30-2012-3

քհՏ ոՒԹ Յ Ա Ն
ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ

1ՏՏ1Տ1 1829-0345

թա ա

գիտահանրամատչելի հանդես 2 ԱՆԱՆԻԱ ՇհՐԱԿԱՑԻ - 1400

Գ իտության , ՌԱԴԻԿ ՄԱՐՏՒՐՈՍՑԱՆ
Եվ եթե ա յսօրվա մտածողությամբ ա նդրա դա ռնա նք Շիրակացու
հԱ Շ Խ Ա ՐՀՈՒ Մ գործունեությանը, ա պ ա պ ետ ք էխոստ ովա նենք, որ մենք ակա նա տ եսն
1Տ121,2012 թ. ենք գիտության և կրթության ինտ եգրա ցմա ն լավագույն օրինակի, երբ
ժա մա նա կի խոշորագույն գիտ նա կա նն ինքն էր Լւ դա սա գիրք գրում, Լւ
Լրա տ վա կա ն գործունեություն ուսուցանում դպրոցում։ Այդ իսկ պա տճառով, նրա ծննդից տասնչորս
հարյուրամյակ անց ևս հայ իրականության մեջ նա շարունակում է մնալ
իրականացնող ՀՀ ԳԱԱ նա խ ա գա հություն ազգի անմահների շարքում։

Նախագահ՝ Ռ. Մ արտ իրոսյա ն ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ԿՅԱՆՔԸ ԵՎ
ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ
Պետական գրանցման
ԼՒԼԻԹ ՆԱԶԱՐՅԱՆ
վկա յա կա նի հա մա րը՝ 03Ա055313
28.06.2002 թ. Շիրակացու ինքնակենսագրության տ եքստ ը մեզ հասել է երկու՝
Տրված՝ հա մա ռոտ և ընդա րձա կ խմբագրություններով, որոնցից նա խնա կա նը
և լավագույնը ընդա րձա կ խմբագրությունն է։
Գլխավոր խմբագիր՝ Ղազարյան էդ.
10 ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ԲՆԱՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ
Գլխավոր խմբագրի ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

տեղակալ՝ Սուվարյան Ցու. ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ

Բաժինների խմբագիրներ՝ Պ ա պոյա ն Ա. VII դա րի ականա վոր մաթեմատիկոս, ա ստ ղա գետ և փիլիսոփա
Անանիա Շիրակացու գիտ ա կա ն ժառանգությունը ուրույն տեղ է գրա ­
Ն որա վյա ն Ա. վում հայ միջնադարյան փիլիսոփայության պատմության մեջ։ Իր
աշխատություններով նա լրացրեց վաղ ա վա տ ա տ իրա կա ն Հա յա ստ ա ­
Պողոսյան Ա. նի հոգևոր մշակույթի մեջ գոյություն ունեցող բացը։

Խ ա ռ ա տ յա ն Ա. 16 ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ ԲՆԱՓԻԼԻՍՈՓԱ
ՅՈՒԹՅԱՆ, ՏԻԵԶԵՐԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ
Գործադիր տնօրեն՝ Սա րգսյա ն Ա. ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՈՆԵՐՈՒԱ

Պատասխանատու է ԴՈՒԱՐԴ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
Շիրակացու գիտ ա կա ն ժառանգության մեջ իրենց կարևոր
քարտուղար՝ Վ ա րդանյա ն Ն. սկզբնաղբյուրային նշանակությունն են պա հպ ա նում տ իեզերա գիտ ա ­
կան, աստղագիտական, բնափիփսոփայական, օդերևութաբանական,
Տեխնիկական աշխարհագրական, տոմարագիտական, թվաբանական աշխատութ­
յունները, որոնք հայ մատենագրության մեծա րժեք հուշաձաններ են։
խմբագիր՝ Կիրա կոսյա ն Ա.

Համակարգչային

օպերատոր՝ Հովհա ննիսյա ն Ք.

Դիզայներ՝ Օ հա նջա նյա ն Ա.

Թարգմանիչ՝ Սա րգսյա ն Մ.

Համարի

պատասխանատու՝ Կիրա կոսյա ն Ա.

Ստորագրված է

տպագրության՝ 19.07.2012

«Գիտության աշխարհում»։ խ մբա գրա կա ն

խորհրդի կազմը՝

Ադամյան Կ., Աղալովյան Լ., Աղասյան Ա., Այվազյան Ս.

(ՌԴ), Աֆրիկյան է., Բրուտյան Գ., Գալստյան Հ.,

Եսայան Ս. (ԱՄՆ), Բ սւվա դյա ն Լ., Հարությունյան Բ.,

Հարությունյանն, Հարությունյան Ռ.,ՀւսմբարձումյանՍ.,

Հովհա ննիսյա ն Լ., Ղ ա զա րյա ն Հ., Ս ա րտ իրոսյա ն Բ.

(ՌԴ), Սելքոնյան Ա., Ներսիսյան Ա., Շ ահինյան ՍԼ, 1

Շուքուրյան Ս., Զրբա շյա ն Ռ., Սեդրա կյա ն Դ.

Խմբագրության հասցեն՝

Սարշալ Բա ղրա մյա ն 24 դ,
Հիմն ա րա ր գիտ ա կա ն գրա դա րա նի շենք, 9-րդ հարկ,
Հեռ.՝ 52 38 30, ֆաքս՝ 56 80 68
6–տՅւ1։ յ՚օստ31@տօ.3տ

© «Գիտության աշխարհում» գիտահանրամատչելի
հա նդեսը ստեղծվել է կա ռա վա րությա ն և ՀՀ Գ Ա Մ
նախագահության որոշմամբ։

Տպաքանակը՝ 500 օրինա կ։
Ծավալը՝ 64 էջ։
Գինը՝ պայմանագրային։

Հոդվածների վերատպումը հնարավոր է միայն

խմբագրության գրավոր համաձայնության դեպքում։

Մեջբերումների դեպքում հանդեսին հղումը

պ ա րտ ա դիր է։ Խմբագրությունը միշտ չէ, որ

համակարծիք է հեղինակների հետ։ Խմբագրությունը

պ ա տ ա սխ ա նա տ վություն չի կրում գովա զդա յին

նյութերի բովանդակության համար։

5 ՜1
ք \^
Հ՝

Հ^

/ I /*

22 ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ԲՆԱՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ
ՍՈՏԵՑՈՒՍԸ ՄԻԱՍՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐԻՆ

է ԴՈՒԱՐԴ ԴԱՆԻԵԼ8ԱՆ

Անանիա Շիրակացին աստղագուշակությունը և կա խա ր­ 40 ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑՎՈՒ ՎԵՐԱԴԻՐՆԵՐԻ
դություններն անհեթեթություն համարելով՝ եզրակացրել է. ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ
«Դրանք աստվածներ չեն՝ ոչ մեծ ու փ ոքր լուսատուները, ոչ

նույն ինքը՝ երկինքը, և ոչ էլ Երկիրը, քա նզի մոլորությամբ ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԷՅՆԱԹՅԱՆ
դեգերում են և անհրաժեշտության դեպ քում շա րժմա ն մեջ
դրվում մի հզորագույնի կողմից: Այստեղից պ ա րզ է, որ մեկ Շարժական տոմարն ա նշա րժ օրացույցների հետ
ուրիշն է նրանց Արարիչը, որը կարող է այս ամենը շարժել, և համաձայնեցնելու համար մեծ հմտություն պահանջող
այդ բա րդ և պ ա տ ա սխա նա տ ու գործը VII դա րի կեսին
նա է Աստված»։ Անաստաս կաթողիկոսի հանձնարարությամբ կա տ ա ­

26 ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ՏԻԵԶԵՐԱԳԻՏԱԿԱՆ րում է Անանիա Շիրակացին։
ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ
ԲՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՍԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 48 ՇԻՐԱԿԱՑԻՆ ԵՎՀԱՅԿԱԿԱՆ
ԺԱՅՈԱՊԱՏԿԵՐԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ
ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ
ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, ԱՐԵԳ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

Շիրակացին զբաղվել է համարյա բոլոր գիտություններով, ԿԱՐԵՆ ԹՈԽԱԹՅԱՆ
սակայն նրան վստահորեն կարելի է հենց առաջին հերթին
ա ստ ղա գետ համարել։ Աստղագիտությանն են հարում նրա ժա յռա պ ա տ կերմա ն օջա խ Հայաստանում են նո­
թԱ տիեզերագիտ ական, թ ե տ ոմա րա գիտ ա կա ն և թեՀփիլիսո– րօրյա ժայռա պ ա տ կերա բա նությա ն ակունքները,
աշխարհում առաջին ա նգա մ (1886թ.) Հայաստա նի
փայական հայացքները։ գիտ ա կա ն մամուլում է ժա յռա պ ա տ կեր հրա տ ա րա կ­

32 ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ԱՆՎԱՆ ԽԱՈՆԱՐԱՆ վել և իրա տեսորեն մեկնաբանվել։

ԼՈՒՍԵԻ ՎՐԱ 52 ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ ԵՐԱԺԻՇՏԸ

ԳՈՀԱՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ ՇԱԽԿՈՒԼՅԱՆ
Հայ մեծանուն մտածող Անանիա Շիրակացու անունով են Բազմազան են Անանիա Շիրակացու շարականնե­
կոչվում ոչ միայն Երևանում գործող համալսարաններից մեկն րի տեքստերը։ Նա հեղինակ է թ ե արձակ, թե՜չափածո,
ու համանուն ճեմարանը, այլև Լուսնի մի մեծ խա ռնա րա ն։ թե՜ «հայկական» չա փ համարվող սկզբունքով գրվա ծ

34 ՍԵԾ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ բանաստեղծական տեքստերի։
ԹՎԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԱԳԻՐՔԸ
58 ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՍՏՂԱԳԻՏԱԿԱՆ
ԺԱՈԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՍՊԱՐՏԱԿ ՈԱՖԱՅԵԼՅԱՆ

Մինչև Շիրակացին (VII դար) Հայաստանում չեն եղել ԱՐԵԳ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ
հա մա րողա կա ն արվեստին տ իրա պ ետ ող մարդիկ։ Նրա
«Թվաբանություն» դա սա գիրքը մեր մատենագրության մեջ Կարծիք կա, որ առաջին ա նգա մ երկնքի բաժանու­
առաջին մա թեմա տ իկա կա ն ա շխ ա տ ա նքն է։ մը համաստեղությունների կատարվել է մի քա նի հա ­
զար տարի առաջ Հայկական բարձրավանդակում։

ԱՆԱՆԻԱ
ՇհՐԱԿԱՑհ -

1400

ՌԱԴԻԿ ՄԱՐՏհՐՈՍՑԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ նա խ ա գա հ, ակադեմիկոս

^ա յոց այբուբենի ստեղծ­ հոսանքները և փորձել փաստե­ յունից գրեթե ոչինչ չէր մնացել,
մամբ Մեսրոպ Մաշտոցը նոր էջ րի ու տրամաբանական կա­ իսկ դրա մնացորդների տա­
ռուցումների միջոցով գտնել րածումը խստորեն հետապն­
բացեց հայոց պատմության մեջ։ ճշմարտությունը։ Կիրառելով դում էր կաթոլիկ եկեղեցին։
Կասկած չի կարող լինել, որ հենց այսօրվա չափանիշները՝ կարող Հունական դասական գիտութ­
այդ հրաշալի իրադարձությամբ ենք միանգամայն իրավացիորեն յունը բուն Հունաստանում մեռած
էր պայմանավորված ազգային փաստել, որԱնանիա Շիրակացին էր։ Վերացվել էին գիտական
լեզվով գիտությունների զարգա­ հայկական մաթեմատիկական, դպրոցները, ոչնչացված էին
ցումը, որոնց երախտավորների տիեզերագիտական, աշխարհա­ հայտնի դասագրքերը, հույն
թվում պետք է առանձնացնել գրական և տոմարագիտական դասականների գործերն ու
պատմահայր Մովսես Խորենա– դպրոցների հիմնադիրն է։ Նրա հսկայական թվով ձեռագրերը,
ցուն, ով ազգին նվիրեց նրա աշխատանքներում հանդի­ գիտությանն ու արվեստին
արմատները, փիլիսոփա Դավիթ պում են նաև երկրաբանական, վերաբերվող տեքստերը։ Այդ
Անհաղթին, ով հայերեն սահմա­ օդերևութաբանական ու կենսա­ ժամանակաշրջանում գիտու­
նեց աշխարհի ճանաչողության բանական հատվածներ, որոնք թյան կրողներ էին դարձել արաբ­
կարևորությունը և վերջապես մեծ արժեք էին ներկայացնում իր ները, ովքեր բարեբախտաբար
յոթերորդ դարի սկզբին ծնված ժամանակի գիտության համար։ թարգմանել էին գրեթե ամբողջ
Անանիա Շիրակացուն, ով հայ դասական գիտական գրակա­
բնագիտության ու համարողա­ Անդրադառնալով Անանիա նությունը և դարձրել իրենց սե­
կան արվեստի հիմնադիրը դար­ Շիրակացու ստեղծագործութ­ փական հետազոտությունների
ձավ։ հիմքը։
յանն ու գիտական վաստակին՝
Ինչպես այդ ժամանակաշր­ չպետք է մոռացության տալ Հենց այս պայմաններում էր
ջանի բոլոր խոշոր մտածող­ մի շատ կարևոր բան։ Դա այն Անանիա Շիրակացին հայերենով
ժամանակաշրջանն է, որի ըն­ ստեղծում գիտության վերոհիշյալ
ները, Շիրակացին նույնպես թացքում ապրել և աշխատել է բնագավառները, դրանով իսկ
բազմակողմանի գիտելիքնե­ գիտնականը։ Յոթերորդ դա­ օժանդակելով նաև դասական
րով օժտված էր։ Նա խորապես րում եվրոպական գիտությունը գիտության պահպանմանը։ Այդ
ուսումնասիրել էր Հին Հունա­ ամբողջապես կաթվածահար պահպանումը նշանակում էր
ստանի գիտության ձեռքբերում­ էր, հնադարի ծաղկուն գիտութ­
ները, դրանցում առկա տարբեր

2 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎչ Յ. 2012

ԱՆԱՆհԱ ՇհՐԱԿԱՑհ - 1 4 ^

նաև ուսուցում, քսւնի որ նրա բո­
լոր աշխատությունները գրված
են աշակերտներին Ացանկացած
ընթերցողի ուսուցանելու նպա­

տակով։ Եվ եթե կրկին այսօրվա
մտածողությամբ անդրադառ­
նանք նրա այդ գործունեությանը,
ապա պետք էխոստովանենք, որ
մենք ականատեսն ենք գիտութ­

յան Ակրթության ինտեգրացման
լավագույն օրինակի, երբ ժամա­
նակի խոշորագույն գիտնակա­
նը ինքն էր Լւ դասագիրք գրում,
Ա ուսուցանում դպրոցում։ Այդ
իսկ պատճառով, նրա ծննդից
տասնչորս հարյուրամյակ անց
ևս հայ իրականության մեջ
նա շարունակում է մնալ ազգի

անմահների շարքում։ Ավելին,
որպես ամբողջ մարդկության
երախտավորներից մեկի, Լուս­
նի մի խառնարան անվանվել է
Շիրակացի, իսկ նրա անունը և
ծննդյան թվականը ներառվել են
ՑՈւՆԵՍԿՕ-ի հիշարժան տարեթ­
վերի օրացույցի մեջ։

Ւ1ՏՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 3

ԱՆԱՆՒԱ ԼԻԼԻԹ ՆԱԶԱՐՅԱՆ
ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ
ԿՅԱՆՔԸ ԵՎ ԵՊՀ դա սա խ ոս
ԳՈՐԾՈՒ­
ՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ Գիտական հետաքրքրություննե­
րի ոլորտը՝ երկրաբանություն,
աշխարհագրություն, տիեզերա­
գիտություն, միջնադարյան հայ
բ նա փ իլիսոփ ա յութ յուն

I X իջնադարյան հայ մա­ էլ Անանիայից առաջ հայոց մեջ վան Մատենադարանում են, իսկ
եղել է տոմարի ծանոթություն, մյուսները մեկական ձեռագրով՝
տենագրության աստղաբույլում բայց և այնպես մեր այս «համա­
իր ուրույն տեղն ու դերն ունի VII րողն» իր բազմաթիվ գրվածք­ Բրիտանական թանգարանում,
դարի մեծահանճար գիտնական ներով ռահվիրա է հանդիսացել Վենետիկի Մխիթարյանների
և իմաստասեր Անանիա Շիրա­ տոմարագիտական, տիեզերա­ մատենադարանում, Վիեննայի
կացին։ Նա օժտված էր բնության գիտական և օդերևութաբանա­ Մխիթարյանների մատենադա­
երևույթները գիտականորեն ըն­ կան գիտելիքների համար»։ րանում, Պոլսի ազգային մատե­
կալելու և վերլուծելու բացառիկ նադարանում և Մարաշի հայկա­
տաղանդով։ հր իմաստասիրա­ Շիրակացու կյանքի և գործու­ կան ձեռագրական հավաքածուի
կան երկերում նա անդրադառ­ նեության վերաբերյալ արժեքա­ մեջ (տես «Անանիա Շիրակացու
վոր տվյալներ է տալիս նրա ինք­ մատենագրությունը», էջ 31-32 և
նում է գիտության գրեթե բոլոր նակենսագրությունը «Անանիա
բնագավառներին՝ մաթեմատի­ Շիրակունտյ երիցս երանեալ Հ. Անասյանի «Հայկական մատե­
կային, տիեզերագիտությանը, վարդապետի վասն որպիսու­ նագրությունը», էջ 734-735)։
թեան կենաց իւրոց» վերնագրով,
տոմարագիտությանը, չափերին որը մանրամասն գրել և մեզ է Շիրակացու ինքնակենսագ­
ու կշիռներին, աշխարհագրութ­ թողել հենց ինքը՝ հեղինակը։
րության տեքստը մեզ հասել է
յանը, օդերևութաբանությանը, Ինքնակենսագրությունը ճշմար­ երկու՝ համառոտ և ընդարձակ
պատմագիտությանը և այլն, տացի տվյալներ է պարունակում խմբագրություններով, որոնցից
սակայն նախապատվությունը հեղինակի անձի, նրա կյանքի
տալիս է բնական գիտություն­ և գործունեության վերաբերյալ։ նախնականը և լավագույնը ըն­
ներին։ Զուր չէ, որ ակադեմիկոս Այն մեզ է հասել տասը ձեռա­ դարձակ խմբագրությունն է։ Վեր­
գիր ընդօրինակություններով, ջինիս բնագիրը 1895 թ. հրատա­
Մանուկ Աբեղյանը, Շիրակացուն որոնցից հինգը Մաշտոցի ան­
համարելով բնական գիտութ­ րակել է Հ. Տաշյանը Վիեննայի
Մխիթարյանների ձեռագրաց
յունների հիմնադիրը հայ իրա­ ցուցակում (էջ 174-176), իսկ հա­
կանության մեջ, գրում է. «Որքան մառոտ խմբագրության բնագի–

4 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 1Վ®3. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14<^

րը հրատարակել են պրոֆեսոր րակացի, Շիրակունի, Շիրակա­ 610 թվականները։ Հարկ Է նշել,
Ք. Պատկանյանը 1877 թ. «Անա­
նիա Շիրակունւոյ մնացորդք բա­ յին, Շիրակվանցի, Շիրականի, որ Անանիա Շիրակացու ծննդյան
նից» աշխատության (էջ 1-4) և Ղ.
ՍԼլիշանը 1901 թ. «Հայապատու­ Մնեցի և այլն։ Վերը նշվածներից և մահվան թվականների որոշ­
մի» մեջ (էջ 232-233)։ Ինքնակեն­
սագրականի բնագիրը Մաշտոցի ավելի գործածական և ընդուն­ ման համար հիմք են ծառայում
անվան Մատենադարանի թիվ
699 ձեռագրի ընդօրինակության ված ձևեր են Շիրակացի և Շի– նրա ինքնակենսագրության մեջ
հիման վրա 1944 թ. հրատարա­
կել է Ա. Աբրահամյանը «Անանիա րակունի տարբերակները։ եղած տեղեկություններն իր ու­
Շիրակացու մատենագրությու­
նը» աշխատության մեջ (էջ 206– Շիրակացու ինքնակենսա­ սուցչի՝ Տյուքիկոսի մասին, նրա
209)։
գրությունից երևում Է, որ նա թվաբանության դասագրքում
Շիրակացու ինքնակենսագ­
րությունն աշխարհաբար թարգ­ ծնվել Է Շիրակի շրջանի Մնեանք առկա թվականները, Մնասւոաս
մանությամբ հրատարակվել է
1877 թ. «Փորձ» ամսագրում (թիվ գյուղում։ Նրա հոր անունը եղել Է կաթողիկոսի հանձնարարութ­
4, էջ 322-325), իսկ հետագայում՝
1979 թ., «Անանիա Շիրակացու Հովհաննես։ յամբ նրա կազմած տոմարի
մատենագրությունը» աշխա­
տության մեջ (էջ 25-29)։ Շիրա– փաստը, ինչպես նաև նրա ժա­
կացու ինքնակենսագրությունը
թարգմանվել է ռուսերեն, անգլե­ մանակագրության վերջին տա­
րեն, ֆրանսերեն և գերմաներեն։
1877թ.Ք. Պատկանյանը Պետեր– րիների տվյալները։
բուրգում թարգմանել և հրատա­
Անանիա Շիրակացու «Արու­
րակել է ռուսերեն՝ «ձթսոհօօո
եստ համարողութեան» հիշա­
Ր601՜թՅՓ^ VII 861ՀՅ, ՈթՒ1Ու101–
տակարանում նշված Էհետևյալը.
տյօլսյոշո ՒԽ սշտ ւօ ճ օթ 6 հ շ ւ< օ ^ »
«Եւ սկիզբն քանիաւնութեան բեր­
աշխատության ներածության
մեջ (էջ 94-96), 1897 թ. Ֆ. Կոնի– ման թուիս, յորժամ լցեալ Էր ՐԿԸ
բերը անգլերեն է թարգմանել և
հրատարակել «Տ^Յոէւուտշհտ ԱՆ ԱՆ Ի (668) ամի կուսական յարգանդէ
20ւէտշհոքէ»–ում (հ. 4, Էջ 572-574), Աստուածն բանի, եւ ի մետասա­
1927 թ. գերմաներեն թարգմա­
նել և հրատարակել են Հ. Մարկ– ՇԻՐԱ ներորդի (11) շրջագայութեանն,
վարտը և Ա. Բաուերը Լայպցի–
գում «հւթթօւ^ստ Հ/ւտրէշր 8յոՃ» եւ ի ԺԹ(19) ամի Կոստանդիանո–
ժողովածուում (Էջ 436-441),
1964 թ. բանասեր Ա. Բերբերյւս– Մնանիա Շիրակացու ծննդյան սի։ Ես Անանիէ Շիրակացի (Գ)եղ–
նը թարգմանել և հրատարակել և մահվան տարեթվերի վերա­ ջէ Անենից»2։ Կոստանդիանոս
Է ֆրանսերեն «ք^/Ա6 ժ6Տ Ըէսճտտ բերյալ կան տարբեր կարծիք­ Բ-ն գահ է բարձրացել 642 թ.,
ձոո6ո16ոո6տ» ամսագրում (թիվ ուրեմն նրա 19-րդ տարին կլի­
1, Էջ 189-202)։ ներ։ Գիտնականների մի խումբ նի 661 թվականը։ Ա. Աբրահամ­
կարծում Է, որ նա ծնվել ԷVI դարի
Մնանիա Շիրակացու մեզ վերջերին, մյուսները՝ VII դարի յանի կարծիքով՝ նախնական
հասած բնագրերի ընդօրինա­ սկգբներին կամ 605-610-ական տեքստում եղել է ՈԿԱ (661), իսկ
կություններում և պատմիչների թվականներին (Հ. Աճւսռյան, Մ. գրիչները հետագայում «Ա»–ն
երկերում Մնանիայի անվան վե­ աղավաղել են «Ը»–ի3։ Իսկ 11–
րաբերյալ տարակարծություն Աբրահամյան, Հ. Անասյան, Ռ. րդ շրջագայությունը, ըստ նրա,
չկա, իսկ նրա ազգանունը հան­ Աբրահամյան, Բ. Թումանյան, ոչ թե վերաբերում է Շիրակացու
դիպում Է տարբեր ձևերով. Շի– Ստ. Մելիք-Բախշյան, Գ. Պետրոս– ուսման գնալու և շրջագայելու
յան և այլք), Ֆ. Կոնիբերը՝ 600 թ., տարիներին, այլտոմարի ԺԱ(11)
3. Մարկվարտը՝ 620թ., Ռ. Վար­ երիկին4։
դանյանը և Գ. Կարախանյանը՝ Շիրակացու ժամանակի
626 թ. և այլն1։ Մենք առավել հա­ որոշման հարցում հատկապես
վանական ենք համարում 605– կարևոր նշանակություն ունի

1 Անանիա Շիրակացու մատենագրու­ նրա ուսուցչի՝ Տյուքիկոսի ժամա­
թյունը, Երևան, 1944, Էջ37–40։ Հ. Անասյան, նակի որոշումը։ Շիրակացու ինք­

Հա յկա կա ն մատենագրություն, հ. Ա, էջ նակենսագրության մեջ նշվում է,
731։ Բ. Թումանյան, Անանիա Շիրակացի, որ Տյուքիկոսն իր երիտասարդ
Երևան, 1991, էջ 6։ Ռ. Աբրահամյան, Բ. հասակում ծառայել է Տիբերիոս
Թումանյան, Թ. Հակոբյան, Ստ. Մե|իք–

Բախշյան, Անանիա Շիրակացի, Երևան, կայսեր զորավար Հովհանի մոտ
1958, էջ 16։ /V. ձ6թՅՒ<տՒւ, Ր. Ո61թօշյա,
ձՈՅՈԱ* ԼՍսթՅւՕվԱ, ԸթՏՏՅՈ, 1970, շ. 27. և այնտեղ մնացել է երկար տա­
Բ. Օօո^Ե69Ր6, ձՈՅուտտ օք ՏՒսռզ (/V. 0. րիներ՝ մինչև Մորիկ թագավորի

600-650), 8^23Ոէ|Ո|ՏՇհ6 26|էտշհոքէ. 6Ժ. ժամանակները (582-602 թթ.)։
VI, 1897, 572-584. I. 1ԱՅ|–|աՅՐէ ԱՈճ ձ.

8յա61–, հւբբօւ^էսշ Հ/ւտւէտր 6յոԺ, Լ6|թ2|ց, 2Մատենա դարան, թ ի վ 4066, էջ 10բ։
1929, տ. 393-558. Ռ. Վարդանյան, Գ.
Կարախանյան, Անանիա Շիրակացին և 3 Անանիա Շիրակացու մատենագրութ­
նրա «Քննիկոնը», Աճեմյւսն մատենաշար, յունը, էջ 39։

հ. Ա, Երևան, 2002, Էջ 37-118։ 4Նույն տեղում։

ԱՏՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 5

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14(|6^

Ա,Ի>Իէ;,բարհ1պՒքւ ՚ ւ– ^ ա ^ է ձ էԻ,հ ա,Րս,^այ՚^էԱ պես Անաստաս կաթողիկոսը
նրան չէր հանձնարարի տոմար
պս/էԻի ՝ ի ւօի էււ Ոէ1՝՚իւ>՝1ու՝հ՚ա)ւսաքՍ ա լթա սս>)՛Ի ՝ ոՐկ/ոԻ , կազմելու դժվարին ու պատաս­
խանատու գործը։ Այս փաստը
//ւ *: 1Վ1կԼւփփն;ր.րս՛քէ՚^՚է- րն՚ւ՛ա րե՚ւ ւ/Փա“ ն *ա-ւէԿօ ևս հնարավորություն է տալիս
պնդելու, որ նրա ծննդյան թվա­
«>Տ,ԻՕ՝փV՝>. ա*•ք*՝Ն –ՒԳէ;լս արէ,–1ա ր ի ՛ք • Հէ՝ւ"Ա * > պ * ք^ ՆքՀ-իք՝ կանը պետք է ընկած լինի 605–
610 թթ. միջև։
նՒԱՐէտՒՒՐՈլրւ ՚՚՚ձ+հ տ
Ենթադրվում է, որ Շիրակա­
( հււքւՐիա էք ՚ա յւ * ա ՛ս ՛է ՜ր ՛Ի ՛ 7 սո"՝)>ոձ>ա\է՝՝ԻԵ՚1խԼ\>է"կէ; ՝։1՚գ ցին նախնական կրթությունը
ստացել է Դպրեվանքի դպրո­
ձ ,յ.,,ա ա ւէձւԻ յ ո • Դ Վ ՀԻ Րհ Հ Ր– ցում, որն այն ժամանակ եղել է
մշակույթի նշանավոր կենտրոն։
հ1քէ,ա՝1,հա>1Ի*Հ*էււ»՚ » ո՚ Ւ գկա*ա^Րսեէ\0ր4%քն±օւ*ւ\՚րպկ՝՜է*ա***ո«;,գէ՝է>։է»^Կ,™^ ՝Ո՝>*Հէ՛՚ ՚՝ի*քէւ–*ւ1**կկքդ*էՀյՕփ*Հ*է*––.–ր,,
\աւէ>է,աւ*Կ՚**ղն&ՒԷ Դեռևս պատանի հասակից
նա մեծ հետաքրքրություն է ցու­
ա յւո Ր » ^ Ր > . "ի ր Ր ՚ս \^ ր ՝։^ ա Ի սլսա դՏ , Գ ՝ ցաբերել գիտության նկատմամբ՝
առաջնորդվելով աստվածաշնչ–
>է*1Է9Վ1* ^ > * ՈՒ՝*Ի ւա Խ ՐքՐքր ձ -ջ քՀ***.՝ յան իմաստունների հետևյալ
,/գ ^ է հ * իւքՕ Կ Ր • <ք •//» Ւ ա ւ՚Ր կ ՝ ՝Ի ՀԻ > ա ւք խոսքերով. «Ստացիր իմաս­
տություն և առավել պարսավիր
ա ՚ՔՐՏ;**ո ;ւ ս Ս ՝Ի գ ՝\ի\պ քՈ ԼԻ հ> ւէ\իՏ ւա է• տգիտությունը՝ իբրև խավարի
ծնունդ»։ Եվ ապա՝ «Դու գիտութ­
ա*ա**Յկ^էթդ;ւ՜&. ՚ յ թ / ք * էէոՆ ՚հ ՝ ա /ա ՝ս *ւդ ։ իհււ՚իՆ է*ւյտ ր յունը մերժեցիր, ես էլ քեզ կմեր–
ժեմ»։
աԼ>է;հ*>յ՝իհ ժ # ա ա վ սունա նց* •
•ԳԻՀյոձ+ Հ * I» ա 7՝• Ուսումնառության տարինե­
րին Շիրակացին աչքի էր ընկ­
ա է Ր ի ա չ Բ ւ ՝ » * ՚ ի,ր,* նՀ*Լ նում բնական գիտությունների
նկատմամբ առանձնահատուկ
ա թ ա թ ս՚ււ-քԱ-Ն ւէօ՝*«% Հ ( ք Ի $ տ ւ$ – & ա Ն հ * ա Ր ւ^ " ք բ . * հետաքրքրությամբ, իսկ մաթե­
մատիկան համարում էր մյուս
^ % թ .^ .ե ս ^ յՒ ք է յ * Խ է * ձ * Ւ ), V ***** բոլոր գիտությունների մայրը.
«Հույժ սիրելով համարողության
^ *կ ի Ո ղ յպ Հ ո Պ ^ Փ Հ ^ ւԳ * 1•ս^յա^սկհաաէէտն՝ արվեստը,– գրում էնա,– խորհե­
ցի, թե առանց թվերի ոչինչ չի
՞ ֊*– Ա նԱճէ՝է*ևկԻմաԴ՝Տ>գէհ> հիմնավորվում, ուստի մայր հա­
մարեցի այն բոլոր ուսմանց»5։
•–/ձ ^ ՚ ^ հ ձ ի 1 ^ փ ՝ ՛^ ՚^՚քէ / Չբավարարվելով տեղի վարժա­
րանում ստացած գիտելիքներով
՚ ՝^ * Հ Շէ^ ֊ ա ՚ . և ցանկանալով դրանք ավելի
ա հ է ւ^ ա ր ք » ^Հ.Տ. քոաւ»Լ* յքէ#^–«*-<■»>՝*ձհէ՚հք*/*|* ՝•քյ&ՒԱէքքքէ– խորացնել՝ Շիրակացին ուղևոր­
վում է Արևմտյան Հայաստան։
Մի Էջ Շիրակացու հնա գույն ձեռա գրից Հասնելով Թեոդուպոլիս (Կա­
րին՝ նա հանդիպում է Եղիազա–
Տիբերիոս կայսրը գահակալել կանն ընկած կլինի 605-610 թթ. րոս անունով «բանիմաց» մեկին։
Է 578-582 թթ.։ Եթե հաշվի միջակայքում։ Վերջինս նրան խորհուրդ է տա­
առնենք, որ Տյուքիկոսը Տիբե­ լիս գնալ Չորրորդ Հայք և սովո­
րիոս կայսեր ժամանակ զինվոր Շիրակացու ապրած ժամա­ րել այնտեղ մեծ հռչակ վայելող
Է եղել երիտասարդ հասակում նակի որոշման կարևոր հանգա­ Քրիստոսատուր անունով մաթե­
(մոտ 18-25 տարեկանում), ապա մանքն Անաստաս կաթողիկոսի մատիկոսի դպրոցում։
կարելի Է ենթադրել, որ նա ծնվել կողմից նրան հանձնարարած
Է VI դարի 60-ական թվական­ տոմարի կազմումն Է։ Անաստասի Ընդունելով Եղիազարոսի
ների սկզբին։ Իսկ Շիրակացին կաթողիկոսության տարիներն են
պետք Է իր ուսուցչին հանդիպած 661-667 թթ.։ Պետք Է ենթադրել, 5 Անանիա Շիրակացի, Մատենագրու­
լիներ ամենաուշը նրա 60-65 տա­ որ VII դարի 60-ական թվական­ թյուն, էջ 25։
րեկան հասակում, այսինքն՝ մո­ ներին Շիրակացին արդեն եղել
տավորապես 625-630 թթ։ Եթե Է ճանաչված գիտնական և բազ­
ընդունենք, որ Շիրակացին սո­ մահմուտ ուսուցչապետ, ուստի
վորելու Է մեկնել 20-25 տարեկա­ այդ ժամանակ նա արդեն հա­
նում, ապա նրա ծննդյան թվա­ սուն տարիքում պետք Է լիներ
(գոնե 50-55 տարեկան), այլա­

6 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎՏ3. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

խորհուրդը՝ Շիրակացին առանց շարժում է նրա բոլոր աշակերտ յունները՝ «եռյակ» գիտություն­
հապաղելու մեկնում է Չորրորդ ընկերների նախանձը. «Նա սի­ ները կամ արվեստները՝ քե­
Հայք, գտնում է Քրիստոսատու­ րեց ինձ որդու նման,– գրում է րականություն, հռետորական
րին և վեց ամիս աշակերտում Շիրակացին,– և պարապեց ինձ արվեստ և տրամաբանություն։
նրան։ Սակայն շուտով համոզ­ հետ իր ողջ իմացությամբ, այն­
վում է, որ իր ուսուցիչը «սպառիչ պես, որ նախանձել սկսեցին Մաթեմատիկական և բնագիտա­
չի տիրապետում համարողական իմ բոլոր աշակերտակիցները, կան տարրական գիտելիքները
արվեստին», թողնում է ուսումը, որոնք արքունիքից էին»7։ ևս մտնում էին դպրոցական ու­
հեռանում Չորրորդ Հայքից ու սումնական ծրագրերի մեջ, սա­
շարունակում իր որոնումներն այլ Շիրակացին մեծ հիացմուն­ կայն բարձրագույն կրթության
վայրերում։ Սկզբում նա ուղևոր­ քով է խոսում հատկապես Տյու– երկրորդ աստիճանի գիտութ­
վում է դեպի Կոստանդնուպոլիս, քիկոսի հարուստ գրադարանի
սակայն դեռ քաղաք չհասած մասին. «Ամեն տեսակի գրքեր յունները՝ «քառյակը»՝ թվա­
հանդիպում է իր ծանոթներին, կային նրա մոտ,– գրում է նա,– բանություն, երաժշտություն,
որոնք նրան հայտնում են, որ հայտնի և գաղտնի, արտաքին երկրաչափություն և աստղա­
Տրապիզոնում ապրում է Տյուքի– (հեթանոսական), գիտական և գիտություն, ներգրավված չէին
կոս անունով մի հույն, որը «լի պատմական գրքեր, բժշկարան­ դպրոցական ծրագրերում։ Իր
էիմաստությամբ, գիտակ էհայե­ ներ, ժամանակագրություններ. բարձրագույն դպրոցը հիմնելով՝
րեն դպրությանն ու լեզվին ու մեծ )քնչ թվարկեմ մեկ առ մեկ, քանի
ճանաչում ունի թագավորների որ չկար այնպիսի գիրք, որ նրա հանճարեղ գիտնականն ու ման­
կողմից», և խորհուրդ են տալիս մոտ չգտնվեր»8։ կավարժը լրացրեց ազգային ու–
գնալ նրա մոտ սովորելու։ սումնակրթական համակարգի
Բացի այդ, ըստ Շիրակացու՝ այդ բացը։ Շիրակացու դպրոցում
Հետևելով իր ծանոթների Տյուքիկոսը քաջ տիրապետել «եռյակ» և «քառյակ» գիտութ­
խորհուրդներին՝ Շիրակացին է հայերենին, «...երբ նա ցան­ յուններից բացի, դասավանդվում
ուղևորվում է Տրապիզոն, այն­ կանում էր հունարեն գրված
տեղ գտնում է Տյուքիկոսին և գիրքը թարգմանել,– գրում է էին նաև «հարակից» գիտութ­
նրան հայտնում իր ով լինելն ու նա,– թարգմանիչների պես չէր յուններ՝ տոմարագիտություն,
գալու նպատակը։ դեգերում, այլ հունարենն այն­ աշխարհագրություն, չափագի­
պես էր հայերեն կարդում, որ տություն և այլ առարկաներ։
Շիրակացու վկայությամբ կարծես հայերեն գրված լիներ»9։
Տյուքիկոսը մեծ ուրախությամբ ու Կարճ ժամանակում Շիրա–
սիրով էընդունում իրեն, հատկա­ Ութ տարի Տյուքիկոսի մոտ կացու դպրոցը լայն ճանաչում է
պես այն պատճառով, որ նա եկել գիտելիքները խորացնելուց հե­
է Հայոց երկրից։ Իր ինքնակեն­ տո Շիրակացին հիմնովին տի­ ստանում. Հայաստանի տարբեր
սագրության մեջ Շիրակացին բե­ րապետում է մաթեմատիկային, վայրերից նրա մոտ են գալիս
րում է Տյուքիկոսի՝ իրեն ուղղված տիեզերագիտությանը, տոմա­ բազմաթիվ հայ պատանիներ և
խոսքերը. «Գոհություն Աստծուն, րագիտությանը, աշխարհագ­ զինվում իրենց ուսուցչի հաղոր­
որ քեզ ուղարկել է գիտության րությանը և գիտական մեծ պա­
նպատակով, որպեսզի տանես շարով վերադառնում հայրենիք։ դած գիտելիքներով։ Նրանցից
այն սուրբ Գրիգորի երկիրը։ Իր հարուստ և համակարգված շատերը, վերադառնալով իրենց
Եվ առավել ուրախ եմ, որ ինձ գիտելիքները հայոց ազգի երի­
աշակերտում է այդ երկիրը, տասարդներին փոխանցելու ծննդավայրերը, բացում են իրենց
քանզի իմ երիտասարդության նպատակով նա հիմնում է իր դպրոցները և տարածում Շիրա–
տարիներին շատ ժամանակ բարձրագույն դպրոցը և ծավա­ կացուց սովորածը։
մնացել եմ բարեսիրության մեջ լում գիտական ու մանկավարժա­
Հայոց երկրում, և ուրախանում կան գործունեություն։ Շիրակացու գործունեությու­
եմ գիտությունս այնտեղ տալու
համար...»6։ Նշենք, որ Շիրակացուց առաջ՝ նը չի սահմանափակվում միայն
մինչև VII դարը, Հայաստանի մանկավարժական աշխա­
Տյուքիկոսը սիրում է հայ դպրոցներում դասավանդվում
երիտասարդին իր որդու նման էին բարձրագույն կրթության տանքներով։ Դրան զուգընթաց
և այնպիսի ջանասիրությամբ առաջին աստիճանի գիտութ– նա զբաղվում է նաև գիտական
է պարապում նրա հետ, որ դա և գիտահետազոտական գոր­
7 Նույն տեղում։ ծունեությամբ։ Նրա ստեղծա­
6 Նույն տեղում, էջ 26։ գործական գործունեությունն
8 Նույն տեղում, էջ 27։ արժեքավորվում է բնական

9 Նույն տեղում։ գիտությունների տարբեր բնա­
գավառներին վերաբերող մի
շարք գիտական աշխատություն­
ների ստեղծմամբ։

Հայ մեծ գիտնականի մա–

Տ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 7

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

թեմատիկական, աստղագիտական, տոմարագի­ տակ էր թաքցվում... Շիրակացին՝ շնորհիվ իր իմա­
տական, աշխարհագրական, պատմագիտական ցության, աշխատասեր մեղվի պես ժողովել է իր
և գիտության այլ բնագավառներին վերաբերող մեղվանոցում հույների, քաղդեացիների և այլ ազ­
երկերից հետագայում օգտվել են բազմաթիվ հայ գերի մատյաններից այդ ժողովուրդների բազմար­
մտածողներ, այդ թվում Գրիգոր Մագիստրոսը, Հով­ վեստ գիտությունը»11։
հաննես Սարկավագը, Կիրակոս Գւսնձակեցին, Հով­
հաննես Երզնկացին, Հակոբ Ղրիմեցին և ուրիշներ։ Շիրակացու նկատմամբ իր ժամանակակից­
ների անուշադիր վերաբերմունքից ելնելով՝ հե­
Միջնադարյան հայ պատմագիրներից և մատե­ տագայում ժողովուրդը ստեղծել է մի հետաքրքիր
նագիրներից շատերը (Հովհաննես Դրասխանա– ավանդություն, ըստ որի «Շիրակացին, նկատելով
կերտցի, Սամուել Մնեցի, Կիրակոս Գանձակեցի, ժամանակակիցների թշնամական վերաբերմունքն
Ստեփանոս Տարոնեցի, Մխիթար Մրևելցի և այլք) իր նկատմամբ, հեռանում է հայրենիքից և գնում
վկայում են այն մասին, որ Մնաստաս կաթողիկո­ Վենետիկ։ Այնտեղ նա թագավորին սովորեցնում
սը Շիրակացուն հանձնարարել է կազմել հայոց է ալքիմիայի միջոցով երկաթից ոսկի ստանալու
անշարժ տոմարը։ Շիրակացին կարճ ժամանա­ արվեստը։ Սակայն, երբ թագավորը յուրացնում է
կում ավարտել է տոմարի կազմումը և հանձնել այդ գաղտնիքը, որոշում է սպանել Շիրակացուն,
Անաստաս կաթողիկոսին։ Սակայն մահվան պատ­ որպեսզի այդ գաղտնիքը նա ոչ ոքի չհայտնի։ Շի­
ճառով կաթողիկոսին չի հաջողվել անշարժ տոմա­ րակացին խնդրում է իրեն չսպանել՝ խոստանա­
րը հաստատել եպիսկոպոսական ժողովում և ըն­ լով գաղտնիքը ոչ ոքի չհայտնել, այլ ոսկի դրամի
դունել այն։ երեսին իր պատկերը քանդակել և դրանով ինքը
բավարարված կլինի։ Թագավորը համաձայնում էև
Ըստ վկայությունների՝ Անաստաս կաթողիկոսի կարգադրում հատուկ ոսկեդրամ կտրել Շիրակացու
մահվան թվականը համարվում է 667-ը։ Կարելի է պատկերով՝ իբրև վարձատրություն նրա մատու­
ենթադրել, որ այդ ժամանակ արդեն Շիրակացին ցած ծառայությունների։ Այդ պայմանի համաձայն,
հայտնի էր որպես հռչակավոր գիտնական և հան­ յեալդզ կոչվող ոսկեդրամի մեկ երեսին դրոշմված
ճարեղ ուսուցչապետ։ կնգուղով պատկերը Շիրակացունն է»12։

Ցավոք, մեծահանճար գիտնականն ըստ Մեկ այլ ավանդության համաձայն՝ Շիրակա­
արժանվույն չի գնահատվել իր ժամանակակիցնե­ ցին համարվում է համասփյուռ բույսը հայտնաբե­
րի կողմից։ Ինքնակենսագրության մեջ նա դառնա­ րողը, մի բույս, որը միջնադարյան Հայաստանում
ցած նշում է իր աշխատանքների նկատմամբ ցու­ եղել է իմաստության և գիտության հովանավորը։
ցաբերած անբարյացակամ վերաբերմունքի մասին. Այդ պատճառով միջնադարյան զրույցներում այս
«Ոչ ոք գտնվեց մեծարող– գրում էնա,– և շնորհա­ ծաղկի հետ է կապված Շիրակացու նման մեծ գիտ­
կալ իմ աշխատանքի համար», կամ «Իմ հասցեին նականի անունը։ ժողովուրդը նրան համարում է
նրանք պարսավանքի խոսքեր էին ասում»10։ գիտության պահպանման խորհրդանիշ13։

Շիրակացու մատենագրության նկատմամբ Անանիա Շիրակացու մահվան տարեթվի վե­
անբարյացակամություն դրսևորվել է, նաև հետա­ րաբերյալ ստույգ տվյալներ չկան։ Միայն իր պատ­
գայում։ Հայտնի են փաստեր, որոնց համաձայն, մական աշխատության վերջում հեղինակը գրում է
Շիրակացու աշխատությունները արգելված են եղել։ Հայոց 134թ. (այսինքն՝ 685թ.) Հայաստանի, Վրաս–
XI դարի մեծ գիտնական Գրիգոր Մագիստրոսն իր տանի ու Աղվանքի վրա խազարների հարձակման
ժամանակակից Պետրոս կաթողիկոսին ուղարկած և հայոց, վրաց ու աղվանից իշխանների սպանութ­
նամակում բողոքել է Շիրակացու աշխատություն­ յան մասին14։ Կարելի է ենթադրել, որ Շիրակացին
ների նկատմամբ ցուցաբերած անբարյացակամ մահացել է680-ական թվականների վերջին։
վերաբերմունքի համար։ «Սովորելով առատատուր
պարգևից, կարևորը և պիտանին ձեզ թողնելով,- Մեծահանճար գիտնականն իրենից հետո թողելէ
գրում էնա,– թույլ եմ տալիս խնդրել ձեզ, որ չդան– գիտության տարբեր բնագավառներին վերաբերող
դաղեցնեք Անանիա Շիրակացու գործերը, որոնք բազմաթիվ աշխատություններ։ Դժբախտաբար,
մեծաջան աշխատասիրությամբ, թափառումնե­
րով և դեգերումներով հավաքել է նա բազմազան 11Գրիգոր Մագիստրոսի թղթերը, Ալեքսանդրապոլ, 1910, էջ 8։
և բազմաբովանդակ մատյաններից... որը ձեզնից
առաջ թողնված էր անուշադրության և գրվանի 12Ղ. Ալիշան, Հայ-Վենետ, Վենետիկ, 1896, էջ 191։

10Անանիա Շիրակացի, Մատենագրություն, էջ 28-29։ 13Ա. Մնացականյան, Հա յկա կա ն զա րդա րվեստ , Երևան, 1955,
էջ 486-488։

14Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, էջ 399։

8 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎտՅ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ -1

նրա գիտական ժառանգությունն ամբողջությամբ Հ**Հ–ւքԴա/ք❁քյ,

մեզ չի հասել, և դա կարելի է հայ մատենագրութ­

յան թերևս ամենացավալի կորուստներից մեկը հա­

մարել։
Հարկ էնշել, որ Շիրակացուց առաջ բնագիտա­

կան հարցերը ներկայացել են փիլիսոփայության
կամ այլ գիտությունների հետ սերտորեն կապված։
Շիրակացին միջնադարյան հայ մատենագրութ­
յան մեջ առաջին հեղինակն է, որ բնական գիտութ­
յուններն առանձնացրեց մյուս գիտական բնա­
գավառներից և զարգացրեց որպես ինքնուրույն
գիտություններ՝դրւսնով իսկ հռչակվելով իբրև բնա­
կան գիտությունների հիմնադիրը Հայաստանում։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Անանիա Շիրակացու
1400-ւսմյակը ներառել է 2012թ. կարևո­
րագույն տարեդարձների ցանկում (Մես–
րոպ Մաշտոցի 1650-ամյակն ու Սա–
յաթ-Նովայի 300-ամյակը նույնպես այս
ցանկում են)։

ԻվօՅ . 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 9

ԱՆԱՆԻԱ
ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ
ԲՆԱՓՒԼՒՍՈ–
ՓԱՅԱԿԱՆ
ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԸ

հ

ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՑԱՆ

Փիլիսոփայական գիտություն դոկտոր,
ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս

Գիտական հետաքրքրությունների ոլորտը՝ հայոց

փ իլի սո փ ա յութ յա ն պատմություն, հնագույն

փիփսոփայական հուշարձանների, բնագրերի

թարգմանություն ա շխա րհա բա ր և ռուսերեն

VII դարի ականավոր մա­ է Անանիա Շիրակացու անվան Դրանք մանրամասնություննե­
րով լրացնում են նրա հիմնական
թեմատիկոս, աստղագետ և հետ, որի գործերով դրվել են երկը՝ «Տիեզերագիտություն»
արժեքավոր մենագրությունը։
փիլիսոփա Անանիա Շիրակւս– Հայաստանում մաթեմատիկա­ Հետագա դարերի հայ գիտնա­
ցու գիտական ժառանգությունը կանների՝ Գրիգոր Մագիստրոսի,
ուրույն տեղ է գրավում հայ միջ­ յի, տիեզերագիտության, աստ­ Հովհաննես Սարկավագի, Հով­
նադարյան փիլիսոփայության հաննես Երզնկացու գործունեութ­
պատմության մեջ։ հր աշխա­ ղաբաշխության, օդերևութաբա­ յունն ամուր թելերով կապված է
տություններով նա լրացրեց վաղ Շիրակացու բնագիտական հա­
ավատատիրական Հայաստանի նության, տոմարագիտության, յացքների հետ, որոնց համար
հոգևոր մշակույթի մեջ գոյություն նա անառարկելի հեղինակութ­
ունեցող բացը՝ հանդես գալով չափագիտության հիմքերը։ յուն էր։ Նրանց համար Շիրակա–
որպես բնագիտության տարբեր ցու երկերից բացի, նախնական
ճյուղերի հիմնադիր և հայ փիլի­ Շիրակացու կարևորագույն հիմք են ծառայել նաև հին հու­
սոփայության մտքի բնագիտա­ նական և վաղ քրիստոնեական
կան ուղղության ստեղծող։ գործերից են «Տիեզերագիտութ­ շրջանի թարգմանական գրա­
կանության հուշարձանները՝
Նախորդ շրջանի՝ V–VI դարե­ յունը», «Տոմարը», «Թվաբա­ Բարսեղ Կեսարացու «Վեցօրեայ
րի հայ մտածողներ եզնիկ Կող– արարչութեան մեկնութիւնը»,
բացու, Եղիշեի, Դավիթ Անհաղ­ նությունը»։ Պահպանվել են չորս Կեղծ Արիստոտելի «Յաղագս
թի գործերում բնագիտական աշխարհի», Եպիփան Կիպրա–
խնդիրները քննարկված են հա­ գործողությունները պարունա­ ցու, Փիլոն Աղեքսանդրացու,
Գրիգոր Նյուսացու, Նեմեսիոսի և
մառոտ և ենթարկված են փիլի­ կող թվաբանական աղյուսակնե­
սոփայական և աստվածաբանա­ այլոց երկերը, որոնք թարգման–
կան հայեցակարգերին։ Բնական րը, որոնք Շիրակացու շնորհիվ
գիտությունների անջատումը
փիլիսոփայությունից կապված փրկված աշխարհի մաթեմատի­

կական գրականության հնագույն

ուսումնական ձեռնարկներն

են։ Բացի այդ, նա հեղինակել է

մի շարք փոքրածավալ աշխա­

տություններ՝ «Յաղագս շրջա­

գայութեան երկնից», «Յաղագս

կենդանակերպից», «Յաղագս

շարժման Արեգական ըստ կեն­

դանակերպից», «Յաղագս

աստեղաբաշխութեան» և այլն։

10 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

Վերջից մի փ ոքրիկ հա տ վա ծ որպ ես ընդմիջարկություն դուրս է հա նվա ծ։ Շիրակացին պաշտպանում
է աշխարհի չորս տարրերից
վել էին V–VI դարերում և դարձել մանակի զավակ, Շիրակացին առաջանալու հին հունական
հայ գիտական գրականության անկարող էր լիովին հրաժար­ տեսությունը։ Անկախ այն բա­
անկապտելի մասը։ վել եկեղեցական տեսակետնե– նից, որ այդ չորս տարրերը՝ հու–
րից. նա ձգտում էր համատեղել րը, օդը, ջուրը և հողը ստեղծ­
հր ժամանակի համար Շի­ եկեղեցականը «հեթանոսական» վել են աստծուց, դրանից հետո
րակացին դարձավ միակ հեղի­ գիտության հետ, ընդ որում՝ այդ նրանց զարգացումն ընթանում
նակը, որը դիմեց անտիկ շրջա­ «հեթանոսականի» մեջ նա կա­ է բնական ճանապարհով, այդ
նի հարուստ ժառանգությանը և տարում է բաժանում «բարի» և տարրերի փոխներգործութ­
կարողացավ կրոնական-աստ– «չար» գիտունների, ընդունելի յան, նրանց բնորոշ բնական յու­
վածաբանական աշխարհայե­ «բարի» գիտնականների և «չւս– րահատկությունների շնորհիվ։
ցողության գերիշխանության ր» մերժելի մտածողների միջև՝ Դրանք փոխկապակցված են և
պայմաններում գնահատել հել­ դրանով իսկ ստեղծելով հարմար փոխներգործում են այդ ընդհա­
լենական գիտության նվաճում­ ճանապարհ անտիկ աշխարհի նուր հատկությունների միջոցով։
ները ևներմուծել հայ գիտության գիտւթյան նվաճումներով քրիս­ Կրակին հատուկ են ջերմությունը
մեջ՝ նրա ձևավորման շրջա­ տոնեական նորաստեղծ գիտութ­ և չորությունը, օդին՝ ջերմությու­
նում։ Սակայն, որպես իր ժա­ յունը հարստացնելու համար։ նը և խոնավությունը, ջրին՝ խո­
նավությունը և ցրտությունը, հո­
ղին՝ ցրտությունը և չորությունը,
որոնց միջոցով և ստեղծվում է
իրերի ողջ աշխարհը։ Փոխներ­
գործության ընթացքում տար­
րերից առաջացող իրերը ձեռք
են բերում նոր հատկություններ,
այնուհետև ոչնչացումը սկիզբ
է տալիս նոր իրերին։ Աշխարհը
հավերժ է, ասում է Շիրակացին,
որովհետև «առաջացումը ոչն­
չացման սկիզբ է, իսկ ոչնչացումն
իր հերթին առաջացման սկիզբ։
Եվ այդ անոչնչանալի հակասութ­
յունից աշխարհը ձեռք է բերում
տևողություն»1։ Փաստորեն, մի
կողմ դնելով աշխարհի վեցօրյա
արարչագործության առասպելը՝
Շիրակացին անց է կացնում
այն միտքը, որ աշխարհն ան­
ցել է զարգացման որոշակի
ճանապարհ։ Նա գտնում է, որ
երկիրը գոյացել է ջրի և փխրուն
հողի խառնուրդից և պնդացել է
հողմերի ճնշման տակ։ Աշխարհի
կառուցվածքի բացատրության
հարցում Շիրակացին հետևում է
անտիկ տիեզերագետների հա­
յացքներին՝ վճռական դեր հատ­
կացնելով տարրերի կշիռնե­
րին։ Հուրը՝ որպես ամենաթեթև

1 Անանիա Շիրակացի, Տիեզերագի­
տություն և տոմար. Հրատ. Ա. Աբրա­

համյանի, Եր.,1940, էջ 31 (մեջբերումների
աշխա րհաբա ր թարգմանությունն իմն է

- Ս.Ա.)։

Ւ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 11

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14(|6^

տարր, զբաղեցնում Է վերին տե­ լուսավորյալ որոշ ներկայացու­ մեջ զարգացնում էր այն միտքը,
ղը և իրենով պարփակում Է ողջ որ Երկինքը նման է մի սնդուկի՝
աշխարհը։ Այնուհետև հերթակա­ ցիչներ, ինչպես օրինակ՝ Բար֊ կամարաձև կափարիչով, որի
նորեն տեղադրվել են օդը, ջուրը սեղ Կեսարացին, Հովհաննես հատակին Երկիրն է։ Այն տա­
և հողը։ Ընդ որում՝ հողը, որպես Ֆիլոպոնոսը և այլ վարդապետ­
ամենածանր տարր, գրավել Է ներ, պաշտպանեցին երկրի փարակ է, քառանկյունաձև է և
կենտրոնական տեղ տիեզեր­ գնդաձևության տեսությունը։ ջրերի վրա է։ Երկիրը շրջապատ­
քում։ Ուղղափառ հոգևորականության ված է օվկիանոսով, որից այն
զգալի մասը կառչած մնաց այն
հր տիեզերաբանական համա­ կողմ անմարդաբնակ, ամայի
կարգում Շիրակացին հետևում Է
ավանդական՝ անտիկ աշխար­ ւաւա
հում ևքրիստոնեական տիեզերա­
գիտության մեջ լայնորեն տարած­ ՚%կԽ**4Գ>
ված երկրակենտրոն տեսությանը
և դրա հետ կապված նյութական ՚ա^Հ. • է$*$ ք***4$4՚***
աշխարհի սահմանափակվածութ­
յան մասին պատկերացումներին։ Գ ^ի* *՚՜Հ**Ի
«Արդարև արժանի են ծաղրի և
արհամարհանքի այն մարդիկ, $Հ*^$>հՀ\հ՜հ՝՝։՝։՚&՛ ՜ քՀ՝"ք*քՀ"՚՝՝*հV–•-, ՝5 1
որոնք իրենց իմաստուն համա­
րելով, հիմարներ դուրս եկան, Մ ա տ ենա դա րա նի Ւ12180 գրչա գրի Շիրակացու չա փ ու կշիռների տ եքստ ից մի Էջ
այսինքն՝ նրանք, որոնք համա­
րում են, որ երկինքն ու երկիրը տիեզերագիտական տեսությու– տարածք է։ Այդ տարածքը չորս
չունեն ոչ սկիզբ, ոչ Էլ վերջ» ՜ա­ նից, որը բխում էր Աստվածաշնչի կողմից շրջապատում է բարձր
սում Է Շիրակացին2։ Ըստ նրա՝ գաղափարներից։ պատնեշ, որի վրա էլ հենվում են
վերին երկինքը, որը բաղկացած երկինքը, Արևն ու Լուսինը, որոնք
Էզուտ կրակից, իրենով պարփա­ Այն մշակեց VI դարի ալեք– ընթանում են ոչ թե Երկրի, այլ մի
կում Է բոլոր գոյերը՝ ընդգրկելով սանդրյան վարդապետ Կոսմաս բարձրաբերձ կոնաձև լեռնագա­
ամեն ինչ։ Հնդկաչուն (հնդիկոպլևստը), գաթի շուրջ։
որն իր «Քրիստոնեական տե­
Երկրակենտրոն տեսությու­ ղագրություն» աշխատության
նը, իր հիմքում ունենալով աստ­
ծո գոյության՝ «առաջին շարժի­
չի» գաղափարը, հին հունական
փիլիսոփայությունից ընդունվել
Էր քրիստոնեական եկեղեցու
հայրերի կողմից, ավելի ստույգ՝
արիստոտելյան-պտղոմեոս–
յան համակարգից որդեգրվել
Էր վաղ-միջնադարյան կրոնա­
կան փիլիսոփայության կողմից։
Դրա ամենաարժեքավոր դրույթն
այն Էր, որ երկիրը գնդաձև Է։
Արիստոտելյան այդ գաղափարը
որդեգրած Էրատոսթենեսը չա­
փեց երկրագնդի տրամագիծը։

Ընդունելով Արիստոտելի և
Պտղոմեոսի երկրակենտրոն հա­
մակարգը՝ եկեղեցու հայրերի մեծ
մասը նրանից դուրս նետեց երկ­
րի գնդաձևության գաղափարը։
Միայն քրիստոնեական առավել

2Նույն տեղում, էջ 5։

12 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

Հելլենիստական շրջանի մաձայն, այդ հարցը կապված լով չի տարածվում երկրի բոլոր
գիտության նվաճումների հետ էր կամ Երկրի գնդաձևության կողմերում և նա չի ընկղմվում
համեմատած՝ Կոսմաս Հնդկւս– ընդունման կամ Աստվւսծաշն– ջրերի մեջ»6։
չոփ «Քրիստոնեական տեղագ­ չի այն դրույթի ժխտման հետ,
րությունը» մեծ նահանջ էր։ որ Երկիրը հաստատված է ջրե­ Շիրակացին խելահեղ է
Անանիա Շիրակացին հերքում է
«Քրիստոնեական տեղագրութ­ րի վրա։ Շիրակացին, իր գիտա­ անվանում այն հեթանոս փիլի­
յան» հիմնական դրույթները և կան համոզմունքների դեմ չմե­ սոփաներին (իսկ իրականում դա
պաշտպանում հելլենիստական ղանչելու և քրիստոնեական Կոսմաս Հնդկաչոփ և եկեղեցու
գիտության դիրքերը։ «Եթե որևէ համոզմունքներին չդավաճանե­
մեկը ցանկանա,– գրում է Շիրա­ լու նպատակով, գտնում է դժվա­ տեսակետն է), որոնք ասում են,
կացին,– արտաքին փիլիսոփա– րին կացությունից դուրս գալու «որ ծովը շրջապատում էԵրկիրը,
ներից ստանալ երկրի դրության և Երկիրը գտնվում է ծովի վրա,
մասին համոզիչ օրինակ, ապա միջոց։ Նա գրում է, որ մի ժամա­ ինչպես մի կղզի, ևջուրը գտնվում
ինձ հարմար է թվում ձվի օրինա­ նակ «ընդունում էր հակոտնյա­ է օդի վրա և շրջապատված է
կը։ Այնպես, ինչպես (ձվի) մեջ­ ների գոյությունը» և կարծում էր, (բոլոր) կողմերից»։ Դա հակա­
տեղում է գնդաձև դեղնուցը, իսկ «որ դա համապատասխանում սում է տարրերին բնորոշ հատ­
նրա շուրջը սպիտակուցն է, իսկ է աստվածային խոսքին»։ Բայց կություններին, նրանցից յուրա­
կճեպը պարփակում է ամեն ինչ, տեղնուտեղը պատմում էիր երա­ քանչյուրին բնորոշ ծանրության
նույնպես և երկիրը գտնվում է
մեջտեղում, շրջապատում է օդը, զը, որտեղ իր հարցին՝ «Գոյութ­ սկզբունքին։ Ծովերը գտնվում են
իսկ երկինքը իրենով պարփա­ յուն ունճն այլ կենդանի էակներ երկրի վրա, և «երկրից դուրս չկա
կում է այդ բոլորը»3։ երկրի ներքևի մասում, թե ոչ», այլ ծով»։ Շիրակացին փորձում է
երիտասարդ շիկահեր տղամար­ բանական պատճառներով բա­
Երկրի գնդաձևության և տիե­ դու տեսքով հանդես եկող Արևը
զերքի կառուցվածքի մասին Շի– պատասխանում է՝ «Գոյություն ցատրել Երկրի՝ տիեզերքի կենտ­
րակացու պատկերացումները րոնում գտնվելու վիճակը՝ մերժե–
շատ հստակ են ևորոշակի։ «Արդ, չունեն։ Իսկ (այնտեղ) ես լուսավո­
այն վերին երկինքը, - ասում է րում եմ սարերը, ձորերը և ամայի լով այն ջրերի վրա տեղադրումը։
նա, –որ հույները եթեր են անվա­ քարանձավները»5։ Շիրակացին Նա պնդում է, որ Երկիրն իր նման
նում, իսկ քաղդեացիք՝ խիտ այսպիսով ընդունում է, որ Երկ­ դիրքը պահպանում է երկնային
կրակ,...կամարաձև առաստաղի րի ներքևի մասում կան «սարեր, գոտիների արագ շրջապտույտի
նման, ողորկ կլորաձև ճշգրիտ ձորեր և ամայի քարանձավներ» շնորհիվ և երկու հակընդդեմ ու­
ընդգրկմամբ այն տարածվել է ժերի՝ Երկրի ծանրության և քա ­
գնդաձև երկրի շուրջը իր անդա­ և մերժում է հակոտնյաների
դար և անկասելի արագ շրջապ­ գոյությունը, միայն այն պատճա­ միների ուժերի, որոնք հավա­
տույտով, անտեսանելի նյութով, ռով, որ դա չի համապատասխա­ սարակշռում են միմյանց։ Երկրի
որը ենթակա է միայն բանական նում «աստվածային խոսքին»։ ծանրությունը ձգում է նրան
ճանաչման»4։ ներքև, իսկ հողմերի ուժը՝ վերև,
Միջնադարյան տիեզերագի­ և այսպես հավասարակշռված
Երկրի ձևի մասին հին տիեզե­ տության համար գայթակղութ­ այն պահպանում է իր կայուն
րագետների վեճերի հետ սերտո­ դիրքը տիեզերքի կենտրոնում7։
րեն կապված էր նաև հակոտնյա­ յան քար էր դարձել այն հարցը,
ների (անտիպոդների) հարցը, թե ինչի վյոա է հենվում, ինչպես Մեծ հետաքրքրություն է ներ­
այսինքն՝ Երկրի հակառակ կող­ է իր ծանրությունը պահում Երկի­ կայացնում Շիրակացու՝ Արևի և
մում կան արդյոք մարդիկ, երկ­ րը։ Առավել տարածված էր այն Լուսնի խավարումների պատ­
րի ներքևի մասում գոյություն տեսակետը, որը պաշտպանում ճառներին տված բացատրությու­
ունքք կյանք, թե այն ամայի է ու էր Կոսմաս Հնդկաչունն՝ որ երկի­ նը։ Դրանց խավարումները, ըստ
անմարդաբնակ։ Քրիստոնեա­
կան տիեզերագիտության հա– րը, որպես քառանկյունաձև հար­ Շիրակացու, տեղի են ունենում
թություն, հենվում է ջրերի վրա։ այն ժամանակ և այն պատճա­
3Նույն տեղում, էջ 10։ Շիրակացին հանդես է գալիս ռով, որ Լուսինը, Արևը և Երկիրը
այդ տեսակետի դեմ։ Նա գրում է. հայտնվում են մի գծի վրա։ Արևի
4 Անանիա Շիրակացի, Երկնքի շրջա­ «Ես չեմ հասկանում, եթե երկիրը խավարման ժամանակ Լուսինն
պտույտի մասին, էջ 318։ Տե՜ս Անանիա հենված է ջրերի վրա, ապա ինչ­ է անցնում Երկրի և Արևի միջև,
Շիրակացու մատենագրությունը, հրատ.
^Ա բրահամյան, Եր., 1944։ պես այդպիսի քանակությամբ և Լուսինը ժամանակավորապես
ջրային բնության վրա չընկղմվե­ ծածկում էԱրևի սկավառակը, իսկ
լով պահվում է երկրի անչափելի երբ Երկիրը հայտնվում է Արևի և
ծանրությունը, և (ջուրը)՝ ճեդքե– Լուսնի միջև, մենք տեսնում ենք
Երկրի ստվերը Լուսնի վրա։ Դրա–

5 Անանիա Շիրակացի, Տիեզերագի­ 6Նույն տեղում, էջ 12։

տություն, էջ 14։ 7Նույն տեղում, էջ 9-10։

Տ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 13

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 ( ^

նով մեկ անգամ ևս համոզվում Շիրակացին և մոլորակների՝ տարբեր երկր–
ենք, որ Երկիրը գնդաձև է, քանի համարում է, որ ների և տարբեր ժողովուրդնե–
որ տեսնում ենք, որ նրա ստվերը Լուսինը չունի սե­ րի վրա ունեցած ազդեցության
կլոր է8։ փական լույս, որ նա իր մասին տեսությունը լայնորեն
լույսը ստանում է Արևից։ տարածված էր հին աստղաբաշ­
Անանիա Շիրակացին կա­ Լուսինը նման է Արևի դեմ խության մեջ և իր արտացոլքն
րևոր տեղ է հատկացնում եր­ դրված հայելու և արտացոլում էր գտել Շիրակացու փոքրա­
կու մեծ լուսատուներին, որոնց է նրա լույսը։ Քանի որ Լուսնի ծավալ աշխատություններում։
շարժման հետ են կապված մակերևույթը հարթ չէ, նրանից Մինչդեռ նրա հիմնական գործի՝
Երկրի վրա կատարվող երևույթ­ արտացոլվող լույսը շատ ավե­ «Տիեզերագիտության» մեջ բո­
ները։ Արևի՝ Երկրի շուրջ կա­ լի թույլ է Արևի լույսից։ Սակայն
տարվող շրջապտույտներից է Արևն էլ իր լույսը և ջերմությունը լորովին բացակայում են նման
կախված երկրագնդի վրա տար­ ստանում է հրային գոտուց, որն դատողությունները ևքննադատ­
վա եղանակների փոփոխութ­ իր տապը և լույսը հաղորդում է վում են բավական սուր կերպով։
յունն ու հերթագայությունը։ հր Արևին սառեցնող գոտու միջո­
ինքնուրույն շարժումից բացի, ցով։ Արևն էլ, ստանալով այդ, VII դարում եկեղեցա–
Արևը շարժվում էնաև երկնակա­ ավելի մեղմ չափերով ուղարկում կան-աստվածաբանական աշ­
մարի հետ՝ ւսրևելբից արևմուտք է ներքևի գոտիներին, որոնց
և 24 ժամվա ընթացքում կատա­ վրա են մոլորակները, որոնք էլ խարհայացքի գերիշխանության
րում է մեկ շրջապտույտ։ Արևն իրենց հերթին լույսն ու ջերմութ­ պայմաններում Անանիա Շիրա­
այդ ժամանակ զեղում էիր լույսը, յունը հասցնում են Երկրին։ կացին հանդես եկավ իր ժա­
անցնելով իր ճանապարհը մեկ մանակի համար առաջադեմ
կիսագնդի վրայով, արտաքսելով Շիրակացու «Տիեզերագի­ գաղափարներով, հաստատեց
խավարը և լուսավորելով օդը, տության» մեջ բազմաթիվ էջեր
որը և կոչվում է ցերեկ։ Գիշերն նվիրված են «քաղդեական» անտիկ աշխարհի բնագիտա­
առաջ է գալիս Արևի լույսի պա­ աստեղաբանության, աստղա­ կան մտքի ներկայացուցիչների
կասությունից, որովհետև Երկիրն հմայության քննադատությանը։ հետ ամուր կապերը և դրեց բնա–
իր ստվերով առաջացնում է խա­ Նա անվանում է այդ արվեստը փիլիսոփայական մտքի հիմքերը
վար9։ Շիրակացին համոզված է, «դատարկ բարբաջանք»։ «Մեծ տիեզերագիտության, աստղա­
որ Արևն իր չափերով մի քանի հիմարություն է մոլորյալ ուսու­ բաշխության, մաթեմատիկայի
անգամ գերազանցում է Երկի­ ցիչների տափակ և տգետ դա­ բնագավառներին նվիրված իր
րը, Լուսինը և աստղերը միա­ տարկ արվեստը։ Որովհետև աշխատություններով։
սին վերցրած։ «Թող քեզ չխա­ նրանք օժտում են (մարդկանց)
բի նրա փոքր տեսքը, և որ նա բարի և չար հատկություններով Նշելով ականավոր գիտ­
երևում է մի կանգուն չափով՝ դու ոչ թե իրենց արժանիքների հա­
մի եզրակացրու, որ այդպիսին է մաձայն, այլ աստղերի պատա­ նականի ծննդյան 1400-ամյա–
նրա իսկական մեծությունը»10։ հական տեղադրությամբ որևէ կը, գնահատելով բնափիլիսո–
վայրում»11։
Երկրորդ «մեծ» լուսատու Լու­ փայական ուղղության հիմնադրի
սինը նույնպես ազդում է Երկրի Անհրաժեշտ էնշել, որ աստե– թողած մեծ ժառանգությունն ու
վրա առաջացող որոշ երևույթ­ ղաբանությունը (աստրոլոգիան) բնագիտության ասպարեզում
ների վրա։ Նրանց թվին են պատ­ ժամանակին որոշակի դեր է տարբեր ճյուղեր սկզբնավորողի
կանում տեղատվությունները և խաղացել հին աստղագիտութ­ վաստակը՝ կարող ենք ասել, որ
մակընթացությունները ծովերում։ յան զարգացման գործում։ Եր­ Անանիա Շիրակացին բացառիկ
Դա պետք էիմանան ծովագնաց­ կար ժամանակ աստեղաբա– տեղ էգրավում հայ հոգևոր մշա­
ները, որպեսզի այլ պատճառներ նության որոշ տարրեր մտնում կույթի, ինչպես և համաշխար­
չփնտրեն այդ երևույթը բացատ­ էին հին և միջնադարյան ժողո– հային գիտության պատմության
րելիս և հաշվի առնեն նավա­ վուրդների աստղաբաշխական մեջ։
գնացության ընթացքում։ ուսմունքների մեջ։ Մասնավորա­
պես կենդանակերպի նշանների
հ հակադրություն տիրա­
պետող եկեղեցական դրույթի՝ 11Տիեզերագիտություն, էջ 27։

8Նույն տեղում, էջ 44-45։

9Նույն տեղում, էջ 59։

10Նույն տեղում, էջ 57։

14 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

« կառավարության որոշմսւմբ ա ա ^ա
2012 թ. նշվում է Անսւնիա Շիրակացու
ծննդյան 1400-ամյակը։ Հոբելյանական Անանիա Շիրակացու մեդալը Հայաստա­
հանձնաժողովում, որը գլխավորում է նի Հանրապետության պետական պար­
ՀՀ վարչապետը, ընդգրկված են ներ­ գևներից է։ Այն շնորհվում է տնտեսության,
կայացուցիչներ պետական կազմակեր­ ճարտարագիտությւսն, ճարտարվեստի, գիտու­
պություններից, գիտահետազոտական թյան ու տեխնիկայի բնագավառներում ակնառու
ինստիտուտներից և գիտակրթական գործունեության, նշանակալի գյուտերի և
հաստատություններից. հայտնագործությունների համար։

ՀՀ մշակույթի նախարարություն Անանիա Շիրակացու մեդալով պարգևատր­
ՀՀ գիտության և կրթության վում են տնտեսության և բնագիտության ոլորտ­
նախարարություն ների գիտնականները, ճարտարագետները,
ՀՀ արտաքին գործերի նախարարություն գյուտարարները։
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյան անվան Բյուրա­ Անանիա Շիրակացու մեդալը կրում են կրծքի
կանի աստղադիտարան ձախ կողմում՝ Մխիթար Հերացու մեդալից հետո։
ՀՀ ԳԱԱպատմության ինստիտուտ
ՀՀ ԳԱԱհնագիտության և ազգագրության
ինստիտուտ
Մատենադարան (Հին ձեռագրերի գիտա­
հետազոտական ինստիտուտ-թանգարան)
■ Երևանի պետական համալսարան
Հայաստանի պետական
յփ1|կ1պվարժական համալսարան
Անանիա Շիրակացու անվան ճեմարան

Տ1°3. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 15

ԱՆԱՆԻԱ ԷԴՈՒԱՐԴ ԴԱՆԻԵԼ5ԱՆ

ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի հին դարերի պատմության բա ժնի
ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ վարիչ, Հայոց փիլիսոփայական ակադեմիայի իսկական անդամ,
ԲՆԱՓԻԼԻՍՈ­
Հետազոտությունների բնա գա վա ռը՝ հայոց հին և միջնադարյան ք ա ­
ՓԱՅՈՒԹՅԱՆ, ղա քա կա ն և հոգևոր պատմություն, տիեզերագիտություն, պ ա տ մա ­
ՏԻԵԶԵՐԱԳԻ­ կան աշխարհագրություն, քա ղա քա կրթությա ն պատմություն

ՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ

ԱՇԽԱՐՀԱԳ–
«ՅՈՒԹՑԱՆ ԲՆԱ­

ԳԱՎԱՌՆԵՐՈՒՄ

^ ա յ նշանավոր գիտնական, նիա Շիրակացու հիմնած գիտա­ տիեզերաբանական հայացք­
ազգային և համաշխարհային կան դպրոցը Հայաստանում ների զարգացման ընթացքով։
գիտական մտքի շտեմարանում ճշգրիտ գիտությունների ուսում­ Բնության ճանաչողությանն ուղղ­
բնափիլիսոփայության, տիեզե­ նասիրության հիմնասյուներից է։ ված գիտական մտքի ժառան­
րագիտական և աստղաբաշխա­ գականության առաջընթացի
կան, մաթեմատիկայի ու աշխար­ V դարից պահպանված Մով– վերաբերյալ Վիկտոր Համբար–
հագրության բնագավառներում սես Խորենացու պատմական ձումյանը նշել է. «Բնությունը,
հիմնարար ներդրում կատա­ և աշխարհագրական աշխա­ իրոք, ավելի խորն է ու բարդ,
րած Անանիա Շիրակացու (612– տությունները վկայում են, որ քան նրա մասին տվյալ պահին
685 թթ.) անունն անմար է հին ու Հայաստանում գիտակրթա– եղած մեր պատկերացումները։
նոր ժամանակների բնագիտա­ կան նպատակներով կատար­ Հենց այն պատճառով, որ այն
կան և ճշգրիտ գիտությունների վող հետազոտությունների և գոյություն ունի գիտակցությու­
զարգացման հոլովույթում։ Շի– դասագրքերի ստեղծման աշխա­ նից անկախ, բնության մասին
րակացու գիտական ժառան­ տանքների բնական շարունա­ մեր գիտությունը, որքանով էլ
գության մեջ իրենց կարևոր կությունն էր Անանիա Շիրակա– կատարյալ է թվում, իրականում
սկզբնաղբյուրային նշանակութ– ցու գործունեությունը VII դարում։ դրա միայն մոտավոր, ընդ որում՝
յունն են պահպանում տիեզերա­ Այն իր ազդեցությունը թողեց հե­ այս կամ այն չափով ուսումնա­
գիտական, աստղագիտական, տագա դարերի մեծ մտածողնե­ սիրված երևույթների որոշ սահ­
բնափիլիսոփայական, օդերևու­ րի՝ Հովհան Որոտնեցու և Գրիգոր մանափակ ոլորտի արտացո­
թաբանական, աշխարհագրա­ Տաթևացու գիտական ժառան- լումն է»։
կան, տոմարագիտական, թվա­ գությանի վրա։
բանական աշխատությունները, Տիեզերքի ծագման և աստ­
որոնք հայ մատենագրության մե­ Համաշխարհային արդի աստ­ ղագիտության զարգացման
ծարժեք հուշաձաններ են։ Անա­ ղագիտության և տիեզերագի­ մասին հիմնարար բնագավառ­
տության վերելքը պայմանավոր­ ներից է բնափիլիսոփայական,
ված է հնագույն ժամանակների տիեզերաբանական և տեսական

16 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

աշխարհագրությանը վերաբե­ մասն էր երկրի և տիեզերական Անանիա Շիրակացին հստակ ՚՝/ո
րող գիտելիքների համակար­ այլ մարմինների գնդաձևության
գը։ Հայկական լեռնաշխարհում գաղափարը, որը նախադրյալ­ ձևակերպելէնյութական աշխար–
աստեղային երկինքը դիտարկ­ ներ ստեղծեց գիտության համա­ հի գոյության գաղափարը
վել է մ.թ.ա. VIII ֊ III հազարամ­ պատասխան բնագավառների պայմանավորված հակադ­
յակներից։ Տիեզերաբանական զարգացման համար։ րությունների միասնությամբ
բովանդակության ժայռապատ­ ու պայքարով՝ «Լինելութիւնն
կերներն ու Զորաց քարի կամ Հայ իրականության մեջ տիե­ իցէ սկիզբն ապականութեան և
Դիք-դիք քարի (Քարահունջ) և զերագիտական հայացքները, ապականութիւնն դարձեալ անդ­
Մեծամորի քարե աստղադիտա­ որոնց հիմքում ընկած էր Երկրի րէն իցէ սկիզբն է լինելութեան,
րանները վկայում են հնագույն՝ և տիեզերական մյուս մարմիննե­ զի յայսմ անվնաս հակառակու­
տեղաբնիկ հայոց աստղագիտա­ րի գնդաձևության գաղափարը, թենէ՝ աշխարհ առցէ զտեւո­
կան պատկերացումների մասին։ առավել ցայտուն դրսևորվել էVII ղութիւն» («Գոյացումը սկիզբն
դարում մեծանուն հայ աշխար­ է քայքայման և քայքայումը
Հայկական լեռնաշխարհի հագետ, մաթեմատիկոս, աստ­ սկիզբն է գոյացման, քանզի այս
նեոլիթ-էնեոլիթյան և բրոնզե­ ղագետ, բնափիլիսոփա Անանիա անընդհատ հակառակությունից
դարյան արվեստի ու պաշտա­ Շիրակացու աշխատություննե­ աշխարհը հարատևում է»)։ Անա­
մունքի վկա ժայռապատկերների րում։ նիա Շիրակացու այս սահմա­
հետ ունեցած ծագումնաբանա­ նումը փիլիսոփայորեն գտնվում
կան կապը բնութագրելիս Հա­ Բնության զարգացման ուսում­ է հնուց տարերայնորեն արտա–
րություն Մարտիրոսյանը դիտար­ նասիրության առաջին աստիճա­
կել է, որ «Գեղամւս լեռների և այլ նի վրա գիտնականները դնում
վայրերի ժայռապատկերների էին տարրերի առաջացումը և
մարդակերպ պատկերներից շա­ դրանց փոխազդեցությունը։ Հին
տերը ներկայացնում են սրբաց­ մտածողները կարծում էին, որ
ված, աստվածացված նախնի­ նյութական աշխարհի հիմքում
ներին՝ աստղային նշանների ընկած է չորս տարր՝ կրակ, օդ,
ուղեկցությամբ, քանի որ աշխար­ ջուր, հող։ Անդրադառնալով
հի շատ ժողովուրդների և մանա­ իմաստասիրության սահման­
մանն ըստ Արիստոտելի՝ Դավիթ
վանդ տեղաբնակ հայերի պատ– Անհաղթը նույնպես բոլոր իրերի
կերացմամբ նախնիների ուրույն հիմքը համարում էր չորս տար­
աշխարհը երկինքն էր...»։ րերը, նշելով, որ դրանցից է բաղ­
կացած մարմինը, որին հասու է
Հնագույն ժամանակներից բնափիլիսոփան։ Դավիթ Անհաղ­
աշխարհընկալումային և անտիկ թի ժամանակակից Գյուտ կաթո­
փիլիսոփայության համակար­ ղիկոսը նյութական աշխարհի
հիմքում նույնպես դնում էր չորս
գում հանդես եկող տիեզերագի­ տարրերը։
տական հայացքները կարևոր
դեր են խաղացել բնափիլիսո– Արիստոտելը գտնում էր,
որ տարրերի հակառակ հատ­
փայական մտքի զարգացման կությունների առկայությամբ է
գործում։ պայմանավորված անընդհատ
առաջացումը և ոչնչացումը տիե­
Տիեզերքի կառուցվածքի մա­ զերքում։ Անանիա Շիրակացին
սին արիստոտելյան-պտղո– բնափիլիսոփայական տեսանկ­
յունից նոր և կարևոր դրույթներ
մեոսյան տեսության հիմքում արծարծեց՝ հիմքում ունենալով
ընկած էր երկրակենտրոն աշ­ Հայկական լեռնաշխարհի բնա­
խարհընկալումը, այնինչ պյութա– պատմական միջավայրում ձևա­
գորականների և Արիստար– վորված տիեզերաբանական
քոս Սամոսացու հին արեգակ– պատկերացումները և անտիկ
գիտության դրույթները, որոնք
նակենտրոն պատկերացումնե­ նա ստեղծագործաբար մշակում
րը ավելի մոտ էին արեգակնային և խորացնում էր։
համակարգի պատկերի ճիշտ

ընկալմանը։ Սակայն տիե­
զերքի կառուցվածքի մասին
Արիստոտելի և Պտղոմեոսի տե­
սության առավել նշանակալից

ՒվօՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 17

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

հայտված և XVIII֊XX դդ. գիտա­ դրույթները, տարրերի տեսութ­ համաձայն չէր։
կանորեն ապացուցված նյութի յունը, նյութական աշխարհի
ու էներգիայի պահպանության սահմանափակությունը ևամբող­ Անանիա Շիրակացին կարծես
օրենքի ակունքներում։ ջականությունը, գոյի անսահմա­ թե միահյուսում է Արիստոտելի
նությունը, մարմինների բնույթը ու էմպեդոկլեսի կարծիքները և
Տիեզերագիտության բնա­ և շարժումը, Երկրի ձևը և դրա
գավառում անտիկ գիտութ­ դիրքը տիեզերքում, հակոտնյա­ երկրի գրաված դիրքը տիեզեր­
յան հիմնական նվաճումներից ների գաղափարը։ Նշված որոշ քում բացատրում է ինչպես երկն­
էր տիեզերական մարմինների դրույթների առկայությունը Դա­ քի շարժումով, այնպես էլտարրե­
գնդաձևության գաղափարը, վիթ Անհաղթի աշխատություննե­
որին տեղյակ էր Դավիթ Անհաղ­ րում հնարավորություն է տալիս րի կշռային հարաբերակցության
եզրակացնելու, որ նրա մշակած տեսանկյունից, ընդ որում՝ կրակի
թը։ Նա աստղագիտության տիեզերագիտական դրույթ­ շարժումը փոխարինելով օդա­
մասին գրել է, որ աստղաբաշ­ ների հիմքում ընկած էր Երկրի յին զանգվածների շարժումով։
գնդաձևության գաղափարը։ Աստղագիտության պատմութ­
խության ուսումնասիրությանը յան մասնագետները նշել են, որ
ենթակա են երկնային մարմին­ Արիստոտելը, ապացուցելով,
ները և դրանց շարժումը։ Հիշա­ որ տիեզերական մարմինները տիեզերքի կենտրոնում հողմի
տւսկելով գնդաձև մարմինների գնդաձև են, մեծ ուշադրություն շնորհիվ Երկրի գրաված դիրքի
մասին գիտությունը, նա անտա­ էր նվիրում Երկրի գրաված դիր­ մասին եղած տեսակետը մինչև
րակույս նկատի ուներ գիտելիք­ քին տիեզերքում։ Նա գրելէ. «Եր­ նոր ժամանակներում հիմնարար
ների այն բնագավառը, որին կիրը և երկինքը միևնույն կենտ­ տեսության հանդես գալը՝ տարե­
րոնն ունեն, որովհետև ծանր րայնորեն գոյություն ուներ նաև
Արիստոտելը մանրամասն անդ­ մարմինները նույնպես շարժվում
րադարձել է «Երկնքի մասին» իր են դեպի Երկրի կենտրոնը»։ միջնադարյան գիտության մեջ
աշխատությունում։ և կրել է «հողմերի տեսություն»
Անանիա Շիրակացին իր տիե­ անվանումը։
Ուսումնասիրելով երկրա­ զերագիտական հայացքներում
կենտրոն ուսմունքից բխող տիե­ խիստ հետևողական լինելով Երկ­ Տիեզերքի կառուցվածքի և
րի և տիեզերական մարմինների երկրի գնդաձևության մասին
զերքի սահմանափակության գնդաձևության հարցում, գրել է, երկրակենտրոն աշխարհայաց­
դրույթը՝ Արիստոտելը եկել է այն որ Երկիրը չորս կողմից երկնքի քի ձևավորման մեջ կարևոր
եզրակացության, որ ամենից մեջտեղում է գտնվում և երկինքը դերակատարում է ունեցել հնա–
իր շարժման արագությամբ թույլ
բնական շարժումը կատարվում չի տալիս Երկրին ներքև շարժվել։ գույն տիեզերաբանական պատ­
է շրջանագծում՝ գնդաձև մարմ­ Այս դրույթը որոշ չափով արտա­ կերացումը կրող Համաշխար­
նի կողմից, և այնուհետև ամփո­ ցոլում է էմպեդոկլեսի կարծի­ հային ձվի մասին առասպելի
փում է. «Մարմինը, որը պտտվում քը, որը բերում է Արիստոտելը.
էշրջանագծում, պետք էգնդաձև «Մյուսները համաձայն են էմպե– կառուցվածքային մեկնությունը։
լինի»։ Այստեղից հետևում է. դոկլեսի հետ, որ երկնքի արագ Որոշ հին և վաղմիջնադարյան
«Ամբողջ երկինքը և առանձին շարժումն է... որը խանգարում է մտածողներ տիեզերքի երկրա­
աստղերը գնդաձև են, քանի որ Երկրի շարժմանը»։ Սակայն ին­ կենտրոն կառուցվածքը և Երկրի
գունդն ամենից օգտակար ձևն քը՝ Արիստոտելը, այս կարծիքին գնդաձևությունը համեմատում
է տեղում կատարվող շարժ­ էին ձվի հետ։ Այսպիսի պատկե­
ման համար»։ Մյս տեսությունն րացումը սերում էր հնդեվրոպա­
առաջադրելիս Դավիթ Անհաղթն կան, եգիպտական, չինական
անկասկած գիտեր, որ երկնային առասպելւսբանության Համաշ­
մարմինները գնդաձև են։ Այս– խարհային ձվի մասին տիեզե­
պիսով, վաղ միջնադարում հայ րածնական առասպելից, որը
հին հունական տիեզերաբա­
գիտությունը շարունակում էր
անտիկ գիտության բնագիտութ­ նական պատկերացումները և,
յան բնագավառում մշակված ընդհանուր առմամբ, աստղա­
ավանդույթները։ գիտության ձևավորման խնդի­
րը ուսումնասիրելիս դիտարկ­
Տիեզերքի կառուցվածքի մա­ վել է օրւիեւսկւսնության մեջ,
սին Արիստոտելի երկրակենտրոն որի ազդեցությունն են կրել
ուսմունքից, որի առւսնցքումն էր Անաքսիմանդրոսը, Պյութագո­
երկրի և, ընդհանրապես, տիեզե­
րական մարմինների գնդաձևութ­ րասը, Պարմենիդեսը, էմպեդոկ–
յան գաղափարը, բխեցվում և լեսը, Պլատոնը և Արիստոտելը։
հիմնավորվում էին հետևյալ Առասպելաբանես ստեղծական
խորհրդանիշ Համաշխարհա–

18 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ա՞Յ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ -

յին ձվի կերպարը մի կողմից և ցույց տալիս աստղային երկնքի րի պահպանումը և մեկնությունը
սկզբնաղբյուր է եղել որոշ կրո­ ուսումնասիրության կարևորութ­ Շիրակացու տիեզերագիտական
յունը ճանապարհորդությունների աշխատություններում։
նական պատկերացումների, և եղանակը կանխագուշակելու
ինչպես բանահյուսության բնա­ համար։ Այս առումով կարևոր են Անանիա Շիրակացու աշխա­
գավառի համար, իսկ մյուս կող­ տությունում Ծիր Կաթնի մասին
նրա հաղորդումները Կենդանա­
մից՝ կառուցվածքային մեկ– կերպի, Ծիր Կաթնի և Խեցգետնի եղած հաղորդման մեջ առավել
նաբանմամբ իր զարգացումն համաստեղության մասին։ Աստ­ հետաքրքրական է այն հատ­
ապրել տիեզերաբանության ղագիտության մեջ ընդունված վածը, որտեղ նա գրել է, որ բա–
բնագավառում։ Բնափիլիսոփա– տեսակետի համաձայն՝ Կենդա­ րի փիլիսոփաները խոսել են այն
յության պատմության մեջ տիե­ նակերպի (Զոդիակ) համաստե­ մասին, թե այն բազում աստղերի
զերագիտության զարգացման խիտ և աղոտ կուտակում է։ Այս­
ղությունների խորհրդանիշների
գործում կարևոր նշանակություն մասին դեռևս մ.թ.ա. III հազա­ տեղ արտացոլվել է Անաքսագո–
ունեցող Համաշխարհային ձվի րամյակից ձևավորված պատկե­ րասի (մ.թ.ա. 500-428 թթ.) և մեծ
առասպելի գիտական կառուց­ րացումների բնօրրանը Հայկա­ ատոմիստ՝ Ծիր Կաթնի բնույթի
վածքային մեկնաբանությունն կան լեռնաշխարհն է։ Անանիա մասին գաղափարի հիմնադիր
իր արտացոլումն է գտել Անա­ Շիրակացին հիմնավորապես համարվող Դեմոկրիտեսի (մ.թ.ա.
նիա Շիրակացու երկում։ Երկ­ 460-370 թթ.) տեսությունը, որի
իրազեկ էր հնագույն ժամանակ­
րի գնդաձևության գաղափարն ներից հայրենի բնաշխարհում հիմքում տիեզերքի՝ բազմաթիվ
ապացուցելիս Շիրակացին Երկ­ կատարված աստղային երկնքի աշխարհներից կազմված լինելու
րի ձևը և տիեզերքում զբաղեց­ դիտարկումներին։ Մեծ արժեք պատկերացումն էր։
րած դիրքը համեմատում է ձվի են ներկայացնում հնուց եկող
կառուցվածքի հետ։ աստղագիտական անվանում­ Եղանակի կանխագուշակութ­

Անանիա Շիրակացին քննա­ ների հայկական անվանաձևե– յան կապակցությամբ կարևոր է
Անանիա Շիրակացու դիտարկու­
դատում էաստղագուշակությունը մը Խեցգետնի համաստեղությու–

Տ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 19

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

V Անանիա Շիրակացին հե­ և քարտեզագրության անզու­
գական հուշարձանն է Մով–
նում՝ Մսուր կոչված տիրույթում տաքրքրական տեղեկութ­ սես Խորենացու (V դ.) և նրա
գտնվող աստղերի առումով։ գործը շարունակած Անանիա
յուններ է հաղորդում Լուսնի Շիրակացու (VII դ.) «Աշխար–
Հետաքրքրական է համե­ հացոյց»–ը, որը հին և վաղմիջնա–
մատությունը Պլինիոսի երկի ազդեցության հետ կապված դարյան ժամանակներում հայտ­
հետևյալ հատվածի հետ. «Խեց­ նի աշխարհի աշխարհագրական
գետնի (0ՁՈՇ61՛) համաստեղութ­ մակընթացությունների ու տե­ նկարագրությունը պարունակող
յունում կան երկու փոքր ւսստ– աշխատություն է՝ համապա­
ղեր, որոնք կոչվում են Իշուկներ ղատվությունների, ինչպես նաև տասխան քարտեզագրական
(^Տ0|1ւ)։ Դրանց միջև փոքր ամպ նյութերով։ Այն հիմնված է Պտղո­
կա, որը կոչվում է Մսուր (Բ րյ6Տ6– «աստղային երկնքի հետ կապ­
թւօ)։ Երբ լավ եղանակին այդ մեոսի «Աշխարհագրության ձեռ–
ամպը չի երևում, հետևում է ու­ ված» երկրաշարժերի մասին։ նարկ»–ի մեթոդաբանության
ժեղ Փոթորիկ, սակայն, եթե այդ վրա, սակայն իր ժամանակաշր­
երկու աստղերից հյուսիսայինը Շիրակացու աղբյուրը երկրա­ ջանի համար սկզբնաղբյուրային
ծածկված լինի մառախուղով, բնույթի կարևոր տեղեկություն­
ապա հարավային քամի կլինի, շարժերի պատճառի մասին ներ էպարունակում։ «Աշխարհւս–
իսկ եթե հարավայինը ծածկված ցոյցում» մեծ տեղ էհատկացված
լինի մառախուղով, ապա քամին կարող էր լինել Պլինիոս Ավագի Հայաստանի և հարևան երկրնե–
կլինի հյուսիսից»։ րի աշխարհագրությանը։
երկը։ Պլինիոսը բերում է բաբե–
Պլինիոսը, հավանաբար, ներ­ Արշակունյաց թագավորութ­
կայացրել է ոչ թե իր դիտարկում­ լոնացիների տեսությունը, ըստ յան անկումից հետո հայ քաղա­
ների արդյունքները, այլ այն տե­ քական մտքի կենտրոնում էր
ղեկությունները, որոնք արգասիք որի, Երկրի մակերևույթի վրա Հայոց պետականության և տա­
էին ավելի ցամաքային կփմա րածքային ամբողջականության
ունեցող վայրերում կատար­ ճեղքվածքներն առաջանում վերականգման խնդիրը, ուստի
ված դիտարկումների։ Ուրեմն՝ կարևոր է համարվել Հայոց երկ­
այստեղ Պլինիոսի աղբյուրն են են «աստեղային ուժից», սա­
Միջագետքում բաբելոնացինե– րի տարածքային ամբողջական
րի կատարած դիտարկումները։ կայն միայն այն երեք «աստղե­ պատկերի ներկայացումը։ Մով–
Անանիա Շիրակացին գրում է սես Խորենացին և Անանիա Շի­
նավարկությունների ժամանակ րի», որոնց նրանք վերագրում րակացին նկարագրել են Մեծ
աստղային երկնքով կողմնորոշ– Հայքի 15 աշխարհները (նա­
վելու մասին՝ հենվելով Դիոդո– են ամպրոպները։ Դրանք էին՝ հանգներ) և Փոքր Հայքը։
րոս Սամեացու դիտարկումների
վրա։ Սատուրնը, Յուպիտերը և Մար­ «Աշխւսրհացոյց»–ում մեծ
տեղ է տրված նաև այն ժամա­
սը, համապատասխանաբար՝ նակ հայտնի աշխարհի տարբեր
երկրներին վերաբերող աշխար­
Երևակ, Լուսնթագ և Հրատ։ հագրական և քարտեզագրա­
կան նյութերին, ինչից հետևում
Հնում մոլորակները (Հրատ, է, որ գիտականորեն ստեղծվել
էր թե աշխարհագրական ձեռ­
Լուսնթագ, Երևակ, Փայլածու՝ նարկ, և թե դրանում նկարագր­
ված երկրների ու երկրամասերի
Մերկուրի, Արուսյակ՝ Վեներա,) քարտեզների ժողովածու։

երբեմն «աստղեր» էին անվան­ Անանիա Շիրակացին մեծ
ներդրում ունի նաև մաթեմատի­
վում։ XX դարի երկրորդ կեսին կայի բնագավառում։ Նրա կազ­
մած թվաբանության դասագիրքը
պարզվեց, որ Արեգակնային հա­ աշխարհի հնագույնների շարքին

մակարգի կենտրոնական աստ­

ղի՝ Արեգակի վրա պարբերաբար

տեղի ունեցող առավել ուժեղ

բռնկումները երկրաշարժեր են

առաջացնում։

Վաղ միջնադարյան Հա­

յաստանի աշխարհագրության

20 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎՏ3. 2012

է պատկանում։ և աստղային վիճակագրության ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14<^
Անանիա Շիրակացին իր առումով։
է։ Այս ուղղության դրույթներից
տիեզերագիտական աշխա­ Աստղառաջացման գործըն­ մեկը ամփոփված է հետևյալ
տություններում ամփոփել է թացի շարունակականության գաղափարում. «Տիեզերքը
մասին գաղափարի խորաց– անսահմանորեն բազմազան է և
վաղ միջնադարյան Հայաստա­ մամբ, Համբարձումյանը հւսյտ– անսպառ, ինչպես երևույթների,
նի բնափիլիսոփայական մտքի նագործեց աստղասփյուռ­ այնպես էլ օրենքների մակար­
նվաճումները։ ները։ Նրա հւսմոզմամբ՝ հին դակով»։
աստղերի հետ միաժամանակ
VII դարից Անանիա Շիրա– կան նաև երիտասարդ և շատ Վիկտոր Համբարձումյանի և
կացու և XX դարից Վիկտոր երիտասարդ աստղեր, և աստղե­ աստղաֆիզիկայում ոչ դասական
Համբարձումյանի (1908-1996) ուղղության հետևորդների աշ­
անունները հայրենական և հա­ րի առաջացումը երկարատև էր խատություններից հետևում է, որ
մաշխարհային տիեզերագի­ Գալակտիկայում, և այդ գործըն– Տիեզերքում անկայուն երևույթ­
թւսցը շարունակվում էնաև այժմ։ ների բացատրությունը պետք է
տության և աստղագիտության հիմնված լինի ֆիզիկայի սկզբուն­
մեծ նվաճումներով հագեցած Աստղասփյուռների հայտ­ քորեն նոր օրենքների վրա։
հարատևման վկայությունն են։ նադործումը համաշխարհային
աստղաֆիզիկայի ասպարեզում Ծիր Կաթնի և այլ գալակ­
Աստղագիտության պատմութ­ կապված է Վիկտոր Համբար– տիկաների դիտարկումները
յան մեջ կարևորվել են Ծիր Կաթ­ ձումյանի անվան հետ։ Համ– և ուսումնասիրումն աստղա­
նի դիտարկումները Հայաստա­ բարձումյանի շատ այլ նշանա­ գիտության հիմնարար ուղին,
նում։ վոր հայտնագործություններից մարդկային միտքը դուրս բե­
է նոր գալակտիկաների և պա­ րեց Աետագալակտիկա, դեպի
Հազարամյակների ընթաց­ րուրաձև թևերի առաջացման նյութի անսահման հնարավո­
քում Ծիր Կաթնի խնդիրը եղել րությունների ճանաչումը, այն է՝
է աստղագետների բազում սե­ գաղափարը։ Ըստ գիտնականի՝ աշխարհը կազմող նախնական
րունդների ուշադրության կենտ­ այդ տեղի է ունենում «շնորհիվ տարրերի, ինչպես նաև Երկրի
րոնում։ XX դարը դարձավ դրա գալակտիկաների կորիզների և մյուս գնդաձև տիեզերական
պարունակած նյութի։ Այս կո­ մարմինների արիստոտելյան հե­
ուսումնասիրության առավել րիզները փոքր չափի են և մեծ տազոտություններից մինչև Կո–
կարևոր փուլը։ խտության։ Քանի որ աստղա­ պերնիկոսի արեգակնակենտրոն
գոյացման այսպիսի պրոցես­ համակարգը, Դեմոկրիտեսի՝ բա­
Գալակտիկայի կենտրոնում ները չեն կարող տեղի ունենալ զում աշխարհների և Ծիր Կաթնի
հզոր ակտիվության հայտնաբե­ գալակտիկաների միջուկների մասին Շիրակացու գաղափար­
րումով պարզվեց, որ ամբողջ պարունակած սովորական տի­ ներից մինչև Համբարձումյանի՝
Գալակտիկան ընդարձակման պի աստղային բնակչության տիեզերքում գալակտիկանե­
գործընթացի մեջ է։ Վիկտոր Համ– առկայությամբ, ուստի մենք րի միջուկների ակտիվացմամբ
բարձումյանը տիեզերածնական պայմանավորված անկայուն
հայեցակարգի հիմնարար տե­ պետք է ընդունենք, որ կորիզնե­ գործընթացների մասին տիեզե­
սությունը մշակեց 1930-ական թթ.՝ րը կարող են պարունակել զգալի րածնական հայեցակարգը։
աստղերից նյութի արտաժայթք­ քանակությամբ նախաստղային
ման հայտնադործման հիման նյութ»։ Հին և միջին դարերում
տիեզերագիտության մեծագույն
վրա։ Այս երևույթն ունեցավ շատ Տիեզերքի կառուցվածքա­ ձեռքբերումն է Անանիա Շիրա–
կարևոր էվոլյուցիոն նշանակութ­ յին աստիճանակարգի տար­ կացու գիտական ժառանգութ­
յուն, քանզի օգնեց հասկանալ, որ բեր մակարդակների վրա տե­ յունը, որը մեծագույնս նպաստել
որպես նյութի արտանետման ղի ունեցող գերխիտ նյութի է տիեզերքի ծագման մասին նոր
հետևանք, աստղային զանգվա­ տեսությունների մշակմանը հայ
ծի փոքրացումը մի քանի անգամ տրոհման հետազոտության և համաշխարհային բնագիտա­
ավելի բարձր է, քան ընթացքում տիեզերական օբ­ կան մտքի զարգացման մեջ։
ճառագայթման դեպքում։ Աստ­ յեկտների առաջացման մասին
ղագիտության բնագավառում ակադեմիկոս Համբարձումյանի
Համբարձումյանի հայտնագոր­ եզրակացությունն աստղաֆի­
ծություններն առաջադրեցին զիկայում ոչ դասական ուղղութ­
աստղաֆիզիկայում կուտակված յան հիմնարար դրույթներից
հսկայական նյութի նոր մեկնա­
բանություն՝ աստղերի ֆիզիկայի

Տ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 21

ԱՆԱՆԻԱ ԷԴՈՒԱՐԴ ԴԱՆՒԵԼՅԱՆ
ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ
ԲՆԱՓՒԼԻՍՈ–
ՓԱ8ԱԿԱՆ
ՄՈՏԵՑՈՒՄԸ
ՄԻԱՍՏՎԱ­
ԾՈՒԹՅԱ*Ն I

նագույն ժամանակներից տիեզերական մյուս մարմինների նիա Շիրակացին VII դարում
բնության և բնական երևույթ­ և դրանց համահյուսող բնության նոր գիտական արժեքներ
ների իմացությունր եղել է մասին գիտելիքների հիմնա­ ստեղծեց՝ իր գիտակրթա–
առասպելաբանական տարրեր րար հետազոտությամբ Անա­ կան գործունեությունը ծավա–
պարունակող բնապաշտական նիա Շիրակացու ստեղծած լելովՀայաստանի համարքաղա–
և ճանաչողական րնկալումների բնափիլիսոփայական համա­
անսպառ աղբյուր։ ժամանակի կարգը բացահայտում է մի կող­ քականապես բարենպաստ
մից՝ մեծ գիտնականի մոտեցումը պայմաններում։
ընթացքում ղրանց հիման նախաքրիստոնեական ժա­
վրա ձևավորվող կրոնական մանակներից եկող և քրիստո­ Հայաստանի նկատմամբ IVդ.
և բնագիտական պատկերա­ նեական դարաշրջանում մշակ­ վերջից նվաճողական քաղաքա­
ցումների հարաբերակցության վող տեսությունների և հիմ– կանություն վարած Սասանյան
և տարանջատման խնդրի ու­ նադրույթների նկատմամբ, Պարսկաստանի և Բյուգանդա­
սումնասիրությամբ է պայմա­ և մյուս կողմից՝ նրա ժամա­ կան կայսրության հակամարտու­
նավորված բնագիտության նակակից միջավայրի և դրա թյունը VII դ. առաջին տասնամ­
գոյաբանական ոլորտր։ Այս հոգևոր ու գաղափարական յակներին ավարտական փուլ
տեսակետից մեծ հետաքրքրու­ ամբողջությունն արտահայտող, մտավ։ 620-ական թթ. Սա­
թյուն է ներկայացնում Անա­ առաջին երեք տիեզերական սանյանները Բյուգանդական
նիա Շիրակացու (612-685 թթ.) ժողովների դավանաբանության կայսրությունից ուժգին հարված­
բնափիլիսոփայական հայացք­ վրա հիմնված, Հայ առաքե­
ների լույսի ներքո նախաքրիս­ լական եկեղեցու հայրերի ներ կրեցին։ Արևելյան Հայաս­
տոնեական ու քրիստոնեական վերաբերմունքը նրա գիտական տանն ազատվեց Սասանյանների
դարաշրջանների գիտական հետաքրքրությունների հանդեպ։ գերակայությունից։
զարգացումների շրջանակներում
կրոնական պատկերացումների Ոսկեդարյան մեծ մտածող­ Արաբական խալիֆայության
դրսևորումների նկատմամբ նրա ների՝ Աովսես Խորենացու, նվաճումների սկզբնական շրջա–
մեթոդաբանական մոտեցման եզնիկ Կողբացու, Եղիշեի ու
վերհանումր։ Դավիթ Անհաղթի գիտական
ժա ռանգոլթյանն ստեղծա–
Հին և վաղմիջնադարյան գործաբար մոտենալով՝ Անա­
ժամանակաշրջանների՝Երկրի ու

22 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

նում Բյուզանդիան և Պարսկաս­

տանը պարտություններ կրեցին,

արդյունքում՝ Սասանյանները

չքացան պատմության ասպա­

րեզից։ Բյուզանդիան այլևս ի

վիճակի չէր իր վերահսկողության

տակ պահել Արևմտյան Հայաս­

տանը։ Մոտ երկու և կես դար

տևած բաժանվածությունից հե­

տո Հայոց իշխաններ Վարազ–

տիրոց Բազրատունու, Դավիթ

Սահառունու, Թեոդորոս Ռշտու–

նու, Համազասպ Մամիկոնյանի և

Գրիգոր Մամիկոնյանի ջանքերով

VII դ. կեսերին Հայաստանի նա հանձնարարեց Անանիա Անանիա Շիրակացու աստ­
Շիրակացուն։ Հովհաննես կա­
երկու մասերը վերամիավոր­ թողիկոս Դրասխանակերտցու վածաբանական հայացքնե­
(898-929 թթ.) և Ստեփանոս
վեցին։ Տարոնեցի Ասողիկի (ճդ. երկրորդ րը կենտրոնանում են արարչա­

Անանիա Շիրակացին ժամա­ կես–ճ1 դ. սկիզբ) վկայությամբ գործության արգասիք՝ բնության
Անանիա Շիրակացին կարգեց
նակակիցն էր հայ ժողովրդի մեր անշարժ տոմարը։ Նա­ ու բնական երևույթների ճա­
խատեսվել էր եկեղեցական
կյանքում այս մեծագույն իրա­ նաչողության շուրջ։ Եվ այս­
ժողով հրավիրել, որը կընդուներ
դարձության և իր ստեղծագոր­ կատարված տոմարական փո­ տեղ է, որ Անանիա Շիրակացին
փոխությունը, սակայն Անաստաս
ծական ուժերն անմնացորդ նվի– կաթողիկոսի մահը խանգարեց միաստվածության գաղափա­
դրան։
րեց անկախությունը և րով կամրջում է հին և վաղմիջ–
Անանիա Շիրակացին բնա–
տարածքային ամբողջականու­ փիլիսոփայական խնդիրները նադարյան գիտական մոտե­
հետազոտելիս գաղափարական
թյունը վերականգնած Հայաս­ առումով՝ տիեզերական մարմին­ ցումները։ Նա խոսում է ար­
ների և դրանց նշանակության
տանի գիտությանն ու կրթու­ մասին նախաքրիստոնեական ու տաքին բարի փիլիսոփաների
քրիստոնեական դարաշրջան­
թյանը։ Անանիա Շիրակացու ների պատկերացումները կրող­ վկայությունների մասին, այն
ներին տարբերակելու հետ
մտահղացումները և ստեղծա­ մտածողների, որոնք «զմի
մեկտեղ, նախաքրիստոնեական
գործական ժառանգության գա­ ժամանակների փիլիսոփաների աստուածութիւնն խոստո­
մի մասին անվանել է «բարի
զափարաբանությունը կրում են իմաստասերներ», իսկ մյուսին՝ վանեցին՝ անեղ եւ ամենակա­

այս իրողության կնիքը։ Vդարում «չար իմաստասերներ»։ Ինչ տար, պատճառ ամենայն եղե­
վերաբերում է Հայ եկեղեցու
Մովսես Խորենացու ստեղծած ներկայացուցիչներին, ապա լոց՝ երևելեաց եւ իմանալեաց»։
նրանց Շիրակացին անվանել է
«Աշխարհացոյց»–ն Անանիա Շի­ «մեր սուրբ հայրեր և վարդա­ Աստծուն՝ տարրերի շարժման
պետներ»։ Նախաքրիստոնեա­
րակացին շարունակում է գիտա­ կան դարաշրջանի ուսմունքների պատճառ դիտելու դրույթի
ևդրանց կրողների հիշատակման
կան և պետական խնդիրների առիթով Շիրակացին ևս երկու առիթով Շիրակացին հիշա­
եզրույթ է կիրառել՝ «արտաքին»
լուծման անհրաժեշտությամբ։ կամ «հեթանոսական»։ տւսկել է Արիստոտելին։

Փաստական նյութերի հա– Արիստոտելն իր փիլիսոփա­

մադրմամբ նա «Աշխարհա– յական հայացքներում այն եզրա­

ցոյց»–ի տեքստում կատարում է կացությանն էր եկել, որ տիե­

հեղինակային լրացումներ՝ իր զերքը տարածության առումով

ամբողջականությունը վերա­ սահմանափակ և հավերժ է

կանգնող Հայաստանի սահ­ ժամանակային տեսակետից։

մանները Մեծ Հայքի և Փոքր Իսկ նկատի ունենալով, որ, ըստ

Հայքի քարտեզագրական Արիստոտելի, «վերին երկնքի»

պատկերի հիման վրա ցույց շարժման աղբյուրը՝ «նախա–

տալու նպատակով։ շարժիչն» է, ուրեմն՝ երկրա­

Այդ ժամանակաշրջանում կենտրոն ուսմունքի հայեցակար­

Հայոց կաթողիկոս Անաստաս Ա գով տիեզերքի գոյության հարա­

Ակոռեցին (661-667 թթ.) Զատկի տևության մասին պատկերա­

օրվա կապակցությամբ մտածում ցումը հարաբերական է։

էր հայոց շարժական տոմարը Անանիա Շիրակացին ճշմա­

նորոգելու մասին։ Այդ գործը րիտ է համարում «տեսական

Ւ4տ Յ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 23

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

ուսումնասիրությամբ» զբաղվող­ դերձ, ակնհայտորեն կապվում է թյամբ դիտարկելով միաստվա­
ների համար նախնիների բա­ փիլիսոփայական մտքի հետա­ ծության գաղափարը՝ Անանիա
նիմաց խոսքերին հետևելը, գա մշակումների հետ։ Մասնա­ Շիրակացին գրում է. «Միաստ­
քանզի, դրանով իսկ, ոչինչ վորապես, նկատի ունենք, որ վածությունը խոստովանող բարի
չբացատրվածևբանականության Իմանոփլ Կանտը (1724 - 1804
փիլիսոփաներն ասացին, որ նրա
համար անհասանելի որևէ բան թթ.) իր անդրանցական (տրանս­ էությունը ոչ մտքով, ոչ էլ խոսքով
չի մնա։ Իսկ անդրադառնալով ցենդենտալ) փիլիսոփայության
մեջ բանականությամբ իմանալի է ընկալվում, և հենց ինքն է
բանականին՝ Շիրակացին ասում երևույթների ճանաչողությունը սկիզբն և Արարիչն այն ամենի,
է, որ անհրաժեշտ է դիմել բնութագրել է «ինքնին իրը» (Ճյտ ինչ երևում է և ճանաչվում»։
անմարմին տեսակին, այնուհետև Օւոց ւո տւշհ) ձևակերպումից Այստեղից, ըստ Անանիա Շիրա–
սկսել ճանաչողությունը նրանից,
մինչև «իր մեզ համար» (երբ այն կացու, սկսվում է բնության
ինչը սկիզբ ունի։ Այստեղ ճանաչելի է դառնում) հասկա­ ճանաչողությունը, քանզի, ինչ­
Շիրակացին կրկին հասնում է ցությամբ։ պես ինքն է գրում, «Նրանից
Աստծո գաղափարին, գրելով. առաջացածները թվով չորսն են։
Միաստվածության ընկալում­ Առաջինն՝ հուր, երկրորդը՝ հողմ,
«Իսկ այն, ինչը սկիզբ ունի, ների հանգուցալուծումով Անա­ երրորդը՝ հող, չորրորդը՝ ջուր»։
առաջանում է ինչ-որ սկիզբ չու­ նիա Շիրակացին դիտարկում է
նեցողից, և հենց այդ անսկիզբն Երկրի ձևի մասին գաղափարի
Աստծո մասին նախաքրիստոնե­ հարցում Շիրակացին բերում է
անբացատրելի և բանականու­ ական և քրիստոնեական դարա­ «արտաքին բարի փիլիսոփա­
թյան համար անհասանելի է, շրջանների պատկերացումների ներին» պատկանող երկու տե­
սակայն ճանաչվում է իմանալիի շարունակականությունը՝ գաղա­
միջոցով։ Իսկ այն, ինչ ճանաչվում փարական հիմք ստեղծելով սակետ։ Մեկի համաձայն՝ այն
է, իմանալի է դառնում բա­ բնագիտական և բնափիլիսո– ուներ սկուտեղի ձև, իսկ, ըստ
նականության միջոցով...»։
փայական հայեցակարգերը մյուսի՝ գնդի։ Բացարձակապես
Անանիա Շիրակացու իմացա­ ճանաչողական հունով ուղղոր­ համերաշխելով գնդաձևության
բանական այս դրույթը, աստ­ դելու նպատակով։ Այս ուղղու­
վածաբանական հենքով հան­ մասին արտահայտված տեսու­
թյան հետևորդներին, Անանիա
Շիրակացին, նրանց վբա հեն­
վելով փաստարկներ է բերել,

ապացուցելով այդ տեսակետի
ճշմարիտ լինելը։

Շիրակացին երբեմն չի ընդու­
նում նախաքրիստոնեական
շրջանի փիլիսոփաների առաջ
քաշած տեսությունները։ Այսպես,

չնայած ինքն ընդունում է Երկրի
գնդաձևության գաղափարը,
սակայն չի համաձայնվում նրանց
այն հաղորդմանը, որ Երկրի մյուս
կողմում (այսինքն՝ հարավային
կիսագնդում) բնակվում են

մարդիկ («ընդդիմոտունք»)։ Ընդ
որում, Շիրակացու առարկության
հիմնական փաստարկն այն է, որ
այդպիսի պատկերացումը հա­
կասում է Աստվածաշնչին։ Սա­
կայն այստեղ մի հետաքրքիր

իրողության ենք ականատես լի­
նում։ Թեկուզև ժխտելով բերված
տեսակետը (ինչպես նաև մի
շարք այլ դեպքերում), Անանիա
Շիրակացին, այնուամենայնիվ,
կարևոր տեղեկություն է հաղոր–

24 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎտՅ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇհՐԱԿԱՑհ - 1 4 < ^

դում հակոտնյաների մասին։ կարգով նրանք դրանց վերա­ խությունից սկիզբ առավ դյու­
գրեցին հատկություններ, որոն­
Ծովին նվիրված քննարկում­ թական մոլորությունը, որը
ներում Շիրակացին իրար է ցով վերջիններս իբրև թե ազդում
հակադրել բարի և չար Փիլի­ են մարդկանց ճակատագրերի բարբաջում է, թե արմատները և
սոփաների տեսակետները, վրա։ Անանիա Շիրակացին
պարզ է՝ համերաշխելով առա­ բավական մանրամասն քննա­ բանջարեղենը հաղորդակցվում
դատել է քաղդեական աստղա­
ջիններին։ գուշակությունը։ Այստեղ ևս ի են աստղերի հետ, և նրանց
Նա չի ընդունել այն տեսա­ կերպն են ստանում, ինչպես
հայտ է գալիս Անանիա Շիրա– նաև, իբրև թե՚աստղերի կեր­
կետը, թե ծովը շրջապատում է կացու մեթոդը։ Քննադատելով
Երկիրը, որը, ինչպես կղզի, ծովի պարներով դևերն իջնում են
մեջտեղում է։ Կամ էլ, որ ջուրը քաղդեացիների աստգագուշա–
բոլոր կողմերից օդի վրա է։ կությունը, նա միևնույն ժամանակ նրանց մեջ»։ Անանիա Շիրակա­
բավական մանրամասն տեղե­
Շիրակացին համաձայնվել է կություններ էհաղորդում Կենդա­ ցին նաև առարկել է այն «չար
բարի փիլիսոփաների կարծիքին, նակերպի, այն կազմող տաս­ իմաստասերներին», որոնք
ովքեր ասել են, թե ծովը Երկրի ներկու համաստեղությունների, ասում են թե, կան մարդիկ, որոնք
վրա է և դրա մեջտեղում և այլն։ մոլորակների և այլ աստղերի
մասին։ Ինչ վերաբերում է գուշակությամբ են զբաղվում և
Շիրակացին հետաքրքիր սնոտիապաշտությունը սնուցող
գնահատական է տվել աստղա­ աստղագուշակության քննադա­ վհուկությամբ և Լուսինը Երկիր

բաշխությամբ զրաղվող քաղ­ տությանը՝ Անանիա Շիրակացին են իջեցնում։
դեացիներին, եգիպտացիներին շեշտում է. «Ես պետք է դատա­ Անանիա Շիրակացին աստ­
և նրանցից ընդօրինակած հույ­ պարտեմ քաղդեական աստղա­
ներին։ Նախ՝ նա գրել է, որ գուշակությունը, որն ընդօրինա­ ղագուշակությունը և կախարդու­
քաղդեացիները հմուտ էին կեցին շատերը՝ հույները և մյուս
աստղաբաշխության մեջ և ջա­ ժողովուրդները, որոնք վարժ են թյուններն անհեթեթություն
համարելով, միաստվածային
նում էին երկինքի մասին ավելի սնոտիապաշտության մեջ»։ ընկալմամբ եզրակացրել է.
խոր գիտելիքներ ձեռք բերել, Աստղագուշակության քննա­
սակայն չկարողացան երկնային «Դրանք աստվածներ չեն՝ ոչ մեծ
զարդերի դիտարկումներից դատությունից հետո Շիրակացին ու փոքր լուսատուները, ոչ նույն
ավելի վեր բարձրանալ՝ հասնել անցնում է կախարդական կեղծ ինքը՝ երկինքը, և ոչ էլ երկիրը,
դրանց արարչության ճանա­ ուսմունքների քննադատությանը՝
գրելով. «Աստղաբաշխության քանզի մոլորությամբ դեգերում
չողությանը։ Դրանով իսկ, քաղ­ են և անհրաժեշտության դեպ­
դեացիներն սկսեցին լուսատու­ արվեստը ծնունդ է առել քաղ­ քում շարժման մեջ դրվում մի
ները և համաստեղություններն դեացիների մոտ, և աստղաբաշ­
աստվածներ համարել։ Այդ հզորագույնի կողմից։ Այստեղից
պարզ է, որ մեկ ուրիշն է նրանց
Արարիչը, որը կարող է այս

ամենը շարժել, ևնա էԱստված»։
Անանիա Շիրակացին քննա­

դատել է աստղագուշակությունը

և ցույց տվել, որ աստղային
երկնքի ուսումնասիրությունից
ստացված տվյալների կիրառ­

ման կարևորագույն բնագա­
վառներն են ճանապարհոր­
դությունները և եղանակի կան­

խագուշակությունը։
Այսպիսով՝ Անանիա Շիրա–

կացու մոտեցումը կրոնական

հարցերին բխում է նրա՝ Հայ
առաքելական եկեղեցու դավա­
նաբանությանը հավատարիմ

լինելուց և գիտական մեթոդա­
բանությունից։ Ելնելով միաստ­
վածության գաղափարից Շիրա­

կացին ղեկավարվել է գիտական
մտքի շարունակականության
պահպանման սկզբունքով, դրա­
նով իսկ ամուր հիմքերի վրա
կառուցելով իր բնափիլիսոփա–
յական համակարգը։

Տ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 25

ԱՆԱՆԻԱ ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ
ՏԻԵԶԵՐԱ­ ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյանի Բյուրա­
ԳԻՏԱԿԱՆ կանի աստղադիտարանի տնօրեն
ԱՇԽԱՏՈՒԹ­
ՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐԵԳ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ
ԲՆԱԳԻՏՈՒԹ­
ՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱ– Հայկական աստ ղա գիտ ա կա ն
ՏաՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ընկերության (ՀԱՕ) համանախա–
գահ

^ ա յ ժողովրդի պատմության շորագույն գիտնականների մեջ կայն նրան նույնպես վստահորեն
մեջ հանդիպում են անուններ, առանձնահատուկ տեղ են զբա­ կարելի է հենց առաջին հերթին
որոնք իսկապես խոր հետք են աստղագետ համարել։ Աստղա­
թողել մեր ազգի, նրա պատմութ­ ղեցնում Անանիա Շիրակացին գիտությանն են հարում նրա թե
յան և նկարագրի ձևավորման (612-685) և Վիկտոր Համբար– տիեզերագիտական, թե տոմա­
վրա։ Դրանք առաջին հերթին ձումյանը (1908-1996), ովքեր րագիտական և թե փիլիսոփա­
այն խոշոր անհատներն են, ով­ թեև ապրել են խիստ տարբեր յական հայացքները։
քեր դրել են ազգային գրի ու գրա­ դարաշրջաններում և խիստ
կանության, ազգի պատմության տարբեր ներդրում ունեն հա­ Շիրակացու աշխատություն­
հիմքը, քանի որ ազգի պահպան­ մաշխարհային գիտության մեջ, ների թվում առանձնահատուկ
ման համար դա կարևորագույն այնուամենայնիվ միավորվում տեղ է զբաղեցնում նրա «Տիե­
խնդիրն էր։ Հաջորդն, անկաս­ են գիտության տարբեր ոլորտ­ զերագիտությունը», որը հիմն­
կած, պետք է լիներ ժամանակի ներում ունեցած իրենց բազ­ ված է հին հունական աստղա­
գիտության մակարդակին հա­ մակողմանի նվաճումներով և գիտության նվաճումների, դրա
րիր բնագիտական գիտելիքնե­ հատկապես աստղագիտության հետագա ձևափոխությունների
րի տարածումն ազգային լեզ­ ոլորտում կատարած աշխա­ ու սեփական դիտարկումների
վով ու մայրենիով շարադրված տանքներով։ Համբարձումյանը վրա։ Շատ կարևոր է գիտելիք­
հենց աստղագետ էր (ընդ որում՝ ները ներկայացնելու նրա մեթո­
գրականությամբ։ Ահա հենց այդ XX դարի աշխարհի խոշորա–
ազգային կրթության նպատա­ գույն աստղագետներից մեկը), դիկան, որը կարելի է համարել
կին են ծառայել Անանիա Շի– սակայն լուրջ աշխատանքներ գիտական մոտեցման առաջին
րակացու աշխատությունները, և ներդրում ունի նաև մաթեմա­ փորձը, գիտական մեթոդաբա­
որոնք նվիրված են թվաբանութ­ տիկայի, տեսական ֆիզիկայի և նության առաջին կիրառումը
յանը կամ համարողական փիլիսոփայության մեջ։ Շիրակա­ հայ բնագիտության մեջ։ «Նախ
արվեստին, աշխարհագրութ­ ցին զբաղվել է համարյա բոլոր ժխտենք հեթանոս իմաստուննե­
յանը, տիեզերագիտությանը, գիտություններով (ինչպես հա­ րին, ապա անդրադառնանք մեր
տոմարին, փիլիսոփայությանը տուկ է այն ժամանակվա գիտ­ եկեղեցական ուսմունքին և պար­
և այլն։ Ընդհանրապես հայ խո­ նականների մեծ մասին), սա­ կեշտորեն շարադրենք մեր կող­
մից ընդունվածը, քանզի այդպես

26 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւ1չ Յ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ -1

է ընդունված շարադրել և այդ­ էին արաբերեն և պահպանվել մար անհրաժեշտ էին ոչ միայն
պես է պարզվում ճշմարտությու­ արաբատառ։ Արաբական տիե­
զերագիտությունն, ընդհակա­ համապարփակ գիտելիքներ, այլ
նը»,֊ իր աշխատության նախա­ ռակը՝ բուռն զարգացում էր նաև դիվանագետի իմաստուն
բանում նշում է նա։ Այսպիսով՝ ապրում։ ճիշտ է, արաբական մոտեցում և մարդկային խիզա­
նրա գիտական գործունեության գիտությունն իրականում նոր խո­ խություն։ Ցանկացած ժամա­
կարևորագույն սկզբունքներից շոր գաղափարներ չառաջարկեց նակում գիտնականից առաջին
մեկն էր գոյություն ունեցող պատ­ աշխարհին, բայց շարունակեց հերթին պահանջվում էր և պա­
կերացումների քննադատական դիտողական տվյալների կուտա­ հանջվում է ճշմարտությունը վեր
հետազոտությունը, որն անհրա­ կումը, որոնք հետագայում չափա­ հանել ու պաշտպանել առնվազն
ժեշտության դեպքում կարելի էր զանց կարևոր դեր կատարեցին տվյալ ժամանակի առավել
ժխտել, փոխարենը նոր պատկե­ աստղագիտության զարգացման առաջադեմ գաղափարների
րացում առաջարկելով։ գործում։ Այս ամենը տեղի էր ու­ մակարդակով։ Սակայն ժամա­
նենում այսպես կոչված «Իսլամի նակի ցանկացած հատվածում
Ընդհանրապես յուրաքանչ­ ոսկե դարաշրջանում» (VII(–XV գոյություն ունեն նաև գերիշխող
դարեր), և առավել ևս բարդ էր
յուր խոշոր մտածողի մեծությունն գիտություն զարգացնելը անկա­ գաղափարներ, որոնց դեմ այն­
խությունը կորցրած Հայաստանի քան էլ հեշտ չէ պայքարել։ Իսկ
նման քրիստոնեական երկրում։
եթե այդ գաղափարները պաշտ­
Այսպիսի իրադրության մեջ պանված են նաև իշխանութ­
չափազանց դժվար էր գիտութ­ յունների կամ եկեղեցու կող­
յամբ զբաղվելը, գիտական մից, ապա դրանց դեմ գնալը
ճշմարտություններ գտնելն ու
դրանք պաշտպանելը։ Դրա հա­ դառնում է ինքնասպանության
նման մի բան։ Բավական է հի­
շել ավելի ուշ շրջանի Եվրոպայի

զգալու և ժամանակի հեռավո­

րությունից այն արժևորելու հա­

մար կարևոր է նրա ապրած ժա­

մանակաշրջանի, միտումների

և հեղինակի արժեհամակարգի

իմացությունը։ Այդ տեսակետից

VII դարի Հայաստանը դժվար է

համարել գիտության զարգաց­

ման համար լավագույն պայման­

ների երկիր։ Այդշրջանում Հայաս­

տանը պատերազմներ էր մղում

արաբ նվաճողների դեմ։ Չնայած

այն բանին, որ արաբական խա­

լիֆայության կազմում Հայաստա­

նը դեռևս կիսաանկախ գոյութ­

յուն էր շարունակում, գիտության

զարգացումը դժվար էր դասել

առաջնահերթությունների թվին։

Եվրոպան, որտեղ ծագել

էր դասական աստղագիտութ­

յունը, VII դարում զրկվել էր

գիտության առաջատարի իր

դիրքերից։ Ոչնչացվել էր հին

հունական դասական աստղա­

գիտությունը։ Բարեբախտաբար,

հունական (ինչպես նաև այլ,

մասնավորապես՝ հնդկա­

կան) աստղագիտության լա­

վագույն երկերը թարգմանվել

|տ|չ Յ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 27

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

պատմությունը և հավատաքն­ մեթոդաբանության պարզ հա­ չի առաջացել, իսկ այն, ինչ չի
նության իրականացրած պատժի յեցակարգով։ Շիրակացին նկա­ առաջացել, անստեղծելի է, իսկ
օրինակները (Ջորդւսնո Բրունո, տում է, որ իր և բոլոր նրանց ինչ անստեղծելի է, տարածութ­
Գալիլեո Գւսլիլեյ)։ Թեև, որքան համար, ովքեր զբաղվում են բա­ յունից դուրս է և ինքն է տարա­
մեզ հայտնի է, հայ եկեղեցու կող­ նական ճանաչողությամբ, ճշմա­ ծություն հանդիսանում ամեն
մից նման ակնհայտ հալածանք­ րիտ են թվում փառապանծ նախ­ ինչի համար։ Այսպիսով՝ Շիրա­
ներ չեն եղել գիտնականների նիների ասույթները, և որ նրանց կացին եզրակացնում է, որ այն,
դեմ, այնուամենայնիվ եկեղեցին ասած ամեն ինչ կարող է բառե­ ինչ անստեղծելի է, ինքն է ամեն
ուներ իր նախընտրած և քարոզ­ րով բացատրվել ու հասանելի լի­ ինչի արարիչը։ Իսկ նրանից
վող ուսմունքը, որի պայմաննե­ նել բանականությանը։ առաջացած հիմնական տարրե­
րում գիտական այլախոհությունը րը չորսն են՝ կրակը, օդը, հողն ու
չէր կարող աննկատ մնալ։ Իսկ Այդ հատվածում, դեռևս ջուրը, որոնք նյութական աշխար­
դա նշանակում էր, որ գիտա­ չանդրադառնալով գիտական հի բոլոր ստեղծելի առարկաների
կան այլ համոզմունքներ ունենա­ կոնկրետ նյութի, Շիրակացին ու նյութերի հիմքն են։ Չորս հիմ­
լու դեպքում կարևոր էր դառնում բավականին հիմնավոր նկա­ նական տարրերից աշխարհը
դրանց անուղղակի ներկայա­ րագրում է իմացաբանական կառուցված լինելու վերաբերյալ
ցումն աշակերտներին և ընթեր­ իր հավատամքն ու «բանա­ պատկերացումը հին հունական
ցողներին։ Եվ պատահական չէ, կան ճանաչողության» հանդեպ բնագիտության հիմքն է, որն ըն­
որ Շիրակացին իր աշխատութ­ իր վերաբերմունքը։ Նրան հե– դունում էնաև Շիրակացին։
յան շարադրանքի ձևը բացատ­ տաքրքրում է, թե ինչպես կա­
րում է այսպես. «Սակայն սկզբում րող է բանականությունը բա­ Ընդհանրապես, ընթերցելով
ես ցանկանում եմ թեթևակի ցատրել անբացատրելին, մի Անանիա Շիրակացու տիեզերա­
հիշատակել անաստվածների բան, որ վերջին հաշվով նորի գիտական աշխատությունները,
դատարկաբանության մա­ ճանաչողության հիմքն է։Նա գա­ պետք է ուշադրություն դարձնել
սին, որպեսզի ավելի լավ լիս է այն եզրակացության, որ նաև ըստ ներկայացվող նյու­
երևա մեծագույն հայրերի նման բանն անհնարին է, եթե թի նրա կատարած տարաբա­
գերազանցությունը։ Եվ եթե որևէ կապ չկա ճանաչողության օբ­ ժանմանը։ Այսպես, նրա աշխա­
մի այլ տեղում մենք թեթևակի յեկտի հետ։ Իսկ եթե այդպիսի տության առանձին բաժիններ
անդրադառնանք նրանց (հեթա­ կապ կա, ապա բանականութ­ վերնագրված են՝ «Երկնքի մա­
նոս իմաստունների) խոսքերին, յունն իրական ճանաչման կարող սին», «երկրի մասին», «Ծովի
ապա կրկին միայն նրա համար, է հանգել։ մասին», «Երկնային լուսատու­
որ անբարոների հիշատակմամբ ների մասին», «Երկնքի և երկրի
մեծարենք բարեպաշտներին»։ Խոսելով ճանաչողության մա­ միջև տեղի ունեցող շարժումնե­
Նա նաև նշում է, որ հեթանոսա­ սին՝ նա նշում է, որ միասնական րի և երևույթների մասին», «Ծիր
կան ուսմունքից ինքը սովորեց­ Աստծո գոյությունն ընդունող բա– Կաթնի մասին», «Հյուսիսա­
նելու էմիայն այն, ինչ թույլ էտվել րի փիլիսոփաները եկել են այն յին աստղերի մասին», «Լուսնի
Պողոս առաքյալը։ Այն ամենը, ինչ եզրահանգման, որ նրա էությու­ մասին» և «Արեգակի մասին»։
թույլատրված չէ, նա խոստանում նը հնարավոր չէ հասկանալ բա­ Տիեզերագիտության ասպարե­
է դեն նետել։ Սակայն արդեն այն նականությամբ ու ընդգրկել բա­ զում այս խնդիրները, թերևս,
հանգամանքը, որ նա բազմիցս ռով, և որ նա զգացվողի և մտքով ամենակարևորն էին VII դարի
հիշատակում է նաև «հեթանոս ըմբռնելիի սկիզբն ու արարիչն է։ գիտեւիքասեր ընթերցողի կամ
իմաստունների» առաջ քաշած ու Այդ գաղափարին հասնելու հա­ դպրոցում ուսման ծարավը հա­
պաշտպանած գաղափարները, մար նա տրամաբանական շղթա գեցնող աշակերտի համար։
չնայած առավել հաճախ դրանք է պատրաստում հետևյալ կերպ։ Աստղագիտության և աստղա­
ժխտելու նպատակով, գիտա­ Աստվածային այդ ճանաչելին ֆիզիկայի զարգացման ներկա­
յիս փուլում էլ այս բաժիններից
կան քննարկում ապահովելու և շատերը մնում են արդիական՝
ընթերցողին տեղեկատվություն հատկապես հասարակության
հասցնելու միջոց է։ լայն խավերի համար՝ մար­
դու վրա երկնային երևույթների
«Տիեզերագիտության» առա­ ազդեցության տեսանկյունից։
ջին գլուխը՝ «երկնքի մասին»,
որը նվիրված է երկնքի էությանն Իր ընտրած մոտեցմանը չդա­
ու դրա տեղի բացահայտմանը, վաճանելով՝ Շիրակացին «Երկ–
նույնպես սկսվում է գիտական

28 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎՏ3. 2012

րի մասին» գլուխն սկսում է րուս ոսկեմազ պատանի էր, և որը կոչվում է «Երկնային լուսա­
գոյություն ունեցող առավել տա­ նրա շուրթերին կարծես ոսկի էր տուների մասին»։ Այն սկսվում է
րածված պատկերացումների քսված։ Նրա հագին ճերմակ ու խալդերի աստղագուշակության
ներկայացմամբ։ Հեթանոս բարի փայլփլող հագուստ էր, իսկ բե­ խիստ քննադատությամբ։ «Ես
փիւիսոփաներից ոմանք երկրի րանից կուրացուցիչ լույս էր հոր­ անիմաստ աշխատանք եմ համա­
մասին ասում են, որ այն սկա­
վառակի տեսք ունի։ Իսկ ոմանք դում։ Ես նրան ասացի. «Վաղուց րում երկնային լուսատուների վե­
էլ ասում են, թե այն գնդաձև է։ էի ուզումքո խոսքը լսել։ Եվ ահա, րաբերյալ խալդերի մեջ տարած­
Մյուսներն էլասում են, թե այն վեց ասա ինձ, ում ես դու լույս տա­ ված դատարկաբանությունների
կողմանի խորանարդ է, որը վեր է լիս, երբ թաքնվում ես մեզանից։ ճշգրիտ վերապատմումը։ Սա­
բարձրացվել և տեղադրվել երկն­ Արդյոք Երկրի հատակից ներքև կայն ձեզ տեղեկացնելու համար
քի կենտրոնումքամու ուժով, որը որոշ բան կպատմեմ»։ Այսպիսի
ներքևից է հրում Երկիրը։ այլ էակներ կան, թե ոչ»։ Եվ նա սկզբից հետո Շիրակացին մի
ասաց. «Չկան։ Իսկ ես լույս եմ քանի էջի վրա շարադրում է Կեն­
Ընդունելով Երկրի գնդաձևու­ տալիս լեռներին ու ձորերին և դանակերպի համաստեղություն­
թյունը՝ Շիրակացին կանգ­ անկենդան անձավներին»»։ ների և մոլորակների օգտագործ–
նում է մի լուրջ խնդրի առջև, մամբ աստղագուշակության
որը քննարկել են շատ «բարի» Ուրեմն՝ չնայած հակառակը խալդական արվեստը։ Այսօր՝
և «չար» փիլիսոփաներ։ Դա, պնդող կրոնական ուսմունքին՝ Շիրակացուց շուրջ 1400 տարի
այսպես կոչված, հակոտնյա­ ի սկզբանե նա հավատում էր անց, մեր շրջապատում ամենուր
ների գոյության հարցն է։ Նա հակոտնյաների գոյությանը։ Եվ խոսվում է Կենդանակերպի հա­
գրում է, որ, չնայած համաձայն նույնիսկ բացատրություն ուներ մաստեղությունների միջոցով
մարգարեների, սուրբ գրքի և այդ հավատի համար։ Սակայն գուշակություններ անելու մասին։
եկեղեցական ուսուցիչների, Երկ­ ակնհայտ է, որ եկեղեցու կողմից Իսկ Շիրակացին իր ժամանակին
րի ներքևի մասում բնակվող պաշտպանվող և այդ իսկ պատ­ արդեն նշում էր, որ խալդերը,
արարածներ չկան, ինքն ընդու­ ճառով գերիշխող ուսմունքի որոնք տրվում են նման մտորում­
նում է հակոտնյաների գոյությու­ կողմնակիցներին դա չէր կարող ների, ոչ միայն իրենք են պատժ­
նը։ «Իմ հասկացողությամբ, ես դուր գալ, ինչը Շիրակացու հա­ վում այդ մեղքի համար, այլ նաև
կարծում էի, որ դա համապա­ պատժի են ենթարկում նրանց,
տասխանում է աստվածային մար հղի էր բազմաթիվ վտան­ ովքեր մոլորված հետևում են
խոսքին։ Եվ հիմա մի մեղադրեք գավոր հետևանքներով։ Եվ նրանց։
ինձ, սիրելիներս։ Աստված է վկա, հնարավոր է, որ իր այդ երկընտ­
որ մի անգամ վաղ առավոտյան, րանքը լուծելու համար նա գտել Տիեզերքի կառուցվածքի վե­
երբ ես աղոթում էի Սուրբ Եվ– է երազ տեսնելու և իբր, երազի րաբերյալ Շիրակացին հետևում
գենիայի մատուռում և մտքերս միջոցով ճիշտ տեղեկատվութ­ էր հին հունական ուսմունքին,
կլանված էին այդ հարցով, քունս յուն ստանալու փրկարար ուղին։ որի բարձրագույն նվաճումն էր
տարավ։ Ես երազում տեսա, որ Բնական է, որ եթե գիտնականը Կլավդիոս Պտղոմեոսի (90-168)
արևածագին Արեգակն իջնում հավատում էայս կամ այն ճշմար­ երկրակենտրոն համակարգի
է Երկիր։ Ես վազեցի դեպի նա տությանը, որի համար բավա­ ստեղծումը։ Ուստի՝ քննադա­
ու գիրկս առա նրան։ Նա անմո­ րար ապացույցներ ունի, ապա տելով երկնային լուսատուների
նրա համար գրեթե անհնար միջոցով գուշակություններ կա­
պետք է լիներ տրամաբանված տարելու լայն տարածում գտած
բացատրություն գտնել իր ար­ խալդական ուսմունքը՝ նա նշում
դեն գոյություն ունեցող տեսա­ է, որ երկնի հրե կամարի տակ
կետի հակառակին հավատալու գոյություն ունեն յոթ շարժվող
որոշման համար։ Հենց այստեղ ոլորտներ, որոնց հետ էլ հենց
էլ օգնության է գալիս ի վերուստ շարժվում են դրանց վրա խմբե­
տրված երազի ամենազոր ուժը, րով տեղակայված աստղերը։
որն արդեն որևէ բացատրություն
չի պահանջում։ ճիշտ է, սա ըն­ «Ներքևում Լուսինն է իր գոտիով։
դամենը վարկած է, բայց տրվող Նրանից վեր իրենց գոտինե–
բացատրությունը զուրկ չէ տրա­ րով հինգ թափառող աստղերն
մաբանությունից։ են։ Դրանցից վեր Արեգակն է՝
իր գոտիով, իսկ բոլորից վերևի
Բավական հետաքրքիր մտո­ գոտիում յոթ չթափառող աստ­
րումների տեղիք կարող է տալ
աշխատանքի չորրորդ գլուխը, ղերն են»։

Ւ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 29

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14(|6^

Աստղագիտությամբ հետա­ ջանի համար գոյություն ունեցող, Արեգակի դիմաց գտնվող հա­
քրքրվող ժամանակակից մար­ բայց չընդունված գաղափարի յելու նման անդրադարձնում է
դու տեսակետից հատկապես ընդունումը, դրա քարոզչութ­ նրա ճառագայթները»։ Միաժա­
հետաքրքիր պետք է լինի «Տիե­ յունն ու պահպանումն ապագայի մանակ ուշադրություն է հրավի­
զերագիտության» ամենափոքր համար։ Եթե որոշ դեպքերում րում այն բանին, որ եկեղեցական
գլուխը, որը հեղինակն անվանելէ Շիրակացու տիեզերագիտա­ հայրերից երկուսը պնդում են,
«Ծիր Կաթնի մասին»։ Արագորեն կան հայացքների մեջ կարելի է որ Լուսինն ունի իր լույսը, որը
թվարկելով մի քանի առասպել­ նկատել նաև անվստահություն տարբեր է արեգակնայինից։
ներում այդ գոտու բնույթի վերա­ կամ նույնիսկ բացահայտ արհա­ Ըստ վերջիններիս՝ Արարիչը
բերյալ տրված բացատրությունը, մարհանք հնադարի աստղագի­ կարող էր տարբեր բնույթի լույ­
որոնց թվում չի մոռանում նաև տության իրական նվաճումնե­
հայկական առասպելը Վահագ­ րի հանդեպ, ապա Ծիր Կաթնի սեր ստեղծեք Արեգակի լույսից
նի գողացած հարդի մասին, նա աստղային բնույթի վերաբերյալ մինչև լուսատտիկի լույսը։ Եվ եթե
խորհուրդ էտալիս գլխից դեն նե­ նրա համոզմունքն ու վստահ Աստված իրենից ոչինչ չներկա­
տել այդ բոլոր պատմություննե­ բացատրությունն, անկասկած, յացնող զեռունին հատուկ լույս
րը։ «Մի լսեք այդ խոսքերը, քա ­ արժանի են մեծ գնահատանքի։ է պարգևել, որը տարբերվում է
նի որ բարի փիլիսոփաները Ծիր մյուս լույսերից, ապա պետք է ըն­
Կաթնի մասին ասել են, որ այն «Տիեզերագիտություն» աշ­ դունել, որ Լուսնին նույնպես սե­
բազմաթիվ աստղերի կուտակում խատության վերջին երկու փական լույս է տվել։ «Սակայն,
է. թույլ և ուժեղ աստղերի, որոնց գլուխները՝ «Լուսնի մասին» տարբեր իմաստասերներից ես
լույսը վատ տեսանելիության և «Արեգակի մասին», որոնք ընդունում եմ այն, որ Լուսնի
պատճառով միաձույլ է երևում»։ նվիրված են երկնքի երկու լույսն Արեգակից է»։
ամենապայծառ լուսատուներին,
Այսպիսով՝ հետևելով հնա­ աչքի են ընկնում ինչպես հնա­ Բավական հետաքրքիր տրա­
դարի աստղագիտական գիտե­ մաբանությամբ է Շիրակացին
դարի «բարի փիլիսոփաների» լիքների բավական համապար­ ապացուցում, որ Լուսինն իր չա­
եզրակացությանը՝ Շիրակացին փակ ներկայացմամբ, այնպես փերով բավական խոշոր է։ Հա­
ուսուցանում էր իր ժամանակի էլ գիտական վերլուծության մե­ մեմատելով սովորական լամպի
համար իսկապես չափից դուրս թոդների օգտագործմամբ։ Ներ­ հետ, որին մոտ կանգնած մարդը
առաջադիմական գաղափար։ կայացնելով հնադարի գիտութ­ կարող է փակել դրանից եկող
Մեզանում երբեմն Ծիր Կաթնի յան արդյունքները՝ Շիրակացին լույսն իր խոշոր ստվերով, նա
աստղային բնույթի գաղափարը գրում է. «Լուսնի սկավառակի նկատում է, որ «եթե Լուսինը մեծ
վերագրում են Շիրակացուն՝ նյութը հայտնի է միայն նրան, ով չփներ, այն չէր կարող միանման
համարելով, որ նա է աստղադի­ այն ստեղծել է։ Սակայն հին մար­ լուսավորել ու միանման ստվեր
տակի ստեղծումից գրեթե հա­ դիկ, ովքեր փորձել են ճանաչել տալ բոլորին, ովքեր հյուսիսում
զար տարի առաջ հասկացել, այն, ասում էին, որ Լուսինը կամ հարավում են, բայց դա
որ այդ միգամած գոտին իրա­ խիտ, պինդ, մաքուր, գնդաձև այդպես է, քանի որ այն մեծ է»։
կանում բաղկացած է բազմա­ է։ Իր բնույթով այն լույս չունի, Այստեղ մի հետաքրքիր ենթա­
թիվ հեռավոր աստղերից։ Սա­ այլ այն ստանում է Արեգակից։ ւոեքստ կա, որի վրա անհրա­
կայն տվյալ դեպքում պակաս Լուսինը, ասում են նրանք,
առաջադիմական չէր նաև Շիրա– ժեշտ է ուշադրություն դարձնել։
կացու ապրած ժամանակաշր­ Դա բոլորին հավասար ստվեր
տալն է, որը տեղի է ունենում
լույսի զուգահեռ փնջի դեպքում։
Չնայած այդ բանը բացահայտ
արտահայտված չէ, բայց ակն­
հայտորեն Շիրակացին հասկա­
նում էր, որ միանման ստվերներ
կարող է տալ շատ հեռավոր լու­

սատուն։ Իսկ եթե Լուսինը, լինե­
լով շատ հեռվում, երևում է զգա­
լի անկյունային չափով, կարող

է նշանակել մի բան. այն, իսկա­
պես, մեծ չափեր ունի։

30 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

Ընդունելով, որ Լուսնի լույսն ները՝ Արեգակը և Լուսինը հա­ ու բացատրություններ, այնպես էլ
իրականում Արեգակի անդրա­ միամտության աստիճանի պար­
դարձված լույսն է, և որ Արեգակն մեմատելիս՝ Շիրակացին որևէ զունակ և, ըստ ամենայնի, սխալ
ավելի հեռու է, քան Լուսինը, կասկած չունի, որ Արեգակը մեկնաբանություններ, որոնք կա­
Շիրակացին հեշտությամբ բա­ Լուսնից ավելի մեծ է։ Նա ասում րող են օգտագործվել նրա վաս­
ցատրում է նաև Լուսնի փուլերի տակը նսեմացնելու նպատակով։
հերթագայությունը՝ նորալուսնից է, որ Լուսինն էլ է մեծ և իր չափե­
մինչև հաջորդ նորալուսին։ «Լու­ րով համեմատելի է Երկրի հետ, Սակայն ակնհայտ է մի բան, որ
սինը շարժվում է ներքին շրջա­ բայց Արեգակը շատ ավելի մեծ նրան պետք է դիտարկել իր ժա­
նով, իսկ Արեգակը նրանից է։ Եվ որպեսզի ապացուցի, որ մանակի և իր իրականացրած
վեր՝ հինգերորդ շրջանի վրա Արեգակն ավելի մեծ է, Շիրա­ գործունեության շրջանակնե­
է, և երկուսն էլ իրենց շարժման կացին բերում է Արեգակի խա­ րում։ Եվ այդ դեպքում ակնհայտ է
ընթացքում միշտ տեսնում են վարման երևույթը. «Արեգակի դառնում նրա մեծությունը որպես
միմյանց։ Եվ երբ Արեգակը մո­ լույսի մարման դեպքում, ինչին մտածող, որպես ուսուցիչ, ով
տենում է Լուսնին, Լուսնի լույ­ մենք խավարում ենք անվա­ գրեթե տասնչորս հարյուրամյակ
սը պակասում է, քանզի Լուսնի նում, երևում է, թե ինչպես է առաջ հիմք դրեց Հայաստանում
գնդի վերին երեսը, որը նայում է Արեգակի միջնամասը փակվում այսօր արագորեն զարգացող
Արեգակին, վերցնում է ամբողջ մութ շրջանով, և Արեգակի լույ– բազմաճյուղ բնագիտությանը։
լույսը, քանի որ Արեգակը նրա սը եզրաշերտով թույլ երևում է Ակնհայտ է նաև, որ հենց իր այս
վերևում է։ Իսկ Լուսնի մյուս կող– մութ շրջանի շուրջը։ Հենց դա էլ գործունեությամբ, գիտական
մը, որը ներքև է նայում Երկրի Լուսինն է, որ գալով Արեգակի մտածողության ներդրմամբ նա
ուղղությամբ, մնում է չլուսավոր­ դիմաց, մեզանից փակում է նրա արդեն դասվել է հայոց անմահ­
ված, այսինքն՝ լուսնային գնդի լույսը, բայց ոչ ամբողջությամբ, ների շարքը և շարունակելու է
ներքևի կողմը սեփական ստվե­ քանի որ փոքր է նրանից և բա­ հիշվել ու մեծարվել, քանի դեռ
րի մեջ է»։ Սա նորալուսնի փուլի վարար չի Արեգակի սկավա­ գոյություն ունի հայ ազգը...
փայլուն բացատրություն է, որին ռակն ամբողջությամբ փակելու
այսօր ևս ոչինչ ավելացնել պետք համար»։ Նույն տեղում նա
չէ։ Պարզապես այն տրված է հպանցիկ բացատրություն է տա­
Աշխարհի երկրակենտրոն համա­ լիս նաև Լուսնի խավարման մա­
կարգի շրջանակներում, ինչից, սին՝ ասելով, որ այդ դեպքում էլ
բնականաբար, Շիրակացին չէր Լուսինն էընկնում Երկրի ստվերի
կարող խուսափել VII դարում։ Սա­ մեջ ու զրկվում Արեգակից եկող
կայն երևույթի ֆիզիկական կամ, լույսից։
ավելի ճիշտ, երկրաչափական
բացատրությունը աչքի է ընկնում Ակնհայտ է, որ Շիրակացու
ճշգրտությամբ։ տիեզերագիտական ուսմունքը
քննարկելիս կարելի է գտնել մեծ
Երկնային երկու լուսատու­ թվով ինչպես հիացմունքի արժա­
նի գիտական եզրահանգումներ

ՒվօՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 31

ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ ԳՈՀԱՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
ԱՆՎԱՆ
ԽԱՈՆԱՐԱՆ ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյանի անվա ն Բյուրակա­
ԼՈՒՍՆԻ նի ա ստ ղա դիտ ա րա նի կրտսեր գիտ ա շխա տ ող
ՎՐԱ

^ ա յ մեծանուն մտածողևնա–
նիա Շիրակացու անունով են կոչ­

վում ոչ միայն Երևանում գործող
համալսարաններից մեկն ու հա­
մանուն ճեմարանը, այլև Լուսնի
մի մեծ խառնարան։ հնչպէտս այդ
խառնարանը կոչվեց Շիրակա–
ցու անունով։

1609-1610 թթ. Գւսլիլեո նման գոյացությունները երկ– հետևանք են։ Այս երկնային
Գալիլեյը կառուցեց իր առաջին նաքարային կամ աստղակեր­ մարմինները, շարժվելով միջմո­
աստղադիտակը և այն ուղ­ պային «ռմբակոծությունների» լորակային տարածությունում,
ղեց դեպի երկինք։ Նրա կատա­
րեց մի շարք հայտնագործութ­
յուններ, որոնց թվում Էին նաև
Լուսնի մակերևույթի անհար­
թությունները։ Նա նկատեց, որ
Լուսնի մակերևույթը բաղկացած
Է լեռնաշղթաներ, ծովեր, խառ­
նարաններ հիշեցնող գոյացութ­
յուններից։ Ստեղծվեցին Լուսնի
խառնարանների առաջացումը
բացատրող տարբեր տեսութ­
յուններ, սակայն լավագույն բա­
ցատրությունը, որը ներկայումս
Էլ ընդունվում Է, այն Է, որ Լուս­
նի մակերևույթի գրեթե բոլոր

32 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւ1չ Յ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

երբեմն բախվում են Լուսնին՝ կային չափերի են։ Այս գոյա֊ 51 կմ տրամագիծ, անվանակոչել

առաջացնելով ամենատարբեր ցություններից շատերը կրում են Շիրակացու անունով։ «Շիրակա–

մեծության և խորության գոյա– հայտնի մարդկանց անուններ, ցի» խառնարանը համեմատա–

ցություններ։ Լուսինը չունի մթնո– ինչպես օրինակ՝ Գալիլեո բար երիտասարդ է և չի հասցրել

լորտ, որը կպաշտպաներ իր Գալիլեյի, ժյուլ Վեռնի, Հուլիոս ենթարկվել զգալի քայքայման։

մակերևույթն երկնային մարմին– Կեսարի, Բենջամին Ֆրանկլինի, Նկարի 1-ի երկու մեծ խառնա–

ների «ռմբակոծություններից» Մենդելեևի, Պլանկի, Այնշտայնի, րանները «Շիրակացի» (վերևի

(դրանցից շատերը կայրվեին Դանթեի, Լեոնարդո դա Վինչիի և ձախ կողմում) և «Դոբրովոլսկի»

մթնոլորտում և չէին հասնի Լուս– այլն։ Լուսնի մակերևույթի գոյա– (ներքևի աջ կողմում) խառնա–

նի մակերևույթ), այս պատճա– ցություններն անվանակոչելու րաններն են։ Ընդհանուր առմամբ

ռով դրա մակերևույթը ծածկված իրավունք ունի միայն Միջազգա֊ Լուսնի վրա ՄԱՄ-ի անվանակոչ–

է միլիոնավոր նման գոյացութ– յին աստղագիտական միությունը ած 1550-ից ավելի խառնարան–

յուններով, որոնք այսօր կոչվում (ՄԱՄ), որին էլ Վիկտոր Համբար– ներ կան, որոնցից երկուսը կրում

են խառնարաններ։ Լուսնի մա– ձումյանը դիմել էր պաշտոնա– են հայկական անուններ. «Շի–

կերևույթի այլ գոյացություններն կան նամակով՝ առաջարկելով րակացի» խառնարանից բացի

այսօր պայմանականորեն կոչ– Լուսնի խառնարաններից մեկն ևս մեկ այլ խառնարան, որը կոչ­

վում են լեռնաշղթաներ, օվկիա– անվանակոչել VII դարի հայ մեծ վել է կենսաքիմիկոս, ՀԽՍՀ ԳԱԱ

նոս, ծովեր և այլն։ մտածող Անանիա Շիրակացու ակադեմիկոս Նորայր Սիսակյա–

Լուսնի խառնարաններն ու– անունով։ ՄԱՄ-ն ընդունել էր Վ. նի անունով։

նեն մինչև մի քանի կիլոմետր Համբարձումյանի առաջարկը և Ներկայումս քարտեզագրված

խորություն և տարբեր տրա– Լուսնի՝ Երկրի նկատմամբ հա– են ինչպես Լուսնի, այնպես էլ

մագծեր. դրանցից ամենամեծն կառակ կողմի խառնարաններից Հրատի, Փայլածուի և Արուսյակի

ունի 360 կմ տրամագիծ, իսկ մեկը (լուսնային կոորդինատնե– մակերևույթները։

ամենափոքրերը մանրադիտա– րը՝ Հ2°6Տ և 128°36է), որն ունի

ԱտՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 33

ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ
ԱՆԱՆՒԱ
ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ
ԹՎԱԲԱ­
ՆՈՒԹՅԱՆ
ԴԱՍԱԳԻՐՔԸ

ՍՊԱՐՏԱԿ ՌԱՖԱՑԵԼՑԱՆ

Ֆիզմաթ, գիտությունների թեկնածու,
ԵՊՀ մաթեմատիկայի ֆակուլտետի դոցենտ

Գիտական հետաքրքրությունների ոլորտը՝
ֆունկցիաների տեսություն

1. Մաթեմատիկան Հա­ այդպես էլ չառաջացան։ Չնա­ խատանքն է։ Ավելին, նրա մյուս
յաստանում և հարևան յած այս ամենին, տարբեր գործերն էլ մեր բնագիտության
երկրներում Անանիսւ երկրներում, այդ թվում նաև բնագավառում առաջիններն են։
Շիրակացու ժամանակ Հայաստանում, գործում էին
բազմաթիվ դպրոցներ, որտեղ Անանիա Շիրակացին իր ինք­
Անտիկ շրջանի մաթեմա­ դասավանդում և ուսումնասի­ նակենսագրականում գրում է, որ
րում էին նաև մաթեմատիկա։ դեռևս վանական դպրոցում սո­
տիկական միտքն իր կատա­ Հունաստանի և Բյուզանդիայի վորելու տարիներին շատ է սիրել
դպրոցներում մաթեմատիկա են մաթեմատիկա և այն համարել
րելությանը հասավ Հին Հու­ սովորել հիմնականում Նիկոմա– է բոլոր գիտությունների մայրը։
քոսի (1–11դարեր) թվաբանության Ցանկանալով խորանալ մաթե­
նաստանում։ Հանճարեղ դասագրքով, որն ընդգրկում էր մատիկայի և բնագիտության
տվյալ ժամանակաշրջանի թվա­ մեջ, Հայաստանում չգտնելով
մաթեմատիկոսներ Էվկլիդեսը, բանության բոլոր նվաճումները։ համապատասխան ուսուցիչներ
Ավելի ուշ օգտագործել են նաև ու գրքեր՝ Շիրակացին ուղևոր­
Արքիմեդը, Ապոլոնիոսը և Դիո– Դիոֆանթոսի «Թվաբանությու­ վում է Տրապիզոն։ Այս առթիվ
նը», որն, ըստ էության, հանրա­ Շիրակացին գրում է. «Եվ քա ­
ֆանթոսն ամփոփեցին և բարձր հաշվի դասագիրք էր։ նի որ Հայոց մեր աշխարհում
չկար այնպիսի մեկը, որ տի­
մակարդակի հասցրեցին Հին Մինչև Շիրակացին (VII դար) րապետեր իմաստությանը, և
Հայաստանում չեն եղել համարո­ ոչ էլ նույնիսկ որևէ գիտական
Աշխարհի մաթեմատիկան։ Այդ ղական արվեստին տիրապետող գրքեր էին ճարվում, ուստի մեկ­
մարդիկ (միջնադարում հայերը նեցի Հունաց երկիրը»1։ Այստեղ
աշխատանքներն իրենց կա­ մաթեմատիկան անվանել են հա­ Շիրակացին «իմաստություն»
մարողական արվեստ, իսկ Շի– ասելովնկատի ունի համարողա­
ռուցվածքով ու տրամաբանա­ րակացուն՝ մեծ համարող): Նրա կան արվեստը՝ մաթեմատիկան։
«Թվաբանություն» դասագիրքը Տրապիզոնում հայտնի գիտնա–
կան շարադրվածքով մինչև մեր մատենագրության մեջ
առաջին մաթեմատիկական աշ­ 1 Անանիա Շիրակացի, Մատենագրութ­
այժմ էլ զարմանք ու հիացմունք յուն, Ե., 1979 թ.

են առաջացնում։ Բայց հետա­

գա դարերում գիտական միտքը

(նաև ողջ մշակույթը) տեղատ­

վություն ապրեց։ Այդ շրջանի

մաթեմատիկոսները հիմնակա­

նում դասական աշխատանքնե­

րի մեկնողներ էին, որոնք հա­

ճախ նաև իրենց ներդրումն էին

ունենում։ Բայց մաթեմատիկա­

կան էապես նոր գաղափարներ,

մինչև վերածննդի դարաշրջան՝

34 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

թիվ գիտական աշխատանքներ,
որոնց միայն մի մասն է հասել
մեզ։ Շիրակացու գրքերով սովո­
րել և կրթվել են բազմաթիվ սե­
րունդներ, և հետագա դարերի
ընթացքում Հայաստանի դպրոց­
ներում այդ գրքերը ծառայել են
որպես դասագրքեր։

2. Անանիա Շիրակացու
թվաբանության
դասագիրքը

Մի էջ Շիրակացու «Բազմապատիկք»–ից, Մ ա տ ենա դա րա նի Ւ11771 գրչա գիր Անանիա Շիրակացուց մեզ
հասած բազմաթիվ աշխատանք­
կան Տյուքիկոս Բյուզանդւսցու մատիկային և բնագիտության՝ ների մեջ, մեր համոզմամբ, ամե–
ղեկավարությամբ գործում էր ժամանակի հայտնի ուղղություն­ նաարժեքավորը նրա «Թվաբա­
Բյուզանդիայի այն ժամանակվա ներին՝ տիեզերագիտությանը, նություն» դասագիրքն է։ Այս
ամենահեղինակավոր դպրո­ տոմարագիտությանը, աշխար­ աշխատանքը կազմված է հե­
ցը։ Շիրակացու բնութագրերից հագրությանը, չափագրությանը տևյալ բաժիններից՝ գումարման
և Տյուքիկոսի վերաբերմունքից և այլն։ Կարելի է հաստատապես աղյուսակներ, հանման աղյու­
զգացվում է,որ նա եղել է դպրո­ պնդել, որ VII դարում Բյուզան­ սակներ, բազմապատկման
ցի ամենաընդունակ և սիրված դիայով դժվար թե գտնվեր այն­ աղյուսակներ, վեցհազարյակ,
ուսանողներից մեկը։ Տյուքիկոսն պիսի մի գիտնական, որ բազմա­ թվաբանության խնդրագիրք և
ունեցել էշատ հարուստ գրադա­ կողմանիությամբ և խորությամբ պատասխաններ, խրախճանա­
րան, որտեղ եղել են այն ժամա­ համեմատվեր Անանիա Շիրա– կան խնդիրներ։
նակվա բոլոր հայտնի գրքերը։ կացու հետ։ Ավարտելով ուսումը՝
նա վերադառնում էՀայաստան՝ Գումարման աղյուսակնե­
Կարելի էենթադրել, որ Շիրա­ իր հայրենի Շիրակ,ստեղծում է րի սկզբում գրված փոքրիկ
կացին կարողացել է ազատորեն իր դպրոցը և ամբողջովին նվիր­ առաջաբւսնում՝ աշակերտներին
օգտվել այդ գրադարանից։ Տյու– վում մանկավարժական ևգիտա­ ուղղված խոսքում Շիրակացին
քիկոսի դպրոցում Շիրակացին կան գործունեությանը։ Հայտնի ասում է. «Թեպետ ես համառո­
սովորել է ութ տարի և հիմնա­ է, որ Շիրակացին գրելէ բազմա­ տել եմ եղած ընդարձակ տեքս­
վորապես տիրապետել մաթե­ տը, որպեսզի հաճախակի կրկնե­
լով ձեզ ձանձրույթ չպատճառի
այն, մասամբ և պարզեցրել եմ
նախագաղափար բնագիրը, որ­
պեսզի դուք կարող լինեք այն
խորը և հանգամանորեն յուրաց­
նել»2։ Շիրակացուց մեզ հասած
աղյուսակներն էլ այդ համառո­
տագրված տարբերակներն են.
ընդարձակ տեքստը, որի մասին
գրում է Շիրակացին, մեզ չի հա­
սել։ Հակիրճ կարող ենք ասել, որ
Շիրակացու «Թվաբանություն»
դասագիրքը կազմված է եղել
աղյուսակներից և թվաբանա­
կան խնդիրներից։ Սա, փաստո­
րեն, այսօրվա թվաբանության
դասագրքերի նախատիպն է։
Մաթեմատիկայի պատմության

2 Գ.Բ. Պետրոսյան, Մաթեմատիկան Հ ա ­
յաստանում հին և միջին դարերում, Եր.,
1959 թ.։

ՒվօՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 35

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

մեջ ընդունված փաստ է, որ ներկայիս թվաբանա­ Առաջին սյունակներում տրված է Շիրակացու
կան աղյուսակներն առաջինը հանդիպում են Անա­ գրելաձևը, իսկ երկրորդներում՝ դրանց ներկայիս
տեսքը։
նիա Շիրակացու գրքում։
Այժմ անդրադառնանք թվաբանության Ուշադրություն դարձնենք, որ հանման ժա­
մանակ նախ գրել են հանելին, հետո՝ նվազելին։
դասագրքի շարադրանքին, գրելաձևին ու կառուց­ Շիրակացին գումարման համար օգտագործել
վածքին։ Շիրակացու աղյուսակներում թվերը գրելու է «ընդունելություն» եզրույթը, հանման համար
համար օգտագործվում է այբբենական համակար­ «բացդրություն», իսկ բազմապատկման համար
գը։ Ընդհանրապես միջնադարյան Հայաստանում «բազմապատկություն» եզրույթները։ Գումարման և
հանման աղյուսակներից յուրաքանչյուրը պարու­
թվերի գրելաձևի համար օգտագործվել է այս հա­ նակում է 180 գործողություն, իսկ օգտագործված
մակարգը։ Իմիջիայլոց, ասենք, որ հիմնականում թվերի սահմանը հասնում էմինչև 11000։ Աղյուսակ­
այս համակարգն է եղել նաև Հին Հունաստանում, ները կառուցված են որոշակի օրինաչափությամբ։
և հայերը վերցրել են հույներից։ Այբուբենի «ա» տա­ Բազմապատկման աղյուսակները (բազմապատ–
ռից մինչև «թ» տառով գրվել են միավորները, այնու­ կություն-բազմապատիկք) կազմված են 36 խմբից,
հետև՝ «ժ»–ից մինչև «ղ»՝ տասնավորները և այլն. ընդամենը՝ 1332 արտադրյալ։ Այստեղ ամենամեծ
թիվը 9000x1000-ն է։ Այսպիսի մեծ թվերի հետ գոր­
ա (1), բ (2)... թ(9), Ժ(10), ի(20), ... ղ(90), ճ(100), ծողությունների առկայությունը ցույց է տալիս, որ
թվաբանության ուսուցումը եղել է բարձր մակար­
մ(200), ... ջ(900), ռ(1000), ... փ(8000), ք(9000)։ դակի վրա։ Շիրակացին հաջորդ աղյուսակն անվա­
Օրինակ՝ 561 թիվն այբբենական համակարգում նում է «վեցհազարյակ»։ Այս աղյուսակում գրվել են
կգրվի հետևյալ կերպ՝ շկա, 1995-ը՝ ոջղե, 2012– բոլոր արտադրյալները, որոնք հավասար են 6000
ը՝ սժբ և այլն։ Այսպիսով՝ այբբենական կարգով –ի կամ կլորացնելուց հետո ստացվում է6000։
գրված ամենամեծ թիվը կլինի ՑՑՑՑ-ը՝ քջղյ»։ Հարկ
է նշել, որ հունական այբուբենի տառերի քանակն գ Աց 3x2000=6000,
ավելի քիչ է, և այդ պատճառով նրանց գրելաձևում ը * ծ 9 8x750=6000
ամենամեծ թիվը 999-ն է։ 10000 թիվը հայերի մոտ
կոչվել է «բյուր» և ունեցել էիր հատուկ նշանը՝ շեշ­ Շիրակացու «վեցհազարյակ»–ը, ըստ էության,
տի ձևով, ա (10 000), բ/ (20000) և այլն։ Այս նշան­ բաժանման աղյուսակ է։ Որոշ հուշող փաստեր կան
ները ներառելուց հետո Շիրակացին կարողացել է այն մասին, որ Շիրակացին «վեցհազարյակ»–ի
օրինակով կազմել է այդիսի աղյուսակներ նաև
գրել մինչև 9x107թիվը։ Միջին դարերում թվաբա­ հինգ հազարի, չորս հազարի և այլ թվերի համար։
նական գործողությունների նշանները՝ «+», «-»,
« X » , «-Ւ» չեն եղել։ Չի եղել նաև հավասարման Անանիա Շիրակացու «Թվաբանություն»
դասագրքի հաջորդ բաժինը թվաբանության
(«=») նշանը։ Այնպես որ յուրաքանչյուր աղյուսակի խնդրագիրքն է՝ «Յաղագս հարցման և լուծման»,
սկզբում Շիրակացին գրում է, թե շարադրվածն ինչ որը պարունակում է24 խնդիր՝ պատասխաններով։
աղյուսակ է։ Իհարկե, այբբենական համակարգում Որոշ փաստերի առկայությունը շատ հետազոտող–
ների(առաջինը՝ Հ. Օրբելուն) հիմք են տվել ենթադ­
թվաբանական գործողություններ կատարելը շատ րելու, որ այս խնդրագիրքն սկզբնական ծավալուն
ավելի դժվար է, քան տասական համակարգում, աշխատանքի մի փոքր մասն է միայն։ Խնդիրների
որովհետև այնտեղ չկան տասական համակարգի լուծման մեթոդները շարադրված չեն, կան միայն
մեր իմացած օրինաչափությունները։ Պարզության պատասխանները։ Բոլոր 24 խնդիրներն էլ ձևա­
համար բերենք գումարման, հանման և բազմա­ կերպված են հստակ, հատկապես հետաքրքրութ­
պատկման աղյուսակների մի քանի օրինակ. յուն են ներկայացնում այն տեսակետից, որ դրանց
մի մասը վերաբերում էպատմական դեպքերին։ Եթե
գումարում հանում խոսենք այսօրվա մաթեմատիկայի լեզվով, ապա
աաբ 1+1=2 ա ժթ 10-1=9 բոլոր խնդիրների լուծումներն էլ բերվում են գծային
աէժ 7-1=6 հավասարումների կազմման և հեշտությամբ լուծ­
աբգ 1+2=3 Ժղձ 90-10=80 վում են, բայց այն ժամանակներում դժվարություն
բդզ 2+4=6 էին ներկայացնում, որովհետև պետք է գործողութ­
ճոշ 600-100=500 յուններ կատարվեին կոտորակներով։ Խնդրագր­
ռվտ 1000+3000=4000 ռվս 3000-1000=2000 քի մասին գաղափար կազմելու համար լուծենք
սվՈ 2000+3000=5000

բազմապատկում
ա գգ 1x3=3
բըժզ 2x8=16
ժիմ 10x20=200
միտ 200x20=4000

36 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎտՅ. 2012

Հ ՜ս X \՝*Գ » ա , տ

Ագէ\* ա ՝ 1 , է ^ ( 1 0
ձ տկ*
Հ $ Գ Գ է \* ՜1>\1Գ ֊ ^ 0 0 , ա
\Հ

$• ֊ 5 » ,ա ,^ ՝>
\Հ ՜՝
% ԳԳԳ X. տզգ 5 ^ , տ , ա

Հ / * ն0ւ^\3ւ« ^ \ \ = տ , ա (ն ^
\ & Գ Գ Գ * %ԳԳ - տ , ա , ա

«V ԳԳԳԳ * էզզ է Գ՝1«,
/ * /՜» "

Լ XV 9 .Գ Գ Գ * 9 (\\յ յ Գ , ա

խնդիրներից մեկը, օրինակ՝ առաջին խնդիրը3։ Սկսած VII դարից՝ Շիրակացու ժամանակներից,
Խնդիր 1. Իմ հորից ես լսեցի, թե պարսիկների Հայաստանի դպրոցներում ուսանողները մաթեմա­
տիկա են սովորել հիմնականում այս դասագրքով։
դեմ պատերազմի ժամանակ Զորակ Կամսարա– Այս հիմնարար աշխատությունը ոչ միայն մաթեմա­
կանը մեծ քաջագործություն Էր գործում, իբրև թե, տիկա սովորելու դասագիրք Է, այլնաև նորարարա­
մեկ ամսվա ընթացքում երեք անգամ հարձակվելով կան ձեռնարկ՝ մաթեմատիկայի դասավանդման
պարսկական զորքի վրա՝ առաջին անգամ կոտ­ մեթոդիկայի տեսանկյունից։ Մաթեմատիկայի
րեց զորքի կեսը, հետապնդելով՝ երկրորդ անգամ պատմության մեջ վաղուց ընդունված Է, որ Շիրա­
կոտորեց քառորդ մասը, երրորդ անգամ՝ տասնմե­ կացու բազմապատկման աղյուսակներն իրենց
կերորդը, մնացածները փախուստի մատնված Նա­ նմանակների մեջ ամենահինն են։ Այսպիսով, կարե­
խիջևան մտան՝ թվով 280։ Այդ մնացածներով մենք լի Էեզրակացնել, որ Շիրակացու բազմապատկման
պետք Է իմանանք, թե ջարդից (կոտորածից) առաջ աղյուսակները յոթ դարով ավելի հին են, քան մա­
որքան Էին։ թեմատիկայի պատմության մեջ մինչև այժմ հայտ­
նի համանման բոլոր աղյուսակները»4։
Եթե խնդիրը լուծենք այսօրվա մոտեցմամբ և
զորքի քանակը նշանակենք X, ապա կունենանք Շիրակացու ստեղծագործությունները, այդ
հետևյալ հավասարումը. թվում և «Թվաբանություն»–ը, մեծապես նպաստել
են միջնադարյան Հայաստանում մաթեմատիկա­
-2+-4 +-11+280=* , հետևաբար՝ * = 1760։ կան և բնագիտական մտքի զարգացմանը։ Հետա­
գա դարերի մեր բոլոր մատենագիրներն Էլայս կամ
Այն ժամանակվա մեթոդներով այս լուծումը բա­ այն չափով օգտվել են Շիրակացու աշխատանքնե­
վական դժվար Էր, որովհետև պետք Էր գումարել րից և իրենց գործերում հիշատակում են այդ մա­
մասեր (կոտորակներ)։ սին։ Շիրակացու աշխատանքներին քաջածանոթ
են եղել Գրիգոր Մագիստրոսը (ճ–ճ\ դդ), ով շատ
Թվաբանության դասագրքի վերջին բաժի­ բարձր Է գնահատել Շիրակացու ամբողջ ստեղծա­
նը կոչվում Է «խրախճանական խնդիրներ» կամ գործությունը, Լևոն Մաթեմատիկոսը(ճ–ճ1դդ), Սա–
«խրախճանականք», որտեղ զետեղված Է8խնդիր։ մուել Անեցին(ճ1 դար), Ներսես Շնորհալին (XII դ.) և
Խրախճանական են անվանել այն պատճառով, որ շատ ուրիշներ։
սրանք հետաքրքրաշարժ խնդիրներ են և իրար
առաջադրել են խրախճանքների ժամանակ։

3Գ.Բ. Պետրոսյան, Մաթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին 4Գ.Բ. Պետրոսյան, Մ աթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին
դարերում, Եր., 1959 թ.։ դարերում, Եր., 1959 թ.։

ՒվօՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 37

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ -1400

ԱՆԱՆՒԱ ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ
ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ստորև ներկայացված են հայ և օտարազգի 7. Պետրոսյան Գ. «Մաթեմատիկան Հայաս­
հեղինակների աշխատությունները Անանիա տանում հին և միջին դարերում», Եր., 1959 թ.
Շիրակացու կյանքի և գիտական գործունեու­
թյան մասին։ 8. Անասյան Հ.Ս. «Հա յկա կա ն մա տ ենա գի­
տություն», հատոր 1, Եր., 1959 թ., Էջ 731-774
1. Տեր-Մկրտչյան Գ. «Անանիա Շիրակացի»,
Վաղարշապատ, 1896 թ. 9.43/ւօոհ 6. «1/ւշտօբսո 8 թա հշւ< օս Փ սոսշօֆ սս»

2. 0ՕՈ7ե63Ր6 ք. <</\ՈՅՈ13Տ Օէ ՏԻ1ՐՅգ» (ձ.Օ. (Շթ66Ւ1ԱԱԱՇբ&Շհ1&861<06ե1ԱՈՑթԱՕՇ), Ըթ66ՁՒ1, 1959 Ր.

600-650), 8^3ՈէւուտԺ16 261էտշհհքէ. 8Ճ. VI, 1897 թ. 10. «Լուսնի պարբերաշրջանները», ա շխ ա ­
տասիրությունը՝ Ա. Աբրահամյանի, Եր., 1962 թ.
3. Աբրահամյանի Ա. «Տիեզերագիտութիւն և
տոմար», Եր., 1940 թ. 11. 1<0ա08բՅՓԱՈ, (Ո6բ&60Շ Շ Շբ66հ6–
ՁթահՕՀՕՏՕ), Ոբ6ՇԱՇՈ06Ա6 Ա «01Ա1\/16Ւ1տՑթԱԱ 1Հ.Շ.
4. Աբրահամյան Ա. «Անանիա Շիրակացու ւԹթ-^ՁՏյՈհՁ ԱՇ.Շ. ձթ68ա37ՈՒ13, Ըթ683հ, 1962 Ը
մատենագրությունր», Եր., 1944 թ.
12. Թումանյան Բ. «Հայ ա ստղա գիտությա ն
5. Առաքելյան Ա. «Անանիա Շիրակացի», Եր., պատմություն», Եր., 1964 թ.
1955
13. Խռլոպյան Գ.Տ., «Անանիա Շիրակացու
6. Աբրահամյան Ռ., Թումանյան Բ., Հակոբյան աշխարհայացքը», Եր., 1964 թ.
Թ., Մելիք-Բախշյւսն Ստ. «Անանիա Շիրակացի»,
Եր., 1958 թ. 14. Բ©էհ )Ւ1. ,ձոՅո1խ ՏշհւՐՅհՅճւ - Տ՚ւո Խմ\6–
ուտշհշր էՀօտտօցՐՅթհ Ժցտ 7. յՅհրհսոժտրէտե,

26ւէտշհհքէ Ժ6Ր 06սէտօհ6ո 1\/1օոց6ո13ոշ1ւտշհ6 0@տ@11տ~

շհՁէէ, 8. 114, 1\/1սոշհ6ո, 1964

38 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ |ՒՎտ Յ. 2012

15. ձ6թՅւ\/տհ Ոօյթօշոհ I"., «/ՀհւՑհււտ
ԼՍսբՁւՀՁվԱ», Ըբ66ՁՒ1, 1970 Ր.

16. Աբրահամյան Ա., Պետրոսյան Գ. «Ա նա ­
նիա Շ ի ր ա կա ցի », Մատենագիտություն, Եր.,
«Սովետական Գրող», 1979

17. Թահմիզյւսն Ն. «Ա նա նիա Շ ի ր ա կա ցի ն
և Հա ր ո ւթ յա ն ութ հ ա ր ց ն ա կ ա ր գ ե ր ը », «էջմիա­
ծին», 1984 թ., |Տ| 5

18. Թումանյան Բ.Ե. «Ա նա նիա Շ ի ր ա կ ա ցի »,
Եր., 1991 թ.

19. Բրուտեան Գ. «Ա նա նիա Շիրա կա ցու
«Խ ա ռ ն ա խ ո ր ա ն ը »», Մայր Աթոռ Ս. էջմիածին,
1998 թ.

20. Վարդանյան Ռ., Կարախանյան Գ.,

«Անանիա Շիրա կա ցին և նրա «Ք ննիկոնր»»,

Աճեմյան մատենաշար, հ. Ա, Եր., 2002 թ.
21. Նազարյան Լ. «Ա նա նիա Շ իրա կա ցի.

մ ի ջ ն ա դ ա ր ի մ ե ծ մ տ ա ծ ո ղ ն ու գ ի տ ն ա կ ա ն ը »,

Եր., «Երևանի Անանիա Շիրակացու անվան
ճեմարան» կրթահամալիր, 2006 թ.

ԱՆԱՆԻԱ
ՇԻՐԱԿԱՑՈՒ
ՎԵՐԱԴԻՐՆԵՐԻ

համակարգը

ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԷՑՆԱԹՅԱՆ

Ֆիզմաթ, գիտությունների թեկնածու,
Մատենադարանի գիտաշխատող

հա յտ նի է, որ Հին Հունաս­ րում քննարկման առարկա էր ների տեսակետը ընդունում էր
տանի գիտության նվաճումները Լուսնի սեփական լույս ունենա­ VII դարի մեր մատենագրութ­
ժառանգեց Բյուզանդիան։ Երկրի լու հարցը՝ չնայած հույն գիտնա­ յան գիտական մտքի հիմնա­
կրթական֊գիտական կենտրոն­ կանները մեկընդմիշտ պարզել դիր Անանիա Շիրակացին։ Նա
ներում աշխարհի կառուցվածքի էին այն։ Այսպես, տեղեկություն գրում է,որ չնայած նրան, որ
պատկերացումները զարգա­ կա այն մասին, որ Փարիզի աստ­ «Առաջ իններն... ասաց ին... թե
նում էին աստվածաբանության ղադիտարանի տնօրեն ժան Լուսինը...չունի բնական լույս, այլ
և փիլիսոփայության միահյուս­ Բուրիդանը 14-րդ դարում ըն­ ստանում է այն Արեգակից, ինչ­
ված սահմաններում։ Գիտութ­ դունում էր Լուսնի թե սեփական, պես Արեգակի դիմաց գտնվող
յունը դիտվում էր իբրև միջոց, թե Արեգակից փոխառյալ լույսի հայելի, որոշ հոգևորականներ
որը հիմնավորում էր կրոնական գոյությունը2։ այդպես չեն մտածում։ Նրանք
դավանանքները։ պնդում են, թե Լուսինն ոչ թե
Ասենք, որ հույն գիտնական– Արեգակից է ստանում, այլ ունի
Երկար ժամանակ եկեղեցին՝ առանձին սեփական լույս»3։
ի դեմս իր հոգևորականնե­ 2 1/1. 8. Ո ^ Ո Ձ հ ^ հ , >1<ՁՒ1 5 7 Բ ^ ՅՒ| Ո
րի, պահպանում էր ժամանա­ Այնուհետև նա ներկայացնում
կի գիտական կրթվածության 01՜Օ 61013^ 6 թ336աԱ16 ՅՇ7թ0Ւ101\/1ա/1, է իր սեփական կարծիքը.«Բայց
մենաշնորհը։ Ըստ գիտության ես համամիտ եմ այն բազմա­
պատմության ուսումնասիրողնե­ 1/1^,1^,1989, Շ.159։ թիվ իմաստասերների հետ, ըստ
րի՝ «գործնականում այդ կրթութ­ որոնց լույսը Արեգակից է։ Իսկ այն
յան շրջանակներում գիտական սև նշանները, որ երևում են Լուս­
մակարդակը ցածր էր... աստ­ նի վրա, արտաքին իմաստասեր­
ղագիտությունը հիմնականում ները բացատրում են, թե դրանք
լուծում էր տոմարական հարցեր՝ խոռոչներ են,... որի պատճառով
հատկապես Զատկի ճշգրիտ այնպես գեղեցիկ չէ լուսավորութ–
հաշվարկի համար»։1 ւունր, ինչպես Արեգակինն է»4։

Նշենք, որ նույնիսկ XIV դա– 3 Անանիա Շիրակացի, Տիեզերագի­
տութիւն և տոմար, աշխատասիրությամբ
1 Ո * 5©թհՅ/1, հ Ձ ^ ւ Օ 8 1՜1Շ70թՒտ Ա. Աբրահամյանի, Ե.,1940, Էջ39։

օ6պ6Շ783, 1^1.,1956, շ174-176։ 4 Նույն տեղում, էջ 40։

40 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ԱշՅ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

Ա. Շիրակացին ծանոթ էր հու­ րը և հրեաները օգտվել են բա­ V դարում։ Բանն այն է, որ 235
նական գիտության VII դար հա­ վական պարզ լուսնա-արեգակ֊ լուսնային ամիսների տևողութ­
սած նվաճումներին, քանի որ նային Ց-ամյա շրջանից, որով յունը մի քանի ժամի ճշտությամբ
կրթություն էր ստացել Բյուզան– Ալեքսանդրյան եկեղեցին հաշ­ հավասար է 19 արեգակնային
դիայում։ վում էր նաև Զատիկը7։ Չնայած տարվա։ Օրինակ, եթե ինչ-որ
հուլյան տոմարի գործածութ­ տարում հունվարի 1-ին եղել է
VII դարում Բյուզանդիան յանը, հունական օրացույցների լիալուսին, ապա 19 տարի հետո
ծանր ժամանակներ էր ապրում, անհամաձայնության մասին կան նույն օրը Լուսինը դարձյալ մոտ
տարածքներ կորցնում, դպրոց­ բազմաթիվ տեղեկություններ առ կլինի լյւվելուն։ 19-ամյա շարքը
ներ էին փակվում։ Ուսումն ու այն, որ երբեմն երկու քաղաքներ տատանվում էր մարտի 21-ից
գրագիտությունը, զրկվելով պե­ պայմանավորվում էին ամիսներն ապրիլի 18-ի սահմաններում։
տական հովանավորությունից, սկսել միևնույն օրով8։
քաշվել էին վանքերը5։ Բյուգան­ Լուսնի 19-ամյակների հիման
դական մշակույթի պատմության Ուսումնասիրողներից մեկն վրա կազմվեցին զատկացուցակ–
ուսումնասիրողները նշում են, իրավացիորեն գրել է. «Զարմա­ ներ, որոնք անփոփոխ օգտա­
որ այդ ժամանակ ուսում ստա­ նալի է, որ այդպիսի տոմարներով գործվում էին դարեր շարունակ։
նալ ցանկացողները դիմում էին էր առաջնորդվում Հայտնի է, որ հուլյան և արևա­
Տրապիզոնի մի հոգևորականի, մի ժողովուրդ, դարձային տարիների տարբե­
որը սովորել էր Աթենքում, և որի որն աշխարհին րությունը XVI դարում հասավ
անունն էր Տյուքիկոս6։ Վերջինիս տվել է այնպի­ 10 օրվա, գարնանային օրահա­
աշակերտներից է եղել նաև Ա. սի աստղագետ­ վասարը տեղի էր ունենում ոչ թե
Շիրակացին։ ներ, ինչպիսիք են մարտի 21-ին, այլ 11-ին։ Հայտնի
Արիստարքոսը, է նաև, որ ուղղումը կատարվեց
Նրա գիտական ժառանգութ­ Հիպարքոսը, 1582թ. Հռոմի Գրիգոր XIII պապի
յունը ուսումնասիրվել է և դեռ Պտղոմեոսը9։ հրամանով։ Իսկ մինչ այդ, քա ­
կուսումնասիրվի տարբեր մաս­ նի որ լուսնային ամիսները հաշ­
նագետների կողմից։ Մեր նպա­ Եկեղեցական վում էին 29 կամ 30 օրով, ապա
տակն է ներկայացնել Ա. Շիրա– տոների և հատկա­ հասկանալի է, որ 235 այդպիսի
կացու դերը հայոց ինքնատիպ պես Զատկի հաշ­
տոմարի կայացման գործում։ վարկի համար բո­ ամիսները 19 տարում տեղավո­
լորն օգտվում էին րելն այնքան էլ դյուրին գործ չէր։
Մինչև մ. թ. III դարը հույնե– Ալեքսանդրիայի 19-ամյակների հաշվումները կա­
տոմարագետների տարվում էին նաև վերադիրնե­
5 Ն.Ադոնց, Պ ա տ մա կա ն ուսումնասի­ կազմած Լուսնի րի համակարգով։ Քանի որ լուս­
րություններ, Փարիզ, 1948,էջ 502։ 19-ամյա շրջանից։ նային տարին արեգակնայինից
Հայտնի է, որ «մեթոնյան» կոչ­ պակաս է 11 օրով, ապա ամեն
6 5.3./1ւ1ոասւ|,0լ16թւ<11 Ււշւօբա 8ս– վող այդ շրջանը հայտնաբերել է մի տարվա սկզբի Լուսնի հա–
հույն գիտնական Մեթոնը մ.թ.ա.
ՅՅՒՄԱԱ0|<Օ|՜Օ օ 6 պ 6 0 7 8 3 Ա ^ ե ք ^ թ ե ւ
7 5սՒ(6թռ13Ւ| 3 ., ճթ0Ւ10/10ւ՜ԱՈ Տթ68–
Ո.,(8 – Ո 6 թ8 3 Ո Ո0/108ԱՒ13 9֊1՜0 86X3), 1^1.,
հ 6 Ր Օ &/աթՅ, 1՝1.,1 9 7 5 ,0 .3 3 ։
1961,0.359։
8 Նույն տեղում, էջ 28։

9 ւՕւաԱԱաԱՒւ լ/|.ձ., |<ՅՈ6հ^Յթե Ս\թ0Ւ|0–

ոօաո, 1^1.,1981,0.52։

Տ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 41

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

սակին գումարելով 11, կարելի է ներից։ կան տոմարներով։
ստանալ հաջորդ տարվա սկզբի Այս առումով տոմարի պատ­
Լուսնի հասակը։ Եթե այն անց­ V դարում բորբոքվում են
նում էր 30-ից, ապա 30-ը հանում մությունը սերտորեն առնչվում միաբնակության և երկաբնա–
էին։ Այս դեպքում էլ մեծ ճշտութ­ է ժողովրդի քաղաքական և կության վեճերը։ Քաղկեդոնակա­
յան հասնելու համար, այսինքն՝ եկեղեցական պատմությանը։ նությունը պաշտոնապես ընդուն­
19-ամյակի առաջին տարվա վե­ IV դարի արշալույսին Հայաս­ վում և պարտադիր է դառնում
րադրին հասնելու համար հարկ բյուգանդական կայսրության մեջ։
էր լինում ցիկլի վերջին տարում տանում քրիստոնեությունը պե­ Ինչպես գրում է ՄԱբեղյանը֊
11-ի Փոխարեն վերցնել 12։ տական կրոն ճանաչվելուց հե­ «Հոռոմների ազդեցությունից
տո Արևելյան Հայաստանում զերծ մնալու և ազգային միությու­
Հայոց եկեղեցին, իհարկե, եկեղեցական լեզուն ժողովրդին նը պահպանելու համար պետք
կարող էր հարևանների նման ըն­ քիչ մատչելի ասորերենն էր, իսկ էր դավանապես զատվել նրան­
դունել հուլյան (ալեքսանդրյան) Արևմտյան Հայաստանում՝ հու­ ցից»10։
օրացույցը և զերծ մնալ տոմա­ նարենը։ Պետք է ենթադրել, որ
եկեղեցական տոներն էլ կարգա­ VI դարի կեսից Հայոց
րական հաշիվների բարդություն­ եկեղեցին վերջնականապես
վորվում էին ասորական Ահունա­ անջատվում է քաղկեդոնակա­
նից։ Մինչ այդ բոլոր եկեղեցիներն
առաջնորդվում էին 200-ամյա
զատկացանկով, իսկ VI դարի

կեսից՝ ՍԼլեքսանդրիայի տոմա­
րագետների հայտնաբերած 532–
ամյա շրջանով։ Երկուսի հիմքում
էլ ընկած էր Լուսնի 1Ց–ամյա
շրջանը։

Եկեղեցական լեզուն հայե­
րեն դարձնելուց հետո որոշվեց
տոները հաշվել սեփական՝ հա­
յոց շարժական տոմարով։ Ըստ
բանասիրության մեջ ընդունված
կարծիքի՝ 552 թ. հուլիսի 11-ից
սկիզբ է առել հայկական թվագ­
րությունը՝ Հայոց մեծ թվականը
(ՀՄԹ)։ Յուրաքանչյուր չորրորդ
տարում նահանջի օրը հաշվի
չառնելու պատճառով նրա տա­
րեսկիզբը շարժվում էր տարվա
օրերի վրայով։ Հարևան ժողո­
վուրդները դժգոհում էին.«զԳ(3)
ժամքն, որ ի չորս ամին օր կա­
տարի, հայք ուրիշ կարգեցին և
կոչեցին նահանջ, որ է շարժող
եղանակաց և տօնից»,– հայտ­
նում են ձեռագրերը11։ Օտարնե­
րը դժվարանում էին զուգահեռ
հաշվարկներ անել հայկական
տոմարի հետ՝ նշելով, որ բոլոր

ազգերի տոները և եղանակները
անշարժ են, «բացի Հայոց, զի
զաւրն յաւելեալ ի Դ/4/ ամն...
Հայք առանձին նահանջ կար­
գեցին, զոր ոչ գովեցին ներհուն

10Մ.Աբեղյան, Երկեր, հ.Գ, Ե.,1968, Էջ98;

11Մ.մ.ձեռագիր 2017,թ.412բ։

42 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ԱտՅ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

արուեստին»12։ աշխատության մեկնություննե­ նին։ Իսկ վերջինս տրված է երկու
Ասենք, որ յուրաքանչյուր րով։ Վանական դպրոցներում
պատրաստում էին տոմարա­ ձևով, դրանցից մեկը կապվում
սերնդի համար այդ զուգահեռ գետներ, որոնք հմտանում էին
հաշվարկների դժվարություննե­ հայոց և հարևան ժողովուրդնե– է Հայտնության, մյուսը՝ գարնա­
րը կապվում էին 20նահանջ տա­ րի տոմարների զուգահեռ հաշ­
րիների հետ, եթե մարդու միջին վարկների մեջ։ Դա այնքան էլ նային օրահավասարի հետ։ Այս­
տարիքը հաշվենք 80 տարի։ դյուրին գործ չէր։ Բանն այն է,
որ եթե տոմարական հիմնական պես, առաջինը պահանջում է
Սեփական՝ ՀԱԹ-ով առաջ­ տարրերի սահմանումները մյուս
նորդվելու որոշումը եկեղեցու և ժողովուրդների «պատճենների» թվականի հաշվարկը կատարել
ժողովրդի կյանքում պատմական մեջ գրեթե նույնն են, ապա Հայոց
շրջադարձ էր, որ կատարվեց տոմարի տեսությանը նվիրված հետևյալ կերպ. «Կալ թիւ մի յԱ–
Մովսես Եղվարդեցի կաթողիկոսի մասում տրված են շարժական
օրոք՝ տոմարագետ Աթանաս Տա– տոմարի առանձնահատկություն­ րաց ամսոյ, թուեա մինչև ցՑայտ–
րոնացու ջանքերով։ Վերջինս էա– ներին հարմար օրենքներ, որոնք
սի կազմած 532-ամյա զատկա– նութիւն, չորեքպատկեա, և այն է։
ցանկը վերակազմեց հայկական խախտելու դեպքում կշեղվեին
շարժական տոմարով՝ յուրա­ տոների ճշգրիտ հաշվարկից։ Թէյառաջին ամին ես, Գ(3) երթ ի
քանչյուր տարվա եկեղեցական Վերցնենք թեկուզ «Թուական
տոնի համար տալով հայկական այսպէս արա» սահմանումը, որը բաց, յերկրորդին՝ Բ(2), յերրոր–
օրացուցային ւսմսաթիվյ^ «Պատճէն տումարի Հայոց» բաժ­
նում տրված է երկու ձևով։ Թվում դին՝ Ա(1), իսկ չորրորդին լիով
Սակայն հայկական եկե­ է, թե թվականը հաշվելու համար
ղեցու բազմադարյան առանձին կանոն պետք չէր սահ­ կալ՝ նահանջ է»13։ Քանի որ Հա­
պատմության ընթացքում մանել, քանի որ դրա համար բա­
օտար ազդեցություննե­ վական էր ունենալ հաշվարկի յոց մեծ թվականի սկիզբը դրվել
րից զերծ մնալու դժվա­ սկզբնակետ։ Սակայն պարզվում
րին և հաճախ անհաղ­ է, որ այդ աշխատության շա­ էր 552 թ. հուլիսի 11-ին, ապա
թահարելի պայքարում րադրողը սահմանումների հա­
ուրիշներից անկախ լի­ մակարգում հիմնական տեղերից առաջին տարվա Հայտնությունը,
նելու համար պետք էր մեկը տալիս է հենց այդ կանո­
ունենալ սեփական տո­ այսինքն՝ հունվարի 6-ը, համըն­
մարական համակարգ։
Շարժական տոմարն կել էր հայկական Արաց ամսի 30–
անշարժ օրացույցների հետ
համաձայնեցնելու համար ին։ Այդտեղից էլ սկսվում էր թվա­
մեծ հմտություն պահանջող այդ
բարդ և պատասխանատու գոր­ $կանի հաշվարկը։
ծը VII դարի կեսին Անաստաս կա­ Թվականի մյուս սահմա­
թողիկոսի հանձնարարությամբ նումը կապված է գարնա­
կատարում է Անանիա Շիրակա­ նային օրահավասարի
ցին։ Նրա հեղինակած «Պատճէն հետ։ եկե­ ա է
տումարի» աշխատությունում Հայկական
շարադրված առանձին գլուխ­
ները բովանդակում են ինչպես ղեցական տոների հա­
հայկական, այնպես էլ հարևան
ժողովուրդների օրացույցներին մակարգը տարբերվում
վերաբերող տեսական և գործ­
նական խորհուրդներ, որոնք էր մյուսներից ոչ միայն
ներկայացված են ժամանակի
աստղագիտական գիտելիքների շարժական տոմարի
մանրամասն բացատրությամբ։
կիրառումով, այլև որո­
Հայկական ձեռագրերը հա–
րուստ են «Պատճէն տումարի» շակի տոների հաշվարկի

12Մ.Մ.ձեռագիր 2001,թ.206ա։ սեփական մոտեցումով։

Այսպես, հայտնի է հարևան

եկեղեցիների հետ Աստվածա–

հայտնության օրվա հետ կապ­

ված անհամաձայնությունը։ Եթե

մինչև V դարը Ծնունդն ու Հայտ­

նությունը տոնվում էին միասին,

ապա դրանից հետո հունական

եկեղեցին սկսեց Ծնունդը տոնել

դեկտեմբերի 25-ին, իսկ Հայտ­

նությունը՝ հունվարի 6-ին։ Այդ

փոփոխությունը մեր եկեղեցու

կողմից ընդունելություն չգտավ։

Ա. Շիրակացին իր Հայտնութ­

յան ճառում գրում է .«Գրեալ է ի

6-րդ գլուխ կանոնացն այսպէս,

եթէ կարգեցին առաքեալքն և

եդին հաստատամտութեամբ,

թէ եղիցի տաւն Ծննդեանն

և Յայտնութեանն Տեառն և

13ՄՄ ձեռ. 5975, թ. Յբ։

Տ|օՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 43

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

Փրկչին մերոյ... ի Զ(6) յունուա­ ամբարեաց ի մեղուանոցի այդր ի են մտել աստիճանաբար, ապա
րի հոռոմոց»14։ Տոմարական և բազմավէտ մատենագրաց Քաղ– նրանք միմյանցից անջատվել են
դավանաբանական հարցերը դէացտց և Յունաց եւ ամենայն և հեղինակի անունը չեն կրել։ Այս
քննարկելուց հետո նա միտքն ազգաց»16։ պատճառով նրանց ամբողջա­
ավարտում է այսպես. «Բայց մեք կան պատկերը վերականգնել
... առ ձեզ այլ ոչինչ ունիմք պա­ Ասենք, որ Գրիգոր Մագիստ­ հնարավոր չի եղել։ Շիրակացու
տասխանիս, զի ոչ հրամայէք րոսն այն մտածողն էր, ով մեծ անունով հրատարակված տո­
գործ ճշմարտութեան, այլ միշտ նախանձախնդրությամբ աշխա­ մարական աշխատությունների
իշխանութեան եւ ճարտարու­ տում էր հայ իրականության մեջ մասին գրելիս հայտնի հայա–
թեան»15։ սահմանազատել գիտությունը և գետ-աղբյուրագետ Հ. Անասյանն
կրոնական ուսմունքը։ Այսպես, այն անվանել է «խառնուրդ բնա­
Կաթողիկոսի մահվան պատ­ նա, դիմելով Բջնիի եպիսկոպոս գիր», որտեղ առկա են նյութեր
ճառով Շիրակացու կազմած Եւիրեմին, գրում է. «Ինձ համար նաև Հովհ. Սարկավագի «Տոմա­
տոմարական համակարգը գոր­ զարմանալի էր երկրաչափա­ րից»19։
ծածության մեջ չմտավ, քա ­ կան հաշիվների մեջ մտնելու
նի որ այդ առիթով հատուկ քո համարձակությունը...ճիշտ Շիրակացու տոմարական
եկեղեցական որոշում չընդուն­ կլինի մտածիր՝ մտիր քո խուցը, աշխատությունների հրատարա­
վեց։ Շիրակացու տոմարա­ խրճիթը և այնտեղ կարդա սաղ­ կողը՝ Ա. Աբրահամյանը, հիմն­
գիտական աշխատանքների մոսներ։ Իսկ դեպի ճեմարան մի վելով ձեռագրերում պահպան­
առաջին ուսումնասիրողը և գնա­ շտապիր, այլապես ճանճի նման ված հայկական ամսանուններով
հատողը եղել է Գրիգոր Մագիս­ կճզմվես»17։ կազմված 532-ամյա զատկա–
տրոսը, ում շնորհիվ մեզ է հասել ցանկի ավելի քան 60 տարվա
Էվկլիդեսի աշխատություններից Հայտնի է նաև, որ «շատ կա­ տվյալների վրա, վերականգնել
մի հատվածի հայերեն թարգ­ նուխ, արդեն X դարում Շիրա– է բոլոր տարիների արդյունք­
մանությունը։ XI դարի 30-ա– կացու գրվածքները մտել էին ները։ Այն դիտարկելիս պարզ է
կան թվականների վերջերին նա ժողովածուների մեջ, ենթարկվե­ դառնում, որ 1Ց–ամյակի հաշ­
Պետրոս Ա Գետադարձ կաթո­ լով համառոտման, կրճատման, վարկը տարբերվում է մյուս ժո–
ղիկոսին խնդրել է նախորդների խառնափնթորութեան»,– գրում ղովուրդների 19-ամյակներից։
նման անուշադրության չմատ­ է Շիրակացու աշխատանքնե­ Բանն այն է, որ հայոց շարժա­
նել այն մարդու աշխատանք­ րի ուսումնասիրողներից Գ. Տեր– կան տոմարով հնարավոր չէր
ները, ով օգտվել է տարբեր Մկրւոչյանը18։ կազմել Լուսնի 1Ց–ամյա շրջան,
հին ժողովուրդների գիտական որի լբանալուց հետո նույն 19
ժառանգությունից «որ բազում Քանի որ Շիրակացու աշխա­ ամսաթվերին տեղի ունենային
աշխատութեամբ հաւաքեալ... տությունները գործածության մեջ զատկական լրումները։

14 Աբրահամյան Ա., ՍԼՇիրսւկացու մա ­ 16 Գրիգոր Մագիստրոսի թղթերը,- Մյուս ժողովուրդների անշարժ
տենագրությունը, Ե.,1944, էջ 283։ լույս ընծայեց Կ. Կոստանեանց, տոմարների դեպքում 19-ամյակ–
Ալեքսանղրապոլ, 1910, էջ 8։ ները միմյանցից տարբերվում
15Նույն տեղում, էջ 289 ֊290։ էին միայն 19ամսաթվերի շարքի
17Նույն տեղում, էջ 132։ սկզբնակետով։ Շարժական տո­
մարով այդ հաշվարկը կատարե­
18 Գ.Տեր–Մկրտչյսւն, Անանիա Շիրակա­ լու համար պետք էր գիտական
ցի, Վ ա ղարշա պատ, 1896, էջ 12։ մեծ հմտություն, որ վաղ միջնա­
դարի Հայաստանում կարող էր
ունենալ միայն Ա. Շիրակացին։

Բարեբախտություն պետք է
համարել, որ որոշ ձեռագրերում
պահպանվել է տեղեկություն
այն մասին, որ հայկական վե­
րադիրների համակարգը կապ­
վում է հենց Շիրակացու անվան
հետ. «Մովսէս օրինադրեցաւ...
զյբմունս Զատկաց հինն Իսրայելի

19 Հ.Անասյան, Հա յկա կա ն մա տ ենա ­
գիտություն, հ. Ա, ե., 1959, Էջ747։

44 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎտՅ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

... երկրորդ՝ ... Եզրաս նորոգեւսց Վերադրի սահմանումը հենց վերադիրը։
զժԹ(19) երեակն Երրայեցոց ... այդպես էլխորհուրդ էտալիս. «Ե– Տոմարի մեկնություններում
երրորդ՝ ... Ռստակէս Աթենացի թե ուզում ես ըստ հայկական տո­
մարի վերադիր հաշվել, վերցրու սրա բացատրությունը այսպես է.
արար տումար Հռոմւսյե– Հայոց թվականը և պարգիր, թե «Հարց.– ինչու է պետք վերադրի
ցոց... չորրորդ՝ ... Ղետնդ արար քանի 19-ամյակ ևքանի նահանջ հաշվարկը նահանջ տարինե­
զլրումն Զատկաց Եթովպացոց րին 1-ով պակասեցնել։ Պատաս­
եւ Եգիպտացոց, հինգերորդ՝ կա նրանում։ Ապա բազմապա­ խան.– Սա արվում է տերունա­
... որդի նորայ արար զլրումն տիկ արա տարիների թիվը 11-ով, կան (այսինքն՝ Զատկական)
Զատկաց Արաբացոց եւ Սւսկե– ըստ նահանջի տարիների 1-ով լրման համար, քանի որ նահան­
դոնացոց, վեցերորդ՝ Անատոլիս պակասեցրու, 19-ամյակների ջը գարնանային հասարակա­
... արար զլրումն Զատկաց Յու­ տարիներին 1-ական ավելացրու, ծը առաջ է տանում։ Եվ եթե մեր
նաց եւ Ասորոց, եօթներորդ՝ ... բաժանիր 30-ի, մնացորդը կլինի վերադիրը 1-ով չպակասի, մեր
Անդէս արար զլրումն Բիւթւս–
նացոց եւ Կապադովկացոց, ու­ տարվա վերադիրը»23։ լրումը մյուսների հետ չի համընկ­
թերորդ՝ ... Դիոնիսիոս արար Սրան անմիջապես հաջոր­ նի, այլ առաջ կընկնի բոլորից»25։
զլրումն Աթենացոց, իններորդ՝ Իսկ դա անթույլատրլի է,քանի որ
Անդրէաս ... արար միաբանու­ դում է մյուս խրատը. «Համա­ «խափանի տումարական իմաս–
թիւն ամենայն տիեզերաց ԺԹ(19) ռոտ վերադիր այսպէս արա. Կալ
երեկաց ... տասներորդ՝ Անանիա
Շիրակացին արար զլրումն Հա­ զանցեալ վերադիրն ԺԱ.(11) ի տասիրութիւն, զի վասն համըն–
յոց Մեծաց»20։ վերա բեր, եթե ընդ Լ.(30) ելանէ թացութեան եւ զոյգ պահելոյ
զԼ.(30) գնա, որ մնայ, վերադիր զսոսա իմաստասիրեցաւ տումա–
Ընդ որում, 2001 ձեռագրում է։ Ինահանջի ամի ժ.(10) ած, իսկ րական հանճարս»26։
այս հաղորդումից անմիջապես յժԹ.(19)երեակի ամի՝ ԺԲ.(12)ած։
հետո սկսվում է «Ա. Շիրակա– VII դարի մի ձեռագրում Զատ­
նոյ համարողի յաղագս ԺԹ(19) Ապա թե նահանջն եւ ԺԹ.(19) կի հաշվարկի տարաձայնությու­
երեկաց Լուսնի» տոմարական երակն ի միասին հանդիպին,
սահմանումը։ Պարզ է դառնում, ԺԱ.(11)ած»24։ նը մյուսների հետ բացատրվում
որ տարբեր ազգերի տոմարների է այսպես. «Եւ թէ ոք ասէ, թէ Հա­
կարգավորողների կամ որ նույնն Այս նյութերը հավաքելով և յոց ամիսքն շարժական են, այլ
է՝ լրումները կազմողների շար­ համադրելով՝ մենք պարզեցինք, Հոռոմոցն անշարժ են, առ այս
քում իր պատվավոր տեղն ունի որ հայոց նահանջը հաշված էր ասելի է, թէ ճիշտ անշարժ են։
նաև Անանիա Շիրակացին։ այլ կերպ, նահանջ տարվա օրե­
րի քանակը 1-ով ավելանալու Բայց Լուսնի հետ հայոց ամսոցն
Հայոց վերադիրների համա­ կապակցեալ է, որ յամէն Դ(4)–
կարգը, ի տարբերություն մյուս փոխարեն պակասում էր Լուսնի
ժողովուրդների 19-ամյա աղյու­
սակների, հաշված է532 տարվա 23Մ.Մ.ձեռագիր 1999, թ. Յբ։ 25Մ.Մ. ձեռա գիր 2017, թ.413ա։
համար21։ Այն պահպանվել է Մա­ 24Նույն տեղում,թ. Յբ–4ա։ 26Հա կոբ Ղրիմեցի, նշվ. աշխ., էջ 143։
տենադարանի երկու ձեռագրում.
Ընդ որում, միայն մեկի ներքևում
է հիշատակված. «Անանիա Շի­
րակացին է արարեալ»22։ Աղյու­
սակում յուրաքանչյուր չորրորդ
տարում վերադիրը 11-ի փոխա­
րեն 10է, իսկ 19-րդ տարում, եթե
այն համընկնում էնահանջ տար­
վա հետ, վերադիրը 12-ի փոխա­
րեն 11 է։

20 Մ.Մ. ձեռա գիր 2001, թ. 212բ–213ա;
Հակոբ Ղրիմեցի, Տոմարագիտական
աշխատություններ, աշխատասիրությամբ
&. էյնաթյանի, Ե., 1987, էջ 302-303։

21 Մ.Մ. ձեռա գիր 1999, թ. 239ա., 2001,
թ. 45ա։

22Մ.Մ.ձեռագիր 2001, թ. 44բ։

ԱՏՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 45

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14(|6^

»՜:•.՚–––■“•–՞“–♦յ՞"*&Հ,"ձ^լՀ–|յՀ*լ>Տ*ք1հւէէ,•*^՚է/1;–՞/ւ֊Հև–■*-^-*.»ք•տ/•■*«*–-<•*/**՜•-**",է»Տ–/•քյ.,ք--,–քյՀ–^՛ք^<։֊յյյէւյ>քա>չ">^Xս+՜յՃ*^տյ^.*յ^,յ>,Հյյ՚*/*/1*–>>ճ*^%ք^ո*.4(,տ.ւ;.ւ Հ*Հ–քՀ1.*+^ԿՀյ"էՀ՝*ք^ք^Ւ^քյճ1>

էյա ա*3տտ*տ9.յ*»1^^^՚–լ.■ւ–քգՀՈ–>.•.հ.>՝՚«ք7յյԿյ***՝"է+/:Հ*յ^աՀՀ՜Հ1է՝ք/էէՕք,յ.#լ7&*~ք,ՀՀտ*Ր"#7ք–*.ք–՚^–աքյձ^ՔէՀքք^Տ7՝–ՀքՀ.^քՏ,Ն^Մ>––տ■՚-<ք^ՀՔ*ճքյէ,՜–՞յ–&–^Տ^էճ^։Հ<–՚ձ֊ձ^–լ*յաՀՀ*՝ք|1.

> %&*% ■տտտտտ

ում Ա(1) աւր յետ կոյս գայ հայոց %– ^ “^ ^ ^ – է – * Ո » - V., Հէէ֊+է& ^ էՀ.բ$Ա
ամիսքն և ծնունդ Լուսնին, և րո­
պէն Լուսնի ամբողջ մնայ, որ այլ 1Ւ ք «#1%
ազգի ամսով այնպէս ուղիղ ոչ
գայ, որպէս հայոց ամսով»27։ *** | * ^ ՜ % * ՝***~ ՝– * * Հ ւ~ * է ^ * * – 4 . քկ,
**Խ4^ ՝իքհքհ>^յ^ կ ի
Պարզ է դառնում, որ հայոց ^^4
տոմարը մյուսներից տարբեր­
վում էր հենց նահանջի հաշվար– •#*«*#***"~*. # 5 * . / " ճ * » ֆա^յ^է–
կոփ ,^ • . ^ . ;..0Լ...ա։<

Փաստեր կան, որ «VII դա­ հությանը, հայոց շարժական տո­ շարունակ, մնալով ինքնուրույն,
րի հիշատակարանային, վար­ մարը շարունակել է իր ընթաց­ ազգային և ինչ-որ իմաստով
քագրական ու վիմագիր աղբ­ քը։ Տոմարն անշարժ դարձնելու ապահովելով նաև հայոց
յուրների ուսումնասիրությունը փոխարեն, որի համար պետք էր եկեղեցու անկախությունը։
հնարավորություն է ընձեռում ընդամենը ալեքսանդրյան տար­
եզրակացնելու, որ թվարկության վա նման յուրաքանչյուր չորրորդ Ուզում ենք հոդվածն ավար­
արծարծվող (ՀՄԹ - Ջ.Է.) համա­ տարվա Ավելյւսց օրերը մեկով տել՝ մեջբերելով ուսումնասի­
կարգն ունեցել է թեև սահմանա­ ավելացնել և բոլորի նման օգտ­ րողներից մեկի խոսքը. «Հայ
փակ, բայց իրական կիրառութ­ վել պատրաստի 19-ամյակից ժողովուրդը դարերու ընթացքին
յուն, ուստի նրանով թվագրված և դրա հետ կապված մյուս հա­ ապրեր ու մաքառեր է տոմարա­
հուշարձանների իսկությունը շիվներից, Անանիա Շիրակացին կան կնճռոտ հաշիւներու սեղա­
կասկածանք չի հարուցում»28։ հայոց շարժական տոմարը թող­ նին վրա՝ պահելով միշտ ազգա­
Որ ՀՄԹ-ով են առաջնորդվել նելով անփոփոխ, նահանջի հաշ­ յին աւանդական դիմագիծը նաեւ
ողջ միջնադարի ընթացքում, վարկը արել էայլ ճանապարհով՝ այս մարզին մեջ, եւ վարպետօ–
հաղորդում է ակադեմիկոս Լ. տալով առանձին սահմանումներ րէն գիտցեր է օգտուիլքաղաքա­
Խաչիկյանը։ Նա գրում է, որ հի­ վերադրի և թվականի համար։ կիրթ նորութիւններէն»30։
շատակարանների ճնշող մե­
ծամասնության մեջ գրության Մեր կարծիքով՝ սա է նրա 30 Տէր-Ներսեսյան Հ.Ն. Օրացույցի 200–
ժամանակը ցույց էտրված միայն անշարժ տոմարը, որը համար­ ամյակին առիթով,֊Բազմավեպ, 1957,
Հայոց թվարկությամբ։ Կան հի­ վել է կորած։ Այն միանշանակ չի Ա–Բ,էջ 5։
շատակարաններ, որտեղ Հայոց ընդունվել օտարների կողմից,
թվականին զուգահեռ նշված է սակայն հարատևել է դարեր
նաև Փրկչական թվականը։ Սա­
կայն միասնական Փրկչական
թվական գոյություն չուներ29։

Չնայած օտարների դժգո–

27Մ.Մ.ձեռագիր 7104, թ. 214բ։

28Ո .1\/1ճբՕհՕ/\ՕՈ՜տ Շ1՜1Շ161\/1/\6101՜1Շ4^ /\6 հ հ ^ ն

ՈՕ 8բ1\/տ|–1ՇՒ<1՜1Ւ1 1՜1Շ704Ւ1ա01\/1, 47կ31\/տ|–1Շ1<Ձ8

ՅԲՁ”,– Լրա բեր հա սա րա կա կա ն գիտու­
թյունների, Գ.Ա. ՀՍՍՀ,1976, 1Տ11 էջ 52։

29 Լ.Խաչիկյան, ԺԴ դարի հիշա տ ա ­
կարաններ, Ե., 1950, էջ XXX։

46 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

ՄՍԱՆԻՍ ՇԻՐԱԿԱՑՈԻ

1. Ինքնակենսագրություն V
2. Թվաբանական աղյուսակներ

(գումարում, հանում, բազմապատկում)
3. Վեցհազարյակ (բաժանում)
4. Խնդրագիրք
5. Խրախճանականներ
6. Տիեզերագիտություն
7. Կենդանատեսակների մասին տեքստ
8. Աստղաբաշխության մասին տեքստ
9. Երկնային երևույթների մասին տեքստ
10. Արեգակի ընթացքը համաստեղություններով
11. Լուսնի պարբերաշրջանը
12. Լուսնի գարնանային գիշերահավասարի

աղյուսակներ
13. Լուսնի առանձնակ բոլորակ
14. Լուսնացույց աղյուսակներ
15. Զատկի ճառ
16. Հայտնության ճառ
17. ՇԼԲ բոլորակ (532 տարիների աղյուսակ)
18. Խառնախորան
19. ժողովուրդների ամսանունները
20. Հին հայկական ամսանունները և

ժամանունները
21. Անդրեաս Բյուզանդացու տոմարի
մեկնությունը
22. Աշխարհացույց
23. Մղոնաչւսփք
24. Օղաչափք (Աստղաբաշխական
երկրաչափություն)
25. Չափերի և կշիռների մասին տեքստեր
26. Թանկարժեք քարերի մասին տեքստ
27. ժամանակագրություն
\28. Աստվածաշնչի գլուխների դասակարգումը

ւՆո –Հ^ *է>

Ւ՝|23. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 47

ՇԻՐԱԿԱՑԻՆ ԿՄՐԵՆ ԹՈԽԱԹՅԱՆ
ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ
ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵ– ՀՀ ԳԱԱպատմությանինստիտուտի գիտ ա շխա տ ող,
ՐԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ
ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ Գիտական հետաքրքրությունների ոլորտը՝ ժայռա–
պատկերարանություն և հայ աստղագիտության
պ ա տ մութ յուն

Ժ * այռապատկերներն ունեն ճանաչողական յամբ, բովանդակության ու տեսականու հարստութ­

մեծ արժեք, դրանք պատմում են վաղնջական յամբ եզակի են Հին Աշխարհի մշակույթում, սա

անցյալի մարդու կյանքի ու ստեղծագործության, վկայում է պատմամշակութային ժառանգության

մտքերի և զգացմունքների, առասպելների և պատ­ այս կարևոր ոլորտում մեր նախնիների նշանակալի

մությունների, մաքառման ու հաղթանակների, մեր ավանդը։ Հնագույն հայերը նպատակային գործու­

նախնյաց հավատալիքների ու ծեսերի մասին։ ժայ– նեության այս ասպարեզում դրսևորել են որոշա­

ռապատկերման երևույթը մարդու զգացմունքների, կիորեն հատուկ, սրբազնական և ակնածալի վերա­

պատկերացումների և գիտելիքների դրսևորման ձև բերմունք, ինչն էլ փաստում է այս սկզբնաղբյուրի

է, որն իրականացնում էգրանցման, կուտակման ու հավաստիությունը։

փոխանցման գործառույթներ՝ ներկայանալով իբրև ժայռապատկերները հանդիպում են բարձրա­

մարդկային հաղորդակցման միջոց։ լեռնային՝ 2500-3300 մ բարձրությամբ գոտում։

ժայռապատկերները Հայկական լեռնաշխարհի Հայաստանի և Արցախի Հանրապետություններում

մ.թ.ա. \/11–1 հազարամյակների պատմական իրա­ հայտնի էժայռապատկերների կուտակման յոթ խո­

կանության բացահայտման կարևորագույն մշւսկու– շոր շրջան՝ Արագած, Գեղամւս, Վարդենիսի և Սյուն­

թաբանական սկզբնաղբյուրներ են, որոնք պատ– յաց լեռներ, Քարվաճառ, Ղարաբաղի բարձրավան­

կերագրորեն արտացոլում են անցյալը, և դրանով դակ և Կապուտջուղ։ Պատմական Հայաստանում

իսկ՝ շատ արժեքավոր են հայ ժողովրդի ծագում­ ժայռապատկերներ են հայտնաբերվել Վանա լճի

նաբանության ու ժողովրդագրական խնդիրնե­ հյուսիսային և արևելյան ափերին, Արարատի և

րում։ հր ժամանակին ժայռապատկերումը մասն Պաղատո լեռան ստորոտում, Շատախում, Կորդ–

ու տեսակն էր աշխարհընկալումային համակարգի վաց և Սաթի լեռներում, Պարսկահայքի հյուսիսում,

արտահայտման, ծիսապաշտամունքային և ուսու­ Բյուրակնի լեռներում, Կաղզվանի, Խնուսի, Ուռհայի,

ցողական ոլորտների։ Մալաթիայի ևՔարբերդի շրջակայքում և այլուր։

Հայաստանի տասնյակ հազարավոր ժայռա­ Հայկական լեռնաշխարհում առկա է ժայռա­

պատկերներն իրենց քանակով ու կուտւսկվածութ– պատկերների գերկենտրոնացում, մինչդեռ նրա

48 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012