30-2012-3

մերձակայքում հնագույն ժայռապատկերները քիչ խոհաբար որակել էորպես «մեզ ավանդված հնութ­
են։ Լեռնաշխարհը ժայւււսփորագրման հնա– յան նշխարներ՝հնագույն ժամանակներում ապրած
գույն օջախ է, որտեղ հարատևած ու պահպան­ երջանիկ նախնեաց... զգացմանց և սրտից արտա­
ված ժայռապատկերման իմաստաբանությունը, հայտություն.,.»Ն.
ավանդույթներն ու հմտությունները Լեռնաշխար­ ժայռապատկերման օջախ Հայաստանում
հից դուրս դրսևորում են ճառագայթաձև ու կենտ­ են նաև հնագույն ժայռապատկերաբանության
րոնախույս բաշխում, այսինքն՝ էթնոմշակութային ակունքները։ 15 դար առաջ, վադմիջնադարյան
ալիքների ու ազդակների ձևով աշխարհընկալու– գրականության մեջ կան դրանց արարման մասին
մային պատկերացումների սփռումը Հին Աշխար­ հնագույն մատենագիտական հիշատակումներ։

հում կայացել է նաև ժայռագրության միջոցով և
տեսքով։

ժայռապատկերման օջախ Հայաստանում են Հայաստանում ժայռապատկերների գոյության
նորօրյա ժայռապատկերաբանության ակունքնե­ երկու հիշատակում է գրառել Մովսես Խորենացին։
րը. աշխարհում առաջին անգամ (1886թ.) Հայաս­ Հրաշապատումի ձևով նա փրկել ու մեզ է հասցրել
տանի գիտական մամուլում է ժայռապատկեր ժայռագրության ու տառաստեղծման աղերսների
հրատարակվել և իրատեսորեն մեկնաբանվել։ հնագույն մի վկայություն՝ Մաշտոցի երազը.
Աշխարհում ժայռապատկերներ հայտնաբերվել
էին դրանից ընդամենը յոթ տարի առաջ (1879թ.) Եվ տեսանէ ոչ ի քուն երազ Եվ տեսնում է ոչ երազ քնի
Իսպանիայի Ալտամիրա անձավում։ Սակայն... Եվ­
րոպայի գիտական աշխարհն ու Կաթոլիկ եկեղե­ և ոչ յարթնութեան տեսիլ, մեջ, ոչ տեսիլք արթնության
ցին փութացին ներկայացնել դրանք իբրև կեղ­
ծարարություն,քանի որ դրանց ակնհայտ հնությունն այլ ի սրտին գործարանի մեջ, այլ սրտի գործարա­
ընդունելը կհակասեր կրոնական դավանանքին՝
վկայելով «նախաջրհեղեղյան» շրջանում մարդ­ երևութացեալ հոգւոյն աչաց նում նրա հոգու աչքերին
կության, առավել ևս՝ արվեստի գոյությունը։
թ ա թ ձեռին աջոյՀգրելով երևում է աջ ձեռքի թա թ
Իսկ Հայաստանում եպիսկոպոս, հայագետ Մես–
րովբ Սմբատյանցը Մայր Աթոռի կրոնական, բարո­ ի վերայ վիմի Ա, Ե, է, Ը, քա րի վրա գրելիս Ա, Ե, է,
յական, պատմական, բանասիրական և ազգային
«Արարատ» ամսագրում հրատարակեց Մւսստա– Ի, Ո, Ւ, զի որպէս ի ձեան Ը, Ի, Ո, Ւ, այնպես, որ ք ա ­
րայի նորահայտ ժայռապատկերը՝ նախապես ծա–
վալելով նամակագրական լայն քննարկում։ Դրա վերջք գծին կուտակեալ րը գծերի հետքը պահում
արդյունքում նա ժայռապատկեր երևույթը ողջւս–
ունէր քա րն։ էր, ինչպես ձյան վրա2։

Պատմահոր երկրորդ վկայությունը ժայռա–
փորագրման առթիվ՝ դյուցազն Տորք Անգեղի
արծիվներ գրելու մասին է.

1 Սմբւստեւսնց Մ. եպս., Բևեռաձև արձանագրութիւն,
Արարատ, 1886,1Տ111, Վ ա ղա րշա պատ, էջ 499-503։

2 Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց, Տփղիս, 1913
(Երևան, 1991), Գ գիրք, ԾԳ, էջ 327։

Տ|շՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 49

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14(|6^

... երգէին նմա բուռն ... երգում էին նրա մասին,

հարկանել զորձաքար իբր թե ձեռք էր զարկում

վիմաց ձեռօք, ուր ոչ գոյր որձաքարերին, որոնց վրա

գեզութիւն, և ճեղքել ըստ ոչ մի ճեղքվա ծք չկար, ու–

կամաց մեծ և փոքր, և քե– զածին պես ճեղքում էր մեծ

րել եղնգամբքն և կազմել ու փոքր, եղունգներով տա֊

որպէս տա խտ ակ, և գրել շում էր, տախտակներ ձևում

նոյնպէս եղնգամբք իւրովք և նույնպես եղունգներով
արծուիս և այլս այսպիսիս։ վրան գրում էր արծիվներ և

նման բաներ3։

Այս տեղեկության և ժայռապատկերման կապի

մասին ազգագրագետ Խաչիկ Սամվելյանը նշել է,

որ Պատմահոր տողերում պահպանվել են հետքեր ՜# -
Ա
այն հնագույն դարաշրջանից, երբ մարդիկ իրենց
\ Կ~ԼՅձ
տեխնիկական ճարտարվեստը արտահայտում էին
*ֆք»> * * $ / * * Լ»֊**)**–
միայն սեփական ձեռքով ու քա րով4։ Բանագետ
Շիրակացու«Լուսնացույա»–ի մի ա ղյուսա կը (ձեռ. 1342 թ.)
Արամ Ղանալանյանը նշել է, որ Հայաստանում
կողմը՝ «քանդակուած պատկեր, արձան, յատկա­
հայտնաբերված «հազարավոր հիանալի ժայռա­ պէս աստուածների արձան, կուռք։ Դրօշեալ գիրք
նուիրականք, քանդակված մեհենական գրութիւն,
պատկերները ... ավանդական Տորքին վերագր­ եգիպտական մեհենագրութիւն, հիերոգլիֆներ»8։

ված քարարվեստի այդօրինակ նմուշներից են, որն Կարևոր է այն, որ Անանիա Շիրակացին նշում
է փուլերի հերթականությունը, նկատել, դրոշմել և
այնքան տարածված ու ծաղկած է եղել Հայկական ճանաչել, այսինքն՝ նախ պետք էր նկատել երկ­
նային լուսատուի շատ դանդաղ շարժումն ու տե­
լեռնաշխարհի բնակիչների մոտ» 5։ ղաշարժերը, ապա դրոշմել՝ արձանագրել քարին,
կուտակել տեղեկություները, և հետո միայն, ուսում­
Առավել ուղղակի վկայություն է հաղորդում VII նասիրելով դրանք՝ ճանաչել, հասկանալ։ Ուրեմն՝
Շիրակացին VII դարում արդեն քաջատեղյակ էր ու
դարի հայ մեծ իմաստասեր, աստղագետ ու տոմա­ համոզված, որ հնում լուսատուների շարժումների
վերաբերյալ դիտողական տվյալները գրանցվել են՝
րագետ Անանիա Շիրակացին. դրոշմվել, սևեռվել քարերին։ Այսինքն՝ նրա հաղոր­
դածը նաև վկայություն է աստղագիտական ժայ­
Զգայարանք առաջ– նախնիների զգայա– ռապատկերների գոյության։

նոցն սուր էին քա ն րաններն առավել սուր Ասվածի վառ ապացույց կարող է ծառայել Գե–
ղամա լեռների Աստղաբերդ հնավայրում 1990 թ.
զայժմուցս՝ զոր վկա– էին, ինչը շատերն են նկատածս այս ժայռապատկերը։ Տեղադրված է

յէն բազումք, վասն որոյ վկայում, ուստի ոչ միայն 5 Մալիյասյան Ստ., Հայերէն բա ցա տ րա կա ն բա ռա րա ն, հտ. I,
Եր., 1944, էջ 546 47։
ոչ միայն զարեգական արեգակի շարժումը կա–

գնացս կարացին նկա– րողացան նկատել, այլև

տել, այլ եւ զբոլոր լուսա– բոլոր մյուս լուսատունե–

ւորացս կարացին դրոշ– րինը կարողացան դրոշ­

մել եւ ճանաչել։ մել ու ճանաչել6։

Հայոց գիտության հսկայի պահպանած այս

հատվածն առանձնահատուկ նշանակություն ունի,

սա աշխարհում հայտնի հնագույն գրավոր վկա­

յությունն է ժայռապատկերների վաղեմության և

հավաստիության, քանզի «դրոշմել» բառը քարի

վրա փորագրել, արձանագրել, քանդակել է հու­

շում։ «Դրօշ» արմատից, որն ունի նաև «կուռքի

պատկեր, արձանե իմաստ, ծագում են «դրօշել»

(փորել, քանդակե/), «դրօշագործութիւնե (արձա­

նագործութիւն), «դրօշեալ» (քանդակեալ պատկեր)

բառերը։ Ավելին, նկարադրոշմ նշանակում է «գիր,

նշանագիր» 7։ Ստեփան Մալխասյանցն էլ ընդգծում

է դրօշ և դրօշել բառերի կիրառման սրբազնական

3Նույն տեղում, Բ գիրք, Ը, էջ 115։
4Սամուելյան Խ., Հին Հա յա ստ ա նի կուլտուրան, հտ. I, Քարե
դար, Եր., 1931, էջ 307-08։

5Ղանալանյան Ա., Ավանդապատում, Եր., 1969, էջ ՃԽԹ։
6Անանիա Շիրակացի, Տիեզերագիտութիւն և տոմար, Երևան,
1940, ԾԹ, էջ 83-84։

7Աճաոյան Հր., Հայերեն ա րմա տ ա կա ն բա ռա րա ն, հտ. Ա, Եր.,
1971, էջ 694, 697։

50 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎՏ3. 2012

տեղանքում իշխող բարձունքի գագաթային մա­ բաժանումն է, որ կարող էր արտահայտել օր, ամիս,

սում, ունի ավելի քան 1 մ երկարություն և ամուր տարի, գուցե և՝ առավել մեծ ժամանակահատված։

սևեռված է տեղում։ ժայռապատկերն ամբողջովին Նկատենք նաև, որ առկա է ձախից աջ շարժում,

դիտելի է միայն հյուսիսից, այսինքն՝ փորագրողը ուղղվածություն, ինչը համընկնում է երկնոլորտի

և դիտողը միաժամանակ տեսնում է թե պատկերը, պտույտի, այսինքն՝ աստղազարդ երկնքում լուսա­

և թե երկնքի հարավային հատվածը՝ աստղագի­ տուների օրական և տարեկան տեղափոխության

տական դիտումների համար լավագույն ու առավել հետ։ Եվ, վերջապես, ներքևում պատկերված են

արդյունավետ մասը։ Սա աստղագիտական գրան­ դիտման առարկա երկու լուսատուները՝ իրենց տե­

ցումների աղյուսակ է, որ նշում է որևէ երկու լուսա­ սանելի մեծությանը (պայծառությանը) համապա­

տուի (մոլորակ, աստղ կամ, գուցե՝ համաստեղութ­ տասխանող չափի օղակով և խորհրդանշանով։

յուն) տեսանեւիության պայմանները մեկտեղ։ Նման Սեկնաբանելով այս ժայռապատկերը որ­

պատկերումը հնարավոր է դարձրել համադրել այդ պես դիտումների գրանցման աղյուսակ, կարելի

լուսատուների հարաբերական շարժումները։ է եզրակացնել, որ առաջին և երկրորդ ժամանա­

Լուսանկարում երևում է հորիզոնական եռագիծ կահատվածում երկու լուսատուները տեսանելի չեն

(երեք գծով ձևավորված երկու երկարաձիգ շերտ), եղել, երրորդում՝ երկուսն էլ թույլ են երևացել, չոր­

որ շարունակված է քարաբեկորի աջ նիստին9։ րորդում՝ վերևինը մեծ է, պայծառ, մյուսը՝ դարձյալ

Եռագիծը ձախից փակված է, ինչը, տրամաբանո­ չի երևացել։ Գրանցման գործընթացը հավանաբար

րեն, կարող է դիտումների գրանցման աղյուսակի կիսատ է մնացել, այլապես նշումները շարունակ­

ժամանակային առանցքի հաշվանքի սկզբնա­ ված կլինեին դեպի աջ։

կետն արտահայտել։ Դա առավել հավանական է Հնագույն մեր նախնին՝ իր ժամանակի աստղա­

դառնում այդ մասում փորագրված պոչավոր օղակի գետն այս եղանակով է տեղեկություններ կուտակել

առկայությամբ, որն ակունքի, աղբյուրի՝ սկզբի հա­ լուսատուների դիրքի և տեսանելիության մասին,

մընդունելի նշանագիրն է։ Եռագիծը ձախից, չորս և ապա միայն՝ եզրակացություններ արել դրանց

գծերով բաժանված է ուղղահայաց հավասար շեր­ շարժման մասին։

տերի։ Սա էլ աղյուսակի ժամանակային առանցքի Հայաստանը ժայռապատկերման օջախ է,

9 Երկնիստ ժա յռա պ ա տ կերները հա զվագյուտ են։ Նման և այստեղ են նաև ժայռապատկերաբանության
երևույթը վկայում է այդ ժա յռա պ ա տ կերի կարևորությունը, և
ակունքները։

որպես երկա րա տ և կիրա ռմա ն գործիք նա խ ա տ ե ս վ ա ծ լինելը։

Ւ4տ3. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 51

ԱՆԱՆԻԱ ՏԱԹԵՎԻԿ ՇԱԽԿՈՒԼՅԱՆ
ՇԻՐԱԿԱՑԻ
ԵՐԱԺԻՇՏԸ Արվեստագիտության թեկնածու,
Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա­
յի ա շխա տ ակից

Գիտական հետազոտությունների ոլորտր՝ XX
դարի հայ և հա մա շխա րհա յին երաժշտություն,
բ ա զմա ձա յնութ յուն

Ւ^նչպես հայտնի է, միջնա­ մասնագիտացումը։ Սակայն, Պյութագորասի և Բոեցիոսի տե­
դարի մեծ գործիչները չեն սահ­ մյուս կողմից, բնական էայն իրո­
մանափակվել գործունեության ղությունը, որ տարբեր ոլորտ­ սական հետազոտությունների
մեկ որոշակի ոլորտով։ Այսպես, ների խորապես տիրապետող
միևնույն անհատը կարող էր անհատը կարող է էՀլ ավելի լուրջ վրա1։
ներկայացնել տարաբնույթ բնա­ և բնորոշ արդյունքներ արձա­
գավառներ՝ իր ուսումնասիրութ­ նագրել՝ այդ բնագավառների Անանիա Շիրակացին
առանձնահատկությունները,
յունների ոլորտում միաժամա­ նրանցից քաղված գիտելիքներն առավելապես հայտնի է որ­
նակ ընդգրկելով բնագիտական ու հմտությունները միմյանց հա­
և հումանիտար գիտություններ։ մադրելու, համատեղ կիրառելու պես հայ իրականության մեջ
Դա վերաբերում էինչպես հայկա­
կան, այնպես էլայլ ազգերի մշա­ արդյունքում։ ճշգրիտ գիտությունների հիմ­
կույթներին։ Միջնադարի մտա­ Ինքնին հետաքրքիր է այն
ծողներից շատերը հայտնի են նադիր, ապա նաև՝ փիլիսոփա,
նաև որպես երաժշտության բնա­ փաստը, որ միջնադարյան Հա­
գավառի ներկայացուցիչներ՝ շա­ յաստանում երաժշտությունը մատենագիր, տոմարագետ,
րականագիրներ, երաժշտության քառյակ գիտությունների բաղ­
տեսաբաններ, պատմաբաններ կացուցիչ մաս էր կազմում՝ թվա­ մանկավարժ։ Այս ամենի հետ
ու գեղագիտական տարաբնույթ բանության, երկրաչափության և
մտքերի կրողներ։ Այս երևույ­ աստղաբաշխության հետ միա­ մեկտեղ, նա եղել է երաժիշտ ու
թը տարօրինակ կարող է թվալ սին, ի հակադրություն եռյակ
այսօրվա մտածողության դիրքե­ գիտությունների, որտեղ ընդգրկ­ երաժշտագետ և առանցքային
րից, երբ մասնագիտություն հաս­ ված էին քերականությունը,
կացողությունն ունի որոշակի հռետորությունն ու տրամաբա­ դեր ունի հայ երաժշտության
կողմնորոշում և, անգամ ավելին, նությունը (կամ դիալեկտիկան)։
կարևորվում է որևէ մասնագի­ Միջնադարում ընդունված այս պատմության մեջ։ Թերևս, սա այն
տության ավելի նեղ առումով ստորաբաժանումն առաջարկել
է Դավիթ Անհաղթը՝ հիմնվելով դեպքն է, երբ բնական գիտութ­

յուններին ու մասնավորապես

թվաբանությանը տիրապեւոե­

լու հանգամանքն ուղղակիորեն

նպաստել է երաժշտության մեջ

առանձնակի կարևոր բնագա­

վառի՝ լարվածքի և հնչակա–

1 Տես՝ 8օ^6ր 1\/1. Օտհ/տ, “1հ© 1րձոտ–

տւտտւօո օք /\ոշւ6ոէ 1\/1ստւշ 1հ6017 ւոէօ էհ©
1\/1ւճճ1@^ ց 0Տ”, 1հ© ՇՅտԵհճցՑ հւտէօւ7 օք
^6տէ6տ 1\/1ստւշ 1հ6017, 0ՁաԵհշ1ց6 Սու֊
V6^Տ^էV ԲՐ6ՏՏ, 2002, թթ. 141-142. Հայ
իրականության մեջ այդ երևույթի մասին
գրում Է Վ. Չալոյանը. ԿՁՈՕՅհ 8. Փաւօշօ–
Փ ա հ©ոօ66/յա\/ւօք՜օ, 1946, շ. 146.

52 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎտ3. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 < ^

նության (ակուստիկա) ուսում­ առասպելական բնույթի երգվող Ավանդաբար ընդունված է,
նասիրությունը որակական այլ պատմությունների գոյությունը, որ հայ հոգևոր երաժշտությունը
մակարդակի հասցնելուն։ որոնցից օգտվել են հայ պատ­ V դարում սկզբնավորել են կա­
միչները, ինչպես նաև պեղումնե­ թողիկոս Սահակ Պարթևը և
Հայ երաժշտությունը զար­ րից հայտնաբերված գտածոնե­ հայոց գրերի հեղինակ Մես–
գացման բարձր մակարդակ է րը և այլն։ րոպ Մաշտոցը։ Նրանք ստեղ­
ունեցել դեռևս նախաքրիստո­ ծել են առաջին շարականնե­
նեական ժամանակներում2։ Թեև Քրիստոնեության ընդունու­ րը՝ ըստ ավանդական՝ հայ
այդ ժամանակաշրջանին պատ­ մից և գրերի գյուտից հետո՝ երաժշտության մեջ կենցաղա–
կանող կենդանի երաժշտական արդեն գոյություն ունեցող հիմ­ վարող ձայնեղանակային մտա­
նյութը մատչելի չէ, սակայն գիտ­ քի վրա սկսել է ձևավորվել հայ ծողության։ Նրանք էլ համարվում
նականները մի շարք կողմնակի հոգևոր երաժշտությունը, որը են հայ երաժշտության առաջին
ճանապարհներով ապացուցում հետևողականորեն զարգացրել տեսաբանները։
են հայ եկեղեցու հայրերը և որը
են այդ իրողությունը, մասնավո­ զարգացման մոտավորապես Հայ հոգևոր երաժշտությունն
րապես՝ շեշտելով Աստվածաշն– հազարամյա ուղի է անցել։ Հայ իր էությամբ մոնոդիկ է,
չի հայերեն թարգմանության հոգևոր երաժշտության գործա­ այսինքն՝ միաձայն և միաձայ­
մեջ երաժշտական գործիքնե­ ռութային նշանակությունն ու նության մեջ՝ ինքնաբավ3։ Նրա
րի հայերեն անվանումները, գեղարվեստական արժեքն այն­ առանձնահատկություններից
քան մեծ են, որ դրանց կիրառու­ է այն, որ կրում է հավասարա­
2 Այս առնչությամբ էական ապացույցներ մը երբեք չի դադարել։ Դրանք զոր արժեքային նշանակութ­
են բերում Ք. Քուշնւսրյանը և Ն. շարունակվում են նաև մեր օրե­ յամբ օժտված երկու բաղադրիչ՝
Թահմիզյանը։ Տես՝ 1Հ^ահՁթ6Տ X. Տօոթօ– րում թե եկեղեցական - ծիսական երաժշտությունը և բանաստեղ­
միջավայրում, թե համերգային ծությունը, ուստի այն երաժշտա
Շե1 Լ1Շ70թԱԱ 1՜1 760թԱԱ Յթ1\/տՒ101<0Ա 1ԱՕհՕ– շրջանակներում։
3Տես՝ 1Հ^ահՅթ66 X., նշվ. աշխ., էջ 3։
,Գ1146Շ1<011 1\/^3ե1ա, Ո Ց Ւ ա ա ՜թՁ ^ , Ր օ շ ^ Յ բ շ –

786հհ06 1\/1^3ե11<ՅՈեՒ106 Ա13Հ^., 1958, Շ. 9֊76.

7ՑաԼ135ա հ . 760թ113 1\/1^3ե1101 Տ ՈԲ38Ա6Ա

^թ1^16Ւ1ա4, Ըթ60ՁՒ1, 113^. ^թւ\/տհՇւ<օո

ՇՇՐ, 1977, Շ. 18-57.

Ւ՝1տՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 53

- բանաստեղծական արվեստ է։ Գեղարդավանքի դպրոցները և այլն։ Նրանցից յու­
Սահակ Պարթևից և Մես– րաքանչյուրի դերը մեծ էր շարականագիրների
գործունեությունը խթանելու առումով։ Այս շրջանում
րոպ Մաշտոցից հետո շարա­ այնքան մեծ թվով շարականներ են ստեղծվել և
կանագրությունը շարունա­ շրջանառվել, որ դեռևս VI1-Հ/111 դարերում անհրա­
կել են նրանց աշակերտները ժեշտություն է առաջացել դրանք կանոնակարգելու
և հետևորդները, այդ թվում՝ և դրանցից որոշակի երգեցողություններ ընտրելու։
պատմահայր Մովսես Խորե­ Ավելի ուշ ստեղծել է շարականների կանոնակարգ­
նացին, կաթողիկոսներ Հով– ված ժողովածուն՝ Շարակնոցը, որի մեջ իր ավանդն
հան Մանդակունին, Գյուտ ունի Անանիա Շիրակացին։
Արահեգացին։ \/1–\/11 դարերում
Յուրաքանչյուր շարականագիր ստեղծել է
հոգևոր երաժշտության ծաղ­ եկեղեցու որոշակի տոնին, քրիստոնեական դեմքի
կումը շարունակվեց՝ կատա­ կամ եկեղեցական որևէ իրողության նվիրված շա­
րելագործման և հարստացման րականներ, օրինակ՝ ապաշխարության (Մեսրոպ
որոշակի միտումով։ Այդ շրջա­ Մաշտոց), Ծննդյան (Մովսես Խորենացի), խաչի և
եկեղեցու (Սահակ Ձորափորեցի) և այլն։ Ինչ վերա­
նի շարականագիրների մեջ, ի բերում է Անանիա Շիրակացուն, ապա նա հայտնի
թիվս Կոմիտաս Աղցեցի կաթո­ է որպես Ա. Հարության ծեսի շարականների մեծ
ղիկոսի, Սահակ Ձորափորե– մասի4, ինչպես նաև Վարդավառի5ու Հոգեգալստ–
ցու, Բարսեղճոնի, կարևորվում յան6առաջին օրերի կանոնների երգերի հեղինակ։
է նաև Անանիա Շիրակացու
անունը։ 4 Թւսհմիզյան ն., Անանիա Շիրակացին և Հարության ԱՁ ԴԿ
ութ հարցնակարգերը, «էջմիածին», 1984, Ե։
Շիրակի դպրեվանքը, որի
ներկայացուցիչն է Անանիա 5Վ արդավառը Ս. Զատիկի 14-րդկիրակի օրը ն շվո ղ տ ոնն է, որը
Շիրակացին, հայ իրականութ­ համարվում ԷՔրիստոսի այլակերպման օր՝ ըստ քրիստոնեական
յան մեջ մեկն էր վարդապետա­ այն պատկերացման, որ Քրիստոսը Թաբոր լեռան վրա երևացել
նոցների շարքում։ VII դարում է իր աշակերտներին։
գործում էին Սյունյաց վարդա­
պետանոցը, Արշարունյաց կամ 6 Հոգեգալուստը առաքյալների վրա Ս. Հոգու իջնելու
Երասխաձորի, Այրիվանքի կամ հիշատակության տոնն է, որը տեղի է ունեցել Ս. Հարության
հիսուներորդ օրը։

54 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ |Ա°3. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14<^

Կանոնը ութ երգից բաղկացած շարք է՝ նվիրված XIX դարի սկզբում, երբ արդեն, փաստորեն, X
միևնույն տոնին, անհատին կամ իրադարձությա­ խազային նոտագրությունից օգտվելն անհնար
նը։ 186 երգ Հարության հարցնակարգերից և 21 էր դարձել, և հայ եկեղեցական երգեցողությունն
երգ Հոգեգալստյան և Վարդավառի կանոններից ավանդվում ու պահպանվում էր բանավոր կերպով
ընդգրկվել են Սէնանիա Շիրակացու մինչև այժմ փոխանցելու ճանապարհով, Կոստանդնուպոլսում
հայտնի երաժշտաբանաստեղծական ժառանգութ­ Համբարձում Լիմոնճյանն ստեղծեց հայկական նոր
յան մեջ։ Այսինքն՝ նա հեղինակ է համարվում Շա­ նոտագրություն՝ հիմնվելով խազային գրության
րակնոցի շուրջ 200 երգի7։ նշանների վրա10։ Այդ աշխատանքը խիստ արդյու­
նավետ եղավ տվյալ ժամանակաշրջանում, քանի որ
Բազմազան են Անանիա Շիրակացու շարական­ նրանով գրի առնվեցին, ուստի և կորստից փրկվե– I
ների տեքստերը կառուցվածքային առումով և շա­ ցին հայկական ավանդական երգեցողությունները,
րադրանքի բովանդակային տեսակետից։ Նա հե­ այդ թվում՝ Պատարագի երգեցողությունները, Շա­
ղինակ է թե արձակ, թե չափածո, թե «հայկական» րակնոցը, ժամագիրքը։ Այսինքն՝ ներկայումս կիրա­
չափ համարվող սկզբունքով գրված բանաստեղ­ ռելի են Անանիա Շիրակացու շարականների այն
ծական տեքստերի։ գրառումները, որոնք իրականացվել են XIX դա­
րում՝ հայկական նոր նոտագրությամբ։
Հայ ավանդական երգեցողությունն ունի ծանր և
չափավոր տիպի մեղեդիներ, հաճախ նաև միևնույն Հարց է առաջանում, թե որքանով է պահպան­
երգի թե մեկ, թե մյուս տարբերակների դրսևորում, վել ավելի քան մեկ հազարամյակի ընթացքում
ինչը համարվում է երաժշտաբանաստեղծական
ժանրի զարգացման բարձր մակարդակի վկայութ­ 10 Հայ մշակույթի այս գործչին կարևորել էնա և Կոմիտասը։ Տե՛ս,
յուն։ Անանիա Շիրակացին ևս հեղինակ է այդպիսի օրինակ, «Հայոց եկեղեցական երաժշտությունը ԺԹ դարում»
զույգ տարբերակներով շարականների։ հոդվածը. Կոմիտաս, Հոդվածներ եվ ուսումնասիրություններ, էջ
126-136։
Անանիա Շիրակացու շարականները, ինչպես
նաև միջնադարյան հայ երաժշտության ամբողջ ՒվօՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 55
կանոնացված (այսինքն՝ եկեղեցու կողմից հաս­
տատագրված) ժառանգությունը, ամփոփված են
հայկական խազագրությամբ գրառված ձեռագ­
րերում։ Հայկական խազային նոտագրությունը
հայ երաժշտության թերևս ամենից հանելուկային
խնդիրներից է։ Այն գործածվել է մոտավորապես
VII(–XVI դարերում։ Այնուհետև՝ ճ\/11–ճ\/111դարերում,
շարունակել են արտագրել խազային նոտագրութ­
յամբ գրառված ձեռագրերը, սակայն այդ շրջանում
խազերն աստիճանաբար գործածությունից դուրս
են եկել և մոռացվել8։

Վերջին անհատը, որը երկարատև աշխատան­
քի արդյունքում կարողացել է վերականգնել խա­
զերը կարդալու սկզբունքը, Կոմիտասն է։ Ցավոք,
Կոմիտասի գիտական և կոմպոզիտորական կորած
համարվող ժառանգության մի մասն էլ խազերի
ուսումնասիրությանը նվիրված աշխատությունն է։
Մեզնրա հետազոտությունների փոքր մասն էմիայն
հասել, որը բավարար չէ խազային նոտագրությունը
կարդալու համար9։

7Թահմիզյան Ն., նշվ. աշխ., «էջմիածին», 1984, ե, էջ 27։

8 Տե՜ս՝ Աթայան Ռ., Հա յկա կա ն խազա յին նոտագրությունը,
Երևան, Հա յկա կա ն ՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1959։

9 Մեզ հա սա ծ նյութերի մեջ են «Հայ եկեղեցական երաժշտու­
թյուն» և «Շարականի խա զերի նշանակությունը» հոդվածները։
Տես՝ Կոմիտաս, Հոդվա ծներ և ուսումնասիրություններ, Եր.,
պ ետ ա կա ն հրատ., 1941, էջ 153-167։ Տե՜ս նա և Կոմիտաս
վա րդա պ ետ , Ուսումնասիրութիւններ եւ յօդուածներ, Գիրք Բ,
Երեւան, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆո հրատ, 2007, «Լ© տ^տէտտ©
ճ©տ տւցո6տ ճ6 թրօտօն1ւ0 ճ© Ր6ց1ւտ6 ^ ա ւ6Ո16ՈՈ6», «Հայ եկեղեցւոյ
առոգա նութեա ն նշաններուն սիստէմը», էջ 131-149, «Լ© տւցոտտ
Տ6 1ձ բրօտօճւ©», «Առոգանութեան նշաններ», էջ 150-181,
«Խազաբանութիւն», էջ 321-461։

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 14(|6^

բանավոր ավանդված երգերի նույ­ փաստորեն, չի սխալվել12։ Ն. Թահմիզյանը գտել է
նականությունը11։ Այս առնչությամբ հետևյալ աղյուսակը.
մասնագետները կարծում են, որ
թեև երգերը ժամանակի ընթացքում Աղյուսակ 1
փոփոխություններ պիտի կրած լինեն,
սակայն ընդհանուր առմամբ դրանց ԱԲ Գ Դ Ե Զ Է Ը ԹԺ
նույնականությունը հավաստի
Բ Դ Զ Ը Ժ ԺԲ ԺԴ ԺԶ ԺԸ Ի
կարելի է համարել թեկուզև այն
պատճառով, որ շարականագիր­ Գ Զ Թ ԺԲ ԺԵ ԺԸ ԻԱ ԻԴ Իէ ւ
ներից յուրաքանչյուրի թողած
Դ Ը ԺԲ ԺԶ Ի ԻԴ ԻԸ ԼԲ ԼԶ Խ
ժառանգությունն օժտված է
որոշակի ոճական դրսևորում­ Ե Ժ ԺԵ Ի ԻԵ ւ ԼԵ Խ ԽԵ Ծ
ներով, որոնցով և նրանք
Զ ԺԲ ԺԸ ԻԴ ւ ԼԶ ԽԲ ԽԸ ԾԴ Կ
տարբերվում են միմյանցից։
Անանիա Շիրակւս– Է ԺԴ ԻԱ ԻԸ ԼԵ ԽԲ ԽԹ ԾԶ ԿԳ Հ

ցու՝ երաժշտագիտական Ը ԺԶ ԻԴ լբ Խ ԽԸ ԾԶ ԿԴ ՀԲ Ձ
կարևոր ձեռքբերումն է
հնչականության ուսում­ Թ ԺԸ ԻԷ ԼԶ ԽԵ ԾԴ ԿԳ ՀԲ ՁԱ Ղ
նասիրությունը։ Իհարկե,
զարմանալի չէ, որ բնա­ ԺԻ Լ ԽԾԿ Հ Ձ Ղճ
գետ, բազմաթիվ հայտնա­
գործությունների հեղինակ Հին Հունաստանում՝ մասնավորապես
Անանիա Շիրակացին ուսում­ Ալեքսանդրիայի դպրոցում, փիլիսոփաներն ունեցել
նասիրել է հնչականություն երևույ­ են նման աղյուսակ, որը մեկնաբանվում էմի կողմից
թը։ Այդ ուղղությամբ կատարած նրա որպես բազմապատկման աղյուսակ, մյուս կողմից՝
աշխատանքը հետազոտել է երաժշտագետ որպես հնչյունային հարաբերությունների որոշակի
Ն. Թահմիզյանը, որը նպատակայնորեն Երևա­ համակարգ։ Հայտնի է, որ դեռևս Պյութագորասն
նի Մաշտոցի անվան Մատենադարանի Անանիա է նկարագրել բնական հնչյունաշւսրի հիմքերը։
Շիրակացուն առնչվող ձեռագրերում փնտրել է Նա նկատել է, որ հնչող լարը կիսելու հետևանքով
երաժշտագիտությանը վերաբերող նյութեր և, առաջանում է այդ հնչյունի օկտավա վեր տարբե­
րակը։ Նույն սկզբունքով նա լարը երեք հավասար
11 Հարցադրումը մա սնա վորա պ ես Անանիա Շիրակացու մասերի բաժանելով ստացել է «կվինտա», իսկ
առնչությամբ քննա րկել է Ն. Թահմիզյանը։ Տե՜ս Թահմիզյան Ն., չորս մասի բաժանելով՝ կվարտա ինտերվալը։
Գրիգոր Նարեկացին և հայ երաժշտությունը \/–ճ\/ դդ., Երևան, Պյութագորասի այս հայտնագործությունը, որն,
1985, էջ 167։ ի դեպ, ենթադրվում է, որ մասամբ հայտնի է
եղել անգամ բաբելոնացիներին, հսկայական
նորարարություն է եղել երաժշտության տե­
սության բնագավառում։ Առհասարակ Հին
Հունաստանի փիլիսոփաները և մաթեմա­
տիկոսները երաժշտությունն ընկալել են
որպես առաջին հերթին մաթեմատի­
կական և աստղագիտական երևույթ։
Երաժշտությունն ու թվաբանությունը
ոչ միայն համեմատել են, այլև ուղ­
ղակիորեն նույնացրել են այդ եր­
կու տարբեր բնագավառների մի
շարք երևույթներ13։

12 Տես Թահմիզյան Ն., Մի էջ հայկական վա ղ միջնադարյան
երա ժշտ ա կա ն տեսությունից, Բանբեր Մ ատենադարանի, 1960,
թիվ 5, էջ 43-76։

131\/|Ձէհւ6Տ6ո ւհօտՁՏ յ., <4Օո60|հ 1\/1ստւշ 1 հ6 0 1 7 ” , 1հ© ՇՁտԵհճց©
հւտէօւ7 օք ^ 0տէ6տ 1\/1ստւշ 7հ6017, ՕտտԵհշւց© Սոատւ՞տւէ^ թրօտտ,
2002, թթ. 109-135.

| 56 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | ՒՎտ3. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ -1

Բերված աղյուսակում դրսևորվում է
երաժշտության բնական հնչյունաշւսրը՝ լարը մա­
սերի առանձնացնելու ճանապարհով (1/2, 1/3,
1/4, 1/5, 1/6...)։ ժամանակակից ընկալմամբ խոս­
քը վերաբերում է օբերտոնային համակարգին։ Եթե
Ալեքսանդրիայի փիլիսոփաները բնական հնչյու–
նաշարի թվային դրսևորումները վերարտադրել են
հունական տառերով, ապա Անանիա Շիրակացին
այդ նույնն իրականացրել է հայկական անվանում­
ներով, ինչպես ընդունված է եղել անցյալում։

Հակիրճ արտահայտման համար ներկայաց­
նենք Պյութագորասի առաջարկած աղյուսակը՝
բաղկացած չորս թվից՝ 1, 2, 3, 4, որոնք միասին
կազմում են այսպես կոչված տետրակտուսը։

Աղյուսակ 2

12 3 4

24 6 8

3 6 9 12 հրատապ է դարձրել երաժշտության մեջ այնպիսի
4 8 12 16 բարդ երևույթների ուսումնասիրման կարևորությա­
նը, ինչպիսիք են ինտոնացիաների և հնչյունաշա–
Բերված աղյուսակի հնչյունային արտահայ­ րերի ծագման աղբյուրը։ Անգամ ժամանակակից
տությունը հետևյալն է. համաշխարհային երաժշտագիտությանը ոչ միշտ
մատչելի թվացող այդ երևույթներին անդրադարձել
յ֊ ք ------------- օօ լ9շ------------ --<->----էր–ձ,------------ է հայ միջնադարյան գիտությունը։
Հ֊ փ-------------
Անանիա Շիրակացու կատարած աշխատանքը
«յ թե երաժշտաբանաստեղծական արվեստի ստեղծ­
ման, թե երաժշտության տեսության հարցերի ու­
<> 8 <* 8 սումնասիրման առումով անկյունաքարային դեր ու­
“4 նեն հայ երաժշտության պատմության մեջ։ Այսպես,
22 նրա մասնակցությամբ զարգացում ապրած ուրույն
3 տեսակի շարականները հանգեցրել են տաղային
արվեստի ծաղկմանը հայկական միջնադարում։
Թվային աղյուսակի միջոցով բնական՝ օբերտո­ Նրա մշակույթը պարարտ հող է դարձել շարակա­
նային հնչյունաշարի արտահայտման այս ձևն իս­ նագրության ասպարեզում և նրա անմիջական
կապես հետաքրքիր և զարմանալի է։ մասնակցությամբ իրագործվել է այն ճանապարհը,
որը պիտի տաներ դեպի Գրիգոր Նարեկացու
Ն. Թահմիզյանը, ուսումնասիրելով երաժշտութ­ երաժշտաբանաստեղծական արվեստի ծաղկուն
յան բնական հնչյունաշարի թվային հարաբերութ­ և համաշխարհային երաժշտության մակարդակով
յունները, հանգել է այն եզրակացության, որ Անա­ աննախադեպ դրսևորումները, ինչպես նաևՆերսես
նիա Շիրակացին հայ երաժշտության հիմքերում Շնորհալու արվեստը, որը հայ երաժշտությունն այլ
տեսել է այդպիսի հարաբերակցության հնարավո­ մակարդակի է բարձրացրել։ Եթե անգամ մի կողմ
րությունը, ուստի այս հունական տեսությունը ներ­ թողնենք Անանիա Շիրակացու ազդեցությունը հայ
մուծել է հայկական գիտական մտքի մեջ14։ հոգևոր երաժշտության հետագա զարգացման ու–
ղու վրա, ապա նրա ստեղծագործություններն ինք­
Անանիա Շիրակացու աղյուսակը (աղյուսակ նին բավարար են Շիրակացուն հայ երաժշտական
1) և երաժշտության բնական հնչական հատ­ մշակույթի կարևոր ներկայացուցիչներից մեկը հա­
կությունների ուսումնասիրումը վկայում են հայ մարելու համար։
երաժշտագիտության համար առանձնակի կարևոր
մի հարցի մասին, այն է՝ դեռևս VII դարում հայ
երաժշտության զարգացման բարձր մակարդակը

14Տե՜ս Թահմիզյան Ն., նշվ. աշխ.։

ՒվօՅ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 57

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐԵԳ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ
ԱՍՏՂԱԳԻՏԱ­
ԿԱՆ ԺԱՌԱՆ­ Ֆիզմաթ, գիտությունների թեկնածու,
ԳՈՒԹՅՈՒՆԸ Հայկական ա ստ ղա գիտ ա կա ն ընկերության
(ՀԱԸ) հա մա նա խ ա գա հ

այաստանը հնագույն կա են մի քանի հազար տարի տարածաշրջանի ամենամեծ
գիտության, մասնավորապես՝ առաջ արված աստղագիտական ժամանակակից աստղադիտա­
աստղագիտության օրրաննե­ դիտումների նշաններ։ Հայաս­ րաններից մեկը՝ Բյուրականի
րից է. հին ժամանակներից Հա­ տանի տարածքում իրենց հետքը աստղադիտարանը (ԲԱ) իր 2,6
թողած աստղագիտական գոր­ մետրանոց և 1մետրանոց Շմիդ–
յաստանում զարգացած էին ծունեության նշանների թվին են տի դիտակներով։
Արեգակի, Լուսնի, մոլորակ­ դասվում, ժայռապատկերները
ների, աստղերի և երկնային (աստղագիտական բովանդա­ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՆԱԳՈՒՅՆ
երևույթների մասին գիտելիք­ կության բազմաթիվ քարագ­ ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
ները։ Հին հայերը, ինչպես և այլ րություններ), հնագույն աստղա­
ժողովուրդներ, նայել և հետևել դիտարանների ավերակները Համաստեղություններ։
են երկնային իրադարձություն­ (հատկապես հայտնի են նրան­
ներին, գրառումներ կատարել ցից երկուսը՝ Մեծամորը և Քա– Կարծիք կա, որ առաջին ան­
խավարումների և գիսավորնե­ րահունջը, որն, ի դեպ, Սթոուն– գամ երկնքի բաժանումը հա­
րի մասին, ժայռապատկերների հենջի հայկական նմանակն է մաստեղությունների կատարվել
տեսքով իրենց պատկերացում­ և նույնիսկ ավելի հին է համար­ է մի քանի հազար տարի առաջ
ները թողել սերունդներին, կա­ վում), հայկական հնագույն օրա­ Հայկական բարձրավանդակում։
ռուցել աստղադիտարաններ, ցույցը, մ.թ.ա. 11-1 հազարամ­ Ըստ ամերիկացի աստղագետ և
ստեղծել օրացույց։ Չնայած իր յակներից ի վեր օգտագործվող գիտության պատմության մաս­
փոքր տարածքին և համեմատա­ հայկական աստղագիտական նագետ Ոփլյամ Օլքոտի՝ Կենդա­
եզրույթները և անվանումները, նակերպի նշանները պարունա­
բար փոքրաթիվ բնակչությանը, միջին դարերից մնացած աստ­ կում են այնպիսի կենդանիներ,
Հայաստանն աստղագիտութ­ ղագիտական տվյալներ պարու­ որոնք հազարավոր տարիներ
յան ոլորտում համաշխարհային նակող Մատենադարանում և այլ առաջ ապրել են Հայաստա­
ժառանգության մեջ բավական վայրերում պահվող ձեռագրերը նում և նրա շրջակա տարածք­
մեծ ներդրում ունի։ Հայաստա­ և աստղալից երկնքի քարտեզ­ ներում (հիշենք, որ Մեծ Հայքում
նում աստղագիտությունը հայտ­ ները, ինչպես նաև ներկայումս նաև առյուծներ կային)։ Տրամա–
նի է վաղ ժամանակներից, առ­

58 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ի1չ Յ. 2012

բանական է ենթադրել, որ հին բերվում լայնածավալ ուսումնա­ ցույցն աշխարհում ամենահին
մարդիկ համաստեղությունները սիրություններ կազմակերպելու օրացույցներից մեկն Է և միգուցե
կոչել են հենց այն կենդանինե­ կամ առնվազն այս հնագույն նույնիսկ ամենահինն Է։ Հա­
րի անուններով, որոնք ապրել գանձերը ցուցակագրելու և պահ­ յերն օգտագործել են լուսնային,
են իրենց տարածաշրջանում, ոչ պանելու համար։ Հայկական ժայ­ այնուհետև լուսնա-արեգակնա֊
թե այլ երկրներում։ Ավելին, շատ ռապատկերների մանրակրկիտ յին օրացույց, իսկ մ.թ.ա. 1-ին
համաստեղություններ ունեցել են ուսումնասիրություններ է կատա­ հազարամյակի կեսերից անցել
իրենց ուրույն հայկական անվա­ րել և կատարում պատմաբան– են արեգակնային օրացույցի,
նումները, որոնք տարբերվում աստղագետ Կարեն Թոխաթյա– որը պարունակում Էր 365 օր (30–
էին հունականներից, սակայն նը։ Քարարվեստի վերաբերյալ ական օրից բաղկացած 12 ամիս
նրանցից շատերը իմաստով հա­ ամբողջական տվյալներ կարելի և 5 օրից բաղկացած 1 հավել­
մապատասխանում են իրար։ է գտնել հետևյալ համացանցա– յալ ամիս)։ Նոր տարին սկսվում
Համաստեղությունների հին հայ­ յին կւսյք-էջում՝ հէէբ։//աաձշձք. Էր Նավասարդին (որը համա­
կական անվանումների մասին աո/&ա/1ւէքա7/աճ6ճ.հէտ1։ պատասխանում Էր օգոստոսի
հիշատակություններ կան Մով­ 11-ին), երբ սկսվում Էր խաղողի
սես Խորենացու, Անանիա Շիրա– Հա յկա կա ն օրա ցույցր։ Հ. բերքահավաքը, և Օրիոն (հայե­
կացու և ուրիշների աշխատութ­ Ս. Բադալյանի (1970), Բ. Ե. Թու– րի մոտ՝ Հայկ) համաստեղությու­
յուններում։ մանյանի (1985) և Գ. Հ. Բրուտյւս– նը տեսանելի Էր դառնում գիշե­
նի (1997) հետազոտությունների րային երկնքում։ Ամսանունների
ժա յռա պ ա տ կերներ։ Արդի համաձայն՝ հայկական օրա­ (Նավասարդ, Հոռի, Սահմի, Տրե,
և պատմական Հայաստանի տա­ Քաղոց, Արաց, Մեհեկան, Արեգ,
րածքում առկա հայկական քա ­ Ահեկան, Մարերի, Մարգաց, Հրո­
րարվեստի ուսումնասիրություն­ տից և Ավելյաց) հետ մեկտեղ
ները ցույց են տալիս, որ հայերը նաև յուրաքանչյուր ամսվա բոլոր
հետաքրքրվում Էին երկնային օրերը հատուկ անուններ ունեին
մարմիններով ու երևույթներով։ (Արեգ, Հրանտ, Արամ, Մարգար,
Երկրագունդը, Արեգակը, Լուսի­ Ահրանք, Մազդեղ, Աստղիկ, Միհր
նը, մոլորակները, գիսաստղերը, և այլն և օրվա ժամերը (Այգ,
Ծիր Կաթինը, աստղերը, համաս­
տեղություններն արտացոլված Ծայգ, Զայրացյալ, ճառագայթ­
են Սևանա լճի շրջակա լեռների, յալ, Շառավիղյալ, Երկրատես և
Արագածի և Հայաստանի այլ այլն)։ Հայ հնագույն օրացույցի՝
վայրերում ժայռերին պատկեր­ Հայոց բուն թվականի սկիզբն Է
ված նկարներում։ Այս նկարներն համարվում մ.թ.ա. 2492 թ.։ Այնու–
ու պատկերներն ուսումնասիրում
են մի շարք պատմաբաններ,
հնագետներ և աստղագետներ։
Այնուամենայնիվ, բավարար պե­
տական վերաբերմունք չի ցուցւս–

ՒվօՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 59

հետև մ.թ. 552 թ. ներմուծվեց Հա­ լայնության 39°34Հ և արևելյան (որոշակի աստղերի դիտումնե­
յոց մեծ թվականը (օրացույցը) և երկայնության 46օ01՜։ Այն բազ­ րի)՝ աստղադիտարանն օգտա­
վերահաշվարկվեց հուլյան օրա­ մաթիվ քարերի համալիր է՝ տե­ գործվել է մ.թ.ա. 7700-2200 թթ.
ցույցի հետ տարբերությունը։ Կա ղադրված շրջանի և դրանից ընթացքում՝ մոտ 5500 տարի։
նաև Հայոց փոքր թվական (օրա­ սկսվող մի քանի թևերի տեսքով։ Համաձայն զանազան հեղինակ­
ցույց), որը ներմուծվել է 1084 Կարծիք կար, որ Քարահունջը ների՝ հուշարձանի ներկայիս և
թ.։ Հայերեն առաջին տպագիր նմանատիպ շատ այլ կառույց­ հարյուր տարի առաջ եղած վի­
օրացույցը կոչվել է «Պարզատու­ ների պես կրոնական համալիր ճակի համեմատությունը ցույց է
մար» և տպագրվել է 1513 թ. Վե– է։ Այնուհանդերձ, միայն 1980-ա– տալիս, որ այն զգալիորեն քայ­
նետիկում՝ Հակոբ Մեղապարտի կան թթ. կեսերին Քարահունջը քայվել է։ Այսպիսով՝ Քարահուն–
հիմնադրած առաջին տպարա­ մեկնաբանվեց որպես հնագույն ջը հրատապ պաշտպանության
նում։ Ուշագրավ է, որ Վենետիկի աստղագիտական հուշարձան, կարիք ունի։ Հուշարձանը եզա­
Մխիթարյանները հայկական և որն ուսումնասիրել են Պարիս Հե­ կի է իր տեսակի մեջ համենայն
համաշխարհային օրացույցների րունին (1998) և էլմա Պարսամ– դեպս Անդրկովկասի շրջանում և
ամենավաղ հրատարակիչներն յանը (1999)։ Քարահունջի տա­ նույնիսկ կարող է լինել աշխար­
են (1775 թ.–ից)։ Հայոց տոմարը րիքի գնահատականները խիստ հում պահպանված աստղադի­
հարատևել է մինչև XX դ.։ 1920 տարբեր են. 7700-ից մինչև 4000 տարաններից ամենահինը։ Եթե
թ. Հայաստանում ընդունվել է տարեկանի միջակայքում։ Քա– Քարահունջի գնահատված տա­
Գրիգորյւսն տոմարը, որը Հայ րահունջում հաշվվում են 250 մ րիքը հաստատվի հնագիտական
եկեղեցին պաշտոնապես ընդու­ երկարությամբ ձգվող 222 քար, մեթոդներով, ապա այն անպայ­
նել է 1923 թ.։ այդ թվում՝ 84-ը 4-5 սմ տրամա­ մանորեն պետք է ներառվի մեր
գիծ ունեցող անցքերով։ Այստեղ մոլորակի ամենակարևոր մշա­
Հնա գույն ա ստ ղա դի­ կութային հուշարձանների ՅՈՒ–
կարելի է գտնել 30 աղեղնային ՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժա­
տ ա րա ններ։ Հայաստանում վայրկյան ճշտությամբ տասնյակ ռանգության ցանկում։
ամենագրավիչ աստղագիտա­ աստղագիտական քարե գործիք­
կան պատմական կառույցը Զո– ներ։ 40քար կազմում են 45x36 մ Մ եծա մորը Հայաստանի
րաց քարերն են կամ Քւսրահուն– չափով կենտրոնական էլիպս, մյուս հնագույն աստղադիտա­
ջը, որին երբեմն անվանում են որի կենտրոնում կա ավերակ րանն է։ Այն կառուցվել է Մեծա­
Հայկական Սթոունհենջ։ Այն մե– քարե կույտ։ Դեպի հյուսիս– մոր գետի մոտ՝ հին քաղաքի
գալիթյան համալիր է, որի հեռա­ արևելք ձգվում է 8 մ լայնությամբ սահմաններում, Երևանից 35
վորությունը Երևանից 200 կմ է, 8 քարերի մի ճանապարհ։ Քա­ կմ հեռու, ներկայիս Արմավի­
իսկ Սիսիանից՝ 3 կմ, բարձրութ­ րերից մի քանիսն օգտագործ­ րի շրջանում։ Մ.թ.ա. V հազա­
յունը ծովի մակարդակից 1770 վել են որոշակի աստղերի ուղ­ րամյակից սկսած այն բնակելի
մ է. ճշգրիտ աշխարհագրա­ ղությունները որոշելու համար։ է եղել։ 1960-ական թթ. կեսերին
կան կոորդինատներն են՝ հյուս. Ըստ որոշ գնահատականների
էլմա Պարսամյանն
այն առաջին անգամ
մեկնաբանել է որ­
պես հնագույն աստ­
ղագիտական հու­
շարձան (1985 թ.)։
Ամրոցից դուրս աստ­
ղադիտարանն է։
Աստղադիտարանի
ամենահավանական
տարիքը գնահատ­
վում է մոտ 4600
տարի։ Քարահուն–
ջի նման, Մեծամորը
նույնպես ավելի լավ
ուսումնասիրության
և հատուկ վերաբեր­
մունքի կարիք ունի

60 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Տ1տՅ. 2012

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1

թե՜ Հայաստանի կառավարութ­ նաստանում և Հին աշխարհի այլ մեկն Անանիա Շիրակացին է
յան և թե՜ աշխարհի հնագույն երկրներում, Պատմական Հայաս­ (612֊685թթ.), ով այդ ժամա­
աստղագիտության նվիրյալների տանում էլ անզեն աչքով երևա­ նակների համար ունեցել է
կողմից։ Հայաստանի հնագույն ցող մոլորակներն ունեցել են
աստղագիտական վայրերի թվին իրենց անվանումները։ Մոլորակ­ բավական առաջադեմ աստղա­
են պատկանում նաև Անգեղակո– ների հունա-հռոմեական դիցա­ գիտական գաղափարներ։ Նա
թի դոլմենները (է. Պարսամյան, բանական անուններն են Մերկու– հայ ժողովրդի պատմության մեջ
1985 թ.)։ Ինչպես Քարահունջը, րի, Վեներա, Մարս, Յուպիտեր ամենակարկառուն գիտնականն
այս վայրը նույնպես Սիսիանի և Սատուրն (հունարեն՝ Հերմես, է, քանի որ նա փիլիսոփա էր,
շրջանում՝ Սիսիան քաղաքից 13 Ափրոդիտե, Սրես, Զևս ևՔրոնոս, մաթեմատիկոս, աշխարհագրա­
կմ հեռու։ Դոլմենները նեոլիթյան իսկ Ուրանը և Նեպտունն անզեն գետ, աստղագետ, տոմարագետ
(նոր քարեդարյան) և բրոնզե աչքով չեն երևում և հայտնա­ ևայլն։ Նա թողել էմի շարք գրքեր
դարաշրջաններից են։ Հայաս­ բերվել են ավելի ուշ՝ XVIII և XIX ևգրություններ, որոնք պահպան­
տանում կան մի քանի այլ վայ­ դարերում)։ Սակայն Հին Հունաս­ վել են մինչ օրս։ Դրանցից շատե­
րեր ևս, որոնք առնչվում են մեր տանում կիրառվել են այլ անվա­ րը պահվում են հին ձեռագրերի
հնաբնակների աստղագիտա­ նումներ՝ Ստիլբոն, Ֆոսֆորոս,
կան գործունեությանը։ Պիրոիս, Փաետոն և Փաինոն։ թանգարանում՝ Մատենադարա­
Հետաքրքրական է, որ հայերը նում։ Անանիա Շիրակացին գի­
Աստղագիտական իրա­ հնուց օգտագործել են համապա­ տեր Երկրագնդի գնդաձևության
դարձությունների արձա­ տասխան իմաստով անվանում­ մասին, նա ընդունել է, որ Ծիր
նագրություններ։ Հայ պատ­ ներ՝ Փայլածու, Արուսյակ կամ Կաթինը բաղկացած է բազմա–
Լուսաբեր, Հրատ, Լուսնթագ և
մագրության մեջ հայտնի են Երևակ։ Համաստեղություննե­ թիվ թույլ աստղերից, ճշտորեն
հին հայերի կողմից կատարված րի հին հայկական անվանում­ մեկնաբանելէ Լուսնի և Արեգակի
աստղագիտական իրադարձութ­ ներից ներկայումս պահպանվել խավարումները և այդ ժամա– "
յունների մի շարք արձանագ­ են Հայկը (Օրիոն) և Վահագնը նակաշրջանի համար ունեցել է ևձ
րություններ՝ աստղագիտական (Հերկուլես)։ Ըստ Հայկ Հարութ­ առաջադեմ աստղագիտական
բնույթի հիշատակություններ, յունյանի՝ Ծիր Կաթնի հայկա­
ձեռագրեր, դրամներ, պատկեր­ կան անվանումը (Հւսրդագողի ահայացքներ։ Շիրակացին կազ­
ներ և այլն։ Օրինակ՝ հայոց թա­ ճանապարհ) ծագել է մ.թ.ա. VI
գավոր Տիգրան II Մեծի (մ.թ.ա. դարում և այնուհետև, արաբների մել էժամանակագրական աղյու­
95-55 թթ.) մետաղադրամների կողմից Հայաստանի նվաճումից սակներ, աստղագիտական
(արծաթե և պղնձաբրոնզե տետ– հետո, նրանց միջոցով տարած­ դասագրքեր և այլն։ Արժե նշել,
րադրախմներ և դրախմներ) վել է ամբողջ աշխարհում։
վրա պարզորեն պատկերված է որ այդ դարաշրջանում եվրո– ■տ
գիսաստղ՝ պոչը թագավորական ՀԱՑ ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒ­
խույրի վրա, ինչը կարող է առնչ­ ՆԸ ՄԻՋԻՆ ԴԱՐԵՐՈՒՄ
վել մ.թ.ա. 87թ. Հալեի գիսավորի
անցման հետ։ Նման դեպքերում
աստղագիտական իրադարձութ­
յունները կարող են օգտակար
լինել պատմական ժամանա­
կագրության հարցերի պարզա­
բանման համար։ Բացի այդ, սա
կարող է լինել Հալեի գիսավորի
շատ ավելի վաղ գրանցում, քան
նախկինում հայտնի էր ժամանա­
կագրություններից, ինչպես նաև
Հալեի գիսավորի ամենավաղ
պատկերներից մեկը։

Երկնային մարմինների Միջին դարերի ամենաակա–
անվանումները։ Ինչպես Հու­
նավոր գիտնականներից

Ւ4Տ3. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 61

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1400

պական աստղագիտությունն Մխիթար Սեբաստացու «Աստղափց երկինքը»
անկում էր ապրում և աստղա­
գիտական գիտելիքների պահ­ Ղուկաս Վանանդեցին
պանման համար մեծ ջանքեր (ճ\/11–ճ\/111 դարեր) և Մխիթար
Աեբաստացին (1676-1749)
էին անհրաժեշտ։ Անանիա Շի–
րակացու աշխատանքները հին ապրել և աշխատել են Եվրո–
հայկական աստղագիտական պայում ճ\/11–ճ\/111 դարերում և
հայտնի են երկնքի իրենց ման­
եզրաբանության, այդ թվում՝ հա­ րամասն քարտեզներով։ Ղուկաս
մաստեղությունների և աստղերի Վանանդեցին պատրաստել է
անվանումները վերականգնելու աստղագիտական գործիքներ,
գործում հիմնական աղբյուրն են։ XVIII դարի սկզբում Ամստերդա–
մում հրատարակել է հայկական
Ըստ ռուս աստղագետ Յու­
րի Պսկովսկու՝ 1054 Գերնոր

աստղն առաջին անգամ տեսել և
արձանագրել են Հայաստանում

1054 թ. մայիսին (և միայն ավե­
լի ուշ՝ հուլիսին, Չինաստանում)։
Հետաքրքրական է, որ դրա մնա­
ցորդը՝ հայտնի Խեցգետնաձև
միգամածությունը, մանրամասն
ուսումնասիրվել է Բյուրականի
աստղադիտարանում և եղել է

աստղադիտարանի ուսումնասի­
րության ամենահայտնի օբյեկտ­
ներից մեկը։ Այս միգամածութ­
յունը բնական լաբորատորիա
է մի շարք աստղաֆիգիկական
ուսումնասիրությունների համար
էլեկտրամագնիսական ալիքների

սպեկտրի ամենատարբեր տի­
րույթներում։

անուններով համաստեղություն­
ների առաջին երկնային քարտե­
զը։ Մխիթար Աեբաստացին նույն­
պես աստղալից երկնքի քարտեզ
է պատրաստել։ Նա հիմնադրել
է հայկական կաթոլիկ եկեղեցու
խորհուրդը Վենետիկի Սուրբ Ղա­

զար կղզում, որը հայտնի է հին
ձեռագրերի իր թանգարանով և
այսօր բազմաթիվ այցելուների
համար զբոսաշրջության վայր է։

Դարերի ընթացքում անկա­
խության բացակայության պատ­
ճառով Հայաստանը միջին

դարերում չի ունեցել բավակա­
նաչափ բարձրակարգ գիտութ­
յուն, սակայն հետաքրքրությունը
բնության և հիացմունքը երկնա­
յին մարմինների հանդեպ հայե–
րի շրջանում երբեք չի մարել։

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ - 1 4 ( ^

ՀԱՑ ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒ­ գալակտիկաների ակտիվությու­ բերումը, Բյուրականի առաջին
ՆԸ ՄԵՐ ՕՐԵՐՈՒՄ նը և այլն։ Այնուհետև գումարվե­ (Մարգարյանի) և երկրորդ շրջա–
ցին գերխիտ նյութի վարկածը, հայությունները, Առաքելյանի և
Հայաստանում աստղագի­ բռնկվող և այլ անկայուն աստ­ Ղազարյանի գալակտիկաները,
տությունը վերածնվել է 1930–ա– ղերի ուսումնասիրությունները, Շահբազյանի գալակտիկաների
կան թթ., երբ Հայկ Բադալյւսնը, մի շարք Գերնորերի հայտնա­ կոմպակտ խմբերը, Պարսամյա–
Բենիամին Մարգարյանը և ուրիշ­ նի գիսավորաձև միգամածութ­
ներ փոքր աստղադիտակներով յունները, ճառագայթման տե­
սկսել են դիտումներ կատարել և ղափոխման տեսության կարևոր
թեև ոչ մեծ նշանակության, բայց աշխատանքները, Մարգարյանի
արդեն գիտական արդյունքներ գալակտիկաների ուսումնասի­
ստանալ։ Երևանում սկսել է գոր­ րությունները և այլն։ Բյուրակա­
ծել Երևանի աստղադիտարանը, նի աստղադիտարանը հիրավի
որը մինչ օրս էլ գոյություն ունի դարձավ աշխարհի կարևորա­
որպես ԵՊՀ աստղադիտարան և գույն աստղադիտարաններից
ներկայումս կրում էՎիկտոր Համ– մեկը և ներկայումս մեր տարա–
բարձումյանի անունը։ Սակայն ծաշրջանում գլխավոր աստղա­
իսկական վերելքը տեղի է ունե­ գիտական կենտրոնն է։ Աստ­
ցել հենց Վիկտոր Համբարձում– ղագիտական ժառանգության
յանի (1908-1996) Հայաստան կարևորագույն մաս է կազմում
գալուց և 1946 թ. Բյուրականի Մարգարյանի շրջահայութու–
աստղադիտարանի հիմնադրու­
մից հետո։ Հենց առաջին տարի­ նը, որի լուսաթիթեղները թվայ–
ներին Համբարձումյանը և նրա նացվել են և մտել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի
աշխատակիցները հայտնա– «Աշխարհի հիշողություն» մի­
գործեցին աստղասփյուռները, ջազգային ռեգիստրի մեջ։ Աստ­
տվեցին դրանց ընդարձակման ղադիտարանի կարևորագույն
ապացույցը, հայտնաբերեցին գործիքներն են 2.6 մ դասական
և 1մ Շմիդտի համակարգի աստ­
ղադիտակները։

2001թ. ստեղծվել էՀայկական
աստղագիտական ընկերությու–

ԻվօՅ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 63

ԱՆԱՆԻԱ ՇհՐԱԿԱՑհ - 14(|6^ նը։ Ներկայումս աշխարհում
այս հարցերին մեծ նշանա­
նը (ՀԱԸ), որի գլխավոր նպա­ կություն է տրվում, գործում են
տակներից մեկը Հայաստանում մի շարք կառույցներ, որոնք
աստղագիտական գիտելիքների նպաստում են աստղագիտա­
և աստղագիտական ժառան­ կան ժառանգության հավա­
գության համակարգումն ու տա­ քագրմանը, պահպանմանը և
րածումն է։ 2005 թ. ստեղծվել է ուսումնասիրությանը։ Դրանք
նաև Հայկական վիրտուալ աստ­ են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աստղագի­
ղադիտարան (ՀՎԱ), որը ներա­ տությունը և համաշխարհա­
ռում է Բյուրականում ստացված յին ժառանգությունը» ծրա–
դիտողական նյութը և մտնում է գիրը, Միջազգային ազգային
Վիրտուալ աստղադիտարաննե­ միության թիվ 41 «Աստղա­
րի միջազգային միության կազ­ գիտության պատմություն»
մի մեջ։ Հայաստանում աստղա­ հանձնաժողովի «Աստղա–
գիտության ակտիվ կենտրոններ I գիտությունը և համաշխար­
են նաև ԵՊՀ-ն և Երևանի ֆիզի­ հային ժառանգությունը»
կայի ինստիտուտը, գործում են աշխատանքային խումբը,
հսահակ Նյուտոնի անվան մի­ Հուշարձանների և տեսար­
ջազգային ինստիտուտի և Ռել­ ժան վայրերի միջազգային
յատիվիստական աստղաֆիզի­ խորհուրդը (1Շ01\/10Տ), Աստ­
կայի միջազգային կենտրոնի ղագիտությունը մշակույթում
հայկական մասնաճյուղերը։ Հա­ եվրոպական ընկերությունը
յաստանն անդամակցում է մի­ (ՏԸ/\Շ), գիշերային երկնքի
ջազգային աստղագիտական և աստղագիտական վայրերի
բոլոր կարևոր կառույցներին, պահպանման «Աստղալույս»
իսկ հայ աստղագետներից շա­ (“ՏէՁհւցհէ”) նախաձեռնութ­
տերը Միջազգային աստղագի­ յունը։
տական միության (ՄԱՄ), Եվրո­
պական (ԵԱԸ) և Եվրասիական
(ԵԱԱԸ) աստղագիտական ըն­
կերությունների անդամներ են։
Աստղագիտական միջազգային
օլիմպիադաների հենց առաջին
տարիներից հայ պատանինե­
րը փայլուն հաջողությունների
են հասել՝ բարձր պահելով հայ
աստղագիտության վարկանիշը։

Վերջին տարիներին ԲԱ աստ­
ղագետների նախաձեռնությամբ
պատմա-աստղագիտական
հարցերի շուրջ համագործակ­
ցություն է սկսվել ՀՀ ԳԱԱ պատ­
մության, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության
և ազգագրության ինստիտուտ­
ների և Մատենադարանի հետ։
Հիմնական առիթը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի
2009 թ. հռչակած Աստղագի­
տության միջազգային տարվա
«Աստղագիտությունը և համաշ­
խարհային ժառանգությունը»
նախագիծը և 2012թ. միջնադա­
րի մեր մեծ գիտնական Անանիա
Շիրակացու 1400-ամյա հոբելյա­

| 64 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ւվօ3. 2012

Մ Ե Ն ս^ա ա ա Ք հՐ

ՀԱ Յ Ա Ս ՏԱ Ն ՈՒ Մ

ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵԼՈՒ
ՀԱՄԱՐ ԿԱՐՈՂ ԵՔ
ԶԱՆԳԱՀԱՐԵԼ

. 52 38 30