի յում և Բուլղարիայում մասրենու վածքը համարվում է բարդ բազ–
պարունակությամբ զգալիորեն պտուղների օգտագործումը ստա­ մակորիզային։ Այն բաղկացած է
ցել է պաշտոնական գրանցում և պտղի պատյանից՝ պտղամսից,
գերազանցում են հաղարջին, օգտագործվում է վիտամինային
ազնվամորուն, տանձին, խնձո–

42 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ1չ Յ. 2010

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

որի մեջ տեղավորված են կորիզ­ րից, որոնք հետագայում ենթարկ­ Թերթիկները լինում են կարմիր
ները և մարդու ստամոքսաղիքա­ վում են հատուկ վերամշակման, Ա կամ վարդագույն, դուրեկան բույ­
յին համակարգի համար վտան­ որոնցից հնարավոր է կորզել մա­ րով, ծաղկում են մայիսի վերջից
գավոր մազմզուկները։ սուրի յուղ։ մինչև հունիսի կեսերը, ծաղիկ­
ների հավաքումը կատարվում է
Մասուրի պտղամիսը կորիզնե­ Մաքրված պտուղներից կարե­ մինչև արևածագը։
րից և մազմզուկներից մաքրելու լի է պատրաստել մուրաբա, օշա­
գործընթացը կատարվում է հիմ­ րակ, ջեմ, խյուս, հյութ, մանկական Եթերայուղային վարդի թեր­
նականում տնայնագործական խյուս, թեյ և այլն։ թիկները պարունակում են 0,05–
վերսւմշակմամբ՝ ձեռքի միջոցով։ 0,30% եթերային յուղ։ Բուլղարա­
Պտուղների արդյունաբերական Մասուրի պտուղը, կարելի է
ասել վիտամինների ծովէ։ կան վարդի յուղը պարունակում
մշակումը կատարվում է միայն է 62,7-75,5% ազատ ալկոհոլ,
հյութի անջատման շրջանակնե­ Տարբերակվում են վարդե­
րում՝ բավականին մեծ կորուստ­ րի մոտ 400 տեսակներ՝ քսան այղ թվում 1-7% ֆենիլէթիլային
ներով, իսկ լուծազատված հյութի հազարից ավեյի տարատեսակ­ սպիրտ։
ներով։ Նշվածների մեծ մասն ու­
զտման նպատակով օգտագործ­ նի դեկորատիվ նշանակություն, Ծաղիկի թերթիկներից ջրա­
վում են կիզիլգիրւսյին բազմաս­ իսկ քչերն ունեն եթերայուղային յին թորմամբ ստացված վարդի
տիճան զտիչներ։ հատկություն։ ժամանակակից ջուրը պարունակում է 0,05-0,1%
եթերայուղային վարդի նախնի­ եթերային յուղ։
Արժեքավոր պտղամիսն արդ­ ներն են դամասկյան վարդը և
յունավետ օգտագործելու և տար­ Հնագույն բժշկության մեջ
սպիտակ մասրենին։ վարդն անվանել են ծաղիկ­
բեր տեսակի վիտամինային Եթերայուղային վարդի Ավայրի ների թագուհի, դասական
արտադրատեսակներ պատրաս­
տելու նպատակով ՀՊՃՀ Գյումրու մասրենու հիմնական տարբերութ­ գեղեցկության խորհրդանիշ։
յունը ծաղիկի բազմաթեմայնութ­ Եգիպտացիները դիակների
մասնաճյուղի «Տրանսպորտային յունն է, որը հումքի կուտակման
և տեխնոլոգիական համակար­ նախադրյալն է։ Վարդի թերթիկ­ զմռսման նպատակով օգտագոր­
գեր» ամբիոնի սննդի վերամշակ­ ներից ստացվում է եթերայուղ, ծել են տարբեր բուսատեսակներ,
ման լաբորատորիայում մշակվեց որը լայնորեն օգտագործվում է որոնք պարունակել են եթերային
տեխնոլոգիա՝ «Մասուրի պտուղ­ յուղեր։ Դրսսնցից են նաև վարդի
դեղագործական և օծանելիքի
ների վերամշակման եղանակ»։ թերթիկները։
Այն ՀՀ Մտավոր սեփականութ­ արտադրություններում։ Եթերայու– ԴեռևսՀիպոկրատը գրելէվար­
ղային վարդերի հայրենիք են հա­
յան գործակալության կողմից մարվում Իրանը Ա Միջին Ասիան, դի թերթիկների բուժիչ հատկութ­
ճանաչվեց որպես գյուտ, և նաև որտեղից դրանք տարածվել են
շնորհվեց արտոնագիր՝ Ա2124։ Հունաստան, Թուրքիա, Բուլղւս– յունների մասին և երաշխավորել
րիա, Ֆրանսիա և այլ երկրներ։ էայն օգտագործել սրտի և ուղեղի
Նորույթը հնարավորութ­ ցավերի դեպքում, տենդի, ինչպես
յուն է ընձեռում ստանալ մասու­ նաև այլ հիվանդությունների բուժ­
րի պտղամիս՝ ձերբազատված ման համար։ Ւ
մազմզուկներից և կորիզներից։
Համաձայն արտոնագրված տեխ­
նոլոգիայի՝ մասուրի պտուղնե­
րը լվանալուց, նախնական չո­
րացնելուց հետո ըստ չափերի

ենթարկվում են տեսակավորման,
այնուհետև կտրատման կամ բա­
ժանման։ Պտղակեսերը կորիզա­
յին և մազմզուկային համակար­
գով ենթարկվում են թմբուկային
աստիճանական մամլման, որի ըն­

թացքում խախտվում է կորիզային
համակարգի դասավորությունը,
ինչն օգնում է ֆիլտրող մեքենա­

յում արագ ձերբազատվել վտան­
գավոր մազմզուկներից (դրանք
հավաքվում են հատուկ փոշեծծիչ­
ների մեջ) և օգտակար կորիզնե­

Ւ1ՏՅ. 2010 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 43

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

►Ըստ Աբու Մանսուրի՝ վարդի հունական դիցաբանությունից վերի, մելանխոլիայի, խոցերի,
հայտնի հավերժահարս Մինթւս– բերանի խոռոչի լորձաթաղւսն–
յուղի ջրային լուծույթն անցկաց­ յի անունից, որին բուսաշխարհի
նում էգլխացավը։ քի բորբոքումների, հարբուխի,
աստվածուհի Պերսեփոնեն դարձ­ շնչարգելության, ասթմայի և այլ
Ավիցեննան «Կանոն» հինգե­ րեց անանուխ և նվիրեց Աֆրո– հիվանդությունների կանխարգել­
րորդ գրքում գրառել է«Գուլանգա– ման նպատակով։ Հայ նշանա­
բան» վարդի թերթիկներից և մեղ­ դիտեին։ Անանուխի ծաղիկները վոր բժշկապետ Մխիթար Հերւս–
րից մուրաբայի պատրաստման պարունակում են 4-6%եթերայուղ, ցին «քարանուխ» անվան տակ
եղանակը, որի միջոցով բուժել են տերևները՝ 2,4-2,75%, իսկ ցողու­
տենդը և ստամոքսաաղիքային նը՝ մինչև 0,3%, որը ստացվում հավասարապես օգտագործել է
համակարգի հիվանդությունները։ անանուխի մշակովի և վայրի տե­
Ավիցեննան վարդը համարում է է թորմամբ ջրային գոլորշիների
սրտային դեղամիջոց։ տեսքով։ Բացի եթերայուղից՝ բույ­ սակները՝ որպես թարմացնող,
առույգացնող և ցավազրկող մի­
ժամանակակից բժշկութ­ սը հարուստ է մենթոն, պինեն,
լիմոնեն, ցինեոլ, մենթոլի քացա­ ջոց։ Անանուխ դեղաբույսի բուժա­
յան մեջ ստեղծված է «Ռոզա– կան և օգտակար հատկություննե­
նոլ» դեղամիջոց, որը կազմված խաթթվական և վալերիանաթթ–
վական եթերներով, կարոտին, րը հանգամանալից ուսումնասիրել
է 34,4մգ վարդի յուղից, լայնորեն ուրսալաթթու, օլեինաթթու և այլ էԱմիրդովլաթը և հանգել հետևյալ
կիրառվում էտարբեր հիվանդութ­ նյութերով։ Իր արժեքավոր հատ­ եզրահանգումներին՝ այն օգնում է
յունների բուժման և կանխարգել­ վերացնել գլխացավը և սրտխւիո–
ման նպատակով։ կությունների շնորհիվ անանուխն ցը, վանում բերանի տհաճ հոտը,
անհիշեփ ժամանակներից հայտ­ ակտիվացնում և ուժեղացնում
Անանուխը շրթնածաղկավոր­ նի է մարդկությանը։ Դեռևս Հին
Հռոմում հյուրընկալությունների է ստամոքսի գործունեությունը,
ների ընտանիքին պատկանող նպաստում է մարսողությանը,
կոճղարմատավոր բազմամյա ժամանակ հյուրասենյակը սրսկել դադարեցնում է արյունահոսութ­
են անանուխի ջրով, իսկ սեղան­ յունը և այլն։
բուժական և օգտակար հատ­ ները սրբել բույսի տերևներով։
կություններով համեմունքային Անանուխը համարվում է հա­
բույս է։ Գիտական բժշկության Միջնադարում կարծիք է եղել, թե կաբեզմնավորիչ։ Քացախի հիմ­
անանուխի հոտը ակտիվացնում
մեջ ճանաչման է արժանացել է ուղեղի աշխատանքը և ուսանո­ քով պատրաստուկը կանխարգե­
միայն մշակովի տեսակը, մինչ­
դեռ ժողովրդական բժշկության ղությանը խորհուրդ էտրվել գլխին լում էարյուն թքելը։
մեջ առանց խտրականության կրել անանուխից հյուսած պսակ­ Անանուխի բուժական ևօգտա­
օգտագործվում են անանուխի ներ։
բոլոր տեսակները։ Բույսի ծաղկ­ կար հատկությունների վերաբեր­
Ավիցեննան դեղաբույսը լայնո­ յալ տարիներ շարունակ ուսում­
ման ժամանակն է հուլիս-օգոս֊ նասիրություններ են կատարել Ս.
տոս ամիսները։ Բուսատեսակի րեն օգտագործել է մաքուր կամ
«մենթա» անվանումը ծագել է հին խառնուրդների ձևով՝ գլխացա– Շահրիմանյանը, Հ. Օլուխանյանը

44 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

և այլ երախտավորներ։ Շրթնածւսղկա– Գ(խացավ, ասթմա, բերանի խո­
վորների ընտա­ ռոչի բորբոքում և անգինա։
Ոուսական ժողովրդական նիքի բուժական
բժշկության մեջ անանուխը կի­ հատկություններով Բժշկապետ Մխիթար Հերա–
րառվում էորպես թարմացնող, լե­ օժտված համեմուն– ցին բացահայտել է, որ ուրցի
ղամուղ Աքրտնամուղ միջոց։ քային հաջորդ բույ­ եթերայուղը՝ խառնված յուղի կամ
սը ուրցն է։
Անանուխն աշխարհի գրե­ գինու հետ, բուժում է խոցերը, ոչն­
թե բոլոր երկրներում ստացել է ժողովրդական, չացնում լվերին և ոջիլներին, վի­
օգտագործման պաշտոնական հետագայում նաև ժեցնում և դուրս է բերում մեռած
գրանցում, օրինակ՝ Չինաստա­ գիտական բժշկութ­ պտուդը արգանդից, ինչպես նաև
նում, ԱՄՆ-ում, Ֆրւսնսիւսյում, յան մեջ ուրցը ստա­
ցել է գործնական հեռացնում էմիզապարկի քարա­
Լեհաստանում, Բուլղարիայում, կիրառություն իր յին գոյացումները։ Բժշկապետն
Ուկրաինայում, Ռուսաստանում և բուժական արժեքավոր հատկութ­ ուրցը համարելէ հակաբեղմնավո–
յունների շնորհիվ։ Ուրցը հայտնի է
այլուր։ սուր, հաճելի և բուրավետ հոտով։ րիչ հատկությամբ օժտված բույս։
Անանուխը դեղագործության և Հիմնականում օգտագործվում է Ամիրդովլաթը նշել է, որ ուր­
վայրի ուրցը, որը հանդիպում է
դեղերի արտադրության մեջ ստա­ մեր հանրապետության լեոնային ցը կամ եթերայուղը առանձին
ցել էլայն կիրառություն։ կամ խառնված յուդի, գինու և
և նախալեռնային՝ քարքարոտ, մեղրի հետ բացում է որոշ օր­
Կենցաղում այն օգտագործ­ արևշատ լանջերին, տափաստա­ գանների խցանումները, լավաց­
վում է գրեթե ամենուրեք՝ ինչպես նային և ալպյան մարգագետին­ նում տեսողությունը և մարսո­
թարմ, այնպես էլ չոր վիճակում։ ներում, բազմանում է սերմերով, ղությունը, զորացնում ուղեդի և
Կիրառությունը պարզեցնելու և նաև վեգետատիվ եղանակով։ ստամոքսի աշխատանքները,
գործնական դարձնելու նպա­ դադարեցնում փսխումը, ինչպես
տակով Գյումրու մասնաճյուղի Ուրցն ամբողջությամբ պա­ նաև ատամնացավը։
րունակում է 0,5-1% եթերայուղ,
սննդի վերամշակման լաբորա­ որի բաղադրիչ մասն են կազ­ Արևմտաեվրոպւսկան մի շարք
տորիայում ստեղծվեց «Կենտ­ մում թիմոլը, կարվակրոլը, ցի– երկրներում և Ռուսաստանում ուր­
րոնախույս աղաց», պաշտպան­ մոլը, տերպինենը, ցինզիբրենը, ցը՝ որպես բուժական և համեմուն–
վեց գյուտի արտոնագրով որը դաբաղանյութեր, դառը նյութեր, քային բույս, ստացել է կիրառ­
նախատեսված է համեմունքա– խեժ, ֆլավոնոիդներ, սապոնին­
յին բույսերի որոշակի հատի– ներ, պիգմենտ, սպիտակուցային ման օրինական գրանցում։ Բացի
նյութեր, ուրսոլաթթու, խինաթթու, դեղագործության ոլորտից այն
կայնությամբ՝ ֆրակցիայի, ման­ կոֆեինաթթու, ինչպես նաև քի­ օգտագործվում է նաև սննդար–
րացման նպատակով։ Հայտնի է, միական տարրեր՝ կալիում, մագ­ տադրությունում։
որ դեղաբույսերի մեծ մասն օգ­ նեզիում, կալցիում և այլն։
տագործվում է եռացրած ջրում Գիտական բժշկության բնա­
թրմված ձևով։ Երևույթի ֆիզիկա­ Դեոևս հին Եգիպտոսում ուր­ գավառում օգտագործում են
կան գործընթացի արագացման ցը մի քանի այլ բույսերի հետ կի­ ուրցից սինթեզված բազմաթիվ
և ակտիվացման նպատակով րառվել է դիակների զմռսանյութի դեղամիջոցներ, օրինակ՝ թիմոլը։
մանրացումը համարվում է ճիշտ պատրաստման համար։
և տեղին։ Նշված եղանակով ման­ Անհրաժեշտ է նշել, որ ուրցից
Ավիցեննան բույսից ստացված
րացման դեպքում բացառվում է եթերայուղով որպես սպեղանի սինթեզված թիմոլն ուժեղ հակա­
աղացի մետաղական տարրերի օգտագործել և բուժել է տարբեր նեխիչ է։ Պերտուսին դեղամիջոցի
մեխանիկական շփումը, հետևա­ հիվանդություններ, հատկապես հիմնական բաղադրիչը թիմոլն է,
բար մանրացվող դեղաբույսի որը նպաստավոր է ազդում վե>

ջերմաստիճանի բարձրացումը,
որը կարող է բացասաբար անդ­
րադառնալ նրա օգտակար հատ­
կությունների վրա։

Ֆիւոոթերապևտիկ գրակա­

նության համաձայն՝ անանուխի

և այլ դեղաբույսերի որոշակի չա–
վւաբաժինների խառնուրդներից

պատրաստվում են միքանի թեյա–
տեսակներ՝ տարբեր հիվանդութ­
յունների բուժման և կանխարգել­
ման նպատակով։

Ւ1ՏՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 45

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

►րին շնչուղիների բորբոքման, հին պատմություն, դրա մասին րաինական, լեհական, բուլղարա­
բրոնխիալ ասթմայի և բրոնխների կան, ֆրանսիական և այլ երկր–
բուժման ժամանակ։ դեռևս գրառումներ են կատարել ների ժողովրդական բժշկության
մեջ ստացել է պաշտոնական
Ուրցը կենցաղում ստացել է Հիպոկրատը, Պլինիուսը և Դիոս– գրանցում։ Այս բույսից սինթեզվել
են բազմաթիվ դեղատեսակներ,
շատ մեծ կիրառություն ինչպես կորիդը, իսկ միջնադարում Պա– հատկապես հակաբիոտիկներ,
թարմ, այնպես էլչորացրած տես­ քանի որ այն ունի արտահայտ­
քով, քանի որ օժտված է դուրե­ րացելեսը և ուրիշներ։ ված ֆիտոնցիդային հատկություն։
կան բույրով և ընդգծված հա­
մով։ Ուրցով համեմում են լոբին և Սրոհունդը ժողովրդական Սրոհունդը համարվում է մեղ­
մսով ճաշատեսակները, երշիկը, րատու, քանի որ արտադրում
սպասը, սոուսը, տարբեր բաղադ­ բժշկության մեջ ճանաչվել է որ­ է առատ ծաղկափոշի, ամբողջ
րությամբ աղցանները, վարունգի ծաղկման ժամանակաշրջանում՝
թթուն, հացը, պանրի որոշ տեսակ­ պես հրաշագործ միջոց։ Նույ­ մայիսից օգոստոս։ Այն պտղա­
ները, ոգելից խմիչքները և այլն։ կալում է օգոստոս– սեպտեմբեր
Ուրցի եթերայուղն օգտագործվում նիսկ ընդունված է եղել այն ամիսներին։ Բույսի պտուղները,
է հրուշակեղենի, պահածոների որպես համեմունք, օգտագործում
և օծանելիքի արդյունաբերութ­ գաղափարը, որ «Տեր Աստծո կող­ են ձկնային ուտելիքների և ոգելից
խմիչքների պատրաստման ոլոր­
յունների մեջ։ Ուրցի թեյը կենցա­ մից պարգևած այս զենքը ուղղ­ տում։ Ծաղիկներից պատրաս­
ղում կիրառվում է հատկապես տում են բուժական թեյ, որը վերա­
հիպերտոնիկ հիվանդությունով ված էկախարդների դեմ»։ Ահա թե կանգնում է օրգանիզմի կորցրած
ռիթմը և հավասարակշռությունը,
տառապողների շրջանում։ Ուրցից ինչու այս դեղաբույսը ժողովուրդն վերացնում է ընկճվածությունը և
պատրաստվում են առողջարար, նյարդայնությունը։
կայտառացնող և տոնուսը բարձ­ անվանում էնաև «Աստվածային»,
Ծաղիկները հավաքում են
րացնող տարբեր բաղադրություն­ «Աստծո ողորմություն»։ ամբողջ ծաղկման ընթացքում
ներով թեյատեսակներ։
Ավիցեննան դեղաբույսը և չորացնում են դեղաբույսերին
Արժեքավոր ևօգտակար հատ­ բնորոշ եղանակով՝ երեք տա­
կություններով օժտված է նաև ճանաչել է որպես վերքամոքիչ,
սրոհունդազգիների սրահունդ րի պիտանելիության ժամկե­
ցավազրկող և միզամուղ մի­ տով։ Չորացված ծաղկահումքը՝
դեղաբույսը, որը համարվում է«99 թեյ պատրաստելու նպատակով,
հիվանդությունների բալասան»՝ ջոց առաջարկել է օգտագործել
ըստ հին ռուսական հեքիմների։ ենթարկում են մանրացման՝
Ըստ նրանց՝ «Ինչպես առանց դժվար ապաքինվող խոցերի և «կենտրոնախույս աղացով»,
ալյուրի հաց չի թխվում, այնպես էլ
առանց սրոհունդի հնարավոր չէ վերքերի բուժման նպատակով, այնուհետև փաթեթավորում և
առողջ լինել»։ պահեստավորում հետագա օգ­
իսկ սերմերի յուղը կաթիլների տագործման համար։»
Շիրակի մարզի նախալեռնա­
յին բարձրադիր գոտիներում ծո­ ձևով կիրառվել է մանկական լսո­
վի մակերևույթից մինչև 2300մ
բարձրության վրա առատորեն ղական ապարատի խանգարում­
տարածված էսրոհունդը։
ների դեպքում։
Սրոհունդի բուժական արժե­
քավոր հատկությունները գնա­ Մխիթար Հերացին սրոհունդն
հատված են ինչպես ժողովր­
դական, այնպես էլ գիտական օգտագործել է ջերմության և

բժշկության շրջանակներում։ փորկապության դեպքում, իսկ
Բույսը պարունակում է 10-12%
Ամիրդովլաթը բույսի ծաղիկներից
դաբաղանյութեր, սապոնիններ,
պատրաստված դեղամիջոցներով
գլիկոզիդ, հիպերոզիդ, 0 վիտա­
մին, ռուտին, նիկոտինաթթու, բուժել է այրվածքները, դեղնուկը,
կարոտին, քոլին, կվերցետին, 0,–
0,3%եթերայուղ և այլն։ միզակապությունը, ուռուցքային

Դեղաբույսն ունի կիրառման գոյացումները, կոնքացավերը և

այլն։

ժողովրդական բժշկության մեջ

սրոհունդը ստացել է գործնական

մեծ կիրառություն։ Չեխական, ուկ­

46 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010

Հնագետների կարևոր
հ ա յտ նա գործութ յունը՝
կա պ վա ծ Սթոունհենջի

պատմության հետ

^ րիտանացի հնագետների Գիտնականները դժվարացան
մի խումբ, ավարտելով Սթոուն– նշել ցանկապատերի կառուցման
հենջի շրջակա լանդշաֆտի՝ ժամանակաշրջանը։ ենթադրա­
շուրջ հարյուր տարվա առաջին բար, դա տեղի է ունեցել բրոնզե
ամբողջական ուսումնասիրությու­ դարի սկզբին (մոտավորապես
նը, եկավ այն եզրահանգման, որ մ.թ.ա. 2000 տարի առաջ), երբ
հնում հուշարձանը շրջապատված Սթոունհենջն արդեն ձեռք էր բերել
էեղել երկու ցանկապատերով։ իր այսօրվա տեսքը (այն կառուց­
վել է մի քանի փուլերով՝ մոտա­
Ցանկապատերը Սթոունհենջը վորապես 3000-ից մինչև 1900թթ.
շրջապատող երկու համակենտ­ մ.թ.ա..)։
րոն շրջանագծեր էին։ Հնագետ­
ները ենթադրում են, որ դրանք Մասնագետները դեռևս չունեն

կատարում էին երկակի գործա­ վերջնական կարծիք այն մասին,
ռույթ՝ մի կողմից թույլ չէին տա­ թե հնում ինչ դեր է կատարել
լիս կողմնակի մարդկանց չափից Սթոունհենջը, թեև նրանց մեծ մա­
սը կարծում է, որ այն եղել է ջրի
ավելի մոտենալ սրբազան քարե­ պաշտամունքի կամ, հնարավոր
րին, մյուս կողմից՝ պաշտպանում է, մեռյալների պաշտամունքի հետ
էին մարդկանց այն գերբնական կապված սրբազան վայր։

էներգիայից, որ, ինչպես համար­ Ա յս մ ա ս ի ն հ ա ղ ո ր դ ո ւ մ է Լ6 ոէՑ .ա
վում էր, ճառագայթում էին այդ
քարերը։ կ ա յք ը ՝ վ կ ա յա կ ո չ ե լո վ 8 ոճտ հ /\րշԻձ6օ1–
օ ց ) Հ ա մ ս ա գ ի ր ը և 7հ& ՕյրԺլյո թ ե ր թ ը ։

ՒվօՅ. 2010 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 47

ԲԱՐԵԿԱՄԻՍ
ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ*

ՀՐԱԺԵՇՏԻ ՀԱՆԳՐՎԱՆՆԵՐ

Չհասնելով իր փառահեղ ունակ մարդկանց տալ իր բո­ տի պրոռեկտորը։ Այնուհետև նա
ՑՕ-ամյակին՝ կյանքից հեռացավ
իմ թանկագին բարեկամը, կյան­ ցաշունչ սրտի ողջ ջերմությունը, դարձավ այդ նույն ինստիտուտի
քի ընկերը՝ ակաղեմիկոս էմիլ գիտական հայտնագործություն­ ռեկտորը, իսկ ես Վ. Բրյուսովի
Սամսոնի Գաբրիելյանը։ Առանց ների ողջ ուժն ու հարստությունը։
նրա միանգամից ամայացավ, անվան ռուսաց և օտար լեզու­
աղքատացավ և որբացավ մեր Մենք ինչ-որ բանովնման էինք ների մանկավարժական ինստի­
երկիրը, որին նա անմնացորդ միմյանց։ Կյանքի աղու որոշակի, տուտի ռեկտորը։ Որոշ ժամանակ
սիրահարված էր, երկիր, որին իր ընդ որում՝ երկարատև, հատվա­ անց ինձ նշանակեցին Հայաս­
ողջ կյանքի ընթացքում անմնա­ տանի լուսավորության մինիստր,
ցորդ նվիրաբերել էր սեփական ծում մեր կենսագրությունները իսկ նրան՝ առողջապահության
անձը, և իր՝ բժշկի, գիտնական– զարմանալիորեն նման էին։ Պա­ մինիստր։ Մենք երկուսս էլ ԿԿ– ի
բժշկի, մարդու արտասովոր տա­ տահական չէ, որ 2009 թվականի անդամներ էինք և հանրապե­
ղանդի անսպառ հնարավորութ­ վերջում հրատարակված՝ «Հատ­ տության Գերագույն Խորհրդի մի
յունները։ վածներ անցյալից» իր հիասքանչ քանի նստաշրջանների պատ­
գիրքը նա ընծայեց ինձ հետևյալ
Այս երկիրը նա լքեց դեռ բո­ գամավորներ։ Իսկ հետո։ Հետո
լորովին երիտասարդ։ Այո, այո, մակագրությամբ. «...Մենք եր­ մեզ երկուսիս ԿԿ-ի ոմն առաջին
երիտասարդ, քանզի թվում էր՝ կար տարիներ միասին քայլե­ քարտուղարի (չեմ ցանկանում
ոչինչ չէր կարող նրան ծերաց­ ցինք կյանքի դժվարահաղթ և տալ նրա անունը, ընթերցողը,
նել։ Նա մնում էր պատանեկան գալարուն ճանապարհներով, հավանաբար, ինքը կգուշա–
ավյունով լեցուն, չմարող կայ­ կի՝դա 1989 թվականին էր) թեթև
ծասփյուռ հումորով, կրքոտ կեն­ միասին ուրախանալով և միա­
սասեր, անշահախնդիր ընկեր, սին անզսպորեն ըմբոստանա­ ձեռքով պաշտոնանկ արեցին
զբաղեցրած պաշտոններից։
* ր օյ\օշ ճբա ա ա ՜ւ, 19 օգոստոսի, լով»։ Իսկ վերջում ավելացրեց.
«Իմ հրացանակրին՝ բարի մաղ­ Անհեթետություն. Գաբրիելյա–
2010թ., 1Տ186 թանքներով»։ Ւ^նչու հրացա­ նին հեռացրեցին պաշտոնից՝ մե­
ղադրելով առողջապահության
նակրին։ Մի Ժամանակ մենք նախարարության «ոչ բավա­
հինգ անբաժան ընկերներ էինք,
հինգ «հրացանակիրներ»։ Սա­ րար» ղեկավարման համար։ Հա­
վանաբար ավելի մեծ սրբապղ­
կայն դաժան, անկանխատեսելի ծություն հնարավոր չէր մտածել։
ճակատագիրը, ավաղ, երբեմն Չէ՞ որ դա այն շրջանն էր, երբ
չարաբար, սրբագրում էր մեր մեր ժողովուրդը նոր էր վերապ­
կյանքը։ էմիլի մահվանից հետո րել Սպիտակի սարսափելի ող­
մեզանից մնացին ընդամենը եր–
կունախկին «հրացանակիրներ»։ բերգությունը։ Շնորհիվ հենց
էմիլ Գւսբրիելյանի եռանդուն և
էմիլ Սամսոնովիչի հետ մենք քաջարի գործունեության, նրա
ծանոթացանք այն տարիներին, աներեր կամքի և անխոնջ ակտի­
երբ ես Երևանի պետական հա­ վության՝ փրկվեց հարյուրավոր և
մալսարանի պրոռեկտորն էի,
իսկ նա՝ Բժշկական ինստիտու­

| 48 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2010