18-2009-3

" 3 2009

Ա>ղ Տ Տ Տ Տ Տ է

^ \\& \\

Գ իտության

ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ՆՈՒԲԱՐ ՓԱէԱ
ՍԱՄՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
1Տ|Տ 3 , 2 0 0 9 ՄԱՐԴ - ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՈՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՐ
ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆԻ
Լրատվական գործունեություն ՀՀ ԳԱԱ ՊՈԱԿ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ
ՄԱՐԻ ԶԱՔԱՐՅԱՆ
իրականացնող՝ Նախագահություն
20 ՏՈՒՆԴՈՒՍԿԱՅԻ ԱՈԵԴԾՎԱԾՐ
Պետական գրանցման ՕՅԱ 055313,
վկայականի համարը՝ տ րվա ծ՜ 28.06.2002թ. ԷՆՐՒԿՈ ԲՈՆԱՏհ, ԼՈՒԿԱ ԳԱՍՊԱՐԻՆՒ
ՏՈՒԶԵՊԵ ԼՈՆԳՈ
Գլխավոր խմբագիր՝ Ղազարյան էդ.
Գլխավոր խմբագրի 28 ԱՅԴՔԱՆ ՊԱՐԶ «ՆԱՆՈ»–Ն
տեղակալ՝ Շահինյան Ա.
Բաժինների խմբագիրներ՝ ՔԵՎՒՆ ՏՐԵՆԲԵՐԳ
Ներսիսյան Ա.
Գործադիր տնօրեն՝ Նորավյւսն Ա. 30 ԿԱՏԱՐՅԱԼ, ԲԱՐԵԿԱՄԱԿԱՆ ԵՎ էՓՎՈԴ
Պատասխանատու Պողոսյան Ա.
քարտուղար՝ Խառատյան Ա. ԹՎԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
Տեխնիկական խմբագիր՝ ՍԱՄՎԵԼ ԴԱԼԱԿ8ԱՆ
Սրբագրիչ՝ Սարգսյան Ա.
Դիզայներ՝ 36 ՆԱ ԱեԽԱՐՀ ԵԿԱՎ ՍԱԹԵՍԱՏԻԿՈՍ
Թարգմանիչ՝ Վարդանյան Ն.
Մխիթարյան Գ. ԼԻՆԵԼՈՒ ԱՈԱՔԵԼՈՒԹՅԱՍԲ
Հովհաննիսյան Ք. ԱՆՐԻ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ,
Օհանջանյան Ա. ՎԱԼԵՐԻ ՍԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
Սարգսյան Մ.
41 ԲՆԱԿԱՆ ԿԵՆՍԱԵՐԿՐԱՔԻՍԻԱԿԱՆ
Համարի պատասխանատու Հովհաննիսյան Ք.
էՐՏԱՊՏՈՒՅՏՆԵՐՐ ԵՎ ԴՐԱՆՑ
Ստորագրված է տպագրության՝ 11.06.09 ՍԱՐԴԱԾԻՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՐ
ՈԱԶՍԻԿ ԻՍՊՒՐՅԱՆ,
€«Գիտության աշխարհում» հանդեսի խմբագրական ՀՈԻՓ ՍՒՍԵ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ
կոլեգիայի կազմը՝
46 ԻՍՈՒՆԻՏԵՏ
Ադամյան Կ., Աղալովյան Լ., Աղասյան Ա., Ա ռաքելյան Ն.,
ԺԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ
Ավետիսյւսն Ա., Աֆրիկյան է., Բ ա րխ ուդա րյա ն Վլ.,
Բրուտյան Գ., Գաբրիելյան է., Գրիգորյան Ս., 51 ԼԼԵԿՏՐԱՍԱԴՆԻՍԱԿԱՆ ԹՆԴԱՆՈԹ

Հարությունյան Բ.,Համբարձումյան Ս.,Հարությունյան Հ., ԲՈՐԻՍ ՍԱՍԻԿՈՆՅԱՆ
Մ անթաշյան Ա., Մելքոնյան Ա., Շուքուրյան Յու.,
Սա րգսյա ն 3 ու., Սեդրա կյա ն Դ., Քուչուկյան Ա.։ 61 ՆԱ ԿԱՐՈԴԱՆՈՒՍ ԷՐ ՆԿԱՏԵԼ ԱՅՆ,

Խմբագրության հասցեն՝ ԻՆՉ ՍՅՈՒՍՆԵՐՐ ՉԷԻՆ ՏԵՍՆՈՒՍ...
Մարշալ Բադրամյւսն 24 դ, ԱՐՍԵՆ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ

Հիմնարար գիտա կա ն գրադարանի շենք,
11-րդ հարկ,

հեռ.՝ 52 38 30, ֆաքս՝ 56 80 68
6-ՈՈ911։ յօտռ&1@տօւ.առ
©«Գիտության աշխարհում» գիտահանրամատչելի
հանդեսը ստ եղծվել է կա ռա վա րությա ն և ՀՀ ԳԱԱ
նախագահության որոշմամբ։

Տպաքանակը 500 օրինա կ։
Ծավալը՝ 64 էջ։
Գինը՝
պայմանագրային։

Հոդվածների վերատպումը հնարավոր է միայն
խմբագրության գրավոր համաձայնության դեպքում։
Մեջբերումների դեպքում՝ հանդեսին հղումը պարտադիր
է։ Խ մբա գրությունը միշտ չէ, որ հա մ ա կա ր ծ իք է
հեղինակների հետ։ Խմբագրությունը
պ ա տ ա սխ ա նա տ վություն չի կրում գովա զդա յին

նյութերի բովանդակության համար։

Տպագրված է ԷԴԻԹ ՊՐԻՆՏ

«էդիթ Պրինտ» Երևան, Թումանյսւն 12
հրատարակչությունում հեռ.՝ (374 10) 520 848

տժւէբւ՜ւոէ,3ա
ւո ք օ <տ>©էհ էբ ւ՜ւո է,յա

Կ Ա Ր Դ Ա Ց Ե ՜Ք ԱՅՍ ՀԱՄԱՐՈՒՄ

՜Ս Ո Ւ Ր Ա Ր ՆԱ Ա Շ Խ Ա ՐՀ ԵԿԱՎ
ՓԱՇԱ ՄԱԹԵՄԱՏԻԿՈՍ ԼԻՆԵԼՈՒ

ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅԱՄԲ

«...Նուպւսր փաշա էջ 36
մին է այն արտակարգ
հւսնճարներեն, որոնց 1949 թվականին Մերգելյանի թեկ­
այնքան ժլատ կերպով նածուական աշխատանքը գիտական
ծնունդ կուտա բնությու­ խորհուրդը միաձայն ճանաչեց որպես
նը որևէ ազգի մեջ։»
դոկտորական թեզ։ Ս.Ն.Մերգելյանը
ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ դարձավ երկրի ամենաերիտասարդ
ԹՆԴԱՆՈԹ էջ 51
գիտությունների դոկտորը, այդ
էլեկտրամագնիսական ժա մա նա կ նա մոտ 20 տարեկան էր։
թնդանոթը զենքի հեռանկարա­
յին տեսակ է, որում արկի թա ­
փառքի համար օգտագործվում
է էլեկտրամագնիսական դաշտը,
ոչ թե պայթուցիկ նյութերի քիմիա ­
կան փոխազդեցության ջերմային
էներգիան։

՜ՍԱ Կ Ա Ր Ո Ղ Ա Ն Ո Ի Մ Է Ր Ն Կ Ա Տ Ե Լ

Ա 8Ն , ԻՆՅ Մ Յ Ո Ւ Ս Ն Ե ՐԸ Չ ԷԻ Ն
Տ Ե Ս Ն Ո Ւ Մ ...

2009 թ. հունիսի 17-ին Տիեզերական
շա խ մա տ ի աշխա րհի 9-րդ առեղծվածային մարմնի
բեկորը, որն ավելի քա ն
չեմպիոն Տիգրան Պետ– 100 տարի առաջ ոչնչաց­
րոսյանը կդա ռնա ր 80 րել է սիբիրյան տայգայի մի
տարեկան։ հատված, կարող էօգնել
ապագայում պահպանելու

Երկիրը։

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՄՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

պ ա տ մա կա ն գիտությունների թեկնածու, դոցենտ

Գիտական հետաքրքրությունների ոլորտը՝ Հայկական
հարցի սկզբնավորումը և զարգացումները, հայոց ցե–
ղասպանությանն առնչվող խնդիրները, հայ ազգային
պատվիրակությունների գործունեությունը 1878,
1912-1923 թ թ , Կիլիկիայի հարցը 1914-1921 թ թ , Նու–
րարյանների գործունեությունը

ք այ ժողովրդի պւսն– Նուբարյան տոհմը սերում էր մի շա րք փայլուն ներկայացու­
ք ծալի զավակներից էր ցիչներ։ Ապստամբության վա խ ­
Սյունիքի մելիքներից։ Ինչպես ճանից հետո Նուբարը հեռա­
եգիպտահայ նշանա­ ցա վ հայրենի Շիկահող գյուղից
վոր պետական֊քաղաքական հայտնի է, 1720-ական թվական­ և 1732 թ. հա ստ ա տ վեց Զմյուռ–
գործիչ, բարենորոգիչ Նուբար նիայում (Իզմիր)։ Այստեղ Նուբա­
փ ա շա Նուբարյանը (1825-1899)։ ներին Սյունիքում հայ ժողովրդի րը, իր որդիներն ու թոռները հա­
Նրա ժամանակակիցներից մե­ ջողությամբ զբաղվում էին խոշոր
կը բավական դիպուկ նկատել մղած ազգային-ազատագրական առևտրով։
է. «Եթե այդ բարձր ու ճարպիկ
դիվանագետը հզոր տերության պայքարի տարիներին Դւսվիթ Նուբարի թոռներից Մկրտիչր
մը գլուխ գտնվեր, պիտի հանդի­ դարձավ Եգիպտոսի փոխարքա
սանար ճշմարիտ Թալեյրան մը, Բեկի նշանավոր զորավարնե­ Աուհամեդ Ալիի (1805-1849)
Քավուր մը, Բիսմարկ մը։ Նուպար առևտրական գործերի ներկա­
փաշա մին էայն արտակարգ հւսն- րից էր Չավնդուրի մելիք Թորո– յացուցիչը Զմյուռնիայում և Փա­
ճարներեն, որոնց այնքան ժլատ րիզում։ Մկրտիչ Նուբարյանն
կերպով ծնունդ կուտա բնությունը սը, որը զոհվեց 1724 թ. Բարկու– ամուսնացավ Վարդուհի Յուսուֆ–
որևէ ազգի մեջ»1։ յանի հետ և ունեցավ չորս որդի՝
շատի ճակատամարտում։ Կարապետ բեյը, Սողոմոն չելե–
պին,Նուբար փաշան, Առաքելբե–
Չավնդուրի նոր մելիք դա րձա վ

նրա երիտասարդ ազգականը՝

«գեղադեմ, արի Նուբարը», մինչ

այդ՝ Թորոսի զորքերի սպ ա րա ­

պետը։ ՍԼյս գործչին վիճակված

էր հիմք դնել մի գերդաստանի,

որը տվեց մեծ ճանաչում ունեցող

1 Պէրդրան է., Նուպար փաշա (1825– Մեսրոպ Նուպարեւսն, Կ.Պոլիս, 1910, էջ
1899)։ Նիշք եւ տպաւորութիւնք, թարգմ. 5-6։

2 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒվշՅ. 2009

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

յը և երկու դուստր՝ Հռիփսիմեն և տամբների ճամբարը և հարց­ Ն ուբա ր փ ա շ ա յի կ ի ն ը ՝ Ֆ ուլիկ Ե ր ա մ յա ն
Մարթան։ Կարապետը և Սողոմո– րեց, թե ինչու են ապստամբել, և
նը մորեղբոր՝ Եգիպտոսի ա րտ ա ­ եթե միայն իր քրիստոնյա լինելու Նուբարին հանձնարարեց մշտա­
քին գործերի և առևտրական նա­ համար, ա պ ա կարող են իրեն պես ուղեկցել իր որդուն՝ իշխան
խա րա ր Պողոս րեյ Յուսուֆյանի սպանել, քա նի որ անցանկալի էր հբրահիմին, որպեսզի սովորեց­
հրավերով մեկնեցին Եգիպտոս և համարում իր անձի պ ա տ ճա ռով նի ճիշտ վարվելակերպ՝ նշա­
ստանձնեցին տարբեր պաշտոն­ բա զմա թիվ մարդկանց արյուն նակելով կցորդ-խորհրդական։
ներ։ Սակայն երկու եղբայրներն հեղելը, բայց եթե այլ խնդիր կար, 1846 թ. եգիպ տ ա կա ն պ ա տ ­
էլ վախճանվեցին երիտ ա սա րդ ա պ ա ինքը կփորձեր լուծել։ Ապս­ վիրակություն մեկնեց Փարիզ։
տարիքում։ Առաքել բեյին և հա տ ­ տամբների առաջնորդը, հիացած Այն ղեկավարում էր իշխան հբ–
կապես Նուբար փաշային էր վի­ Առաքելի համարձակությունից ու րահիմը, իսկ նրա ուղեկից էր
ճակված ճանաչման նոր աստի­ ազնվությունից, համբուրեց նրա կարգվել Նուբարը։ Ֆրանսիա­
ճանի բարձրացնել Նուբարյան ձեռքը և իր հպատակությունը յի կայսր Լուի Ֆիլիպը, հիանա­
գերդաստանի հեղինակությունն հայտնեց, որից հետո Առաքելը լով հայ երիտասարդի մտավոր
ու անունը։ 14 ամիս խաղաղությամբ իշխեց բարձր ունակություններով, նրան
իրեն վստահված նահանգում՝ պարգևատրեց Պատվո լեգեո­
Ա ռա քել թեյ և Ն ուբար փ ա շա վայելելով հպատակների սերն նի շքանշանով, որը կատարվեց
ու հարգանքը։ հր ա նկա շա ­ բավական հետաքրքիր պայ­
Առաքել բեյ Նուբարը (1826– ռության և ուղղամտության հա­ մաններում։ Ֆրանսիական կա­
1858) բարձրագույն կրթություն մար նրան Սուդանում տվեցին ռավարությունը 20-ամյա ք ա ր ­
ստ ա ցա վ Փարիզում և 1846 թ. «Արդարասեր» մականունը, որը տուղարին բարձր պարգևներ
վերա դա րձա վ Զմյուռնիւս։ Նա պ ա շտ ոնա պ ես կցվեց իր ա նվա ­ չէր նախատեսել, այլ միայն եր­
նը, և Սուդանի կառավարիչնե­ կու ատրճանակ։ Սակայն, երբ
1847 թ. տ եղափ ոխվեց Եգիպ­ րի ցուցակում նա հիշատակվում եգիպտական պատվիրակները
է Առաքել Նուբար Արդարասեր արդեն դուրս էին գալիս պալա­
տոս և դա րձա վ Աուհամմեդ Ալիի անունով։ տից, Լուի Ֆիլիպը նրանց հետ
որդու՝ իշխան հբրահիմի թա րգ­ կանչեց և իր պա լա տ ա կա ննե­
մանն ու քարտուղարը, 1850– Նուբար փ ա շա Նուբւսր– րից մեկի կրծքից հանելով Պատ­
1853 թթ.՝ Եգիպտոսի ա րտա քին յանին (1825-1899) վիճակ­ վո լեգեոնի շքանշանը՝ անձամբ
գործերի և առևտրի նախարար, ված էր դառնալ Եգիպտոսի հանձնեց Նուբարին և ասաց.
իսկ 1856-1858 թթ. զբաղեցրեց ամենանշանավոր պետական– «Ասեք ձեր վեհապետին, որ ոչ
Սուդանի ընդհանուր կառավար­ քա ղա քա կա ն գործիչներից մեկը։ թե ֆրանսիական կառավարութ­
չի պաշտոնը։ Մինչ այդ մահմե­ Նա ծնվել է Զմյուռնիայում և տեղի յունը, այլ անձամբ թագավորը
դականներով բնակեցված այդ Մեսրոպյան դպրոցում ստացել շքանշանը ձեզ հանձնեց իր ձեռ­
երկրամասը երբեք չէր կա ռա ­ միջնակարգ կրթություն, ա պ ա ք ո վ » 2։
վարվել քրիստոնյայի կողմից, երկու տարի ուսանել է ժնևում և
որն էլ հիմք դա րձա վ մի շա րք Սորեզում։ 1842 թ. դեռևս 17-ամ– ՇուտովՄուհամեդ ԱլինՆուբւս–^
ցեղերի ապստամբության։ Տեղե­ յա պատանի Նուբարը մորեղ­
կանալով այդ մասին՝ Առաքելը բոր՝ եգիպ տահայ ճանաչված 2Պէրդրան է., Նուպար Փաշա, էջ 34-35։
միայնակ ու անզեն մեկնեց ա պ ս­ պ ետ ա կա ն գործիչ Պողոս բեյ
Յուսուֆյանի հրավերով մեկնեց
Եգիպտոս՝ քարտուղարի պաշ­
տոնով։ Նուբարն օժտ վա ծ էր մեծ
ունակություններով, պերճախո­
սությամբ, դիվա նագիտական
հմտություններով, պետական
գործչին անհրաժեշտ գրեթե բո­
լոր ունակություններով, որոնք
ըստ արժանվույն գնահատվեցին
Եգիպտոսի իշխողների կողմից։

1844 թ. Նուբարը նշա նա կ­

վեց Եգիպտոսի փ ոխ ա րքա Մու–
համեդ Ալիի քարւոուղւսր-թարգ–
մանիչ։ Մուհամեդ Ալին 19-ամյա

ԱՏՅ. 20 09 I Գ Ի Տ Ո Ւ Թ Յ Ա Ն Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 3

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Նոտար փ ա շա 1853 թ. Աբբասի ևՆուբարյան փ ոխ ա րքա հսմայիլը (1863-1879)
եղբայրների հարաբերություննե­ Նուբարին շնորհեց ֆերիք և փ ա ­
►րին տվեց գայմւսգամի աստիճան րը սրվում են։ Առաքելը պ ա շ­ շա տիտղոսները։ Նուբարը 1863
տոնանկ արվեց, իսկ Նուբարը թվականից Ֆրանսիայի ներկա­
և նշանակեց խորհըրդակւսն– հրաժարական ներկայացրեց։ յացուցիչ Ֆերդինանդ Լեսեպսի
Ցանկացած պահի եղբայրներին հետ բանակցություններ էր վա ­
թարգմանիչ։ 1849 թ. Եգիպտ ո­ կարող էին գլխատել։ Նման ծանր րում Սուեզի ջրանցքի կառուց­
պայմաններում նրանք որոշեցին ման հետ կապված խնդիրների
սի փ ոխ ա րքա դա րձա վ Աբբւս– հեռանալ Կ.Պոլիս։ Սակայն Կա– շուրջ։ Նա 1864 թ. ստիպված
հիրեից Նեղոսով Ալեքսանդրիա էր մեկնել Փարիզ և բանակցել
սը (1849-1854), որը Նուբարին մեկնելու ճանապ արհին նրա նք անձամբ փոխկայսր Մորնի դուք­
հանդիպեցին Աբբասի զբոսա­ սի հետ։ Նա կա րողա ցա վ Եգիպ­
տվեց բեյի տիտղոս, նշանակեց նավին։ Եգիպտոսի տիրակալն տոսի համար հնարավորինս
իր մոտ հրավիրեց Նուբարին, ձեռնտու պայմաններ ձեռք բե­
իր առաջին քարտ ուղար և միա­ որը, ճկուն դիվա նա գիտ ա կա ն րել, սակայն ստ իպ վա ծ էր նաև
միտքն օգտագործելով, կարո­ զիջումներ անել, որոնցից շատ
ժամանակ Ալեքսանդրիայի ղա ցա վ ապացուցել իր դեմ եղած ծանր էր 60 միլիոնի պ ա րտ քը
զրպարտությունների անհիմն Եգիպտոսի համար։ Հաջող բա­
առողջապահության վարչության լինելը, միա ժամանակ չա փ ա ­ նակցությունների առթիվ Նուբա­
զանց համարձակ պահվածքով րը Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն
տնօրեն։ 1850 թ. Նուբարը ստ ա ­ հիացրեց Աբբասին։ Վերջինս ա֊ից ստ ա ցա վ Պատվո լեգեո­
զղջաց իր արարքների համար նի ասպետի շքանշան։ Մորնի
ցա վ առաջին լուրջ դիվա նա գի­ և խնդրեց, որ եղբայրները մնան դուքսը ցանկացավ շքանշանը
Եգիպտոսում։ Նուբարը նշեց, անձամբ հանձնելՆուբարին, սա­
տական հանձնարարությունը։ որ իր անմիջական վերադարձը կայն դուքսը կարճահասակ էր, և
ճիշտ չի ընկալվի և կարող է ա զ­ բարձրահասակ Նուբարը ստիպ­
Նա մեկնեց Լոնդոն և բրիտ ա ­ դել Աբբասի հեղինակության վրա ված էր բավական կռանալ, որ­
և խ ոստ ա ցա վ վերա դառնալ մի պեսզի դուքսը կախի շքանշանը։
նական կառավարության առջև քա նի ամսից։ Այսպիսով՝ նրանք Այդ զավեշտալի վիճակից դուրս
բաժանվեցին որպես բարեկամ­ գալու համար Նուբարը աչքով
կարողացավ հակահարված տալ ներ։ Նուբարը նշանակվեց Վիեն– արեց դքսին և ժպտալով կա­
նայում, իսկ Առաքելը՝ Բեռլինում տակեց. «էհ, տեր դուքս, վզիս
թուրքական կառավարության Եգիպտոսի ոչ պա շտ ոնա կա ն վրա ծանրացող վաթսուն մի­
ներկայացուցիչներ։ Եգիպտոսը լիոնները կստիպեն զիս խոնա ր­
նկրտումներին, որոնք ի հայտ պ ա շտ ոնա պ ես գտնվում էր Թուր­ հել գլուխս»3։ Հետաքրքիր է, որ
քիայի տիրապետության տակ և նա երբեք չէր կորցնում հումորի
էին եկել Մուհամեդ Ալիի մահից այլ պետություններում ներկայա­ զգացումը, որի շնորհիվ կարո­
ցուցիչներ պահելու իրավունք չու­ ղանում էր դուրս գալ ամեն մի
հետո։ հր դիվա նա գիտ ա կա ն ներ։ անելանելի վիճակից։ Դա խոսում
էր նրա դիվանագիտական բարձր
տ ա ղա նդի շնորհիվ 25-ամյա 1856 թ. Նուբարը և Առաքելը որակների մասին։
կրկին վերադարձան Եգիպտոս
երիտասարդը որոշ արտոնութ­ նոր կառավարիչ Սայիդ փաշայի 1865 թ. Նուբարը նշանակվեց
(1854-1863) հրավերով։ Առաքել Հանրօգուտ շինությունների նա­
յուններ ապահովեց Եգիպտոսի բեյը, ինչպես տեսանք, նշա նա կ­ խարար և Երկաթուղիների վար­
վեց Սուդանի ընդհանուր կառա­ չության տնօրեն, իսկ 1866 թ.՝
փոխարքայի համար։ վարիչ, իսկ Նուբարը՝ Եգիպտոսի Արտաքին գործերի նախարար։
ընդհանուր դատախազության Վերջին պաշտոնը նա վարեց մի
1850 թ. սեպտեմբերի 3-ին նա խա գա հ, 1858-1859 թթ.՝ Եր­ քա նի անգամ (1866-1874, 1875–
կաթուղիների վարչության տ նօ­ 1876, 1878-1879, 1884-1888 թթ.)։
Կ. Պոլսում Նուբար փաշան րեն, իսկ 1859-1862 թթ. տարբեր Որևէ պաշտոնում կազմակեր­
հանձնարարություններով մեկ­ պական բարձր որակների շնոր–
ամուսնացավ Գեորգ բեյ Երամյա– նեց Եվյապա։ հիվ Նուբարն իրեն դրսևորում էր

նի դստեր՝ Ֆուլիկի (1831-1906) 1863 թ. Եգիպտոսի նոր 3Պէրդրան է., Նուպար փաշա, էջ 36։

հետ։ Նրանց առաջնեկը եղավ

Պողոս Նուբարը (1851-1930), որը

նրանց միակ որդին էր։ Նուբարն

ունեցավնաև երկու դուստր՝ Մա–

րիամը (1852-1899) և Վարդուհին

(1853-1947)։

4 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎչ Յ 2009

լավագույնս։ Դա էր այն գլխ ա ­ ապահովել ջրով և արդարութ­ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
վոր պատճառներից մեկը, որի յամբ, որի շնորհիվ Եգիպտոսը
շնորհիվ նա անընդմեջ բարձրա­ կբռներ զարգացման ուղին։ Այս­ րը, անոնք ներշընչողին կորովն ու
նում էր, չնայած չուներ քծնելու տեղ երևում են նրա հեռատեսութ­ ճարպկությունը, այդ կասկածելի,
և շողոքորթելու սովորություն, յունը և պետական գործչի բարձր պարտքերով բեռնավոր, և արդեն
որը հատուկ էր աշխարհի բոլոր ունակությունները։ Նուբարի շատ տկարացած կես-վեհապե֊
արքունիքներին, հատկապես կարծիքով Եգիպտոսին ամենից տին (խդիվի–Ս.Պ.) անզեն ներկա­
Արևելքի երկրներում։ շատ պետք է «անդորրություն յացուցիչը, կմաքառեր դեսպա–
արդարությամբ, այն արդարութ­ նատանց հետ, թիզ առ թիզ
Նուբարի վարած արդյունա­ յամբ՝ առանց որի որևէ կառավա­ վաստակված հողին վրա կամւսց–
վետ բանակցությունների շնոր­ րություն չըլլար»։ Այս դարձվա­ կւսմաց կառաջանար։ Արևելյան
հիվ, ուր իր ամբողջ փայլով ծը՝ որպես մեծ հեղինակություն մեծ գաղտնիքը ձեռք առավ, այն
դրսևորվեց նրա դիվանագիտա­ վայելող մարդու արդարացի է՝ դահլիճներուն միջև պառակ­
կան տաղանդը, օսմանյան սուլ­ խոսքեր, իր ելույթներից մեկում տում առաջ բերել, զանոնք իրարու
թան Աբդուլ Ազիզը (1861-1876) մեջբերել էր նույնիսկ Անգլիայի դեմ հանել, տարիներ տևող տա­
1866-1867 թթ. ստորագրեց երկու վարչապետ լորդ Բիքոնսֆիլդը5։ ժանելի պայքարե մը հետո, հաջո­
հրովարտակներ, որոնցով հիմք ղեցավ ուզածը ձեռք գցել»6։
դրվեց Եգիպտոսի բացարձակ Պ ողոս Նուբար փ ա շա
ինքնավարությանը, իսկ 1868 թ. Իննամյա (1867-1876) պայ­
հրամանագիր ստորագրեց, որով Նուբարը չափազանց մեծ քա րից հետո Նուբարը ստեղծեց
Եգիպտոսի փոխարքան հորջորջ­ ջանքեր գործադրեց Եգիպտո­ Եգիպտոսի քաղաքացիական,
վում էր խդիվ՝ ստանալով իշ­ սում դատարանների և ա րդա ­ առևտրական, քրեական օրենս­
խանությունը ժառանգաբար րադատության համակարգի գիրքը, իսկ հյուպատոսական
փոխանցելու իրավունք։ Խ դիվ բարեփոխում իրականացնելու դատարանները նրա ջանքերով
բառը ծագում է պարսկերեն համար։ Այդ դժվարին, գրեթե փոխարինվեցին միջազգային
ա ստ վա ծ, տեր, իշխ ա ն բառից։ անիրականանալի թվացող գոր­ կամ խառը դատարաններով՝
Իսմայիլը Նուբարին Կ.Պոլիս ու­ ծընթացի մասին հետագայում կազմված եգիպտացիներից
ղարկեց, որպեսզի սուլթանից ֆրանսիական ակադեմիայի ան­ և եվրոպացիներից, որոնք
ստանար «Ազիզ» տիտղոսը, որը դամ, դիվանագետ դերկոմս դը զգալիորեն սահմանափակե–
նշանակում է սիրեցյալ և Ալլահի Վոքյուեն գրում է. «Միայն Նու­ ցին եվրոպացիների իրավունք­
բազմաթիվ անուններից մեկն էր։ բարն էր, որ իր գաղափարին վրա ները Եգիպտոսում։ Մինչ այդ
Դա պայմանավորված էր նրանով, հավատք ուներ։ Եկավ պայքարե­ օտարերկրացիների համար
որ Ղուրանում Եգիպտոսի իշխա ­ լու բանակցությանց կենտրոնա­ գործում էին հյուպատոսական
նը կոչվում էր Ազիզ-էլ-Մասր։ տեղին՝ Կ.Պոլիս։ Դեռ միտքս են դատարաններ, ուր ոտ նա հա ր­
Սակայն այդ ժամանակ թուրքա­ այն կատաղի վիճաբանություննե– վում էին եգիպտացիների շահե–
կան սուլթանն էր Աբդուլ Ազիզը, րը։
որի անունը նշանակում է Ազիզի՝ 5Պէրդրան է., Նուպար փաշա, էջ 17։
սիրեցյալի գերի։ Բնականաբար Այս իրադարձություններից
սուլթանը պահպանեց «Ազիզ»–ի երեք տասնամյակ անց, Եգիպ­
մենաշնորհը մերժելով այն տոսի Խառը դատաքննիչ ատյա­
Եգիպտոսի տիրակալին և ի վեր­ նի նա խա գա հ դը Քորիզմիքսը
ջո համաձայնվեց տալ «խդիվ» Նուբարի մասին նշում էր. « Ոչ ոք
պատվանունը։ մոռցած էևպիտի մոռնա երբեք թե
Եգիպտոսի մեջ Դատավորական
«Թայմզ» պարբերականի Բարեկարգության գլխավոր հիմ­
փարիզյան թղթակից և Նուբար նադիրն եղավ նա, և թե ինչ հա­
փաշայի մտերիմ դը Պլովիցը րատև և լուսամիտ ջանքերով
վկայում է, որ հայ գործիչը հա­ հաղթեց ամեն խոչընդոտները իր
ճա խ կրկնում էր. «Եգիպտոս առաջադրածգործը գլուխ հանելու
երկու բանի պ ետ ք ունի մեծ ու համար։ հրեն համար լավ տնտես­
բարգավաճ ըլլալու համար՝ ված ու լավ բաշխված Արդարութ­
արդարության ու ջրի»4։ Նա Իս– յունը ընկերական ամեն կազմա­
մայիլին առաջարկեց երկիրն կերպության ամենագլխավոր
հիմերեն մին կկազմեր, ինչպես
4Նուպար փաշա ու եւրոպական մամուլը, նաև պայմանը ամեն բարոյականդ
«Անահիտ», Փարիզ, 1899, թիւ 4, էջ 144։
6 Նուպար փաշա ու եւրոպական
մամուլը, էջ 143։

ՒվօՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 5

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

տերազմ սկսվելու հետևանքով8։ գաղութի։ Կրոմերը իր հուշերում
գրում է. «Նուբարը, եթե մի քիչ
Այդ փաստը վկայում էր Նուբար խոհեմություն ցուցաբերեր, կա­
րող էր մինչև վերջն էլ պրեմիեր–
փաշայի միջազգային բարձր մինիստր մնալ, և ցավալի է, որ
նա այդպես չվարվեց, որովհետև
վարկանիշի մասին։ Այդ պ ա շ­ տ աղանդով անչափ բարձր էր իր
մրցակիցներից»11։
տոնում Նուբարին նշանակելու
Ինչպես տեսնում ենք, Նու­
հարցը քննարկվեց նաև Բեռլի– բարը հսկայական ճիգեր գոր­
ծադրեց Եգիպտոսի նման հե­
նի վեհաժողովից հետո։ Անգ– տամնաց ու կիսագաղութային
երկրի համար ինքնավարութ­
լիայի վարչապետ Բիքոնսֆիլդը յուն, արդարություն ու բարե­
կեցություն ապահովելու հա­
ներկայացրեց Նուբարի անունը։ մար։ Նրա այդ ջանքերը հաճախ
հանդիպում էին ոչ միայն օտ ա ր
Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, գաղութարարների դիմադրությա­
նը, այլև եգիպտական տիրակալ­
Ավստրո-Հունգարիայի և Ռու­ ների քմահաճույքներին ու տգի­
տությանը։ «Դեյլի թելեգրաֆի»
սաստանի ներկայացուցիչները հոդվածում նշվում է, որ «Նուբար
կը սիրեր ըսել թե իր կյանքին կե–
հակված էին Նուբարին տեսնելու սեն ավելին աքսորի մեջ անցու­
ցած էր, զոր իրեն հարկադրած էր
Բուլղարիայի իշխանի պ ա շտ ո­ կամ եգիպտական կառավարութ­
յան ուղղակի հրամանը, կամ իր
նում, սակայն Թուրքիայի ընդդի­ անձին ապահովությունը»12։

մանալու հետևանքով նրա թեկ­ «Ֆիգարո» պ ա րբերա կա ­
նում տ պ վա ծ հոդվածը իր հեր­
նածությունը հանվեց9։ թին վկայում էր. «Նուբարի
ճա կա տ ա գրին մեջ սա ողբերգա­
Ն ուբար փ ա շա Անգլիայի և Ֆրանսիայի պ ա ­ կան բանը կա, որ անոր հա նճա ­
րը մա շեցավ ա պ երա խ տ նյութի
^առաջադիմության և երկրի մը հանջով 1878 թ. օգոստոսի 28-ին մը վրա, չափա զանց տկար նե­
ամեն նյութական բարգավաճութ­ ցուկ՝ իր ուժեղ խորհուրդներուն։
յան»7։ Իսմայիլը Եգիպտոսում հաստա­ Կը նմաներ ճարտա ր ք ա ն դ ա ­
կագործի մը, որ միշտ կը փնտռե
Նուբարը մեծ ուշադրություն տեց նախարարների խորհուրդ՝ և երբեք չի գտներ իր երագած
էր դարձնում Եգիպտոսում ոռոգ­ ձևին համեմատ շաղելիք կավ
ման համակարգը զարգացնե­ կառավարություն, որի նա խա ­ մը»13։
լուն և հսկայական առաջընթաց
արձա նագրեց նաև այս հարցում։ գահ նշանակեց Նուբարին։ Այդ Կյանքի վերջին տարինե­
Իզուր չէր, որ եգիպ տ ա ցի գյուղա­ րը Նուբար փաշա ն անցկաց­
ցիները՝ ֆելլահները, Նուբարին կառավարությունը հայտնի է«Եվ­ րեց Փարիզում, ուր և մա հա ցա վ
կոչում էին «ֆելլահների հայր»։ 1899 թ. հունվարի 2-ին։ Աճյունը
րոպական կաբինետ» անունով, փոխադրվեց Եգիպտոս և թաղ­
1876 թ. նա հեռա ցա վ Եվ­ վեց Ալեքսանդրիայի հայկական
րոպա, քա նի որ ընդհարվել էր քա նի որ բոլոր նախարարները եկեղեցու զավթում։ Նրա մահ–
խ դիվ Իսմայիլի հետ, որը զբա ղ­
ված էր պ ետ ա կա ն ունեցվածքը եվրոպացի էին։ 1879 թ. Նուբա­ 11Նույն տեղում, էջ 85։
վատնելով և երկիրը նորանոր 12 Նուպար փաշա, «Նոր կեանք»
պ ա րտքերի մեջ ներքաշելով։ րը կրկին ընդհարվեց Իսմայիլի հանդէս, Լոնդոն, Բ տարի, 1899, թիւ 2, 15
1876 թ. Եգիպտոսի ա րտ ա քին Յունուար, էջ 29։
պ ա րտ քը հասել էր 94 մլն ֆունտ հետ և հեռացավ երկրից։ Հետա­ 13 Նուպար փաշա ու եւրոպական
ստերլինգի, և Իսմայիլը երկի­ մամուլը, էջ 141։
րը հայտարարեց սնանկացած։ գայում ևս երկու անգամ Նուբա­
Օգտվելով դրանից՝ ևնգլիան և
Ֆրանսիան ֆինանսական վե­ րը ստանձնեց Եգիպտոսի վար­
րահսկողություն հաստատեցին
Եգիպտոսի վրա։ չապետի պաշտոնը (1884-1888,

1877 թ. Բուլղարական հարցի 1894-1895)։
քննարկման ժամանակ Գերմա­
նիայի կանցլեր Բիսմարկը տե­ Վարչապետի պաշտոնում Նու­
րություններին առաջա րկեց Բուլ–
ղարիայի կառավարիչ նշանակել բարն ամբողջ եռանդով փորձում
Նուբարին, ինչը դրական ա րձա ­
գա նք ունեցավ, սակայն չիրա­ էր պաշտպանել Եգիպտոսի շա­
կա նա ցա վ ռուս-թուրքական պա–
հերը ևհակահարվածտալօտար–
7Պէրդրան է., Նուպար փաշա, էջ 21։
երկրյա գաղութարարներին։

Մ. Սաբրին վկայում է, որ Նու­

բարը եվրոպացիներին «ոչինչ

չէր զիջում իր իշխանությունից,

նրանց պահում էր իր հանճարեղ

ղեկավարության ներքո»10։ Նու­

բարը հաճախ բախվում էր նաև

Անգլիայի գլխավոր հյուպատոս

Կրոմերի հետ, որը փորձում էր

Եգիպտոսը վերածել անգլիական

8 Զարդարեւսն Վ., Նուպարեան գեր­
դաստան, «Նոր Հայաստան» շաբաթա­
թերթ, Կ. Պոլիս, 1919, թիւ 6, էջ 90-91:

9 Նուպար փաշա ու եւրոպական
մամուլը, էջ 144։

10Թոփուզյան Հ., Եգիպտոսի հայկական
գաղութի պատմություն, Ե., 1978, էջ 85։

6 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ|շՅ. 2009

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

«10 Ղ. Ո Ա Ն Ո Ւ Բ Ա Ր Փ Ա է Ա ֆրանսերենով հրատարակեց
«Հայոց պատմությունը»։
.յլ^Ա31>Ն ԲԱՐԵՐԱՐ է>»՝ /ՒԱՆ1ՈՒ1՝ Ն 9 է– ՄՒՈԻ0էԱՆ
Նուբարի հանձնարարությամբ
վւսն ա ռթիվ ցա վա կցա կա ն հե­ րարներ, Անգլիայի հյուպատոս Վենետիկի Մխիթարյանները
ռագրեր ստացվեցին բազմաթիվ ֆրանսերեն թարգմանեցին Ղ.Ա-
նշանավոր մարդկանցից, այդ լորդ Կրոմերը, Ֆրանսիայի հյու­ լիշանի «Սիսուան» աշխատութ­
թվում՝ Անգլիայի թագուհուց և յունը։ «Իր բոլոր ցեղակիցնե­
վարչապետից, Եգիպտոսի խդի– պ ատոս դը լա Բուլինեն և այլ րուն պես,– վկայում է Նուբարին
վից։ Նուբարի մասին հոդված­ անձամբ ճանաչող եվրոպացի
ներ տպագրվեցին եվրոպական բարձրաստիճան հյուրեր, Շիես հեղինակներից մեկը,– Նուբար
բազմաթիվ պարբերականնե­ կը սիրեր շեշտել սա իրողությու­
րում։ Նրա հուղարկավորության բեյը հետևյալ կերպ բնորոշեց նը կամ տեսությունը թե Հայերը
օրր կառավարության որոշմամբ հնդեվրոպական ծագում ունին և
Եգիպտոսում ազգային սուգ և ոչ մեծ հային. «Աշխատության մեջ ոչ սեմական»16։
աշխատանքային օր հայտարար­
վեց։ Նույն օրր Լոնդոնի Ս.Պետ­ բոցեռանդ ու համառ՝ անզուսպ Այսպիսով՝ նա փորձում էր
րոս եկեղեցում ևս հոգեհանգստի եվրոպական հասարակությա­
արարողություն կատարվեց։ կորով մը կը ցուցներ իր բոլոր նը ներկայացնել հայ ժողովրդի
Եգիպտոսր չմոռացավ հայ նշա ­ անցյալն ու ձեռքբերումները, եր–
նավոր պետական գործչի ներ­ ձեռնարկներուն մեջ. մինչև որ բեք չէր զլանում օգնել իր հայրե­
դրումը այդ երկրի բարգավաճ­ նակիցներին և ցանկացած հար­
ման գործում։ Նրա անունով առաջադրյալ նպատակին չհաս­ մար ա ռիթով փորձում էր ձեռքից
անվանակոչվեցին փողոցներ եկածն անել։
Կահիրեում և Ալեքսանդրիայում, ներ՝ մարմնի կամ մտքի հանգիստ
ջրանցքներ, երկաթուղային կա­ Ն ոտ ա ր փ ա շա յի հուշա րձա նը
յարաններ և պուրակներ։ ի°նչ է՝ չէր գիտեր նա։ հր րանակ–
Նուբարը 1866 թ. Կ. Պոլսի
1902 թ. դոկտոր Շիես բե– ցությանց մեջ համոզիչ այնպի­ Խասգյուղ թաղամասում հիմնեց
յի գլխավորությամբ պ ետ ա ­ Նուբար-Շահնազարյան վար­
կան հանձնաժողով ստեղծվեց, սի տաղանդ մը կը հայտներ՝ որ ժարանը, որը սկզբում բավա­
որի ձեռնարկած հանգանա­ կան մեծ անուն ուներ։ Նուբարն
կությամբ 1904 թ. հունիսի 3-ին ամենե կանխակալ միտքն ալ չէր այդ վարժարանը հիմնեց, քանի
Ալեքսանդրիայում կանգնեցրին որ 1865 թ. Կարապետ վա րդա ­
Նուբարի հուշարձանը։ Քանդա­ կրնար դիմադրել անոր»14։ պետ Շահնազարյանը 1000 ոս­
կագործը Դենի Բյուեքն էր, որը կի էր կտակել վա րժա րա ն հիմ­
պ ա տ րա ստ ել էր նաև Նուբարի Նուբարը նշում էր. «Կյանքս նելու համար և իր կտակա րար
շիրմաքարը։ Արձանի բացման էր կարգել Նուբարին։ Վերջինս,
նվիրեցի Եգիպտոսին, որովհետև ավելացնելով ևս 4.000 ոսկի>

բախտը իմ առաջ այդ գործը հա­ 16 Նուպար փաշա, «Նոր կեանք»
հանդէս, էջ 28։
նեց, հրապուրվեցա անկից և կապ–

վեցա։ Բայց օտար երկրի մեջ այդ

գործունեությունս երբեք ինձի

չմոռցուց, որ հայ մըն եմ»15։ Նա

միշտ հպարտանում է, որ հայ է

և ամենուրեք փորձում էր բարձ­

րացնել իր ժողովրդի անունը։

1860-ական թվականներին

ֆրանսիացի հայագետ Վիկտոր

Լանգլուան Նուբարի պատվերով

ֆրանսերեն թարգմանեց և հրա­

տարակեց հայ մատենագիրնե­

րի գործերը։ Նաև Լանգլուային

տրամադրեց 25.000 ֆրանկ, որը

արարողության ժամանակ, որին 14Պէրդրան է., Նուպար փաշա, էջ 14։
ներկա էին վարչապետ Մուս–
տաֆա Ֆեհմի փաշան, ն ա խ ա ­ 15 Ալպոյաճեան Ա., Արաբական Միա­
ցեալ Հանրապետութեան Եգիպտոսի
նահանգը և հայերը, Կահիրե, 1960, էջ 94։

ԱշՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 7

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

►գլուխ բերեց այդ գործը։ մանյան բանակի զորամասերը ինչպես նաև իրական հնարա­
Իր ժողովրդին օգնելու նույնպես դրվելու էին կա ռա վա ր­ վորություններ կստեղծվեին Հա ­
չի տրամադրության տակ, եթե յաստանի անկախության վերա­
ամենապատեհ հնարավորութ­ ներքին կարգը պահելու խնդիր կանգնման համար։ հր ծրագիրն
յունը ստեղծվեց 1Ց7Ց թ., երբ լիներ։ առաջ քաջեփս Նուբարը հենվում
միջազգային դիվանագիտութ­ էր եգիպ տ ա կա ն փորձի վրա, երբ
յան սեղանին դրվեց Հայկական 3. Արդարադատության հա ­ այդ երկրի արդարադատության
հարցը, և Բեռլինի վեհւսժողո– մակարգը և դատարանները բա­ համակարգում նրա իրականաց­
վում կարող էր իրականություն րելավվելու էին։ րած բարեփոխումների շնորհիվ
դառնալ Արևմտյան Հա յաստա­ Եգիպտոսը բռնեց զարգացման
նի ինքնավարություն ձեռք բե­ 4. Նահանգի ընդհանուր ժո­ ավելի արդյունավետ ուղի։
րելու հարցը։ Այս շրջանում Նու­ ղովն էր որոշելու գա նձվող հար­
բարը բա վական ոգևորված էր կերի չափը։ Այդ ծրագրին հավանություն
և ցանկանում էր օգտ ա գործել տվեցին նաև երկու նշանավոր
ընձեռված պ ատ եհ առիթը և իր հր ծրագրի ներածական մա­ հայազգի պետական գործիչ­
դիվանագիտական կարողութ­ սում Նուբարը փորձում էր սիրա­ ներ՝ գեներալ Մ. Լորիս-Մելիքո֊
յուններն օգտ ա գործել հօգուտ շահել թե՜ Թուրքիային, թե՜ Անգ– վը և Լոնդոնում Իրանի դեսպան
հայ ժողովրդի։ Բեռլինի վեհա­ լիային ու Ռուսաստանին, քա նի ու Բեռլինի վեհաժողովում իրա­
ժողովի նախօրեին Նուբարը որ այդ կողմերից որևէ մեկի լուրջ նական պատվիրակության ղե­
Հայկական պատվիրակության ընդդիմությունը կհանգեցներ կավար Աելքոն խանը, Փարի­
ղեկավար Մկրտիչ Խրիմյանին Հայկական հարցի տապալմանը։ զում Անգլիայի և Գերմանիայի
առաջա րկեց իր միջամտությու­ դեսպանները։ Մ. Խրիմյանը
նը և բարենորոգումների իր ն ա ­ Ա. Չոպանյանը այդ ծրագի­ համոզված էր, որ պ ետ ք է ներ­
խագիծը։ Նուբարը մեծ ճանաչում րը բնորոշում է որպես «ճարպ­ կայացնեին Նուբար փ ա շա ­
ուներ Եվրոպւսյում, անձամբ կության ու գործնականությսւն յի նախագիծը, իսկ վերջինիս
ճանաչում էր եվրոպական ք ա ­ գլուխգործոց»17։ Իսկ Սարու– հրավիրեին Բեռլին, որպեսզի
ղաքականությունը կերտող գոր­ խանը գրում է. «Նուբար փաշա­ անձամբ վեհաժողովին ներկա­
ծիչներին։ Նա քա ջա ծա նոթ էր յի հիշատակագիրն իր պ ա րզ և յացներ իր ծրագիրը։ Մ. Խրիմ­
եվրոպական քաղաքականութ­ համոզիչ լեզվովն ապացուցում յանը վստահ էր, որ Նուբարն ի
յանը և առաջարկում էր վեհա ժո­ էր միայն Հայաստանում բարենո­ վիճակի է հաջողությամբ պ աշտ ­
ղովին չներկայանալ լայն ինքնա ­ րոգումների անհրաժեշտությունն պանել Հայկական հարցը, քա ­
վարության պահանջով, քա նի որ և մատնանիշ էր անում բարեկար­ նի որ ավելի կարող ու մեծ հնա­
տերությունները դա կմերժեին։ գությունների այն տտւտստ-ն, որ րավորություններ ունեցող անձ
անխուսափելիորեն կարևոր էր էր, քա ն պատվիրակությունն ու
Նուբարը կազմեց հայկական երկրի մեջ խաղաղություն և հայոց բոլոր պոլսահայ գործիչները։
պահանջների իր ծրագիրը։ Այն վիճակի մեջ բարեփոխում մուծա­ Դա էր պ ատճա ռը, որ Մ. Խրիմ­
կազմված էր բա վական գրա ­ նելու համար»18։ յանը բազմիցս փորձեց համոզել
գետ, հիմնված էր օսմանյան պատրիարքին, որպեսզի թույլ
օրենքների, սուլթանների հայ­ Պատրիարքարանի ծրագ­ տա Նուբար փաշային հրավիրել
տարարությունների և միջազգա­ րի համեմատությամբ Նուբարի Բեռլին։ Միաժամանակ Մ. Խրիմ­
յին իրավունքի նորմերի վրա և ծրագիրը բավական համեստ էր։ յանը ինքնավար Հայաստանի
նա խա տ եսում էր. Այն նպ ա տ ա կ ուներ Արևմտյան կառավարչի ամենաարժանի
Հայաստանում հաստատել տալ թեկնածու էր համարում Նուբա­
1. Հայկական նահանգների հայազգի կառավարիչ, հավա­ րին, որը վարչական ա շխ ա ­
համար սուլթանը մեծ տերութ­ սար պայմաններ ստեղծել հայե­ տա նքի մեծ փորձ էր ձեռք բերել
յունների հավանությամբ 6-7 րի և մահմեդականների համար, Եգիպտոսում։ Նուբարին Բեռլին
տ ա րով նշանակելու էր հայազգի բարելավել երկրամասի արդա­ հրավիրելու հարցում մեծ շահա­
ընդհանուր կառավարիչ։ րադատության համակարգը, գրգռվածություն էր ցույց տալիս
զարգացնել տնտեսությունը։ նաև Մե|քոն խանը։ Նա Բեռլինի
2. Երկրամասի անդորրութ­ Այդ դեպքում, Նուբարի կարծի­ վեհաժողովի անմիջական մաս­
յունը ապահովելու և քրդա կա ն քով, հայերը կարճ ժամանակում նակիցներից էր և վստահ էր, որ
ավազակախմբերին սանձահա­ զարգացման տեմպերով առաջ հայանպաստ որոշումներ ընդու­
րելու համար հայերից ու մահ­ կանցնեին մահմեդականներից նել տալու համար անհրաժեշտ
մեդականներից կազմվելու էր և կհասնեին ինբնավարության, է Նուբար փաշայի նման հմուտ
ոստիկանություն, որի հրամա­
նա տա րներին նշանակելու էր 17«Անահիտ», 1907, թիւ 6-9, էջ 152։
ընդհանուր կառավարիչը։ Օս­ 18 Սարուխան, Հայկական խնդիրն եւ
ազգային սահմանադրութիւնը Թիւր–
քիայում (1860-1910), հ. և, Թիֆփս, 1912,
էջ 447։

8 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2009

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

դիվա նագետի ներկայությունը։ րումից հետո Նուբարի ծրագրի Նուբար փաշայի հուշարձանը
Ա. Չոպանյանը, Նուբար փ ա ­ էկԵքսանդրիայում
քննարկումը որևէ էական ա րդ­
շայի հետ համեմատելով պոլսա– յունք չէր կարող ունենալ։ Հայկական հարցի լուծումը Նու­
հայ նշանավոր գործիչներին (Գ. բար փաշայի պես հմուտ պ ետ ա ­
Օտյան, Հ. Նուրյան, Ս. Ասլանյան, Բեռլինի վեհաժողովից երկու կան գործչին ու դիվա նա գետ ին
Սերվիչեն), գրում է. «Ատոնց մեջ վստահելը, որին հա կվա ծ էր նաև
ոչ մեկն ուներ Նուբարին հստակ, տասնամյակ անց Նուբարը ցա ­ Ազգային պատվիրակության ղե­
հեռատես, սուր միտքը, գործնա­ վով էր հիշում, որ չի կարողացել
կան ոգին, մւսթեմւսթիքակւսն կավար Մկրտիչ Խրիմյանը։ Այդ
հաշվագիտությունը, ծրագիր մը օգտ ա կա ր լինել իր ժողովրդին. կոպիտ սխալի համար հետագա­
ի գործ դնելու համար ունեցած «Ահ, 78-ին, 78փն։ Ինչպես Կ.Պոլ– յում շա տ թանկ էր վճարելու մեր
ճարպկության, անձնական հրա­ սո պատրիարքը ու իր խորհըրդւս– ժողովուրդը։
պույրի ու արդեն իսկ «եվրոպա­ կանները չհասկցան դիս։ Պերլինի
կան մեծահռչակ անուն վայելող Վեհաժողովին համար իմ պատ­ 1895 թ. ապրիլի 3-ին Նուբա­
ազդեցիկ անձնավորության» րաստած ծրագրովս, վստահ եմ, րին ուղարկած նամակում Խրիմ–
առավելությունները»19։ երջանիկ պիտի ըլլային Հայերը։ յան Հայրիկը ափսոսում էր, որ
Երբ Հոենլոե իշխանին ներկա­ Բեռլինի վեհաժողովում կորցրին
Սակայն պ ա տ րիա րքը ոչ յացուցի զայն, կարդալուն պես հարմար պահը և չկարողացան
միայն մերժեց Նուբարի ծրա գի­ գոչեց. «Ահա արևելյան խնդրին Նուբարի ծրագիրը իրականութ­
րը, այլև արգելեց նրան հրավիրել բանալին»։ Ու լորտ Լայընս ծրա­ յուն դարձնել։ Ներկայացնելով
Բեռլին և պ ատ վիրեց «մոռնալ գիրը անմիջապես ձեռքես խլեց, հայերի համար ստեղծված դժո­
Նուբարի անունն անգամ»20։ Մ. իր կառավարության ներկայաց­ խային պայմանները՝ խնդրում
Խրիմյանը, չնայած համաձայն չէր նելու և բոլոր հոգվովը անոր ուժ էր, որ նա այժմ գործադրի իր
պատրիարքարանին Ա բազմիցս տալու համար։ Բայց Երբ Պերլին դիվանագիտական տաղանդը
անհաջող փորձեր արեց համո­ գտնվող հայ պատվիրակության և հայերի օրեցօր սաստկացող
զելու, որ հաջողության հասնելու գրեցի որպեսզի Ազգը ինծի պաշ­ հալածանքներին վերջ տալու մի
միակ հնարավորությունը Նուբա­ տոն տա Պերլին երթալու և ծրա­ հնար գտնի։ «Ուստի կ՛աղաչեմ
րին Բեռլին հրւսվիրելն է, ի վեր­ գիրս անձամբ պաշտպանելու Վե­ զՁեզ իբրև Հայրիկ, այլև կը հրա­
ջո, ստ իպ վա ծ էր համակերպվել հաժողովին առջև, մերժողական մայեմ իբրև Հայոց Ընդհանուր Կա­
Կ. Պոլսի հրահանգներին։ Հետ ա ­ պատասխան ստացա իրենցմե։ թողիկոս, որ Քո փորձառու սուրբ
գայում Խրիմյանը խոստովանեց, ...Քսան տարի։ Ես գիտեմ թե ինչ գերանդին ձեռքդ առնես՝ Հա ­
որ հասկանալով, որ Հայկական ըրած կ՚ըլլայի այն երկիրը քսան յոց հասած հունձքը քաղելու հա­
նախագիծը դատապարտված տարվան մեջ»21։ Պ ատրիար­ մար»^
է անհաջողության, ինքը քի կողմից իր ծրագրի մերժումն
առանձնանալով երեխայի պես ու Հայկական հարցի ձախողու­ 23 Լազեան Գ., Հայաստան եւ Հայ Դատը
լաց է եղել։
մը Նուբար փաշան ծանր տ ա ­ (վաւերագրեր), էջ 117-120։ ►
Նուբար փաշան, տեսնելով,
որ իրեն Բեռլին չեն հրավիրում, րավ։ Այդ մասին Ա. Չոպանյանը
հունիսի 15/28-ին իր նա խ ա գիծն նշում է. «Իր կյանքին մեծ ցավը
ուղարկեց վեհաժողովի անդամ­
ներին։ Նուբարը 1878 թ. սեպ­ եդած էր այդ անհասկացողությու­
տեմբերին այն հրատարակեց նը զոր ցուցուցեր էր Հայ ազգը։
նաև Լոնդոնի «Նայնթին սենչը–
րի» պարբերականում։ Անգլիայի Քսան անգամ դարակե հանած էիր
վարչապետ Բիքոնսֆիլդը, ծա­ ծրագրին դեղնած տետրակիկը, և
նոթանալով Նուբարի ծրագրին, գուրգուրանքով, տրտմությամբ և
նրան Բեռլինի վեհաժողովից հե­ խանդավառությամբ կարդացած է
զայն ինծի»22։
տո հրավիրեց Լոնդոն՝ քննար­
կելու Հայկական հարցը։ Սակայն Փաստորեն, արևմտահայերի
Բեռլինի պայմանագրի ստորագ–
ապագա ն տնօրինելու կոչված
19 Չօպանեան Ա., Ստեփան Փափսւ–
զեանի յուշաւոեւորը, «Անահիտ», 1907, պոլսահ այ ղեկավար գործիչնե­
թիւ 6-9, էջ 154։ րը, ինչ-ինչ նկատառումներից

20«Անահիտ», 1907, թիւ 10-12, էջ 163։ ու շահերից ելնելով, կտ րա կա ­

նապես դեմ արտահայտվեցին

21 Զարթումեւսն Լ., Հայը Նուպսւր փա­
շայի մէջ, «Նոր կեանք» հանդես, Լոնդոն,
1899,1 փետրուար, թիւ 3, էջ 41:

22 Ալպօյաճեան Ա., Նուպար հայը եւ
Հայկական խնդիրը, «Նոր Հայաստան»
շաբաթաթերթ, 1918, լփւ 3, էջ 36։

Ւ1ՏՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 9

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ է այսպես ընել, և հայրենակից­ րուս, բայց իրողությունը աս է»24։
ներս աչքերնին ինձի հառած են՝ Նուբար փաշա ն իր ժա մա ­
► Համիդյան ջարդերը Նուբարը կրցածս ընելու ի նպաստ իրենց։
սրտի մեծ ցա վով ընդունեց։ Նա Բայց կ՚աշխատիմ կոր՝ առանց նակաշրջանի խոշորագույն
հնարավորին ամեն ինչ անում հաջողության հույս ունենալու։ դիվա նագետներից ու պ ետ ա ­
էր, որպեսզի դադարեցվեն հմ ուղիղ դատողությունս ին­ կան գործիչներից էր, որին
արևմտահայության հալածանք­ ձի կ՚ըսե թե եվրոպական ոչ մեկ ճակատագիրը պարտադրեց
ները, փորձում էր Եվրոպայում պետություն կրնա շահ ունենալ ուժերը ներդնել ասպնջական
համակրանք ստեղծել Հայկա­ պատերազմ բանալու Հայերուն երկրի բարգավաճմանը, սա­
կան հարցի շուրջ, սակայն հա­ համար, արդ, եթե խժղժությանց կայն իր հասած բարձունքներում
մոզված էր, որ այդ քայլերը մեծ դեմ եղած բողոքներուն ետԱեն նա երբեք չմոռացավ, որ հայ է և
արդյունք չէին տալու։ պատերազմ չի գա, բողոքները հնարավոր ամեն առիթով փոր­
ապարդյուն են, եթե ոչ բացարձա­ ձեց օգտ ա կա ր լինել իր ժողովր­
«Ձեռքես եկածը կ՚ընեմ,- կապես վնասակար։ Ասիկա չեմ դին ու հայրենիքին, ուր երբևէ
սրտի մորմոքով խոստովանում էր կրնար ըսել իմ հայրենակիցնե­ չէր եղել։ ■
նա,– եվրոպական համակրանքը
շարժելու համար ի նպաստ Հա­ 24Նուպար փաշա, էջ 30։
յաստանի։ Իբր Հայ իմ պարտքս
Ի ԴԵՊ...
ԻՆՉՊՒՍհՆ է ԼԻՆԵԼՈՒ
ԿՅԱՆՔԸ ԵՐԿՐԻ ՎՐԱ
ՀԱԶԱՐ ՏԱՐԻ ՀԵՏՈ*

ք աջորդ հազարամյակում աշխարհի Բրիտանիայի շրջակա միջավայրի պ ա շտ պ ա ­
^■^քւսրտեզը փոխվելու է կլիմայական նության վարչությանն են ներկայացրել
աղետալի փոփոխությունների պատճա ռով։ Գլո­ Տինդալլայի կլիմայական փոփոխությունների
բալ տաքացման հետևանքներն ուսումնասիրող հետազոտության կենտրոնի մի խումբ
գիտնականները ներկայացրել են Երկրի ողբալի գիտնականներ։
պատկերը 1000 տարի անց։
Այդ հետազոտության հաշվետվությունը Մեծ Համաձայն այդ հետազոտության՝ 3000 թ.
- Գլոբալ տ ա քա ցմա ն չափանիշը աճելու է 4
10 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ԱտՅ. 2009 անգամ։ Եթե շարունակենք այրել օրգա նա կա ն
վառելիք, ապ ա Երկրի ընդհանուր ջերմաստիճանը
բարձրանալու է 15 աստիճանով։
- Ծովի մակարդակը բարձրանալու է, և մեր
հազարամյակի վերջում ընդհանուր աճը կազմելու
է 11,4 մետր։
- Ծովի մակարդակի յուրաքանչյուր բարձ­
րացումը ավելի քա ն 2 մետր հանգեցնելու է
Բանգլադեշի, Ֆլորիդայի և ծովի մակերևույթից
ցածր գտ նվող այլ քա ղա քների ջրածածկման։
- Կլիմայական կտրուկ փոփոխությունները
հնարավոր են ա նգա մ գազերի ա րտ ա նետ մա ն
դա դա րից հետո, քա նի որ կարող են սկսվել
այնպիսի գործընթացներ, որոնց կասեցումը կլինի
անհնար։

* հէէբ։//\^^.բօէն*օեոօտէւ.սՁ/էշշհոօ1օ§ւ6տ/ա1ա6/2006/02/17/287777

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԻ ԶԱՔԱՐՑԱՆ

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
ԵՊՏԻ հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ

ՄԱՐԴ - ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
ԱՎեՏԻՔ ՒՍԱՀԱԿՅԱՆՒ

ՍՏեՂԵ-ԱԳՈՐՏ-ՈհԹՅՈհՆնեՐՈՒՄ

Բնությունը Ափ հսահակյանի շատակարանի»2 ակունքներում առընչվելով եվրո­
առաջին իսկ ստեղծագործութ­ առաջին գրառումը պական լուսավորիչ մտածողնե­
յուններում ներկայանում է որ­ սկսվում է մարդ– րին. «Մարդը զգա ցող և մտածող
պես ինքնադրսևորման, ինքնւս– բնություն փ ոխ հա ­ բնությունն է։ Մասն ու մասնիկը
րացահայտման միջոց, և գրողն րաբերության շուրջ մեծ բնության, բայց մտ ա ծող ու
իր հոգևոր նրբին ապրում­ խորհրդածություն­ զգացող»։
ներն ու ալեկոծությունները ներով։ Ի տարբե­
առարկայացնում է բնության րություն չափածոյի Մարդը՝ բնության պսակը և
երևույթների միջոցով։ Վերջինս և արձակի՝ մարդ– հրաշքը՝ որպես կենսաբանա­
մի դեպքում ներդաշնակ է պ ա ­ բնություն հա րա ­ կան և հասարակական երևույթ,
տանի հեղինակի հուզապրումնե– բերությունները եզակի է ու բացառիկ, միակը
րին՝ «ձաված սիրտս երգեր հյու­ օրագրում և ինք­ տիեզերքում՝ հաղորդակցվեի
սեց», այլ դեպքում՝ դիմադարձ, նագրերում ներկա­
ինչպես՝ «Տոթը այրեց վարդըն յանում են առավել
անուշ» բա նաստեղծակա ն հյուս­ խոր և բազմաշերտ
վածքում։ Գրականագետ Վ. կտ րվա ծքներով։
Վանսլովի կա րծիքով «Բնության Այսպես՝ եթե բանաստեղծություն­
մեջ ռոմանտիկը միշտ տեսնում ներում քնարական հերոսն ինքն
է հայելի՝ արտացոլքը ... իր անձ­ է վերածվում բնության («Կու­
նակա ն հոգևոր թախծի ... Այդ զես լինիմ վշտի ցողեր», «Կու­
պ ա տ ճա ռով էլ բնությունը իմաս­ զեի լինել գարնան արեգակ»),
տավորվում է, հա ճա խ դառնում ապա օրագրում և ինքնագրե­
առավել պերճախոս, քան բառի­ րում արդեն ողջ խ որքով ներ­
մաստ»^ կայանում է «Մարդը բնության
հյուլեն է» կողմնորոշումը՝ Գյո–
հսահակյանի օրագրի՝ «Հի– թեից Աբովյան ձգվող ուղեծրով՝

1՝՝|23. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 11

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ եզրակացության է հանգում, րոյական պարտականություն­
մարդն առավել մեծ է տիեզեր­ ների գիտակցմանն ու կա տ ա ր­
►լու կարողությամբ, մտքի երևա­ քից, քա նի որ վերջինս սոսկ հյուլե մանը՝ հարազատի, մերձավորի,
կայական սլացքով, արարելու, է նրա զգացմունքային աշխար­ ժողովրդի, հայրենիքի հանդեպ։
ստեղծելու ունակությամբ։ Մար­ հի անհունի համեմատությամբ. Դա աշխատող, նյութական և
դուն տիեզերքի իմաստն ու ն պ ա ­ «Տիեզերքը ես զգում եմ. և ինձ, և հոգևոր արժեքներ ստեղծող
տակը համարելով հանդերձ՝ նրան...» (Հ, 310)։ մարդն է՝ հոգեպես վեհ ու հա­
հսահակյանը գրում է. «Տիեզեր­ րուստ։ Ստեղծագործական այս
քը անսահման մեծ է... ես եմ նրա Մարդ արարածի էության, որոնումներում էլ հսահակյանը
իմաստը։ Առանց մարդու |1նչ ա ր­ նրա կյանքի իմաստի մեկնութ­ կերտում էXX դարի ազգային հե­
ժեք ունի տիեզերքը...» (Հ, 310), յան հիմնահարցերը զբաղեցրել րոսի կերպարը։ Այդ վեհանձնյա
այլ դեպքում՝ «Ես խ տ ա ցա ծ տիե­ են հսահակյանին ողջ կյանքի անհատը գիտակցում է, թե ին–
զերքն եմ և տիեզերքը՝ ընդլայն­ ընթացքում։ Մարդը բանաստեղ­ քը ինչ պ ետ ք է անի և ինչ՝ ոչ։
ված ես-ըս»։ Մարդը, որ բնության ծի ուշադրության կենտրոնական հսահակյան մտածողը միաժա­
հյուլեն է, միա ժա մանա կ հա սա ­ ա ռա նցքն էր, և գրողը ձգտում էր մանակ վստահ է մարդկային
րակական էակ է՝ որոշակի սո­ խորապես հասկանալնրա հոգե­ գիտակցության վրա բանակա­
ցիալական շահագրգռվածութ­ բանությունն ու մտածելակերպը՝ նության գործուն, վերափոխող
յամբ։ Օրագրում և ձեռագրերում, սոցիալ-տնտեսական պայմա­ դերին, եթե մարդն ընդունակ
դեռ վաղ տարիներից սկսած, նավորվածությամբ թելադրված է չարն ու բարին տարբերելու,
հանդիպում ենք մարդ արարածի մարդ-մարդ, մարդ-բնություն, ապա նա պետք է պատասխա­
կյանքում հասարակության կա­ հարաբերություններում։ հսա­ նատվություն կրի այն ամենի հա­
տ ա րա ծ դերի մասին ուրույն կար­ հակյանի պատկերացումնե­ մար, ինչ կատարվում է ա շխ ա ր­
ծիքների ու խորհրդածություն­ րի համաձայն՝ մարդը պ ետ ք է հում։
ների։ Այստեղ մարդ արարածի օժտ վա ծ լինի բարու և գեղեցիկի
պատկերման չափանիշները հանդեպ պաշտամունքի հաս­ Մարդ էակի ուսումնասիրութ­
ներկայանում են տիեզերքի զու­ նող սիրով և չարի նկատմամբ յունը զբաղեցրել է դեռ անտիկ
գորդումներով, երկինք-երկիր ատելությամբ։ Հենց այդ սերն մտածողներին, ստեղծագոր–
ձգվող աղերսներով։ Գրողի վաս­ էլ պ ետ ք է ոգևորի նրան վեհ ծողներին։ Այդ շրջանում իշխո­
տակում նման կողմնորոշումները գաղափարների իրագործման ղը մարդկային կյանքի բնական,
ա ռկա են թերևս նաև այն պ ա տ ­ համար։ հսահակյանը պատկե­ կենսախինդ ըմբռնումն էր, բա­
ճառով, որ մարդը նրա պատկե– րում է մարդուն՝ միշտ առաջին նականության հանդեպ ունեցած
րացմամբ նույնքան խրթնածա­ պլան մղելով հոգևոր սկիզբը՝ հավատը, որի միջոցովէլմարդիկ
ծուկ է ու առեղծվածային, որքան համոզված, որ դա է բնութագ­ փորձում էին հաղթահարել բոլոր
ինքը՝ տիեզերքը. րականը բանական արարածի
կյանքում։ Գրողը անմարդկայի­
Տիեզերքի պ երճ հյուսվա ծքն եմ նը համարում է չարությունը, որի
Իմ մեջ երկինքն է երգում3... զոհն էր նաև իր ժողովուրդը։
Այստեղից էլ, բնականաբար, հե­
Մարդ էակի նման բնութագ­ ղինակի վերաբերմունքը գոյութ­
րումները յուրովի խաչաձևվում յան կռվի և սոցիալ-դարվինիզմի
են շեքսպիրյան օրհներգություն– հանդեպ ընդհանրապես։
փառաբանություններին՝ «Ւ^նչ
հրաշակերտ էմարդը։ Որչափ ազ­ հսահակյան մարդն էլ, ժո­
նիվ են նրա դատողությունները։ ղովրդի անազատ, բռնադատ­
Որչափ անսահման նրա ընդու­ ված ճակատ ագրով թելադրված,
նակությունները...»4, և թումւսն– արդարության, ճշմարտության,
յանական իդեալ-երազանքնե֊ երկրի ազատագրության ուղիներ
րին. «...Մարդու էն վեհ ու վսեմ, է որոնում՝ «մաղելով» համաշ­
էն մաքուր ու ա նա ղա րտ պ ա տ ­ խարհային բանահյուսությունը,
կերը, որ տվել է նրան աստված, փիլիսոփայությունն ու մշակույ­
կա զմված ու հյուսված բնության թը՝ հատկա պես հին հունական,
ամենամաքուր տարրերից»5։ արևելյան, արևմտաեվրոպա–
Այսօրինակ աղերսներով հան­ կան։ Գրողը լիարժեք անհատի
դերձ՝ հսահակյանն ուրույն լավագույն գծերն առնչում է բա­

12 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎչ Յ. 2009

կարգի արատները։ Անտիկ ք ա ­ րածննդի շրջանի առաջադեմ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ղաքակրթությունը, որ գոյություն մտածողներն առաջադրեցին
ունեցավ մի շա րք հարյուրամ­ ազատության, հավասարութ­ ներկայացնում մարդ էակի սո­
յակներ՝ տալով գեղեցիկի, կեն­ յան, արդարության, բանա­ ցիալական հիմնահարցի իսա–
սախնդության, լավատեսության կանության թագավորության հակյանական քննությունը։ հսա–
բազմաթիվ օրինակներ, անշե­ գա ղափ արները, որոնք էլ դա ր­ հակյանագիտության մեջ հարցը
ղորեն թեքվում էր դեպի անկում։ ձան լուսավորական հումանիզմի քննվում է տնտեսական անհա­
Բազմաստվածությանը փոխարի­ կենտրոնական կարգախոսնե­ վասարության՝ աղքատի և հա­
նելու եկա վ միաստվածությունը, րը։ Մարդու հիմնահարցը, պայ­ րուստի հակադրության հենքով,
և անտիկ աշխարհի ներդաշնակ մանավորված ժամանակաշըր– մինչդեռ այն առավել ամբող­
զարգացած, մանկական հայաց­ ջանի սոցիալ-տնտեսական և ջական ընկալում է ենթադրում,
քով աշխարհին նայող մարդուն քաղա քական, հոգևոր-մշակու֊ մարդը՝ որպես բնության էակ,
փոխարինելու եկավքրիստոնեա– թային գործոններով, առավել պիտի բնության մեջ ա զա տ զգա
կան գաղափարախոսությունը։ մեծ ուշադրության է արժա­ իրեն, և ազատությունն էլ հա­
Նոր կտակարանում Հիսուս նանում հատկապես պատմա­ մարելով մարդ անհատի կյան­
Քրիստոսի կերպարը մարմնա­ կան բեկումնային փուլերում։ Խ. քի գոյատևման հիմնական
վորում է մարդկային ա նհա տ ա ­ Աբովյանը՝ ազգային մարդա­ նախադրյալը՝ հեղինակն անդ­
կանության մասին քրիստոնեա­ սիրական ավանդների մեծ ժա ­ րադառնում է սոցիալական հար­
կան իդեալը։ Քրիստոսը հաղթեց, ռանգորդը, որ շարունակողն ցերի քննությանը, համաձայն
որովհետև Սպարտակը պարտ­ ու զարգացնողն էր միա ժա մա ­ Ռուսսոյի տեսության, յուրաքանչ­
վեց, այսինքն՝ ռեալ չէ ա շխ ա ր­ նակ XVIII դարի եվրոպական և յուր մարդ արարածի համար
հի ազատագրությունը չարից, XIX դարի ռուս լուսավորիչների մարդկությունը պարտավոր է
հետևաբար մնում էր հոգևոր մարդասիրական-դեմոկրատա֊ ապահովել սոցիալական արդա­
ազատագրությունը՝ մարդու կան գաղափարախոսության, րության սկզբունքներ։
փախուստը դեպի սեփական մարդ էակի քննությունը ներ­
ներաշխարհը։ Քրիստոնեական կայացնում է կենսաբանական, 1895 թ. հունվարյան գրա ­
գաղափարախոսությունից էլ սոցիալական ու հոգեբանական ռումներից մեկում էլ հսահակյա­
ծայր է առնում թույլին, ունեզուր­ ելակետերով։ նը բնությունն է օժտում սոցիալա­
կին, թշվառին սա տ ար կանգնե­ կան երանգավորմամբ՝ բարձր,
լու մտայնությունը։ Ավ. հսահակյանի օրագիրը վեհ գաղափարներն առնչելով
և անտիպ գրառումները նրա նրա վսեմ երևույթներին՝ ընդգծե­
Միջնադարյան քրիստոնեա­ աշխարհայացքային մեկնութ­ լով վերջինիս արարման սլացքի
կան հումանիզմը հակասական յուններում ճիշտ կողմնորոշվելու ու թռիչքի մղող առաքելությունը.
էր. մարդը մի դեպքում հա մար­ համար անչափ կարևոր են, և «Նեղ ու խ ոնա վ տների մեջ իդեալ
վում էր ա նկա տ ա ր արարած, այս առումով, թվում է՝ գրա կա ­ չի կարող ծնվել... Ինձ տ վեք լեռ­
մեղքի անոթ, դատապարտված նագիտությունը ամբողջական չի ներ ու ձորեր, ...ու դաշտեր, ծովեր
ծննդյան և մահվան, այլ պ ա ­ ու անտառներ, ես ձեզ իդեալներ
րագային՝ Աստծո սիրելին, նրա կտամ» (Հ, 159)։
ստեղծագործության պսակը,
բնության զարդն ու պ ա րծա ն­
քը։ Վերածնության շրջանը,
մարդուն համարելով ազատ
և ինքնիշխան, կարծես վերա­
կանգնեց անտիկ մտածողների
լավագույն ավանդույթները և
առաջադրեց մարդու ֆիզիկա­
կան և հոգևոր ներդաշնակութ­
յան գաղափարը։ Շարունակելով
Վերածննդի հումանիզմի լավա­
տեսությունը՝ լուսավորական
հումանիզմը մարդուն համարում
էր բնության շարունակությունն
ու արժա նա վոր արգասիքը։ Վե­

ՒՎՏ3. 200Ց | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 13

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ րություններ կան միա ժա մա նա կ դանշում է մարդու կյանքի փոփո­
խությունը. «ԱՀխ, չէ՞ որ բնությունն
► Սոցիալական անապահով (I, 125)։ ինքն ապրում է այդպիսի ներ­
կյանքի ցնցող պատկերներ է դաշնակության մեջ... Թող լինի
արձանագրում բանաստեղծը Նման դեպքերում հեղինակը մեր կյանքը հարանման բնութ­
1902 թ. մարտի 30-ին Հովհ. Թու– յան կյանքին...» (Հ, 72)։ հսա–
մանյանին ուղղված նամակում, համեմատություն-հւսկադրութ– հակյան պատանին երազում է
«...սարսափելի աղքատությունը բնության իմաստուն և կատար­
հա մա տ ա րա ծ է ... սև, չոր, ցա ­ յան սկզբունքով է ծավալում իր յալ օրենքների հետ ներդաշ­
մա ք հացի են կապված՝ և դա էլ նակ կյանք, որ ձեռք է բերվում
չկա. գյուղերում սովից ինքնաս­ ասելիքը՝ առավել շոշափելի բնականորեն, ինքնաբերաբար։
պանության դեպքեր են եղած...» Բնության մեջ ամեն ինչ մեռնում է
(VI. 39)։ դարձնելով մարդու անել, ա նօգ նորից ծնվելու, ապրելու համար՝
իր զա րգա ցմա ն ու կառուցված­
Թերևս տեղին չէ գրա կա նա ­ գոյավիճակը, «է՜յ զուլում բախտ, քի մեջ ենթարկվելով անփոփ ոխ
գետ Մ. Մկրյանի հա վա ստ իա ­ ու բա րձրա կա րգ օրենքների։ Հա ­
ցումը, ըստ որի՝ հսահակյանի դու առյուծ, ես՝ խեղճ եղնիկ եմ վերժ փ ոփ ոխ վող բնության մեջ
«...պոեզիան իր սոցիալական էլ մա րդ արարածը իրեն տրված
որոշակի շեշտվածությամբ նա­ ճա նկիդ մեջ», «Ձեռքս ու ոտքս կարճատև ժամանակահատվա­
խորդը չուներ»6, քա նի որ սո­ ծում արարում է ժա մա նա կից ու
ցիալական նման ծառացումները անտես շղթա», «Մարդն այս տարածությունից վեր մտքի ու
բնորոշ էին նաև Ֆրիկին և ուրիշ­ զգացմունքի արժեքներ՝ գիտութ­
ներին։ Առհասարակ ա շխա տ ա­ աշխարհում, ինչպես մի թռչուն. յան և արվեստի բազմաթիվ
վոր մարդուն մաքառման կոչող
նման տրամադրությունների կող­ Անդուռ ու անել մեծ վանդակի
քին հսահակյանի գրական վաս­
տակում դժբախտ ճակատագրի մեջ. –...հնչ պիտի անես, ուր պի­
հետ անշշուկ ու գլխահակ հա շտ ­
վելու, հանդուրժելու տրամադ– տի թըռնիս թևերիդ շղթա» ( I,

125, 170)։

Ընդվզելով կյանքի սոցիա­

լական անարդարությունների

դեմ՝ հսահակյանը զարգաց­

նում է իր հայացքներում տ եղ

գտած ուտոպիզմը. «Ապագա

մարդկությունը ապահովելով

տ նտեսական կողմից...» (Հ, 74)՝

գրողը կոչ է անում հրա ժա ր­

վել պետությունից և եկեղեցուց՝

շարունակելով ապավինել

«մարդը բնության մասնիկ է»

գաղափարախոսությանը։ Բնութ­

յունը տիեզերական ամբողջութ­

յան մեջ դիտելով՝ հեղինակն այդ

հենքի վրա էլ մարդուն սոսկ մեկ

հյուլե է համարում, «...տիեզերքը

անսահման, հավերժ, անսկիզբ...

1^նչ եմ ես - ոչնչություն, խեղճ,

ողբալի, ճղճիմ... (Հ, 433)։ Բնութ–

յուն-մարդ հարաբերություննե­

րում հսահակյանի խորհրդա ­

ծությունները հանգում են հյուլե

մարդու վիշտը տիեզերքից մեծ է

եզրահանգմանը.

...Ոչինչ է մարդը՝ փոշի փոշու

մեջ, ստեղծագործություններ, ինչ­

Իր ցավը, սակայն, տիեզեր­ պես Վերածննդի վարպետների

քից մեծ ( I ,374)։ կտավներն ու քանդակները, Մո­

Բնությունը հսահակյանի ցարտի, Բեթհովենի հոգեզմայլ

ստեղծագործություններում բա­ երաժշտությունը, Նյուտոնի, Այնշ–

նա ստ եղծական լինելուց բացի տայնի գիտական հայտնագոր­

նաև փիլիսոփայական է։ ծությունները։

Մարդու և բնության միջև հսահակյանի պատկերաց–

չնչին խզում ա նգա մ լինել չի մամբ բնություն-մարդ հարա­

կարող, տարվա եղանակների բերություններում վերջինիս

հաջորդականությունն էլ խորհր– արարչագործությունը դուրս է

14 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 3. 2009

գալիս բնական սահմաններից և գախոսը։ Ռուսսոն պահանջում ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ստեղծում պայմանական օղակ­ էր սա տա ր կանգնել «բնական
ներ՝ պետություն, եկեղեցի և այլն։ մարդուն», «բնության անմեղ րեկեցությամբ, սոսկ նեղ, շա ­
Սոցիալական անարդարության զավակին», որի հոգեբանութ­ հա դիտ ա կա ն ու նյութապաշտ
հիմքերը գրողը առնչում է պե­ յունը ա ղա րտ վա ծ չէ սեփ ա կա ­ նկրտումներով առաջ– նորդվելու
տական, հասարակական օրենք­ նա տ իրա կա ն մոլուցքով։ Բնութ­ հակումը, հսահակյանը հոգևոր–
ներին. նա գիտակցում է, որ վեր­ յան հետ ներդաշնակ ապրելու բարոյական, բարձր նկարագ­
ջինս աշխարհի հզորների վարած կա րգա խոսը Ժ.-Ժ. Ռուսսոն ներ­ րի տեր անհատին է ընդունում՝
քաղաքականության հետևանք կայացնում է սոցիալական հա­ գա ղա փ ա րի մարդուն։ Գրողը
է, երբ Ժողովյ1դի մի փոքր մա­ վասարության գաղափարի հիմ­ շրջանցում է սոսկ «նյութի ու­
սը հարուստ է, իսկ մեծ մասը՝ նավորման նպատակով։ ժով» իրենց երջանիկ համա­
թշվառ և ընչազուրկ։ Աղքատութ­ րող և հանուն բարեկեցության
յունը նույնացնելով տգիտութ­ Մարդկանց պարզ և բնա­ իրենց սկզբունքներից հրաժար­
յան հետ՝ գրողն այն կարծիքն է կան կենցաղի կոչող այսօրինակ վող, խիղճը նյութով վա ճա ռող
հայտնում, որ հա նա պ ա զօրյա կողմնորոշումը ներկա է հսա­ մարդկանց, ովքեր իրենց հոգևոր
մի կտոր հացի համար պ ա յքա ­ հակյանի օրագրում (Հ, 97, 72)։ աղքատության պատճառով
րող մարդը չի կարող ոտքի ելնել Տարիների հետ արդեն գրողը «...ժամանակավորը առավել
հանուն գա ղա փ ա րի, քա նի որ մարդ-բնություն հարաբերութ­ բարձր են դասում բացարձակ
գիտակցական ողջ կյանքի ըն­ յունները զգա ստ ու սթափ հա­ ւսրժեքներից»7։
թացքում նա տանջվում է օրվա յացքով է գնահատում և արժե­
ապրուստ հայթայթելու հոգսերով քավորում, որն արդեն շա տ էր Մարդու բարոյական նկա­
հեռու նրա պատանեկան, դեռևս րագրի արծարծումներով, դիմա­
(Հ, 301)։ չձևավորված պատկերացումնե– կավոր, անբարո անհատի և հա­
Եվ հսահակյանի օրագրում սարակության մերկացումներով,
րից։ ներդաշ­ մարդկային բոլոր չափանիշ­
ու ինքնագրերում ծավալվում է Բնություն-մարդ ները, «ոսկե հորթին» հանգեց­
լիարժեք, հարուստ ներաշխարհ նող իսահակյանական քննա­
ունեցող մարդու գաղափարը՝ նակ ընկալումը ներկա է հեղի­ դատությունները շարունակվում
նրա գոյատևման նախապայ­ են Պ. Սևակի ստեղծագործութ­
մանն առնչելով բարձր նկարագ­ նակի հատկապես «Սասմա յուններում, հանգում «Հանեցեք
րին ու կատարելության ձգտ ող ձեր դիմակները, որ գեթ մի քիչ
հակումներին։ Նմանօրինակ Մհեր» վիպասքում, մեծ բնութ­ դյուրին շնչել կարողանաք»8
անհատը գրողի պատկերա­ եզրահանգմանը։ Բարոյական
ցումներում ներկայանում է իրա­ յան ազատ զավակի պահվածք– մարդ արարածի որոնումները Պ.
կանության բազմաշերտ ընկալ– Սևակին հատկապես զբաղեցրել
մամբ, բնության նման հարուստ, կեցվածքում։ Բնությունը սեփ ա ­ են «Ծւսղյ1ածուն», «Խաղալիքներ
բա զմա խ որք էությամբ, և Գյո– սարքողը», «Դիմակահանդեսիդ
թեի նման մարդու կոչումը Իսա– կան ուժերի նկատմամբ խոր
հակյանն առնչում է նրա ակտիվ
ճանաչողությանը, ոգևորությանն վստահություն է ներշնչում, օժ ­
ու արարմանը։
տում ինքնատիրապետմամբ,
Բնության հետ սերտ կյանքով
ապրող անհատի մասին գրողի նրբացնում, ազնվացնում նե­
խորհրդածությունները կրում են
Ժ.-Ժ. Ռուսսոյի «Դատողություններ րաշխարհը, և մարդը ձգտում է
գիտությունների և արվեստի մա­
սին» (1750 թ.) գրքի որոշակի բարոյական կատարելության։
ազդեցությունը։ Ֆրանսիացի
մտածողը, հակադրելով ժա­ Բնություն-մարդ փ ոխհա րա ­
մանակի քաղաքակրթությամբ
թելադրված ձևական, պայ­ բերությունները ներկայացնող
մանականություններին գերի
մտայնությանը, առաջադրում էր գրառումներում հսահակյանը,
«Հետ դեպի բնությունը» կար­
խնկարկելով հանդերձ այդ վեհ

սրբությունը, հոգեպես ձուլվում

է նրան՝ ժամանակավորապես

մոռանալու համար մանր, հոգ­

սա շա տ առօրյան, հա ճա խ էլ խո­

յանք ապրում բնության վեհութ­

յան ու անեզրության մեջ։

Մայր բնությունը արարել

է մարդուն, որպեսզի նա իր

ստեղծագործ տարերքով,

մտքի և ձեռքի ուժով ու զորութ­

յամբ գեղեցկացնի կյանքը։

Այս խորհըր– դածություններում

էլ, քամա հրելով մարդու բա­

Ա°3. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 15

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

►գլխավորը», «Իրերի բնությունը» այսօրինակ տրամադրությամբ էլ
ծավալվում է գրողի «Ախ. անհուն
ստեղծագործություններում։ սեր ես ունեի սրտիս մեջ» բա­
նաստեղծությունը։ Ձեռագրերում
հսահակյանի վաստակում գրողի այս դա տ ա պ ա րտ ող կեց­
վածքը վերածվում է հասարա­
բնություն-մարդ հարաբերութ­ կության կողմից չհասկացված
անհատի ապրած ողբերգության,
յան շուրջ ուրույն խորհրդածութ­ քա նի որ նա իր սիրով, խելքով,
բարությամբ ու նվիրվածությամբ
յունների ենք հանդիպում հայ ցանկանում է ծառայել մարդ­
կանց, ապրել և արարել հա­
կյանքի քա ղա քա կա ն արյու­ նուն նրանց բարօրության, փո­
խել նրանց պատկերացումները
նոտ իրադարձությունների տ ա ­ կյանքի և աշխարհի հանդեպ։
Մարդը՝ բնության հյուլեն, միա­
րիներին։ Խոշտանգող ցավը ժա մա նա կ հա սարակական էակ
է՝ որոշակի սոցիալական շա ­
հոգում՝ նա մի դեպքում ծառս հագրգռվածությամբ, դավանած
գաղափարախոսությամբ, և
է լինում բնության դեմ՝ ա յդօ­ «Հիշատակարանում», դեռ վաղ
տարիներից սկսած, հանդիպում
րինակ հոշոտող, արյունռուշտ ենք մարդ էակի կյանքում հասա­
րակության մեջ ունեցած դերի
արարածներ ստեղծելու, ա պ ա մասին ուրույն կարծիքների։ Պա­
տանի գրողի պատկերացմամբ
մարդկային աննախադեպ մարդը կապվա ծ է այն հասա րա ­
կության հետ, ուր ինքն ապրում
ողբերգությունից հետո գարուն է։ Դեռ 1890-ական թվականների
գրառումներում, երբ ձևավոր­
ավետելու համար «Կտրեցեք, ման ընթացք էր ապրում Իսւս–
հակյան անհատն ու մտածողը,
կտրեցէյք թռչունների լեզուները, իր դա վա նա ծ սկզբունքների մեջ
մերժում, բացառում էր հա սա ­
որոնք հանդգնում են գարնանը րակության բարեհաճության թե­
լադրանքով պայմանավորված
երգել մեր մորթված մանուկների սեփական դավանանքից հրա­
ժարվելու գաղափարը։
անթաղ, ցիր ու ցան ոսկորների
Առօրյա հոգսերից մտազբաղ՝
ւխսւ...»(Հ, 338), այլ դեպքում՝ բանաստեղծը հայացքն ուղղում է
դեպի բնությունը, ուր նա խ փոր­
30 - 40-ական թվականների ձում է մեկնել խորախորհուրդ
լռության էությանը։
նոթագրությունների վկայութ­ թացքում մարդ արարածը ոչ
հսահակյանը խոստովանում է
յամբ բնության դեմ ընդվզող միայն դառնում է ուրիշների լռության հանդեպ ունեցած ա յդօ­
րինակ իր թուլության պատճա ռը.
հեղինակը փորձում է այնու­ ցավերի ու տ ա ռա պ ա նքների «Խոր մտքերն ու զգացմունքները
լռություն են ուզում, նրանց լեզուն
ամենայնիվ պարզել, թե որ­ հանդեպ անտարբեր, այլև ցան­ լռությունն է...» (Հ, 204)։

տեղից է մա րդ արարածի մեջ կանում է դրա նք օգտ ա գործել իր Գրողի ինքնագրերում պ ա հ­
պ ա նվա ծ «Բնություն» վերնա գ­
այդ հանցապարտ, եղեռնագործ շահերի, նպատակների համար, րով վեպի ծրագրային նշումները

հոգեբանությունը՝ Աստծուց, թէ; ճգնում ապրել ուրիշի քրտ ինքի

բնությունից։ Այս հիմնահարցը հաշվին։ Մարդ արարածի շա­

դեռևս ազգային մշակույթի համոլ ու չար էության խ ա ­

արշալույսին զբաղեցրել է Ե. րազանումը գրողի վաստակում

Կողբացուն։ Վերջինիս կարծիքով ներկայանում է «մուրճի» և

եթե չարը բնությունից լիներ, «զնդանի» բանաստեղծական

այդ դեպքում օրենսդիրը չպետք պատկերավորմամբ և

է օրենքներ մշակեր, ինչպես գա գա թնա կետ ի հասնում «Աբու–

և իշխանը չպետք է պատժեր Լալա Մահարի» պոեմում։

հանցագործինՑ։ Մարդուն բնու­ Տարիների, տասնամյակների

թյան զարդն ու պսակը համա րող հետ կենսաճանաչողությսւմբ և

բանաստեղծը, սակայն, հայ փորձով իմաստացած հսահակ­

պատմության արյունոտ էջերին յանը հանգում է այն հետևութ­

ականատես, հիսաթափվում է յան, որ յուրաքանչյուր ա րա րա ծ

նրանից։ ինքն է իր ճա կա տ ա գիրը կռում,

Իսահակյանն իր ստեղծա գոր­ ասել կուզի՝ սոցիալական

ծություններում զուգահեռաբար անարդարությունների հենքի վրա

կերտում է մարդ արարածի նա հա վա տ չի ընծայում մա րդ­

երկու որակ՝ բարի՝ «Աաադիի կանց, որոնք ստիպված իրենց

վերջին գարունը», «Բուդդհան գոյատևման համար պայքարի

թռչունը», «Ուշինարա» և չար՝ մեջ են մտնում և կորցնում մա րդ­

«Չինգիզ–խանը»,«Շի Հոա նգ - Տի կային դիմագիծը։ Մարդկան–

Բողդիխանը»։ ցից, շրջապատից, ընկերներից

Գոյատևման պայքարի ըն­ հիսա թա փ վա ծ ու հուսալքված՝

16 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ1°3. 2009

հասկանալի են դարձնում հեղի­ գրողք ջրի հատակում առավել ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
նակի աշխարհայեցողությունը, խոր ալեկոծանք է ակնկալում՝
որն է բնության փիլիսոփայութ– մրրիկներ, «...ժպիտը մի փրփուր Ռոմանտիկները ոչ միայն
յունը և մա րդ - բնություն բա զ­ է... որի հատակը... մրրիկներ հոգևոր ներաշխարհ-ծով զու­
մաշերտ, բազմադեմ հարաբե­ կան...» (Հ, 226)։ Բանաստեղծի գա հեռով էին պատկերում իրենց
րությունները. «Իմ գրելիք վեպը, ժպիտը ևս դիմակ է, որով քողա ր­ հոգու ալեկոծանքը, այլև ծո­
որ կոչվում է «Բնություն», ուր պ ի­ կում է ներքին տվայտանքն ու հո­ վի տարերքն իմաստավորում
տի նկա րա գրեմ բնությունն իր գու մրրիկները, որ տարիների հետ իբրև բռնության կապանքներից
արտաքին և ներքին կողմերից, նստվածք տալով՝ խութերի տեսք ա զա տ ա գրմա ն խորհուրդ։ Այս­
դրսի երևույթից և էությունից, ուր են ստանում. պիսին է Ջ.Բւսյրոնի «Չայլդ Հա–
գեղեցիկ, բարի արտաքինի տակ րոլդ» պոեմի վերջին մասերի ծո­
թաքնված կա զարհուրելի կռիվ՝ Ւր անսահմանությամբ և վի բնանկարը՝ ազատ, անկախ
...կյանքի և մահի կռիվ, ուր չկա անընդգրկելիությամբ ծովը միա­ և հզոր, որը միա ժա մա նա կ խոր–
մորալ, գութ...»։ ժամանակ հանդուգն ու անվեհեր հըրդանշում էնաև ազատության
մտքեր է ներշնչում։ Ընդվըզման համար մարդկության պայքա­
Աստվածային արարչության պահին մարդը երկինք կարկառած րի հավերժության գա ղա փ ա րը։
գրքի՝ բնության հրաշք ձեռքերով, իսկ ծովը ահեղամռունչ հսահակյանի սիրելի բանաս­
գեղեցկություններից Ւսահակյա– ալիքներով է ծառս լինում դեպի տեղծը՝ Հայնեն, հա ճա խ էր ծո­
նի ուշադրությունը հատկապես երկինք։ Թվում է՝ աքսորավայրը վի հետ համեմատում պ ա շտ ա ծ
գրավում են անընդգրկելի, վեհ, Օդեսա ընտրելու հանգաման­ էակի քմա յքները10։ հսահակյանը
իրենցում խորին խորհուրդներ քը ևս պայմանավորված էր ծովի ոչ միայն ծովի, այլև օվկիանոսի
ծրարող երևույթները, այդ թվում հանդեպ գրողի տածած սիրով՜ հետ է համեմատում իր սերը, իսկ
նաև ծովը և արևը։ Ռոմանտիզ­ թելադրված հայ միջնադարյան նրա ափը, ինչպես սիրած էա­
մի գեղագիտության հետևութ­ վարպետների կտավներում ծո­ կի ոտքերը, հոգևոր երանավետ
յամբ հսահակյանը սեփական վի ու երկնքի կապույտ տեսիլնե­ վայելքի համար էին՝ համբուրե­
բազմախորք հոգևոր ապրում­ րով։ Գուցե և գրողի հոգում գլուխ լու և հանգչելու. «...Սերս նման
ները հաճախ է համեմատում ծո­ էր բարձրացրել իր ժողովրդի՝ էր օվկիանոսին, որ սրտիս մեջ
վի հետ։ Ծովի փրփուրների հետ դարերից եկող ծովի հիշողությու­ ալեկոծվում էր...» (Հ, 284)։
նույնացնելով մարդու ժպիտը՝ նը։
հսահակյանի գրական վաս­
տակում ծովը, ջուրը նաև հոգևոր
ինքնամաքրման խորհրդա­
նիշ են, որոնք միաժամանակ
գեղեցկություններ են խորհրդա ­
նշում, մարդկային երազանքներ
թաքցնում։ Հեթանոս հայի հա­
մար երկնքին ձուլված ծովը նաև
մեռած մարդկանց հոգիների
հետ հաղորդակցման վայր էր,
և հա տ կա նշա կա ն է, որ հեղի­
նակի օրագրում նմանօրինակ
բնանկարի հենքով էլ է ծովք
պատկերված, «...միացած է ծո­
վք երկնքի հետ, չկա անջատման
գիծ... Իրականն ու երազը խ ա ռն­
վում են իրար...» (Հ, 395)։

Անհիշելի ժամանակներից
եկող հայ մարդու՝ ջրի պ ա շտ ա ­
մունքին զուգահեռ հեղինակի
ստեղծագործություններում ա ռ­
կա են և արևի պաշտամունքի
հետքերը։ 1934 թ. սեպտեմբերի
20-ին կա տ ա րվա ծ գրա ռմա ն մեջ
վերջինս դիտվում է որպես ու­
ժի, հզորության, գեղեցկությանդ

Ւ՝1տ3. 2009 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 17

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ հսահակյանը մեկ այլ տեղ, ա նդ­ ճանաչման աղբյուրն է, որ շքե­
րադառնալով սեփական հոգու ղաշուք ու հեքիաթային գույներով
►խորհրդանիշ։ Այս մտայնութ­ փոթորկահույզ ապրումներին, է օժտում մշտագո և մշտահո­
յունն առավել շոշափելի է գրո­ խոստովանում է. «...արևը... լով բնությանը, հողին ու շնչա­
ղի հետևյալ խոհերում. «Խորհր­ երկիրները ջերմացնող արևը վոր արարածներին շնորհում
դավոր է ծովը՝ ւսնպսւրփւսկելի, չկա րողացավ ջերմացնել չնչին կյանք պարգևելու զորություն։
անպարտելի։ Արևը նրա միջից է մոլորյալիս և երկրի հյուլեիս» (Հ, Արևն Ւսահակյանի հիացմունքի
Ելնում և նրա մեջ սուզվում» (V, 284)։ Արևը օրա գրի հեղինակի ա ռա րկա ն է. նա ասես սիրահար­
158)։ Այս պ ա տ ճա ռով էլ օր ա գ ­ ուշադրությունը գրավել է օրվա ված է երկնային այդ լուսատուին,
րի երիտ ա սա րդ հեղինակն տարբեր պահերին, տարվա բո­ որին ուղղված դիմումները կար­
իրեն համեմատում է հզորազոր լոր եղանակներին՝ այգաբացի ծես յուրօրինակ ձոներգեր են,
ա րեգակի հետ. «...ուզում եմ ես նուրբ Ելևէջներից մինչև ւսյրող– հա տ կա պ ես «Աբու-Լալա Ս՜ահա­
միայն բարձր արև լինել... Ես՝ հե– կիզող միջօրեն, շոյող ու թովիչ րի» պոեմում։
րոս-արև» (Հ, 170)։ Տիեզերական Երեկոն։ Գրողը արևային պ ա տ ­
հրաշք գեղեցկությունների՝ արևի կերներով է վրձնում նաև իր 1902 թ. գրառումներից մե­
և ծովի զուգահեռով էլծավալվում անդարձ անցած մանկությունը, կում «Անի» բառի մեկնությամբ
են հսահակյանի խոհերը մեծ «...մանկությանս արևը, նա ու­ հսահակյանն ազգային գրակա­
սիրո մասին. «...Բանաստեղծի րիշ տեսակ արև էր... հետս խ ա ­ նության մեջ արևի՝ այդ անշեջ
սիրտը ծովն է, իսկ կնոջ սերը՝ ղացող, հետս երգող, թռչող, սի­ հրի թերևս ուշադրության չար­
աշխա րհը զա րդա րող արևը»։ րող մի արև...»11։ Արևն աշխա րհի ժա նա ցա ծ երանգ է ներմուծում՝
ազատության սեր. «... թող նա,
Մեծարենցյան տողի մտայ­ պանծալի Անին, լինի անշեջ հուր
նության հարազատությամբ հայության սրտում վառելու և
բորբոքելու ազատության սերը,
և լինի մեր վերածնության ֆենիք–
սբ» (Հ, 288)։ Այս վերջին բա ռա ­
կապակցությունը տարիներ անց,
արյունոտ հայրենիքին ուղղված
ա նա փ մորմոքի ու հոշոտող ցա ­
վի միաձույլ լիցքով իր կրտսեր
գրչեղբոր համար նույնպես
դառնում է հայրենիքի վերածն­
ման հույս ու հավատ՝ «Որպես
Փյունիկ կրակից կելնես, կելնես
նոր...»12։

հսահակյանին հատկապես
զբաղեցնում ու հետաքրքրում են
բնության հարաշարժ գոյաձևե­
րը, նրանց արարող, ստեղծա­
գործ տարերքը։ Բնություն-մարդ
հարաբերություններում էլ, շեշ­
տելով մարդ էակի անկրկնելիութ­
յան գաղափարը՝ գրողը հատ­
կապես ընդգծում է բնության այդ
հավերժ ստեղծող նախասկիզբը,
որին նմանվում է մարդ անհատը։
Այս աշխարհընկալմամբ էլ իսւս–
հակյանական խորհրդածություն­
ներն օրագրում հարազատանում
են Գյոթեի բնապաշտությանը։

ժամանակավոր, վաղան­
ցուկ է ոչ միայն մա րդ արարածը,
այլև բնությունը, և «Շիդհա–

18 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ4ջ 3. 2009

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ները համահունչ են արվեստը
բնության նմանություն և արդ­
յունք համարող Հովհ. Իմաստա­
սերից Աբովյան ձգվող մտայ­
նությանը։ Արենակցական նման
հարազատությամբ հանդերձ
գրողին գրավում էր նաև հա­
մաշխարհային գրականության
իմաստասիրական բնապաշ­
տությունը, ինչպես «...գերմանա­
ցիների հակումը դեպի բնության
խոհերի պոեզիան...»13։

Բնության վեհ ու շքեղաշուք
գեղեցկությունների, խորախոր­
հուրդ, բազմադեմ ու բազմաձև
գաղտնիքների հետ հաղորդակց­
ման, դրանց բանաստեղծակա­
նացման հունով էլ ծավալվում
են հսահակյանի մտածումներն
ու խոհերը՝ իբրև վեհ մա րդա սի­
րության արտահայտություն։

րը» պ ա տ մվա ծքը գրողի նուր սիրո գա ղա փ ա րն արդեն 1. 8.83Շ/10Տ, Յշ761ա<3 թՕԱՅՒՄԱՅԱՅ, 1^1.,
գագաթնա կետ ի է հասնում։ Գրո­
նմանօրինակ մտորումների ղի բնապաշտությունը հասնում 1966, Շ. 122.
է կատարելության, երբ մարդ
գեղարվեստական մարմնա­ արարածի հետ նա տ ա գնա պ ու 2. ևվ. հսահակյան, Հիշատակարան,
վիշտ է ապրում նաև բնության Երևան, 1977։ Այսուհետև հղումները այս
վորումն է։ Ինչպես պ ա տ մվա ծ­ անշունչ երևույթների համար. հրատարակությանը՝ տեքստում, էջերը՝
«Մենք թշվա ռ ենք և մեզ հետ
քի նույնանուն հերոսի, այն­ ավելի թշվա ռ են արևն ու աստ– կից;
ղերը, ծիածանն ու կայծակը... 3. ևվ. հսահակյան, Երկերի ժողովա­
պես էլ գրողի՝ հավերժությանն նրա նք էլ մեզ պես են բարկա­
նում, սիրում ու շողում, որ վաղը ծու վեց հատորով, հ.1, Երևան, 1973, էջ
ունկնդրած ու նրա հետ զրու­ մի բրդուճ փոշի դարձած՝ կուլ 34։ Այսուհետև հղումները այս հրատարա­
գնան նյութ ուժի անհուն որկո­ կությանը՝ տեքստում, հատորը և էջերը՝
ցող բանաստեղծի աչքերի րում...» (Հ, 144-145)։
Կից։
առջև որպես տեսաժապավեն Բնության տեղի, դերի շուրջ 4. Վ.Շեքսպիր, Ընտիր երկեր 3 հա­
հսահակյանի խորհրդածություն­
անցնում են «...մարդիկ ու ք ա ­ տորով, հ.1, Երևան, 1951, էջ 40։
5. Հովհ. Թումւսնյան, Երկ. ժող. 6 հա­
ղաքներ, գետեր ու լճեր, երկր­
տորով, հ.4, էջ 240։
ներ ու աստղեր, և բոլորը փոշի 6. Սովետական Հայաստան, 29 հոկ­

դարձան, ու լուռ ցրվեցին...» (Հ, տեմբերի 1975, Ա 254։

207)։ Եվ այստեղ հա մա մա րդկա ­ 7. հ . նտթոոտտ, ՕոԵ17եւ Փս/ւօշօփ(։ւ<ս6,

յինն ու տիեզերականը ներա ռող Շ0Լ|ԱՅՏ1եՒ1ե16 Ա /ա76թ317ԲՒ1հ1Տ (1900-1906),

իսահակյանական համընդհա­ 016, 1907, Շ.378.

8. Պ. Սևակ, Երկերի ժողովածու 6 հա­
տորով, հ.2, Երևան, 1972, էջ 58։

9. Եզնկա վարդապետի Կողբացւոյ
Եղծ աղանդոց, Թիֆ|իս, 1914, էջ 42։

10. Հ.Հայնեն 1835թ. հունվարի 15–
ին ընկերոջը գրած նամակում խոստո­
վանում է. «Ես ծովը սիրել եմ սիրուհու
նման և երգել նրա գեղեցկություններն ու
հրաշքները» (1՜յ6Տ»տ, 1՜1օ/ւ». շօ6բ.շօկ. 8
10701»13ճ, 7.9, ւ^ւ., 1959, Շ.553)։

11. ԳԱԹ, հսահակյանի արխիվ, 57-2,
էջ 21։

12. Վ. Տերյան, Երկերի ժողովածու
երեք հատորով, հ.2, Երևան, 1961, էջ 72։

13. Հեգել, Փիլիսոփայության ներա­
ծություն, Երևան, 1964, էջ 267։»

ՒՎՏ3. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 19

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷՆՐՒԿՈ ԲՈՆԱՏհ
ԼՈՒԿԱ ԳԱՍՊԱՐՒՆՒ
ՋՈՒԶԵՊԵ ԼՈՆԳՈ

Տիեզերական առեղծվածային Բարձր երկնքում ահռելի մի կրակ լի նկարագրությունը։ Սեմյո–
մարմնի բեկորը, որն ավելի քան բռնկվեց..., որից ուժեղ տաքու­ նովն անձամբ է տեսել ավերիչ
100տարի առաջ ոչնչացրել էսի­ թյուն էր տարածվում... Ապա հրդեհը իրադարձությունների
բիրյան տայգայի մի հատված, երկինքը պատվեց սև ամպերով, էպիկենտրոնից մոտավորապես
կարող է օգնել ապագայում որոտաց հզոր պայթյուն, և ինչ– 65 կմ հեռավորության վրա, իսկ
պահպանելու Երկիրը որ ուժ ինձ մի քա նի մետր հետ պայթյունի ձայնը լսվել է թեՀՀյու­
շպրտեց... Հետո լսվեց հուժկու
1908 թ. հունիսի 30։ Առա­ դղրդյուն, կարծես կրակում էին սիսային Եվրոպայում, թե՜ Կենտ­
վոտյան ժամը 7.14։ Արևելյան թնդանոթով, գետինը ցնցվում րոնական Ասիայում։ Ոմանք տե­
Սիբիր։ Տեղաբնակ գյուղացի էր...»։ սել են հոծ արծաթափայլ ամպեր,
Սեմյոն Սեմյոնովը ա կա նա տ ես ոմանք էլ պատմել են գիշերային
դա րձա վ մի անսովոր երևույթի։ Այսպիսին է Տունգուսական երկնքում ճառագայթման մա­
«Երկիրը ճեղքվեց երկու մասի։ աղետի՝ մարդկության նորա­ սին։ Օրինակ՝ Լոնդոնի բնակիչ­
գույն պատմության մեջ Երկ­ ները կարող էին կեսգիշերին
* 8 սսթ6 հՁ71<«, ս 9, 2008. րի հետ տիեզերական մարմ­ ա ռանց արհեստական լուսա­
նի ամենահուժկու բախման վորման թերթ կարդալ։ Երկրա–
ականատեսի՝ դրամատիզմով ֆիգքւկական դիտարանները

20 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ|օ3. 2009

Սիբիրի հեռավոր շրջաններում ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
գրանցել էին սեյսմիկ և ձայնային
ալիքների անբնական աղբյուր։ Տ|օՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 21
Դրանց էպիկենտրոնը գտնվում
էր Պոդկամեննայա Տունգուսկա
գետի շրջանում՝ գրեթե անմար­
դաբնակ ճահճուտ տայգայում,
որտեղ ձմեռը տևում է 8-9 ամիս։

Տունգուսական աղետի պ ա ­
հից սկսած՝ գիտնականները և
գիտությամբ հետաքրքրվողները
ձգտում են հասկանալդրա պ ա տ ­
ճառները։ Թեև շատերը կարծում
են, որ Սիբիրի երկնքում պայթելէ
ինչ-որ երկնային մարմին՝ ա ստ ­
ղակերպ կամ գիսաստղ, դեռևս
ոչ ոք չի հայտնաբերել այդ մարմ­
նի որևէ բեկոր կամ խառնա րան,
որը պ ետք է առաջանար տուժած
շրջանում այդ մարմնի վայր ընկ­
նելու հետևանքով։ Հանելուկը
մինչ օրս լուծված չէ, բայց մեր
հետ ա զոտ ա կա ն խումբը՝ աղե–
տի շրջանը երկարատև և ման­
րազնին ուսումնասիրող գիտ նա ­
կանների վերջին խմբերից մեկը,
թերևս մոտ է այնպիսի մի բա ­
ցահայտման, որը փոխելու է մեր
պատկերացումն այն մասին, թե
ինչ է պ ա տ ա հել այն չա րա բաս­
տիկ առավոտյան։

Տունգուսական դեպքի վեր­
լուծությունն ունի մեծ նշա նա ­
կություն, քա նի որ արտ երկ­
րային մարմինների հետ
բախումներն անցյալում հսկա­
յական ազդեցություն են գործել
երկրի էվոլյուցիայի վրա։ Օրի­
նակ՝ շուրջ 4,4 մլրդ տարի ա ռաջ
Հրատի մեծությամբ մոլորակա–
նման մի մարմին հավա նա բա ր
մխրճվել է մեր երիտասարդ մո­
լորակը, որի պ ա տ ճա ռով Երկրից
անջատվել է մի զանգված, որը
բավա րար կլիներ Լուսնի ձևա­
վորման համար։ Գուցե ահռելի
բախումը երկնային մարմնի հետ
65 մլն տարի առաջ հա նգեց­
րել է դինոզավրերի վերացմա­
նը։ Մեր ժամանակներում էլ են
պատահում տիեզերական բա­
խումներ։ 1994 թ. հուլիսին Երկրի
աստ ղա դիտ ա րա նները գրան-Ւ

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ բերությունն այն Է, որ Արևի նավոր ծառեր 2.000 կմ2 մակե­
շուրջ երկար ուղեծրով պ տ տ վող
►ցել են գիսա ստղի դիտ ա րժա ն Արեգակնային համակարգի օբ­ րեսով մեկ։ Ծառերի տապալման
բախումը Ցուպիտերի հետ։ Իսկ յեկտը՝ օրինակ, գիսաստղը, ավե­
անցյալ տարվա սեպտեմբերին լի մեծ արագությամբ Է բախվում հատվածն ուներ թիթեռնիկի
պերուացի գյուղացիները սար­ Երկրին, քա ն կարճ ուղեծիր ունե­
սա փ ով նայում էին, թե ինչպես ցողը, ինչպիսին ա ստղա կերպն Է։ ձև։ Ծառերի բները ընկած Էին
երկնային մի մարմին հատեց Եթե անգամ գիսաստղը Էապես
երկինքը և դղրդոցով մխրճվեց փոքր Է աստղակերպից, այն կա­ շառավղաձև, իսկ կենտրոնում
հողի մեջ հենց իրենց կողքին՝ րող Է ունենալ նույնքան կինետիկ
առաջացնելով 4,5 մ խորությամբ Էներգիա։ Երկար ուղեծրով օբ­ պահպա նվել Էին «հեռագրասյու­
և 13 մ լայնությամբ փոս։ յեկտն ավելի դժվար Է հայտնա­
բերել մինչև Արեգակնային հա­ ներ»՝ որպես ա նտ ա ռի այրված
Օգտագործելով մթնոլորտում մակարգի ներքին գոտի մտնելը։
այրվող ասուպների արբան– ճիշտ Է, այդ օբյեկտի համար միայնակ մնացորդներ։ Կուլիկի
յակային հետազոտումները և Երկրի ուղեծիրը հատելու հա­
Երկրի հետ տիեզերական մար­ վանականությունը շատ ավելի ենթադրությամբ այս պատկերն
մինների բախումները գրանցող փոքր Է, քա ն աստղա կերպի հա ­
ձայնային տվյալները՝ Փիթեր մար։ Գուցե այդ Է պա տ ճա ռը, որ առաջացել Էր երկաթե երկնա­
Բրաունը և Արևմտյան Օնտարիո– մինչ այժմ չկան հա ստա տված
յի համալսարանի ու Լոս Ալամոսի տվյալներ՝ գիսաստղի հետ Երկ­ քարի անկմամբ, և նա սկսեց
ազգային լաբորատորիայի նրա րի բախմա ն մասին։ Եթե Տուն­
գործընկերները սահմանել են գուսական աղետն առաջացրել փնտրել հարվածից գոյացած
թույլ բախումների հա ճա խ ա կա ­ Է գիսաստղը, ապա դա եզակի
նությունը։ Ապա ստ ա ցվա ծ ա րդ­ դեպ ք Է, այլ ոչ թե կարևոր մի մի­ խառնարան կամ երկնաքարի
յունքները նրա նք տարածել են ջադեպ հայտնի իրադարձութ­
ավելի ուժեղ, բայց հազվադեպ յունների շարքում։ Մյուս կողմից, բեկորներ։
բախումների վրա, ինչպիսին եթե այն օրը Սիբիրի երկնքում
Տունգուսական դեպքն է։ Նման պայթել Է աստղակերպ, ապա Կուլիկը ղեկավարեց նաև
մասշտաբի աղետների միջին ինչու մինչև այսօր ոչ մի բեկոր չի
հաճախականությունը կարող է հայտնաբերվել։ հետագա երեք Տունգուսական
կազմել200 տարվա ընթացքում 1
իրադարձությունից մինչև 1 իրա­ Առաջին գիտարշավը գիտարշավները՝ 1920-ականի
դարձություն՝ 1000 տ ա րվա ըն­
թացքում։ Ուստի բա ցա ռվա ծ չէ, Տունգուսական հանելուկի վերջին և 1930-ական թթ.։ Բայց
որ մենք դա ռնա նք նման աղետի չլուծված լինելը մասամբ բա ­
ականատես։ Բարեբախտաբար ցատրվում Է Արևելյան Սիբիրի ոչ այդ ժամանակ, ոչ Էլ հետ ա ­
Տունգուսական հարվածը հասավ հեռավորությամբ և այն քա ղ ա ­
մոլորակի գրեթե անմարդաբնակ քա կա ն քաոսով, որ տիրում Էր գայում չի հայտնաբերվել հար­
շրջանին։ Եթե նման բան տեղի Ռուսաստանում XX դ. սկզբին,
ունենար Նյու Ցորքի երկնքում, երբ կործանվեց ցարական վածից առաջացած խառնարան
ա պ ա քա ղա քը կջնջվեր Երկրի կայսրությունը, և կազմավոր­
երեսից։ Եթե պարզենք Սիբիրում վեց Խորհրդային Միությունը։ Այդ կամ այդ շրջանում ընկած մարմ­
կատարվա ծի էությունը, կարող պ ա տ ճա ռով աղետի շրջանի ու­
ենք նախապատրաստվել նման սումնասիրությունը հետաձգվեց նի որևէ մասնիկ։ Աղետի վայրում
իրադարձությունների և գու­ շուրջ 20 տարով։ Միայն 1927 թ.
ցե կարողանանք նախաձեռնել Ռուսաստանի գիտությունների վկայությունների բացակայութ­
որևէ բան՝ դրանցից խուսափելու ակադեմիայի աշխատակից, երկ­
համար։ նաքարերի մասնագետ Լեոնիդ յունը ծնեց տարբեր վարկածներ։
Կուլիկի գլխավորած գիտ ա րշա ­
Առաջին հերթին պետք է վը հա սա վ Տունգուսկա։ Այստեղ Օրինակ՝ 1946թ. ֆանտաստ գրող
հասկանալ, թե տիեզերական նրանց սպասում Էր մի ա նհա ­
ինչ մարմին է Սիբիրում աղետ վանական տեսարան։ Վիթխարի Ալեքսանդր Կազանցևը աղետի
առաջացրել՝ աստղակերպ, պայթյունը տապալել Էր միլիո­
թէտ գիսաստղ։ ճիշտ Է, բոլոր առեղծվածային պատկերը բա­
դեպքերում հետևանքները լինե­
լու Էին գրեթե միանման, տ ա ր­ ցատրելու համար առաջ քաշեց

մի տեսակետ, ըստ որի՝ Երկրի

մթնոլորտում պայթել է այլմոլո­

րակայինների տիեզերանավ։

Մի քա նի տարիների ընթացքում

օդում պայթյունի տեսությունը

գ տ ա վ իր գիտ ա կա ն հա ստ ա ­

տումը, և այդ հա նգա մա նքը սահ–

մանափակեց հետագա շահար­

կումները։ 5-10 կմ բարձրության

վրա տիեզերական մարմնի քայ­

քայումը բացատրում է բոլոր այն

առանձնահատկությունները, որ

հայտնաբերվել են Երկրի վրա։

Սեյսմիկ կայանների գրանցում­

ները և ավերածությունները թույլ

տվեցին գիտնականներին գնա­

հատել պայթյունի բարձրությունը

և էներգիան։

Հարվածային խառնա­

րանի բացակայությունը ևս

հաստատում է, որ օբյեկտը չէր

կարող լինել երկաթե երկնաքար,

այլ բավական փխրուն մի բան,

ինչպես օրինակ՝ շատ հազվա–

22 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2009

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Տապալված անտառ Պայթյունի գոտի

դեպ քարե աստղակերպը կամ պի պայթյունի լորտում մեծ մակերեսով։ Սակայն
այդ մոդելում չի բացառվում, որ
փոքր գիսաստղը։ Ռուսւսստան– մասին ենթադ­ մետրանոց բեկորները կարող են
պայթյունից հետո պահպանվել
ցի գիտնականների կարծիքով րությունը։ Քրիս– և վայր ընկնել էպիկենտրոնի մո­
տակայքում։
վերջին վարկածն ավելի ճշմար­ տոֆեր Չայբայի և
Անցյալ տ ա րվա վերջին Մարկ
տանմա ն է, քա նի որ գիսա ստղը 1Տ1/\Տ^–յի նրա գործըն­ Բոսլոուն և. Սանդիա քա ղ ա ­
քի Ազգային լաբորատորիայի
բա ղկա ցա ծ է փոշու և սառույ– կերների ստ ա ցա ծ մոդելը, որը նրա գործընկերները եկան այն
եզրակացության, որ Տունգու­
ցի մասնիկներից, և դրա հար­ ներկայացվել է 1993 թ., ենթա դ­ սական աղետի պատճառը կա­
րող էր լինել շա տ ավելի փոքր
վածից խ ա ռնա րա ն չի կարող րում է, որ մի քա նի տասնյակ մարմին, քա ն ենթադրում էին
նախկինում։ Գերհամակարգչի
առաջանալ։ Համաձայն մի այլ մետր տ րա մա գծով ա ստ ղա կեր­ օգնությամբ կատարված մոդե­
լավորումը ցույց է տվել, որ վայր
տեսության՝ Տունգուսկայի պայթ­ պը պայթել է մի քա նի կիլոմետր ընկնող տիեզերական մարմնի
յունը ճահճից ա րտ ա նետ վող մե­ բարձրության վրա։ Մթնոլորտում զանգվածը վերածվում է գերձայ­
նային արագությամբ շարժվող
թանի ա րա գ այրման արդյունք է։ միջուկային փորձարկումների բարձրջերմաստիճանային գազի
լայնացող շիթի։ Ըստ այդ մոդե–
և տունգուսական տայգայում 1ի՝ տիեզերական մարմինը նա խ
սեղմվել է մթնոլորտի դիմադ­
Լա բորա տ որ մոդելներ անտառի տապալման պատկե­ րության ազդեցության տակ։ Երբ
1975 թ. Ռեխովոտի (Իսրա­րի համեմատությունը հա ստ ա ­ մարմինը թափանցել է մթնոլոր­
յել) Վեյցմանյւսն ինստիտուտի տում է այդ ենթադրությունը (ա– տի խորքը, օդի դիմադրությունը
հանգեցրել է պայթյունի, բայց
երկրա շա րժա գետ Արի Բեն-Մե– վելի վա ղ համանման տեսություն տ ա ք գազի շիթը, պահպանելով
իմպուլսը, շարունակել է շարժվել
նահեմը վերլուծել է Տունգուսա­ մշակել էին ռուսաստանյան գիտ ­ դեպի ցած։ Այդ շիթը փոխադրելէ
պայթյունի էներգիան Երկրի մա+
կան աղետից ա ռա ջա ցա ծ սեյս­ նականներ Ս.Ս. Գրիգորյանը, Վ.

միկ ալիքները և հաշվարկել, Ա. Բրոնշտեյնը և ուրիշներ)։
Մոսկվայի երկրագնդի դինա­
որ պայթյունի էներգիան կազ­

մել է 10-15 մեգատոն, որը հա­ միկայի ինստիտուտի ա շխ ա ­

մազոր է Հերոսիմայի վրա նե­ տակիցներ Ն.Ա. Արտեմևայի և
տ ա ծ 1000 ատոմային ռումրերի Վ.Վ.Շուվսւլովի կողմից ավելի ուշ
կատարված հաշվարկները վե­
էներգիային։

Այդ ժա մա նա կից ի վեր տ ա ր­ րաբերում էին նույնանման ա ստ ­

բեր վարկածներ ստուգելու հա­ ղակերպի, որը գոլորշիացել էր

մար աստղաֆիզիկոսները ստեղ­ Տունգուսկայի երկնքում 5-10 կմ

ծել են տունգուսական դեպ քի բարձրության վրա։ Ըստ այդ մո­

բա զմա թիվ թվային մոդելներ։ դելի՝ գոյացած բեկորները և
Ներկայումս աոավել տ ա րա ծ­ դեպի Երկիր ուղղված գազի հո­

ված է օդում քա րե ա ստ ղա կեր­ սանքները տարածվում են մթնո­

1՝|23. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 23

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՈՒՆԳՈՒՍԱԿԱՆ ԴԵՊՔ Ուղևորություն դեպ ի ՏԵՍԱՐԱՆ ՏԻԵԶԵՐՔԻՑ
Սիրիր
► Շատ գիտնականների կար­ Եթե դուք կարող եք այցելել
ծիքով աստղակերպը կամ գի­ Տունգուսական դեպքի մեր (Յօօց1© ԸՅՐէհ կամ 1\/1ւշՐ0Տ0քէ\/\ճստ\
սաստղը մտել է Երկրի մթնոլորտ ուսումնասիրությունը սկսվել է ԸՁւ՞էհ կայքեր, կարող եք տեսնել
Արևելյան Սիբիրի երկնքում 1991 թ., երբ մեզանից մեկը (Լոն– Չեկո լիճը (ներքևում), որը կարող
(քարտեզը՝ վերևում) և պայթել է գոն) մասնակցեց իտալական Էր առաջանալ տունգուսական
5-10 կմ բարձրության վրա։ Այդ առաջին գիտարշավին՝ աղետի դեպքի հետևանքով։ Այդ տեղանքի
պայթյունը տապալել է շուրջ 80 մլն վայրում պայթյունից հետո ծառե­ կոորդինատներն են՝ հյուս, լ.
ծառ 2 հազար կմ2մակերեսի վրա, րի խեժում մնացած հնարավոր 60057 50,40* և արև. լ. 1000
որը գրեթե 5 ա նգամ գերազանցում միկրոմասնիկներ որոնելու նպ ա ­ 51*36,01*։ Տունգուսական բախման
է Տախո լճի մակերեսը։ Եթե պայ­ տակով։ Ավելի ուշ մեր ձեռքն ըն­ Էպիկենտրոնի կոորդինատներն
թել է գիսաստղը, ա պ ա գիտ նա ­ կան ռուս գիտնականներ Վ.Ա. են՝ հյուս, լ. 600 54Հ 59,98* և արև.
կանների գնահատմամբ, դրա Կոշելևի և Կ.Պ. Ֆլորենսկու երկու լ. 1010 56*59,98՞։
տրամագիծը պետք է կազմեր
50-80 մ։ Այդ մարմնի բեկորները քիչ հայտնի հոդվածները, որտեղ
դեռևս չի հաջողվել հայտնաբերել, խոսվում էր նրանց կողմից հայտ­
հնարավոր է՝ այն քայքայվել է։ նա բերված Չեկո ոչ մեծ լճի մա­

սին, որը գտնվում է պայթյունի

ենթադրվող էպիկենտրոնից մոտ

8 կմ հեռավորության վրա։ 1960

թ. Կոշելևը ենթադրել էր, որ լիճը

կարող էր լինել հարվածից գոյա­ Լուրն այն մասին, որ Չեկո լիճն

ցած խառնարան, բայց Ֆլորենս– այդքան մոտ է էպիկենտրոնին,

կին մերժել էր այդ գա ղա փ ա րը, ավելի գրգռեց մեր հետաքրքը–

կերես, ուստի Բոսլոուի գնա հա տ ­ նրա կարծիքով լիճն ավելի հին է, րությունը, քա նի որ հատակի
մամբ այն կազմել Է ոչ թե 10-20, քա ն Տունգուսական աղետը, ք ա ­ նստվածքում կարող էին պ ա հ­
այլ ընդամենը 3-5 մեգատոն։ Այդ նի որ լճի հատակին նա հայտ­ պանվել մոտակայքում տեղի ու­
բոլոր տեսական մոդելները ու­ նաբերել էր 7 մ հաստությամբ նեցած աղետի հետքերը։ Մենք
ժեղացրին մեր ձգտումը՝ տեղում փխրուն նստվածքաշերտ։

ուսումնասիրելու տունգուսական

առեոծԱածո։ ԱՐԴՅՈ՞Ք ՉԵԿՈ ԼԻՃԸ ԳՈՅԱՑԵԼ Է

ՏՈՒՆԳՈՒՍԱԿԱՆ ԴԵՊՔԻ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ

Հեղինակների կարծիքով մթնոլորտում տեղի ունեցած
պայթյունից հետո բեկորները բախվել են մակերեսին և
առաջացրել են Չեկո լիճը իրադարձությունների հետևյալ
հաջորդականությամբ։

1. Պայթյունից հետո մետրանոց մի բեկոր բախվել Է մա­
կերեսին՝ Էպիկենտրոնից գրեթե 8 կմ հեռավորության վրա,
Կիմչու գետի մոտերքում։ Չեկո լճի Էլիպսանման ձևը և պայթյունի
էպիկենտրոնի նկատմամբ դրա դիրքը հաստատում են, որ բեկորն
ընկել է 450 անկյան տակ և բախվել է մակերեսին ոչ ավելի, քա ն
1 կմ/վ արագությամբ։

2. Հարվածից առաջա ցա ծ էներգիան հալեցրելէ հավերժական
սառածությունը, իսկ արտա նետ վա ծ գազերը և ջուրը մեծացրել են
Չեկո լիճը մինչև այսօրվա չափերը՝ մոտավորապես 300x500 մ։

3. Կիմչու գետի ջրերի միջոցով անցած տարիների ընթացքում
տ եղա փ ոխվա ծ նստվածքը կազմելէ բարակ շերտ լճի հատակին։

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

որոշեցինք իրականացնել հնէւս– և մենք՝ թրջված և ուժասպառ, ՀԵՏԵՎԵԼՈՎ
լճւսբանական հետազոտություն­ մնացինք լճի եզրին ու հանկարծ «ՄԱՀՎԱՆ ԱՍՏՂԻՆ»
ներ։ Թեև մենք քիչ բան գիտ ենք ընկղմվեցինք սիբիրյան բնութ­
Չեկո լճի մասին, բայց կարծում յան խոր լռության մեջ։ Վերջա­ Ապոֆիզը՝ 300 մ մեծությամբ
էինք, որ դրա հատակին կկա­ պես անձրևը դադարեց, և մենք
րողանանք գտնել Տունգուսա­ որոշակի թեթևություն զգացինք, աստղակերպը, 1:45000 հավա­
կան առեղծվածի բանալին։ Մենք բայց մեր անդորրը անմիջապես
հույսներս դրել էինք դրա վրա, խախտեց խժռող մոծակների նականությամբ 2036 թ. կարող է
ինչպես կործանված ինքնաթիռի բանակը, որը հարձակվեց մեզ
«սև արկղի»։ վրա, ինչպես գրոհող ռմբակո­ ընկնել Երկրի վրա։ Այդ քիչ հա­
ծիչների անթիվ խմբեր։
Անցավմիքանի տարի, և ահա վանական իրադարձությունը կա­
մենք թռչում ենք Ռուսաստանի Տեղանքի հետազոտում
վրայով Իլ-20 Մ պտուտակավոր րող է ւսմայացնել մեր մոլորակի մի
ինքնաթիռի՝ «սառը պատերազ­ Հաջորդ երկու օրերի ըն­
մի» դարաշրջանի օդային հե­ թացքում մենք զբաղված էինք մասը։ Այդ պ ա տ ճա ռով «Մո­
տախույզի բեռնախցիկում։ Այդ ճամբար դնելով, մոտորանա­
ժա մա նա կ մենք ոչ միայն ունեինք վը հավաքելով և սարքավորու­ լորակային հասարակություն»
բավականաչափ ֆինանսական մը ստուգելով։ Մենք նա խ ա տ ե­
աջակցություն, այլ նաև հա մա ­ սել էինք օգտ ա գործել տարբեր (թւտոՉէՁ^ Տօօւ6է7) ոչ առևտրային
գործակցում էինք Մոսկվայի և սարքեր՝ ձւսյնւսխորաչափ, մագ­ կազմակերպությունը մտադիր Է
Տոմսկի պետական համալսա­ նիսաչափ, պինդ հատակի
րանների հետազոտական խմբե­ կտրվածքի չափիչ, ստորգետնյա զոնդ ուղարկել Ապոֆիզի ուղեծրին
րի հետ շնորհիվ տ իեզերա գնաց ռադար, հատակի նստվածքի
Գեորգի Գրեչկոյի։ Մեր խմբի մեծ նմուշի հավաքիչ, ստորջրյա հե­ հետևելու համար, որպեսզի գիտ ­
ռուստախցիկ և մի քա նի ՕԲՏ–
մասը սարքավորումների հետ ընդունիչներ, որոնք թույլ էին նականները կարողանան գնա–
նա խ ժամանել էր մերձմոսկով– տալու որոշել խմբի անդամների
յան ռազմական բազա, ապա դիրքը 1մ ճշտությամբ։ հատելաստղակերպի սպառնալիքի
Արևելյան Սիբիր՝ Կրւսսնղյարսկ,
որտեղ Տոմսկի մի քա նի գիտ ­ Անընդհատ ենթարկվելով մո­ չափերը և անհրաժեշտության
նականների հետ միասին մենք ծակների և շնաճանճերի զանգ­
նստեցինք ՄԻ-26 հսկայական ուղ­ վածային հարձակմանը՝ մեր դեպքում որոշել՝ ինչպես փոխել
ղաթիռ։ Վեց ժամ շարունակ մենք խումբը մոտորանավակով երկու
նստ ա ծ էինք՝ սեղմված մեր սար­ շաբաթ շարունակ հետազոտում դրա ուղեծիրը։ «Մոլորակային
քավորմանը, խլացած այդ թռչող էր լիճը։ Հիմնականում մենք ու­
սումնասիրում էինք հատակա­ հասարակությունը» սահմանել Է
մեքենայի գազատուրբինային մերձ նստվածքի կառուցվածքը։
շարժիչներից։ Վերջապես հա­ Անձնախմբի մյուս անդամները 25.000 դոլարի չափով պ ա րգևա տ ­
սանք մեր ուղևորության հեռա­ այդ ընթացքում կատարում էին
վոր նպատակին, որը գտնվում է իրենց խնդիրները։ Շարժվելով րություն աստղակերպին հետևելու
անծայրածիր տայգայում։ 500 մետրանոց ջրափնյա գծի
երկայնքով՝ երկրաֆիզիկոս Մի– համար նախատեսված նախագծի
Շրջապտույտ կատարելով շել Պիպանը (Տրիեստի համալ­
լճի մութ ջրերի վրայով՝ ուղղա­ սարան) ստորգետնյա ռադարի հեղինակին։ Հաղթել Է Ատլանտայի
թիռը կախվեց ճահճուտ ափի օգնությամբ կազմում էր ենթա–
վերևում, որը պիտանի չէր վայ­ մակերեսային կառուցվածքի ՏթՁՇ6^օր|<տ Ըոցւո66հոց ընկե­
րէջքի համար, և մենք ցած քարտեզը, որոշ ծառեր հայտնա­
թռանք տեղատարափ անձրևի բերվել էին 4 մ խորության վրա։ րությունը, որն առաջարկել Է քօ^–
տակ։ Մեր գլխավերևում կա տ ա ­ Երկրաքիմիկոս Եվգենի Կոլեսնի–
ղի պտտվում էին ուղղաթիռի կովը (ՄՊՀ) գործընկերների հետ տւցհէ (կանխատեսում) անվանումը
ութ թևերը՝ առաջացնելով ք ա ­ միասին ջրանցքներ էր փորում
մու և ջրի հզոր փոթորիկ, որը լճի հարևանությամբ, կիզահո­ ստացած պարզ տիեզերական
ձգտում էր մեզքշել-տանել։ Վեր­ ղի նստվածքներում՝ մեծ դժվա ­
ջապես հաջողվեց իջեցնել մեր րությամբ հաղթահարելով հա– սարքը։ 140 մլն դոլար արժո­
ծանր բեռը։ Հսկայական մեքե­
նան ոռնալով վեր բարձրացավ, ղությամբ այդ զոնդը պ ետ ք Է դուրս

գա ուղեծիր՝ աստղակերպի շուրջ և

հաղորդի տեղեկատվություն դրա

մասին։ «Մոլորակային հասա­

րակությունը» ակնկալում Է գումար

գտնել քօՐՑտւցհէ զոնդի կառուցման

և արձակման համար։

վերժական սառածությունը, այդ
խումբը փնտրում Էր կիզահողի
շերտում Տունգուսական դեպ­
քի քիմիական ինդիկատորները։
Իսկ Ռոմանո Սերան (Բոլոնիայի
համալսարան) և Վալերի Նեսվե–
տայլոն (Տոմսկի համալսարան)
նմուշներ Էին վերցնում մոտակա
ծառերի բների միջուկից, որպես-Ւ

Ի1°3. 2 0 0 9 I Գ Ի Տ Ո Ւ Թ Յ Ա Ն Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 25

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՃԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՎԵՑԻՆ ԱՆՈՄԱԼԻԱՆԵՐ

ժամանելով Պոդկամեննայա Տունգուսկա՝ հեղինակները
Չեկո լիճը՝ օգտագործելով մոտորանավակի

վրա տեղադրված ձայնախորւսչափը (ձախից)։ Ստացված
տվյալները ցույց տվեցին, որ լճի հատակի կտրվածքը
նստվածքի տակ նման է հարվածից առաջացած խառնարանի
(թվային պատկեր վերևում)։ Ձայնախորաչափը հայտնաբերել է նաև
քնտրանոց չափեր ունեցող ինչ֊որ հոծ օբյեկտ։ Հեղինակները մտադիր
են վերադառնալ և պարզել՝ արդյոք այդ օբյեկտը 1908 թ. օդում պայթած
մարմնի մի հատվածն է։

►զի ուսումնասիրեն հնարավոր ջրավազանը, այնքան ավելի Կարևոր գյուտեր
անոմալիաները տարեկան օդա– շատ էինք տարակուսում։ Պարզ­
շերտերում։ Այդ ընթացքում վե­ վեց, որ լճի հատակը կտրուկ ցա ծ Արդեն տանը՝ Իտալիայի
րադարձավ մեզ Կրասնոյարսկ է իջնում՝ կենտրոնում հասնելով մեր լաբորատորիայում, մենք
հասցրած ուղղաթիռը և շրջապ­ 50 մ խորության և հիշեցնելով ավարտեցինք ստացված տվյալ­
տույտ կատարելով ամբողջ ձա գա ր կամ շրջված կոն, իսկ այդ ների մշակումը, որոնք հաստա­
շրջանի վրայով՝ նկարահանեց փաստը անհնար է բացատրել։ տեցին, որ Չեկո լճի հատակի
այն, որպեսզի համեմա տ ենք նոր Եթե լճի տարիքը կազմում է հա­ ձևը խիստ տարբերվում է Սիբիրի
լուսանկարները 60 տարի առաջ զարավոր տարիներ, ապա այն մյուս լճերի, որպես կանոն, հարթ
Կուլիկի կողմից կատարվածների պ ետ ք է ունենա հարթ հատակ, հատակներից։ Լճերի մեծ մասը
հետ։ քա նի որ նստ վա ծքը հա վա սա ­ առաջացել է խորշերը ջուր լցվե­
րեցնում է հատակը։ Դժվար է բա­ լու հետևանքով, որոնք գոյացել
Մենք հուսով էինք, որ լճի ցատրել հատակի ձագարանման են հավերժական սառածության
նստվածքում կհայտնաբերվեն ձևը էրոզիայի և նստ վա ծքի կու­ շերտերի հալումից։ Իսկ Չեկո
Տունգուսական աղետի վկայութ­ տակման գործընթացների պա­ լճի կոնաձև տեսքը հիշեցնում է
յուններ։ Ակուստիկ չափիչի օ գ ­ րագայում, որոնք առաջանում հարվածից գոյացած նույն չա­
նությամբ ուսումնասիրելով լիճը՝ են, երբ գետակը գալարվում է փի հայտնի խառնարանները,
պւսրզեցինք, որ լճի հա տակի բավական հարթ տեղանքով։ Մեր օրինակ, Օդեսա խառնարանը,
նստ վա ծքի հաստությունը 10 մ ողջ խումբը ամեն երեկո քննա ր­ որն առաջացել է 25 հազար տ ա ­
ավելի է։ Նստվածքի որոշ մաս­ կում էր այդ հարցը՝ պ ա տ սպ ա ր­ րի ա ռա ջ փոքր աստղակերպի
նիկներ բերել էր քամին, բայց վելով անձրևից պարուս ին ա ծած­ հարվածից այնտեղ, որտեղ այ­
դրանց մեծ մասը կուտակել կի տակ՝ ընթրիքին ճաշակելով սօր գտնվում է Տեխաս նահանգի
էր լիճ թա փ վող Կիմչու գետ ա ­ մեռած մոծակներով համեմված Օդեսա քաղաքը։
կը։ Մեզ հաջողվեց պարզել, որ ախորժալի ռուսական շիլա։
այդ գետի շնորհիվ ավելացած Մենք հակված ենք մտածե­
նստվածքը (գետ, որը տարվա Շուտով մեր գիտարշավի լու, որ Չեկո լիճը հարվածից
մեծ մասը սա ռա ծ է) մեկ տ ա ­ ժամկետը մոտեցավ ավարտին։ ա ռա ջա ցա ծ խ ա ռնա րա ն է, որը
րում չի գերազանցում մի քա նի Վերջին օրը խմբի բոլոր ա նդա մ­ լցվել է ջրով։ Բայց եթե այն գոյա­
սանտիմետրը։ Ուստի նստ վա ծքի ները հապճեպ հավաքում էին ցել է տունգուսական տիեզերա­
այդպիսի հաստ շերտը նշանա­ նավակը, կապկպում էին սար­ կան մարմնի բեկորի հարվածից,
կում է, որ լիճը գոյություն է ունե­ քավորումները։ Հաջորդ կեսօրին ա պ ա մինչև 1908 թ. գոյություն
ցել դեռևս 1908 թ. առաջ։ եկավ ուղղաթիռը, և դա մեր վե­ չի ունեցել։ Մենք փնտրում էինք
րադարձի սկիզբը եղավ։ նշաններ, որոնք հաստատեին,
Մյուս կողմից, որքան հա նգա ­ որ այդ փոքր լիճը առաջացել է
մանորեն էինք ուսումնասիրում աղետից առաջ։ Գրեթե անմար–

26 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | հ1տՅ. 2009

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

դաբնակ Սիբիրի հուսալի ք ա ր ­ Լճի ե ն թ ա դ ր յա լ ձևը Ի ԴեՊ...
տեզներ, որոնք ստեղծվել են
մինչև 1908 թ., դժվա ր է գտնել, Նստվածքի ներքին քաոսային
բայց մեզ հաջողվեց հայտնա­
բերել 1883 թ. ռա զմա կա ն քա ր ­ շերտի առաջացումը բացատ­
տեզներ, և դրանցում լիճը բա ­
ցակայում է։ Տեղացի էվենկների րելու համար մենք կարող ենք
վկայությամբ մինչև 1908 թ. այդ
ջրավազանը գոյություն չի ու­ պատկերացնել տիեզերական Գլոբալ տաքացումը կասեց­
նեցել։ Բայց ինչպէա բացատրել մարմին, որն ընկնում է մի ք ա ­ նելու համար պ ետ ք է միս
նստվածքի հաստ շերտի առկա­ նի տասնյակ մետր հաստության չուտել։ Այդպիսի եզրակացության
յությունը։ Մեր ձայնւսխորա– հավերժական սառածության են հանգել ճապոնացի բնապահ–
չափիչները հայտնաբերել են վերևում գտ նվող ճահճուտ հո­ պանները։ Նրանց հաշվարկները
նստվածքի երկու գոտիներ՝ ղի մեջ։ Ընկած մարմնի կինետիկ ցույց են տվել, որ 1 կգ տավարի
փխրուն մանր մասնիկներից էներգիան վերածվում է ջերմութ­ միս արտադրելիս մթնոլորտ են
կազմված մոտավորապես 1 մ յան և հալեցնում է հավերժա­ արտանետվում 36,4 կգ ածխածնի
հաստությամբ վերին բարակ շեր­ կան սառածությունը։ Միևնույն երկօքսիդին համարժեք մթնոլոր­
տը, որ բնութագրական է հան­ ժամանակ սկսվում է մեթանի և տը տա քա ցնող գազեր, ինչպես
դարտ նստվածքներին, գտնվում ջրի գոլորշու արտանետումը։ Այդ նաև ծախսվում է 169 մեգաջոուլ
է ոչ ձևավորված քաոսային շեր­ ամենը մեծացնում է խառնա րա ­ էներգիա։ Այլկերպ ասած՝ 1կգմսի
տի վրա։ նի չափերը շուրջ մեկ քառորդով։ արտադրությունն առաջացնում
Միաժամանակ հատվածը ոչըն– է նույնքան ածխածնի երկօքսիդ,
Իտալացի բուսաբաններ չացնում է արդեն գոյություն ունե­ որքան միջին չափերի մարդա­
Կարլա Ալբերտա Ակորսիի (Մո– ցող գետը և տեղափոխում է դրա տար ավտոմեքենայով 250 կմ
դենի համալսարան) և Լուիզա նստվածքը հարվածից գոյացած երթևեկելը, իսկ ծախսվող էներ­
Ֆորլանիի (Բոլոնիայի համալ­ խառնա րանի լանջերը, որտեղ գիան կբավարարի գրեթե 20 օր
սարան) հետազոտությունները հետագայում մեր ձայնախորա­ 100 վա տ տ ա նոց էլեկտրական
ցույց են տվել, որ նստվածքի վե­ չափը ցույց է տալու այն որպես լամպ վառելու համար։ Ընդ
րին շերտերում առկա է ջրիմուռ­ քաոսային նստվածք։ որում, ճապոնացիները հաշվի
ների մեծ քանակություն, բայց չեն առել վառելիքի ծախսը և
ներքին շերտերում այդ բույսե­ Բայց ամենահետաքրքիրն աղտոտումների արտանետումը
րը բացակայում են, և որ դրա նք այն է, որ ձայնախորաչափա– միսը խանութներ առաքելու ժա ­
պարունակում են ա նտ ա ռի ծա ­ կան մանրազնին վերլուծությունը մանակ։ Եթե, այնուամենայնիվ,
ռերի ծաղկափոշու մեծ քա նա ­ ի հայտ բերեց ուժեղ ակուստիկ մենք չենք ուզում հրաժարվել
կություն։ Դա նշանակում է, որ լճի արտացոլիչ, որը գտնվում է մի տավարի մսից, ա պա պ ետ ք
նստվածքի հաստությունը կազ­ քանի մետր ավելի խորքում, քա ն է անսալ 2003 թ. Շվեդիայում
մում է ընդամենը 1 մ, որը վկա­ կենտրոնի ամենախոր կետն է։ կատարված հետազոտության
յում է լճի երիտ ա սա րդ տարիքի Հնարավոր է՝ դա քա րե հոծ օբ­ տվյալներին, ոչ համակերով, այլ
մասին։ Իսկ մինչև դրա գոյացու­ յեկտ է, որի չափը մոտավորա­ խ ոտ ով անասունի աճեցումը թույլ
մը այստեղ խ ոնա վ հողում, հա ­ պես 1 մ է։ Այդ է վկայում նաև է տալիս կրճատել վնասաբեր
վանաբար աճել են ծառեր։ մագնիսաչափը, որը հայտնա­ արտանետումը 40 %-ով, իսկ
բերում է ոչ մեծ անոմալիա հենց էներգիայի ծախսը՝ 85 %-ով։
Ստորջրյա տեսանկարահա– այդ կետի վերևում։ Իսկ գուցե դա
նումների օգնությամբ լճի խոր տունգուսական մարմնի մի հա տ ­
մասում մենք հայտնաբերել
ենք ծառերի կիսով չափ հողով ված է։ * Ւ1ձ710 ” >1<1՜13Ւ1Ե, |Տ| 5, 2008.
ծածկված բներ։ Իսկ որոշ գոտի– Մենք փորձում ենք պարզել
ներից անդրադարձած բարձր
հաճախականության ձայնային այդ երևույթը։ Այս տարի մենք
ալիքները ներկայացրել են բների
և ճյուղերի մնացորդներին բնո­ կազմակերպելու ենքնոր գիտար­
րոշ «մազակազմ» պատկերներ։
Հնարավոր է՝ դրա նք հարվածից շավ, որպեսզի փորենք հատակը
ոչնչացած ա նտ ա ռի հետքեր են։
լճի կենտրոնում և գտ նենք այն­

տ եղ սեյսմիկ արտացոլիչը։ Հու­

սով ենք, որ 2008 թ.՝ Տունգուսա­

կան աղետի հարյուրամյակին,

կհետևի նաև այդ գա ղտ նիքի լու­

ծումը։ ■

Ա23. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 27

ԱՅԴՔԱե Պ Ա ՐԶ տերևի ինքնամաքրումը և ջրամ­
ղիչ հատկությունները։ Այժմ նա–
«Ն Ա Ն ՈՐՆ նոտեխնոլոգիաները ձգտում

(սկիզբը՝ «Գիտության աշխարհում», 1Տ1Ի՝յ 1,2, 2009) են օգտ ա գործել «լոտոսի
էֆեկտի» ինքնա մա քրվող
ՆԱՆՈԷՐԵՎ ՈհՅ Թ ՆԷՐԸ ապակիների, ներկերի և
ԲՆ ՈՒԹ Յ Ա Ն Ս՜ԵԶ կտորեղենի մշակում­
ների համար։
Նա ն ո ա շ խ ա ր հ ո ւ մ ԼՈՏՈՍԻ ԷՖԵԿՏԸ
ա մենա հետա քրքիրն ու ԳԵԿՈՆԻ ԹԱ­
միաժամանակ ամենաբարդն Լոտոսը հայտնի է իր տե­ ԹԵՐԸ
այն է, ինչը կա պ վա ծ է կենդա­ րևների մշտական մաքուր
նի բնության հետ։ Կենդանի օր­ հատկությամբ։ Արևելքի որոշ Արդյոք կարելի է
գանիզմների բջիջներն աճում երկրներում այդ բույսը ան­ իրական կյանքում վեր
են և բաժանվում են իրենց ներ– գամ համարվում է մաքրության բարձրանալ շենքի պա­
սում ընթա ցող նանո մասշտաբի խորհրդանիշ։ Երբ անձրև է գա– տով, ինչպես դա անում է
փոխկապակցված գործընթաց­ լիս, ջրի կաթիլները ցած են գլոր­ «Սարդ մարդը» ֆիլմի գլխա ­
ների շնորհիվ։ Եթե այդ գործըն­ վում լոտոսի տերևներից՝ իրենց վոր հերոսը։ Կարելի է, եթե դուք
թացները ընդհատվեն, բջիջները հետ տանելով կեղտի մասնիկնե­ գեկոն մա րդ եք։ Այդ մողեսն
կդադարեն կենդանի լինելուց։ րը։ ազատ տեղաշարժվում է պատե­
հ դեպ, ըստ վարկածներից մե­ րով և ա ռա ստ ա ղով ու զա րմա ց­
կի, Երկրի վրա կյանքը ծագել է Այդ հատկությունը ստացել է նում է հանդիսատեսին՝ կա խ­
նանոօբյեկտների՝ լիպոսոմնե– լոտոսի էֆեկտ անվանումը և վելով ոտքի վրա ուղղահայաց
րի նա խ նա կա ն «արգանակից» կապված է տերևների մակերեսի դիրքում։
միլիարդավոր տարիներ առաջ։ եզակի կառուցվածքի հետ։ Այն Նման հնարքներ իրակա­
Այսօր լիպոսոմները լայնորեն պ ա տ ա ծ է փոքրիկ ելունդներով՝ նացնելու համար գեկոնն օգ ­
օգտագործվում են նւսնոտեխ– 5-10 միկրոն բարձրությամբ, իսկ տագործում է նանոաշխարհի
նոլոգիաներում։ Գոյություն ունեն ելունդները ծածկված են բա զ­ օրենքները։ Մողեսի թաթերի
շա տ օրինակներ, որոնք ցույց մա թիվ նանոմազիկներով։ Ինչ­ վրա գտնվում են հատուկ ձև ու­
են տալիս, թե ինչպես է մարդը պես ցույց են տվել գիտ ա փ որ­ նեցող շուրջ մեկ միլիարդ չա­
սկսում նոր բացահայտել նա– ձերը, հենց այդ կառուցվածքն փազանց բարակ մազեր։ Դրանք
նոա շխա րհի այն երևույթներն ու է հիմնականում ապահովում այնքան սերտորեն են հպվում
հատկությունները, որոնք կենդա­ մակերեսին, որ ձգվում են դեպի
նի բնությունը վաղուց է յուրաց­ այն, այսպես կոչված, վան-դեր֊
րել։ վաալսյան ուժի հաշվին, որը
գործում է մոլեկուլների միջև։
Մազմզուկն այնքան ա ռա տ է և
ծածկում է այնպիսի մակերես, որ
այդ փոքրիկ ուժերի հանրագու­
մարը պահում է գեկոնի քաշը։
Հա տ կա նշա կա ն է, որ «նանո–
սոսինձը» տարբեր ուղղություն­
ներով գործում է տարբեր կերպ,
գեկոնը հեշտությամբ պոկում է
թաթը պատից, բայց պատի վրա
սայթաքելը նրա համար շատ
դժվա ր է։ Նանոտեխնոլոգներն
արդեն ստեղծել են այդպիսի նա–
նոկպչուկների փորձնական նմա­
նակներ. միանգամայն հնարա­
վոր է, որ շուտով յուրաքանչյուրը
կկարողանա հանդես գալ գեկո­
նի շնորհով։

28 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ°3. 2009

ՌհԲՈՍՈՄՆԵՐԸ՝ ԲՆԱԿԱՆ
ՆԱՆՈԳՈՐԾԱՐԱՆՆԵՐ

Մարդու օրգանիզմը կարող
է դիտվել որպես հսկայական
գործարան, որտեղ մշտապես
աշխատում է ամենատարբեր
սպիտակուցների հսկայական
քանակություն։ Սպիտակուց հոր­
մոնները մասնակցում են օր գ ա ­
նիզմի կենսական բոլոր գոր­
ծընթացների կառավարմանը։
Մկանների կծկումը միոգինի և
ակտինի աշխատանքի արդյունք
է։ Հեմոգլոբինը տարածում է
թթվածինը թոքերից դեպի օրգա­
նիզմի բոլոր բջիջները, իսկ ին–
տերֆերոնը օգնում է օրգանիզ­
մին հաղթահարել վնասակար
հարուցիչները՝ պաշտպանելով
մեզ հիվանդություններից։

Ինչպէա են ձևավորվում սպի­
տակուցները մեր օրգանիզմում։

Դրանց սինթեզում են ռիբոսոմ–
ները՝ փոքրիկ կլոր մասնիկները,
բջջի ներսում սպիտակուցների
իսկական գործարանները։ Օր­
գանիզմի բոլոր սպիտակուցների
կառուցման համար անհրաժեշտ
տվյալները պահպանվում են հա­
տուկ «գրադարանում», որի դե­
րը կատարում է ԴՆԹ մոլեկուլը։
Այդ տվյալները ռիբոսոմին է
փոխանցում տեղեկատվական
ՌՆԹ (ի-ՌՆԹ) մոլեկուլը, որում կո­
դավորված է ամինաթթուների
հաջորդականությունը յուրա­
քանչյուր սպիտակուցի համար։
Շինանյութի դերը կատարում են
ամինաթթուները։

Ռիբոսոմների աշխա տ ա ն­
քի մեխանիզմը «նանոհումքից»
(ամինաթթուներ) «նւսնոարւուսդ–
րանքի» (սպիտակուցային մոլե­
կուլի) արտադրության բնական
գործընթացի տպավորիչ օրի­
նակ է։

|Տ|23. 20 09 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 29

ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱ

^ Ս Ա Մ Վ Ե Լ ԴԱԼԱԼՅԱՆ

սկիզբը՝ «Գիտության աշխարհում

Շ արունակելով պարզ Ֆերմա Դեկարտ
թվերի մասին նախորդ (1601-1665) (1596-1650)
հոդվածի հղում թեման՝ ծանո­ Հին հույներին հայտնի են եղել
թանանք նրանց հետ սերտորեն նաև այդ արդյունքի միջոցով Մերսեն
կապված կատարյալ, բարեկա­ ստ ա ցվող առաջին չորս կատար– (1588-1648)
մական և շփվող թվերին։ յալ թվերը. ղադրյալ թիվ է։ Սակայն այդ հայ­
Ցանկացած ձ բնական թվի 6, 28, 496, 8128, տանիշը կարող է չգործել նաև ո
իրենից տարբեր բաժանարար­ որոնք ստացվում են ո = 2, 3, պ ա րզ թվերի դեպքում։ Այսպես՝
ների գումարը նշա նա կենք տճ(^)։ 5, 7 դեպքում։ Այդ դեպքերում
Օրինակ՝ ւԱո թվերը պ ա րզ են։ Նշիչների
ո = 4,6 դեպքերում 2Ո՜11\/1ո թվերը
տժ(6) = 1 + 2 + 3 = 6։ կատարյալ չեն։ Այդ արժեքների
դեպքում Մերսենի 1\/1ո թվերը բա­
ձ բնական թիվը, որի համար ղադրյալ են։ Դա պ ա տ ա հա կա ն
տժ(^) = /Հ, կոչվում է կատարյալ։ չէ։ Բաղադրյալ ո = տ/, ս>1, 7>1
Համաձայն բերված օրինակի՝ թվի դեպքում Մերսենի
այդպիսին է 6 թիվը։
1ԱՈ= 2Ո- 1 = (2ս)* - 1 =
Բա րեկա մա կա ն է կոչվում (^, =((շս^–1+ +(շս^–շ + -Ւ1) (2ս- 1)
6) բնական թվերի այնպիսի զույ­
գը, որի համար տճ(^) - 8, տօ1(8) = թիվը նույնպես բաղադրյալ է։ Ու­
=հ\ Տեղադրելով առաջին հա վա ­ րեմն՝ կատարյալ թվի Էվկլիդեսի՝
սարությունը երկրորդի մեջ՝ ստ ա ­ վերը նշված հայտանիշը հաս­
նում ենք, որ ծ-ն բարեկամական տ ա տ չի գործում, եթե ո-ը բա–
(զույգի) թիվ է այն և միայն այն
դեպքում, երբ տժ(տժ(/V)) =>\։

Կատարյալ թվերը հայտնի
էին դեռ հին Բւսբելոնում և հին
Եգիպտոսում, սակայն նրանց
առավել մեծ ուշադրության են
արժանացրել հին հույները։ Էվկ­
լիդեսն ապացուցում է, որ եթե

1ԱՈ= 1 +2 + 4+ ... +2"–1=2 Ո~1

թիվը պ ա րզ է, ա պ ա 2Ո՜11\/1ո թիվը
կատարյալ է։ (Հետագայում 1Տ/1ո
թվերը կոչվել են Մերսենի թվեր
XVII դարի հռչակավոր ֆրան­
սիացի մաթեմատիկոսներ Ֆեր­
մայի և Դեկարտի ժա մա նա կա ­
կից մաթեմատիկոսի անունով)։

30 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ա°3. 2009

ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱ

7-ից հետո հաջորդ պ ա րզ թիվը թիվը հայտնաբերվել է ավելի ուշ Կատարյալ և Ֆերմայի թվե­
11-ն է, իսկ ո = 11 դեպքում (1988 թ.), քա ն 30-րդը (1983 թ.) և
31-րդը (1985 թ.)։ րի մասով սա հմա նա փ ա կվենք
^ = 211–1 = 2047 = 23 ■89։
Հին հույները գիտեին (և այսքանով և անցնենք բարե­
Մերսենի թիվը բաղադրյալ դա ապացուցվում է տարրա­
է։ Հետևապես, 210 1\/1^ թվի կա ­ կան եղանակներով), որ բացի կամական թվերին։ Ամենափոքր
տարելության հարցը չի լուծվում Էվկլիդեսի հայտանիշին բա–
Էվկլիդեսի հայտանիշի միջո­ վարարող թվերից՝ կատարյալ բարեկամական թվերն են 220-ը
ցով նաև ցանկացած ո պարզ թվերի այլ զույգեր գոյություն չու­
թվի դեպքում։ Ցայսօր հայտնի չէ նեն։ Մինչև այժմ չի գտնվել ոչ և 284-ը, որոնք նույնպես ծանոթ
2Ր՜1 1\/1ո թվերի կատարյալ լինելու մի կենտ կատարյալ թիվ, բայց
անհրաժեշտ պայմանը, անգամ նա և չի ապացուցվել, որ այդ­ էին հին հույներին։ Մեր թվար­
հայտնի չէ՝ անվէքրջ է արդյոք այդ պ իսիք գոյություն չունեն (ինչը,
տեսքի կատարյալ և ընդհանրա­ այնուամենայնիվ, հավանական կության III դարի հույն հեղինակը
պես կատարյալ թվերի քանակը։ է թվում)։ Մաթեմատիկոսներն
անվանում են կենտ կատարյալ պատմում է, որ երբ Պյութագորա­
Մինչև 1961 թ. գտ նվա ծ էր թվերի փնտրտուքը (որոնումը)
(նաև համակարգիչների միջո­ «ուրվականի որս»։ սին (որը, ինչպես հայտնի է, մեծ
ցով) 18 կատարյալ թիվ, որոնցից
ամենամեծ Վերը շարա դրվածից երևում նշանակություն էր տալիս թվերի
է, որ կատարյալ թվերի հետ սեր­
շ3216^շ3217.–|^ տորեն առնչվում են առեղծվածին) հարցնում էին՝ ում

կատարյալ թիվը պարունակում Բ(տ) = 2շՈ + 1= ԱԼ +2 արժե համարել բարեկամ, նա
է 2000 տ ա սնորդա կա ն նշան։
2006 թ. սեպտեմբերի տվյալ­ տեսքի թվերը, որոնք կոչվում պ ա տասխանում էր. «Նրան, ով
ներով հայտնի էին 44 կա տ ա ր­ են Ֆ երմայի թվեր։ Նրանցից
յալ թվեր։ Նրանցից ամենամեծը առաջին չորսը՝ հանդիսանում է իմ երկրորդ եսը,
19 616 714 տ ա սնորդակա ն
թվանշան ունեցող 1=(1) = 5, |=(2) = 17, |=(3) = 257, ինչպես են մեկը մյուսի նկա տ ­
1=(4) = 65 537,
շ32582656 (շ32582657 . ^ ^ մամբ 220 և 284 թվերը»։
պ ա ր զ թվեր են, և Ֆերման կար­
թիվն է։ Հետ ա քրքիր զուգադի­ ծում էր, որ բոլոր ք(տ) թվերը Բարեկամական թվերով
պությամբ, սկսած 2003 թվա ­ պ ա ր զ են։ Սակայն էյլերը 1732
կանից մինչև 2006 թվականը թվականին ապացուցել է, որ զբաղվել է IX դարի արաբ մա­
ներառյալ, ամեն տարի հայտնա­ Ֆերմայի հինգերորդ թիվը
բերվել է մի նոր կատարյալ թիվ։ թեմատիկոս Սաբիթը, որի թեո­
Բ(5) = 641 ■6 700 417
Պետք է նշել , որ կատարյալ րեմի միջոցով կարելի է ստանալ
թվերի հայտնագործություննե­ բաղադրյալ է։ Չնայած ցայսօր
րում եղել են թռիչքներ, բացթո­ Ֆերմայի հայտնի պ ա րզ թվերը բարեկամական թվերի երկու նոր
ղումներ։ Մեծությամբ ութերորդ նույնն են, ինչ որ հայտնի էր դեռ
կատարյալ թիվը հայտնաբերել է Ֆերմային, հասկանալի չէ՝ վեր­ գայգ
էյլերը 1772 թ. (այն ունի 19 տ ա ս­ ջավոր, թէք անվերջ է Ֆերմայի
նորդա կա ն նիշ)։ ժա մա նա կա գ­ պարզ թվերի քանակը։ Հայտնի (17296, 18416);
րական տեսանկյունից հաջորդ չէ նաև՝ անվերջ է արդյոք Ֆերմա­ (9363584, 9437056)։
կատարյալ թիվր հայտնաբեր­ յի բաղադրյալ թվերի քա նա կը։
վել է ավելի քա ն մեկ դար հետո՝ Անգամ շատ ավելի մասնավոր Այդ թվերի հայտնաբերումը
1876 թ., Լյուկայի (ԼսշՑՏ) կող­ խնդիր՝ պ ա րզէ արդյոք Ֆերմայի վերագրվում էհամապատասխա­
մից (այն ունի 77 նիշ)։ Այսօրվա 17-րդ թիվը, կարծես թե լուծված նաբար Ֆերմային և Դեկարտին,
տվյալներով դա իր մեծությամբ չէ։ 1963 թ. տվյալներով հայտնի սակայն վերջերս պարզվել է,
12-րդ կատարյալ թիվն է։ Ավե­ էր Ֆերմայի 37բաղադրյալ թիվ, որ դրանցից առաջինը դեռ մո­
լի ուշ՝ հա մա պ ա տ ա սխ ա նա բա ր որոնցից ամենամեծը Ո 945-ն էր։ տ ավորապես 1300 թ. հայտնի
1883, 1911 և 1914 թվականնե­ է եղել արաբ գիտնականներին։
րին, հայտնաբերվել են 9-րդ, Բարեկամական թվերի 59 նոր
10-րդ և 11-րդ կատարյալ թվերը։ զույգ հայտնաբերել է շվեյցարա­
Նմանապես, 29-րդ կատարյալ ցի հանճարեղ մաթեմատիկոս
Լեոնա րդ էյլերը (1707-1783)։

XX դարում մաթեմատիկոսնե­
րը սկսել են զբաղվել կատարյալ
և բարեկամական թվերի հաջորդ
փուլի ընդհանրացումը հանդի­
սացող, այսպես կոչված, շփվող
թվերի որոնմամբ։ Բնական թվե­
րի (յ, Ե, շ) եռյակը կոչվում է
շփ վող, եթե տԺ(յ) = Ե, տժ(Ե) = շ,
տճ(օ) = յ։ Օրինակ՝

1945330728960;
2324196638720;
2615631953920
թվերը կազմում են շփվող եռյակ։
Հայտնի են շփ վող ավելի երկար
ցիկլեր, որոնցից ամենաերկարը»

Տ|օՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 31

ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱ րին վերաբերող խնդիր­ Լ. էյլեր
ները։ Այդ առումով (1707-1783)
►կազմված է 28 հաջորդաբար ներկա մաթեմատիկոս­
շփ վող թվերից, ընդ որում, որ­ ները խիստ տարբեր­ Քանզի բոլոր փորձերը՝ գտնել
պես առաջին կարելի է վերցնել վում են նախորդներից, թո պ ա րզ թվի համար արդյունա­
ովքեր մեծ նշանակութ­ վետ մաթեմատիկական բանաձև
14 316 թիվը։ յուն էին տալիս նման կամ ցանկացած այդպիսի թիվ
Նուրբ մեթոդների կիրառութ– հ ետ ա զ ոտ ո ւթ յո ւն նե ­ հաշվելու ընդհանուր եղանակ,
րին ... Նրանք ոչ միայն մատնվում են անհաջողության,
յանբ, բազմաթիվ խոչընդոտներ կարծում էին, որ ճշնար– հետազոտողների ուշադրութ­
հաղթահարելով, իսկ վերջին տության հայտնաբե­ յունը կենտրոնանում Է բնական
տասնամյակներում նաև օգտ ա ­ րումը ինքնըստինքյան թվերի շարքում պարզ թվերի
գործելով համակարգիչներ, հա­ գովելի է և արժանի բաշխման խնդրի վրա։
ջողվում է կառուցել կա տ ա րյա լն իմացության, այլև լրիվ
բարեկամական նորանոր թվեր։ արդա րացի էին հա­ Այստեղ արձանագրվում են
Մասնավորաբար, 1985թ. տվյալ­ մարում, որ այդպիսով զարմանալի ու կարծես թե իրա­
ներով հայտնի էր բա րեկա մա­ հրաշալիորեն զարգա­ րամերժ երկու փաստ։ Մեջբե­
կան թվերի մոտավորապես 1100 նում է մարդու հնա­ րենք այդ բնագավառի հայտնի
զույգ, ընդ որում, այդպիսի վեր­ րամտությունը, և նրա գիտ ա կ Դոն ձագիրին.
ջին զույգի թվերից յուրաքանչյու­ առջև բացվում են բարդ
րը կա զմվա ծ է 152 թվանշանից։ խնդիրներ լուծելու նոր «Առաջինը, պ ա րզ թվերը, ան­
հնարավորություններ։ կախ նրանց սահմանման պար­
Դեռ շատ բաց հարցեր պա­ Մաթեմատիկան հավա­ զունակությունից և աղյուսիկ­
րունակող խնդիրների այս շա ր­ նա բար երբեք չէր հասնի կա տ ա ­ ներից, որոնցից կառուցվում են
քում նշենք մեկը, որը մինչև վերջ րելության այս բարձր ա ստ իճա ­ բնական թվերը, հանդիսանում
լուծված է։ Հետևյալ թվերը նին, եթե հին մաթեմատիկոսներն են մաթեմատիկոսների կողմից
այդքան եռա նդ չներդնեին այն ուսումնասիրվող բոլոր օբյեկտ­
3, 4, 6, 8, 12, 18, 24, 30 հարցերի ուսումնասիրությանը, ներից ամենակամակորը և հա­
որոնք այսօր արհամարհված են մառը։ Նրանք մոլախոտի պես
ունեն մի ընդհանուր հրաշալի շատերի կողմից դրանց կարծեց­ աճում են բնական թվերի շա ր­
հատկություն, նրանցից յուրա­ յալ անպտուղ լինելու պ ա տ ճա ­ քում՝ չենթարկվելով, պ ա տ ա ­
քանչյուրի համար իրենից փոքր ռով»։ հականությունից բացի, կարծես
և իր հետ փ ոխ ա դա րձա բա ր ոչնչի, և ոչ ոք չի կարող կան­
պ ա րզ բոլոր թվերը (բացի 1-ից) Մաթեմատիկայում շատ բան խագուշակել՝ որտեղ կբուսնի
հանդիսանում են պ ա ր զ թվեր։ է փոխվել էյլերից հետո։ Հիմա ևս մի պ ա րզ թիվ, իսկ տեսնելով
Օրինակ՝ 18-ից փոքր և իր հետ բազմաթիվ մաթեմատիկոսներ
փոխադարձաբար պարզ թվերն են զբաղվում նշվա ծ խնդիրնե­
են 5, 7, 11, 13, 17, որոնք բոլորն րով, ինչը սակայն չի խ ա ն գ ա ­
էլ պ ա րզ են։ Իսկ, ասենք, 20 բնա­ րում մեր ժամանակակցին իր
կան թվի դեպքում գոյություն ունի գիտահանրամատչելի «Մաթե­
իրենից փոքր, իր հետ փ ոխ ա ­ մատիկական նովելներից» մեկը
դարձաբար պ ա րզ թիվ, որը սա­ վերնագրել «Համառոտ տրակ­
կայն պ ա րզ թիվ չէ (9-ը)։ Հարց է տատ կատարյալ թվերի և բա­
ծագում՝ գոյություն ունքւ վերոհիշ­ րեկամական զույգերի անօգուտ
յալ հատկությամբ օժտ վա ծ 30-ից պ նրբաշուքության (©16ցՁՈՇ0)
մեծ թիվ։ Պարզվում է՝ ոչ, և դա մասին»։ Ընդգծենք, որ չնայած
դժվա ր չէ ապացուցել։ բազմաթիվ ջանքերի՝ հիմնական
հարցականը՝ կատարյալ թվերի,
Լեոնա րդ էյլերը, պ ա տ ա ս­ երկվորյակ ու բարեկամական
խանելով այն մարդկանց, որոնք թվերի զույգերի մասին, մնում է
նշվա ծ բնույթի խնդիրները հա ­ բաց. անվէյրջ Է արդյոք նրանցից
մարում էին ոչ լուրջ, զվարճալի յուրաքանչյուրի քանակը։ Անգամ
կամ անեկդոտային, գրում է. կա հոռետեսական կարծիք, որ
այդ խնդիրը երբեք չի լուծվի։
«Մաթեմատիկայում դիտարկ­
վող խնդիրների շարքում այժմ
չկան խնդիրներ, որոնք հա­
մարվեն ավելի անպտուղ և
անօգտակար, քա ն թվերի բնութ­
յանը և նրանց բաժանարարնե­

32 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 1*>3. 2009

այդպիսին՝ անմիջապես որոշեք Պարզ թվերի բաշխման մա­ ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱ
պ ա րզէ այն, թե՝ ոչ։ Մյուս փ ա ստ ն սին հիշա տ ա կենք մի հետ ա քր­
ավելի մեծ տարակուսանք է քիր փ ա ստ ևս։ Դեռ էյլերն է խոստովանել, որ բոլոր մինչ
առաջացնում, որովհետև պնդում ապացուցել է, որ ո-ի աճին զու­ այժմ առաջարկված մեթոդները
է ճիշտ հակառակը, պարզ թվե­ գընթաց առաջին ո պարզ թվերի կամ սահմանափակվում են մաս­
րը ցուցաբերում են զարմանալի հակադարձների գումարը՝ նավոր դեպքերով, կամ այնքան
կանոնավորություն (օրինաչա­ մեծածավալ և աշխատատար
փություն), նրա նք ենթարկվում են Տո = (1/2) + (1/3) + (1/5) + է + են, որ ... հիմնականում հազիվ
օրենքների, ընդ որում համարյա թե կիրառելի լինեն ... մեծ թվերի
լիակատար ճշտությամբ»։ (1/Բո). դեպքում ... Գիտության պատիվը
կարող Է դառնալ անսահման պահանջում է քննել բոլոր հնա­
Չխորանալով վերն արծարծ­ մեծ։ Սակայն առաջին մոտավո­ րավոր միջոցները, որոնք կարող
ված հարցերում՝ նշենք միայն, րապես 50 միլիոն պ ա րզ թվերի են նպաստ ել այդքան նրբա գեղ
որ հայտնի է պ ա րզ թվերի բաշ­ հակադարձների գումարը փոքր (էլեգանտ) և հռչակավոր խնդրի
խումն ասիմպտոտորեն նկա­ Է չորսից։ լուծմանը»։
րագրող գեղեցիկ արդյունք։
Ապացուցվել է, որ ո բնական Պարզ թվերի բաշխման Նշենք, որ Գաուսն իր
թվի անվերջ աճման դեպքում բնագավառում ևս կան չլուծ­ նպ աստ ն է բերում այդ խնդրին՝
առաջին ո բնական թվերի հատ­ ված բարդ խնդիրներ։ Ձևակեր­ առաջարկելով երկու սկզբունքո­
վածում պ ա րզ թվերի բաշխման պենք դրանցից մեկը։ Կարելի Է րեն նոր մեթոդ։
ա(ո)/ո խտությունը (հիշեցնենք, համոզվել, որ փոքր տ, ո բնա­
որ ա(ո)–ով պայմանավորվել ենք կան թվերի դեպքում ճիշտ Է Բնական զ թվի պ ա րզ լինելը
նշանակել առաջին ո բնական 7է(տ+ո) <Վտ) +7ւ(ո) ա նհա վա սա ­ ստուգելու տարրական եղանակն
թվերի շարքում պարզ թվերի րությունը։ Այդ անհավասարութ­ է բաժանել այդ թիվը զ-ից ք ա ­
քանակը) հնարավորինս մոտե­ յունն ապացուցված Է նաև բա ­ ռակուսի արմատը չգերազան­
նում է ո թվի բնական լոգարիթմի վականաչափ մեծ և համընկնող ցող բոլոր բնական թվերի։ Դրա
հակադարձին՝ (1ո ո)–1։ էմպիրի– տ = ո բնական թվերի համար համար կպահանջվի կատարել
կորեն (փորձնականորեն) այդ (Լա գրա նժի թեորեմ)։ Այնուա­ զ1/2 թվաբանակա ն գործողութ­
վարկածին հանգել է դեռ «մաթե­ մենայնիվ հայտնի չէ՝ ճշմարքսո յուն, ինչի վրա մեծ զ-ի դեպքում
մատիկոսների արքա» հորջորջ­ Է արդյոք բերված անհավա­ համակարգիչը ծախսում է
ված մեծն Գաուսը։ սարությունը կամայականորեն բավական շատ ժամանակ։ Չնա­
ընտրված ռւ-ի և ո-ի դեպքում։ յած բազմաթիվ ջւսնքերին՝ այդ
Կ. Ֆ. Գաուս (1777- 1855) ժամանակն էապես կրճատել չի
Այժմ համա ռոտ կանգ հաջողվում։
Նշված վարկածի խիստ առնենք պարզ թվերին վերաբե­
ապացուցմանն իրենց ավանդն րող մի ուղղության վրա, որտեղ Տրամաբանական է պարզ
են բերել Չեբիշևը, Ռիմանը, վերջերս (2002 թ.) արձանագրվել թվեր կառուցելու համար փորձել
Աղամարը, Վալլե-Պուսսենը, Վի­ Է փայլուն առաջընթաց։ Խոսքը կիրառելնրանց հայտնի հայտա–
ները և այլք։ հետևյալ խնդրի մասին Է. ինչպՍս նիշները։ Օրինակ՝ Վիլսոնի թեո­
որոշել՝ պ ա րզէ տվյալ զ բնական րեմն ասում է.
թիվը, թէւ բաղադրյալ։ Այդ խնդրի
կարևոր նշանակությունն ընդ­ ո > 1 բնական թիվը պարզ է
գծել է մեծն Գաուսը։ Մեջբերենք աւն և միայն աւն դեպ քում, երբ
նրան. ա յն 1 * 2 ■3 * ... * (ո-1) + 1 թվի
բա ժա նա րա րն է։
«Այն, որ պ ա րզ և բա ղա դ­
րյալ թվերը տարբերելու, իսկ Դժվար չէ նկատել, որ այս
վերջինները պա րզ արտադրիչ­ հայտանիշը բնական թվի պարզ
ների վերլուծելու խնդիրը հան­ լինելը ստուգելու համար կա­
դիսանում է ողջ թվաբանության տարվելիք թվաբանական գոր­
կարևորագույն և օգտ ա կա ր ծողությունների քա նա կի իմաս–
խնդիրներից մեկը և զբաղեցրել տովնույնպես շահեկան չէ։
է ինչպես հին, այնպես էլ ժա մա ­
նակակից մաթեմատիկոսների Ընդգծենք, որ ցայսօր գտ նվա ծ
ուղեղները, այնքան հայտնի է, մեծ պա րզ թվերի գերակշիռ մա­
որ ավելորդ է դրա մասին եր­ սը հանդիսանում են Մերսենի Ս\ո
կար խոսել։ Այդուհանդերձ պ ետ ք թվերը։ Ինքը Մերսենը քննել էայդ
թվերը բոլոր ո < 257 նշիչների
համար և մատնանշել, թե նրան–>

Ի՝|շՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 33

ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱ

►ցից որոնք են պարզ։ Նորագույն կան աշխա րհի ուշադրությունն

ուսումնասիրությունները ցույց են իր վրա բևեռած հոդվածում,

տվել, որ հինգ դեպքում Սերսե– որն այդպես Էլ վերնագրված Էր ,;;;;;յ1)0Օ000ւ ւ ս ս Հտ ,
^/I»;1;ւ. <00, 010001.00«։Ո0ւ1։0ւՈ1;ւ1000ւ11^10Ու0ՀՈւ |,Ո^;ո՝՝»
նը սխալվել է։ Այժմ հայտնի է, որ "ԲՏ11\/1ԸՏ ւտ ւո Բ” («Պարզ թվերը
^յ.0111000001101000010^.
ո < 257 համար Մերսենի թվերը Բ-ում են»)։ Երեք հեղինակներն յ9Ս11001001000000110ււււ9ա
«Ա01001011001ւ00ճյ.0010100ւ»
պ ա րզ են միայն Էլ այդ պահին 40 տարեկանից
1#81100110000ձ011010010Ա81
Ո = 2, 3, 5, 7, 13, 17, 19, 31, երիտ ա սա րդ Էին, ընդ որում, վեր­
է ^ 1-0113.00xյ.00100000011քI*,
61,89, 107, 127 ջին երկուսը՝ բակալավրիատի ^«111000001100ճ010^ք>

նշիչների դեպքում։ Նոր պ ա րզ ուսանողներ։ Նրանց գիտ ա կա ն ^ ՚Հ « ® լ0 1 1001000ք(է ^
՝5 Հ ւո ս 1 ւա *՝,,• ՜՜
թվեր ստանալու խնդրում ուղե­ ղեկավար Ագրավալի հետ միա­

նիշ է ծառայում Լյուկա-Լեմերի սին հաջողվեց անել այն, ինչի

հետևյալ սկզբունքը։ վրա ապարդյուն չարչարվում Էին

Եթե բ-ն կենտ պ ա րզ թ իվ է, բա զմա թիվ հեղինակավոր մա ­

ա պ ա Մերսենի հ/1բ թիվը պ ա րզ թեմատիկոսներ։

է այն և միա յն ա յն դեպ քում, երբ Նրանց արդյունքը անգլո–

հա նդիսա նում է ա նդրա դա րձ ամերիկացի մաթեմատիկոս զգալիորեն ավելի ընդարձակ
շրջանակների համար։ Նկարա­
բանաձևով ստացվող Էնդրյու Րւայլսի (\/\/ւ16Տ, ծնվ. գրենք հնդիկ մաթեմատիկոսնե­
րի ա ռա ջա րկա ծ մոտեցումը, որը
Տ1= 4,տ2= 14,...,տ, = ( տ յ2֊2 1953 թ.) «Ֆերմայի մեծ թեորեմի» նրանց ազգանունների առաջին
տ ա ռերով կոչվել է «ԱԿՍ-ալգո–
թվերի անվերջ հա ջորդա կա նութ­ և պեւոերբուրգցի մաթեմատի­ րիթմ»։

յա ն (ւ0-1) –րդ ա նդա մի բա ժա նա ­ կոս Գրիգորի Պերելմանի (ծնվ. Այս ալգորիթմի արմատները,
ինչպես մի շա րք այլ վերը հի­
րարը։ 1966 թ.) «Պուանկարեի պրոբ­ շա տ ա կվա ծ հարցերը, նույնպես
տանում են դեպի Ֆերման, ավելի
Այս սկզբունքով Մերսենի թվի լեմի» լուծումների հետ միասին՝ ստույգ՝ այսպես կոչված, «Ֆեր­
մայի փոքր թեորեմը».
պարզությունը ստուգելու հա­ նույնպես նոր հազարամյակի
Եթե ո պ ա րզ թիվը 3 բ նա֊
մար պահանջվող թվաբանական շեմին ստացված (առաջինը՝ կա ն թվի բա ժա նա րա րը չէ, ա պ ա
ա յն յո՜1–1 թվի բա ժա նա րա րն է։
գործողությունների քա նա կը (հա­ քիչ ավելի վաղ, երկրորդը՝ քիչ
Եթե ճիշտ լիներ այս թեորեմի
մակարգչի ծա խ սա ծ ժա մա նա ­ ավելի ուշ), հանդիսանում է մա ­ շրջումը, կարելի կլիներ այն օգ–

կը) հա մեմա տ ա կա ն է (1ո գ)3–ին։ թեմատիկական գիտության՝

Սա շա տ լավ արդյունք է, բայց ա ռնվա զն վերջին քա ռ ո ր դ դա ­

պիտանի է միայն Մերսենի թվե­ րի խոշորագույն նվաճումը։ Սա­

րի համար։ Հնարավոր է արդյոք կայն հնդիկ մաթեմատիկոսների

նման արդյունավետ ալգորիթմ արդյունքն էապես տարբերվում

կառուցել ցա նկա ցա ծ բնական է Րւայլսի և Պերելմանի լուծում­

թվի պ ա ր զ լինելը որոշելու հա ­ ներից իր մատչելիությամբ մա ­

մար։ ճշգրիտ հարցը ձևակերպ­ թեմատիկայով հետաքրքրվող

վում է այսպես.

գոյություն ունի ա րդյոք որոշա կի մարդկանց ինտելեկտի

■շաւտա^(ա յսինքն՝ դետերմինիստական)
ալգորիթմ, որը հնարավորություն
գործակիցները՝ պարզվեց, որ
կտ ա պոփնոմիալ (բազմանդա– ԱՎԱԳ ԵՂԲԱՅՐՆ ԱՎԵԼԻ
առաջինը ծնված եղբայրների
մային) ժա մա նա կա հա տ վա ծում ԽԵԼԱՑԴ է*
մեջ այն միջին հաշվով 2-3 միա­
կա մա յա կա ն նա խ ա պ ես վերց­
վորով ավելի բարձր է, քա ն
րա ծ բնա կա ն թվի հա մա ր որոշել Նույն ընտանիքում առաջին
կրտսեր եղբայրներինը։ Ավագ
պ ա րզ է այն, թե բա ղա դրյա լ։ ծնված երեխաները, որպես կա­
եղբոր մահից հետո հաջորդ
Սույն հարցը կարճ ձևակերպ­ նոն, ավելի խելացի են, քա ն
եղբայրը նույնպես ավելի խելացի
վում է այսպես. «Ընկած են ա րդ­ հետագայում ծնված իրենց
է, քա ն մյուսները։ Դա նշանակում
յո ք պ ա րզ թվերը Բ-ում»։ եղբայրներն ու քույրերը։ Այդ է
է, որ պ ա տ ճա ռը ոչ թե կենսա­
Նշված հարցի դրական պ ա ­ վկայում Նորվեգիայում կա տար­
բանական է (ասենք՝ մեկ ան­
տ ասխա նը տվել են հնդիկ մաթե­ ված հետազոտությունը։ Պատ­
գամից ավելի ծննդաբերած մոր
մատիկոսներ Ագրավալը (1\/1յո1Ո– ճառը ոչ թե կենսաբանական է,
հորմոնալ փոփոխությունները),
Ճրյ ^ցր3\«/31), Կայալը (1տ166ՐՅյ այլ ավելի շուտ սոցիալ֊մանկա–
այլ սոցիալական։ Ընտանիքում
«37յ1)ևՍաքսենան (|տ|ւէւոՏյճտոյ) վարժական։ Համեմատելով նոր­
առաջին երեխաներն արժանա­
իրենց՝ 2002 թ. հրապարակած և վեգացի 240 հազար տղւս–
նում են ավելի մեծ ուշադրության.
անմիջապես ողջ մաթեմատիկա– * Ւ^ւ<3ո ««Յհհ, Ա5, 2008.

34 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2009

տագործել պ ա րզ թվեր գտնելու ա պ ա ո-ը պ ա րզ թվի ա ստ ի­ ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱ
համար։ Սակայն Ֆերմայի փոքր ճա ն Է։
թեորեմի շրջումը ճիշտ չէ։ Հեր­ է ֆրանսուհի մաթեմատիկոս Սո–
քող օրինակ կստանանք, եթե Հիմնվելով այս թեորեմի վյոա՝ ֆի ժերմենը 1823 թվականին։
վերցնենք 3 = 2, ո = 341։ Իրոք, ո բնական թվի պ ա րզ լինելը Այդ պ ա տ ճա ռով երկրորդ քա յ­
ստուգելու համար առաջարկվում լում օգտ ա գործվող մեծություն­
2340 . 1 = ( 2 10)34 . 1 = ( 2 10 - 1 ) ^ = է հետևյալ ալգորիթմը։ ները վերջին տասնամյակներում
գտնվել են մի խումբ մաթեմա­
=3 ■341 ■ծ, 1. Ստուգել հա նդիսա նում տիկոսների ուշադրության կենտ­
սակայն ո = 341 = 11 ■31 թիվը Է ո-ը բնա կա ն թվի ա ստ իճա ն, րոնում, և նրանց ստ ա ցա ծ ա րդ­
պ ա րզ չէ։ թ ե ՝ ոչ։ Դրական պ ա տ ա սխ ա նի յունքների միջոցով է հնարավոր
դեպ քում անցնել 5-րդ քա յփ ն։ լինում ապացուցել, որ երկրորդ
Հնդիկ մաթեմատիկոսնե­ քայլը ևս իրագործելի է պոլինո–
րին այնուամենայնիվ հաջողվել 2. Ընտրել զ, ր, է, տ թվերն այն­ միալ ժամանակում։ Սահմանա­
է իրենց նպատակներին հար­ պես, որ բա վա րա րվեն թեորեմի փ ա կվենք այսքան ով։
մարեցնել Ֆերմայի արդյունքը։ պ ա յմա նները։
Սի փ ոքր վերամշակումից հետո Վերջում նկատենք, որ մեր ժ ա ­
ԱԿՍ-ւսլգորիթմի հիմքում ընկած 3. Բոլոր 3 = 1,2, ..., տ-1 մանակներում նոր պարզ թվերի
թեորեմը կարելի է ձևակերպել արժեքների համար կատարել հայտնաբերումը միայն վերացա­
այսպես։ հետևյաւը. կան՝ մեր հետաքրքրասիրությու­
նը հագեցնելու կամ, ընդհանուր
Դիցուք" ո-ը, տ-ը բնա կա ն թվեր (ա) եթե 9-ն ո-ի բա ժա նա ­ առմամբ, իմացականի սահման­
են, տ< ո։ ենթա դրենք՝ զ, ր պ ա րզ րա րն Է, անցնել 5-րդ քա յփ ն, ներն ընդլայնելու նպ ա տ ա կ չի
և էբնա կա ն թվերն ա յնպ իսին են, հետապնդում, քա նի որ պ ա րզ
որ (բ) եթե ո-ը կա մ (^–1)–ը չեն թվերը կարևորագույն դեր են
հա նդիսա նում (ճ–յ)ո ֊X" –յ բա զ­ ստանձնել նորագույն և բուռն
(ա) ր– 1 = զէ, մա նդա մի զարգացող այնպիսի կիրառա­
(բ) Ր-ը բա ժա նա րա ր չէ ոչ ո*, կան գիտությունում, ինչպիսին է
ոչ ո* -1 թվերի համար. բաժանարարները ամբողջ գաղտնագրությունը (կրիպտոգ–
(գ) (ց (ց+1)(ց+2)...(ց+տ–1)) թվերի սահմաններում, ա պ ա րաֆիան)։ Նշենք նաև, որ պ ա րզ
անցնել 5-րդ քա յփ ն։ թվերի նկարագրության և նրանց
(1 ■2 ■3 ■ ... տ)> էՒ>։ բաշխման խնդիրները սերտ
եթե տ-ից փ ոքր բոլոր 3 բնա ­ 4. ո-ը պ ա րզ թիվ Է։ Վերջ։ կապ ունեն մինչև այժմ չլուծված
կան թվերի համար ո բնական 5. ո-ը բա ղա դրյա լ թ իվ Է։ Վերջ։ կարևորագույն մաթեմատիկա­
թիվը Որ առաջին և երրորդ քայլերն կան խնդիրներից մեկի, այն է՝
(ւ) փ ոխ ա դա րձա բա ր պ ա րզ Է իրագործելի են պոլինոմիալ ժ ա ­ Ռիմանի ձետա– ֆունկցիայի զրո­
3-ի հետ ։ մանակում, քա ջ հայտնի փաստ ների բաշխման խնդրի հեսա
(ս) (ճ - յ)ո - X" - յ բ ա զմ ա նդա ­ է։ Հետ ա քրքրա կա ն է, որ երկ­
մը՝ որպես ամբողջ գործակիցնե­ րորդ քայլում օգտ ա գործվող զ, ր
րով բա զմա նդա մ, ունի Հ-1 և ո թվերը սերտ կապ ունեն «Ֆերմա­
բա ժա նա րա րներ, յի մեծ թեորեմի» մասնակի դեպ ­
քի այն լուծման հետ, որ ստացել

նրանք ավելի շատ հնարա­
վորություն են ունենում զա ր­
գա ցմա ն համար։ Երբ ընտանիքն
աճում է, մյուս երեխաներին
արդեն ավելի քիչ ուշադրություն
են դարձնում։ Սեկ այլ գործոն է
նաև այն, որ ա վա գ երեխաները
սովորաբար կրտսեր երեխաների
ուսուցիչներն են (օրինակ՝ սովո­
րեցնում են նրանց կարդալ), ինչն
ավելի շատ է զարգացնում
ուսուցչի խելքը, քա ն աշակեր–
տինը։

Սակայն չմոռանանք, որ,
օրինակ, Սենդելեևը ընտանիքում
14-րդ երեխան էր։

Տ|օՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 35

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ

ՆԱ ԱՇԽԱՐՀ
ԵԿԱՎ
ՄԱԹԵՄԱՏԻԿՈՍ
ԼԻՆԵԼՈՒ
ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅԱՄԲ

1954 թ. մարտին ԽՍՀՄ
հանրամատչելի հանդեսներից
մեկը՝ «Օգոնյոկը», տեղադրել
էր Գ. Կուլիկովսկւսյայի՝ «Նա
աշխարհ եկավ մաթեմատկիոս
լինելու առաքելությամբ» վե(1–
նւսգրով հոդվածը, որը թարգ­
մանաբար (չնչին կրճատումնե­
րով) մեջբերում ենք ստորև։

Մոսկվայի հա մա լսա րա նի նը ա րդեն նվաճել էր... լսա րա նի բա րձրա գույն մա թեմա տ իկա յում
կեչու և կա ղնեփ ա յտ ով հա ր­ հա մա կրա նքը։ Նա չի կա րդում է լինում «պ ա հպ ա նողա կա ն միա ­
դա րվա ծ լուսավոր և հա րմա ­ դա սա խոսությունը ա նտ ա րբեր, վոր»։
րա վետ լսա րա նը շռա յլորեն ձա նձրա լի և միա պ ա ղա ղ ձա յ­
ողողվա ծ է ա րեգա կի շողերով։ նով, այլ պ ա տ մում է, իսկա պ ես Բայց ա հա Մերգելյանը ձեռքի
Հարյուր քսա ն զույգ ա չքեր սևե­ պ ա տ մում ոգևորված։ Երկրորդ լայն շա րժումով կրկին սևեռում
ռուն, թերևս բծա խ նդիր հա յա ց­ կուրսեցիները ջա նա սիրությա մբ է ուշադրությունը գրա տ ա խ տ ա ­
քո վ հետևում էին գրա տ ա խ տ ա կի գրա ռում էին բա նա ձևերը՝ բա զ­ կի դա շտ ին և ա պ ա գա մա թե­
վրա ա նընդհատ նոր բանաձևեր մա նշա նա կ հա յա ցքներ փ ոխ ա ­ մա տ իկոսներն ու մեխանիկոս–
արտածող դասախոսի ձեռքի նակելով, երբ տ եղեկա նում են, որ ները, ուշի-ուշով ունկնդրելով
յուրաքանչյուր շա րժմա նը։ Ուսա­ նոր ա պ ա ցուցվա ծ թեորեմը մեծ և ենթա րկվելով գեղա նկա րչի
նողների գերհետաքրքրությու– կիրա ռական ա րժեք է ստացել ոգեշունչ դեմքով և մտ ա ծողի
նը պ ա յմա նա վորվա ծ էր ինչպես տ եխնիկա յում։ Նշանակում է՝ մա ­ լայն ճա կա տ ով ա յդ բա րեկա զմ
հրա մցվող նյութի գրավչությամբ, թեմա տ իկա կա ն ֆունկցիաներն երիտ ասարդի կամքին, խորա ­
ա յնպ ես էլ դա սա խ ոսի՝ ԽՍՀՄ ա յդքա ն էլ վերա ցա կա ն մա տ ե­ մուխ են լինում մա թեմա տ իկա ­
գիտ ությունների ա կա դեմիա յի րիա չեն։ կա ն ա նափ զի թա վուտ ների մեջ։
թղթա կից ա նդա մ Ս.Ն.Մերգել–
յա նի անձնավորությամբ, որը Ուսանողները ծիծա ղով են Հնչում է զա նգը։ Այն
գրեթե իրենց տ ա րեկիցն էր։ Սա­ դիմա վորում հերթա կա ն կա­ ա զդա րա րում է դա սա խ ոսությա ն
կայն երիտ ա սա րդ գիտ նա կա ­ տակը. պ ա րզվում է, որ նույնիսկ ա վա րտ ը երկրորդ կուրսում,
բա յց ոչ պրոֆեսորի աշխատան–

36 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 1՝1°3. 2009

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆ Ա ԿԱ Ն Ն ԵՐ

քա յին օրվա վերջը։ Սերգեյ Նի– Ա կ ա դե միկ ոսնե ր՝ Ս .Մ երգելյա ն, Ա .Շ ա հինյա ն, Ւ.Վ եկուա
կիտիչը տ ա սնվեցերորդ հա րկից (Վ րա ստ ա ն ի ԳԱ ն ա խ ա գ ա հ - Հ ե լս ինկի 1958թ.)
իջնում է ընթերցա սրա հ։ Երկու
ժա մ ա նց դա սա խոսություն է հին­ նենալ բա ցա ռա պ ես այլ, ոչ րակազմ և ամոթխած պատանին
գերորդ կուրսում, պ ետ ք է որոշ հնչյունա բա նա կա ն իմա ստ ։
նյութեր նայել։ Այնուհետև սեմի­ Հա նրա հա շվի լեզվով նրա նք շտ ա պ ում է։ Այսօր նրա ն սպ ա սում
նար պ ա րա պ մունքներ։ Միայն զուտ խ որհրդա նիշեր են,
ուշ երեկոյան, երբ ա շտ ա րա կի որոնց հետևում թ ա քնվա ծ էին է ուսուցիչը։
ժա մա ցույցի սլա քը դա նդա ղորեն մի դեպ քում հետ իոտ ին հե­
կմոտենա իննին, կսկսվի հան­ տ ա պ նդող հեծանվորդը, մի Սակայն ինչպ իսի հա ճույք է
գիստ ը։ Իսկ հա նգիստ ը նրա հա ­ այլ դեպ քում դպ րոցի կողմից
մար հա մա չա փ սիմֆոնիայի մեջ գնվա ծ գնդա կները, մեկ էլ՝ նստել պ ա տ շգա մբի զով քա րինՏ
է, դա սա կա ն օպ երա յի, բալետի, ցորենի ցենտներներ։ Բացի
որոնց հետ նա կա պ վա ծ էր վա ­ դրա նցիցՏկա նաև տ ա ռերի այլ տ ա նիքի հուսալի պ ա շտ պ ա նութ­
ղեմի և ջերմ բա րեկա մությա մբ։ կա տ եգորիա ՝ ա ռեղծվա ծա յին
իքսեր, իգրեկներ և զեթեր։ յա ն ներքո։
Արվեստ, թԱ գիտություն։ Դրանց պ ետ ք է բա ցա հա յտ ել
Դժվար է րնտրություն կա տ ա ­ և պարզել, թե ինչ են իրենցից Աշակերտն ուսուցչին ցույց է
րել ա յդ միմյա նցից հեռու թվա ­ ներկա յա ցնում։ Այդ ա նկենդա ն
ցող մշակույթի ոլորտների միջև։ նշա նների հա նդեպ Աերյոժան տալիս խ նդրի լուծման նոր տարբե–
Առավել դժվա րա նում է ա յդ ընտ ­ լցվեց մեծ հա րգա նքով, զգա ց
րությունը, երբ ընդա մենը 14 տ ա ­ դրա նց հզոր հնչումը։ Այդպես րակը։
րեկա ն ես։ կենդանություն էին ա ռնում
նոտ ա ների շրջա նա կներն ու - ճիշտ է, Աերյոժա,– ա սում է Ռոս–
Երբ տ ա րեց պրոֆեսորը, որը փայտ իկները, երբ նա դիպ չում
անցյալում երգել էր Ւտալիա– էր դա շնա մուրի ստ եղներին։ տ ոմյա նը՝ ստուգելով գրա ռումնե­
յում, ա սում է. «Տղաս, ք ո ձայնը
վա տ ը չէ։ Ես կզբա ղվեմ քե զ ա ­ Ա բովյան փողոցից, որտ եղ րը։ - Եվ դու կա րծում ես այն միայն
նով»,֊ ա պ ա կշեռքի նժա րները գտ նվում էր դպ րոցը, մինչև
կարծես դա դա րում են տ ա տ ա ն­ կա նա չա պ ա տ լուռ նրբա նց­ երկու լուծում ունի։
վելուց։ Հանուն նրա, որպ եսզի քը, որտ եղ ա պ րում էր ուսու­
երգել կոմպ ոզիտ որ Ապենդիա– ցիչ Հրա նտ Ռ ոստռմյանը, ոտ ­ Աերյոժան մտ ա հոգ է։ Նա մտ ո­
րովի անունը կրող, երևա նյան ք ո վ քայլելու տ ա սը րոպ եի
ճա նա պ ա րհ է։ Շոգ է։ Հունիս­ րում է և ա րա գ գտ նում երրորդ
լա վա գույն թա տրոնում, կարելի յա ն տ ոթ օրը դեպ ի երեկո է
է գնալ ամեն ինչի՝ չհնազանդվել գնում։ Հաճելի է դա նդա ղ քա յ­ հնա րավորությունը։
կոնստ րուկտոր հոր բա րի խ որ­ լել բա րդիների ստվերում, սա ­
հուրդներին, որը ցա նկա նում է, որ կայն մտ ա խ ոհ աչքերով, նիհա ­ Հետ ո նրա նք միա սին թերթում
որդին դառնա ճարտարագետ,
կարելի է ա միսներ շա րունա կ են դա սա գիրքը։ Աա ա րդեն հա ­
շա րժվել բեմում Լա րինների հյու–
րերի շրջա պ ա տ ում կա մ մեռնող ջորդ, յոթերորդ դա սա րա նի հա ­
Վալենտինին շրջա պ ա տ ա ծ բա զ­
մությունում։ Երա ժշտ ությա նն ու մա ր է։ Այժմ նրա ն հնա րա վոր չէր
երգեցողությա նը կարելի է զոհա–
րերել շա խ մա տ ը և էլի բա զմա ­ կտրել Կիսելյովի բա րա լիկ գրքից,
թիվ այլ ա մենա հրա շա լի զբա ղ­
մունքներ, ա մեն ինչ, միայն թե ... որը դուրս էր մղել և ժյուլ Վերնին և
ոչ մա թեմա տ իկա ն։ (X, ա յստ եղ
տ ղա յի հա մա ր ա նսպ ա սելիորեն Կոնան Դոյլին։
բա ցա հա յտ վեց զա րմա նա հրա շ
ա շխա րհ, անհուն, ինչպ ես պ ա յ­ Հա նրա հա շիվը, եռա նկյունա ­
ծառ աստղերով սփ ռվա ծ երևան­
յա ն երկինքը։ չափությունը և երկրաչափությունը

Պ արզվում է, որ լա տ ինա կա ն ճա նա պ ա րհ հա րթեցին դեպ ի ֆի­
ա յբուբենի քա ջա ծա նոթ «ց »,
«Ե», «շ» տ ա ռերր կա րողեն ու­ զիկա ևքիմիա ։

Սկսվեց 1943 թվա կա նը։ Աեր­

յոժա Ա երգելյանը թևա կոխում էր

իր ծննդյա ն 15-րդ տ ա րեփ ցը։ Ութե­

րորդ դա սա րա նում նա պ ա րա պ ում

էր կրկնա պ ա տ կվա ծ էներգիայով,

նա խա պ ա տ րա ստ վում էթ

Տ|23. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 37

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ

Ա կ ա դ ե մ ի կ ո ս ն ե ր ՝ է դ . Ղ ա զա րյա ն, Վ. Զ ա քա ր յա ն , Ա Մ ե ր գ ե լյա ն խ նդիրը եղել է ա յդ ֆունկցիանե­
րը ներկայացնել մոտավոր, ավե–
► նաև իններորդ դասարանի օգնեց կողմնորոշվեւու Արտա­ փ պ ա րզերի միջոցով։ Այս խ նդի­
ա վա րտ ա կա ն քննություններին։ շես Շահինյանը։ Ըստ երևույ­ րը մեխա նիզմների տեսության
Իսկ մեկ տ ա րի ա նց ա վա րտ ում է թին, հետ ա գա ն կանխորոշեց օրինակներով հանգամանորեն
դպ րոցը։ պրոֆեսորի ազդեցությունը, և ուսումնասիրել և դրա նցում մա ­
նա շա րունա կեց վերջինիս ու­ թեմատիկական հիմնախնդիր է
Հա ջող էր դա սա վորվում օժտ ­ ղին։ Այսպես՝ Սերգեյ Մերգեչյանը տեսել ռուս ա կա նա վոր մա թեմա ­
վա ծ պատանու ճակատագիրը։ դեմա ռդեմ հա յտ նվեց գրա նիտ ե տ իկոս Պ.Լ. Չեբիշևը։
Դպրոցում Աերյոժան շրջա պ ա տ ­ ժայռի, որն ա յժմ պ ետ ք է ինք­
վա ծ էր ուսուցիչների ջերմ ու­ նուրույն բա րձրա նա ր։ Մինչ ա յդ Չեբիշևի գա ղա փ ա րը շա ­
շա դրությա մբ, հա մա լսա րա նում նա ա գա հա բա ր, սպունգի նմա ն րունակեցին և զա րգա ցրին
նրա ն իր խմբի մեջ ընդգրկեց ընկալում և յուրա ցնում էր հարյու­ ԱԱ Մարկովը, իսկ մեր ժա մա ­
պրոֆեսոր Արտաշես Շահինյա– րա մյա կներով կուտ ա կվա ծ գիտե– նակներում" Ս.Ն.Բերնշտեյնը,
նը։ Այդ գիտ նա կա նի հոգա ծու­ փ քները։ Այժմ պ ետ ք էինքնուրույն Մ Ա Լա վրենտ ևը, Մ.Վ.Կելդիշը...
թյա ն ներքո նա երեք տ ա րում ստեղծագործէդ ստեղծել սեփա­ «Մոտավորությունների տեսութ­
յուրա ցրեց բա րձրա գույն դպ րո­ կա ն ներդրումն ունենալ գիտութ­ յուն». ա յսպ ես է կոչվում հա րցերի
ցի ա ռա րկա ները ողջ ծավա լով և յա ն գանձարանում։ այս խումբը, որը ժա մա նա կա ­
հա նձնեց հինգ կուրսերի քննութ­ կից մա թեմա տ իկա յում դա րձա վ
յունները։ Ո՞վ չի տեսել ինչպես է ընկ­ կարևորագույններից մեկը։ Այս­
նում, օրինա կ, քա րը։ հր թռիչքի տ եղ դեռևս մնում էին բա զմա թիվ
Լա րվա ծ պ ա րա պ մունքներին ընթա ցքում այն ուրվա գծում է որո­ սպիտա կ կետեր, հատկա պես
զուգա հեռ Մերգեչյանը ժա մա ­ շա կի հետագիծ։ Որքան երկար կոմպ լեքս տիրույթի մոտավորութ­
նա կ էր գտ նում և պ իոներնորի ժա մա նա կ կթռչի քա րը, ա յնքա ն յունների տեսությունում, որոնք
պ ա լա տ ի հա մա ր։ Նա մա թեմա ­ ա վեփ երկա ր ճա նա պ ա րհ այն վերջին ժա մա նա կա շրջա նում
տիկական խմբակի ղեկավար կա նցնի։ Մ աթեմատիկայում նմա ն ա պ ա րդյուն ջա նում էին բացա–
է, որտ եղ ... նա խ կինում ինքն էր կախվածությունը կոչվում է ֆունկ­ հայտել հետ ա զոտ ողները։ Այս
ունկնդրում։ Նա ա ռա ջա դրում է ցիոնալ։ Տարածությունը, որն ան­ տեսության հետ ա գա մշա կմա նը
պատանի մաթեմատիկոսներին ցա վ քա րը տ վյա լ դեպքում, ժա ­ իրեն նվիրեց Մերգելյանը։
իր կողմից կազմած խնդիրներ, մա նա կի ֆունկցիա է։
կա զմա կերպ ում մրցույթներ։ Հե­ Սերգեյ Նիկիտիչը երա զում էր
տ ա գա յում նրա սա ները և նրա նց Այս օրինա կն ա մենա պ ա րզն է։ հա նդիպ ել ա կա դեմիկոս Մստիս–
թվում սևահեր ա ղջնա կը՝ ու­ Իրականում, բնության մեջ և տ եխ ­ լա վ Վսևոլոդովիչ Կելդիշի հետ ։
սուցիչ Ռ ոստոմյանի դուստրը, նիկայում տ ա րբեր ա ռա րկա ները՝ Եվ ա յդ երա զա նքն իրա կա նա ­
ընդունվում են հա մա լսա րա նի մարմիններ, մեքենամասեր, կա­ ցա վ։ Մերգելյանը Մոսկվայում է։
ֆիզիկամաթեմատիկական ֆա­ տարում են բա րդա գույն շա ր­
կուլտ ետ ։ ժումներ, նրա նց հետ ա գծերն Մ.Վ.Կելդիշը չա փ ա զա նց
ա նընդհա տ փ ոխվում են տ ա րա ­ զբա ղվա ծ մա րդ էր։ Այդուհանդերձ
Ստացված է հ ա մ ա լ ս ա ր ա – ծության մեջ։ Բա րդա գույն տ եսք նա ժա մա նա կ էր գտ նում ա սպ ի­
նա կա ն դիպլոմը։ Մաթեմա­ է ձեռք բերում և նրա նց մա թեմա ­ րա նտ ի համար։ եթե չի բա վա րա ­
տ իկա յի լայնարձակ, սա կա յն տ իկա կա ն արտահայտությունը՝ րում օրը, ա պ ա իրենց տ րա մա դ­
դժվարանցանեփ, քա րքա րոտ ֆունկցիան։ Հետ ա զոտ ողների րության տ ա կ է ա մբողջ գիշերը։
ճա նա պ ա րհին պ ետ ք էր ընտ ­ Ծանր վա րա գույրի ետևում միայ­
նա կ լա պ տ երներով լուսավորված
րել սեփ ա կա ն ա րա հետ ը։ Նրան էր քն ա ծ փ ողոցը։ Քնած են նաև
տ ա ն բոլոր բնակիչները։ Արթուն
են միայն երկուսը՝ արծա թա փ ա յլ
ալեխա ռն քունքա մա զերով միջին
տ ա րիքի տ ղա մա րդը և թուխ, նի­
հա րա կա զմ պ ա տ ա նին: Նրանք
նստած են կողք կողքի մեկ սեղա­
նի շուրջ՝ ռուս ա կա դեմիկոսը և
ա սպ իրա նտ ը Հա յա ստ ա նից։

Նրանք գրեթե չեն խոսում,
երբեմն կարծիքներ են փոխանա­
կում և մտածում, մտածում, մտ ա ­
ծում են, ինչպես շախմատիստնե–

38 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ա°3. 2009

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ

րը դժվա ր դիրքը վերլուծելիս։

1949 թվա կա նին կա յա ցա վ

դիսերտ ա ցիա յի պ ա շտ պ ա նութ­

յունը։ Ոչ, Մ երգելյանին չշնորհե­

ցին թեկնածուակա ն ա ստիճան։

Նրա ա շխ ա տ ա նքը գիտ ա կա ն

խորհուրդը միա ձա յն ճանաչեց

որպես դոկտորական թեզ։

ԱՆ.Մերգելյանը դա րձա վ երկրի

ա մենա երիտ ա սա րդ գիտություն­

ների դոկտորը, նա ընդամենը

քսա ն տ ա րեկա նից մի փ ոքր էր

ավել։ Եվս երեք տ ա րի հետ ո նրա

հետազոտություններն ա րժա ­

նա ցա ն բա րձրա գույն պ ա րգև ի՝ 2008 թ.. գի տ նա կ ա նի 80-ամյակի օրը։ Ե րգա հա ն Կ. Օրբելյան, դե րա սա ն Վ. Պ ետրոսյան,
Պ ետական մրցա նա կի։ Դրանք, ա կա դեմիկոս Ս. Մ երգելյան, «Նաիրի» հա շվ. մեքենա յի գլխ ա վոր նա խ ա գծո ղ Հ. Հովսեփ յա ն

ա կա դեմիկոս ԱՆ.Նեսմեյանո– Բնական է՝ այս հոդվածը և դասավանդել է Մոսկվայի պե­
վի բա ռերով, ունեն «...հատուկ երիտասարդ Սերգեյ Մերգելյանի տական համալսարանում։
նշանակություն մեծաչափ ա վտ ո­ նկարը (որը տ եղա դրվա ծ է հան­
մատ հաշվողական մեքենաների դեսի շապիկին) ժամանակին 1956-1960 թ թ ՝ Երևանի մա­
ա շխա տ ա նքում կիրա ռմա ն տե­ մեծ արձագանք գտան գիտ ա ­ թեմատիկական մեքենաների
սանկյունից»։ կան աշխարհում և հատկապես գիտահետազոտական ինստի­
տուտի տնօրեն։

Հնդկաստանում, Օսման­ Հայաստանում։ 1963-1971 թթ.՝ ԽՍՀՄ
յա ն հա մա լսա րա նի գեղա տ եսիլ Սակայն որն էր այս փայլուն Գիտությունների ակադեմիայի
զբոսա յգում Մ երգելյանին իր մաթեմատիկական ինստիտուտի
զեկուցումից հետ ո մոտ եցա վ բա ց մեկնարկի շարունակությունը։ Կոմպլեքս անալիզի բաժնի վա­
մոխրա գույն կոստյումով ալեհեր Նախ բերենք գիտնականի րիչ (Մոսկվա)։

կյանքի ուղին բնութագրող սեղմ 1971-1974 թթ.՝ ՀԽՍՀ
Գիտությունների ակադեմիայի
մի մարդ։ տեղեկություններ. փոխնախագահ։

- Նորբերտ Վիներ,– ներկա­ Սերգեյ Նիկիտի Մերգելյան։ 1974-1979 թթ.՝ ՀԽՍՀ
յա ցա վ նա։– Ես ծա նոթ եմ Ձեր Ծնվել է 1928 թ. մայիսի 19-ին Գիտությունների ակադեմիայի
ա շխա տ ա նքներին, կոլեգա։ Հե­ ք ա ղ ա ք Սիմֆերոպոլում (ԽՍՀՄ, հաշվողականկենտրոնի տնօ­
տ ա քրքրա կա ն է, չա փ ա զա նց Ղրիմ)։ րեն։
1947 թ. ավարտել է Երևանի
հետ ա քրքրա կա ն։ Սրտանց շնոր­ 1978-1982 թթ.՝ ՀԽՍՀ
հա վորում եմ սովետ ա կա ն մա թե­ պ ետ ա կա ն համալսարանի ֆի– Գիտությունների ակադեմիայի
զիկա մա թեմա տ իկա կա ն ֆակուլ­ մաթեմատիկայի ինստիտուտի
մատիկոսներին։
Երիտասարդ սովետական տետը մաթեմատիկոսի մասնա­
գիտնականի և ամերիկացու գիտությամբ։

միշև, ում դա սում են ա շխա րհի Գիտական աստիճանը՝ ֆիզի– բաժնի վարիչ։

ամենախոշոր մաթեմատիկոս­ կամաթեմատիկական գիտութ­ 1982-1988 թթ.՝ Կիրովականի

ների շա րքին, սկսվեց ա նկա շ­ յունների դոկտոր (1949 թ.)։ մանկավարժական ինստիտուտի

կա նդ զրույց։ Վիների հետ կա­ Գիտական կոչումը՝ ԽՍՀՄ ռեկտոր։

յա ցա ծ հա նդիպ մա ն, ինչպես Գիտությունների ակադեմիայի Պետական պարգևներ՝ ԽՍՀՄ

նաև Հնդկա ստ ա ն կա տ ա րա ծ (այժմ՝ Ռուսաստանի Գիտություն­ պ ետ ա կա ն մրցանակ (1952 թ.),

այցելության տպավորություննե­ ների ակադեմիա) թղթակից ան­ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան շքա ­

րի մա սին Մերգելյանը մեծ ոգևո­ դամ (1953 թ.), նշան (2008 թ.)։

րությամբ էր հիշում և պ ա տ մում ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադե­ Վախճանվել է 2008 թ. օգոս­

բա զմա թիվ հա նդիպ ումների ժա ­ միայի (այժմ՝ Հայաստանի գի­ տոսի 20-ին ք ա ղ ա ք Լոս Անջելե–

մա նա կ։ Գերագույն հա ճույքով էր տությունների ազգային ակադե­ սում, ԱՄՆ։

պ ա տ մում նաև այլ երկրների՝ Լե­ միա) ակադեմիկոս (1956 թ.)։ Վերը նկա րա գրվա ծ փայլուն

հաստանի, Չինաստանի, Իտա­ 1949-1956 թթ. դասւսվանդել մեկնարկին հաջորդեց Մերգել–

լիայի, Ավստրիայի մասին, որ­ է Երևանի պ ետ ա կա ն համալսա­ յան գիտնականի, Մերգելյան
տ եղ մասնակցել էր միջա զգա յին րանում։
գիտաժողովների։ դասախոսի և Մերգելյան կազ–

1954-1958, 1964-1968 թթ. մակերպչի փայլուն ուղին>

ԻվօՅ. 2009 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 39

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ Դժվար է գերագնահատել տուժեցին։ Բացառություն չէր և
Սերգեյ Մերգելյանի դերը հայկա­ Մերգելյանը։
► Նրա աշխա տանքները հիմ­ կան մաթեմատիկական դպրոցի
նականում կա պ վա ծ էին մոտ ա ­ զարգացման և համաշխարհա­ Մի քա նի տարի անց նրա ըն­
վորությունների տեսությանը յին ճանաչման արժանանալու տանիքի դրությունը կայունա­
կոմպլեքս տիրույթում։ գործում։ ցավ. 1990-ին նա հրավեր ստ ա ­
ցա վ Բրաունի համալսարանից,
Մերգելյանի թեորեմը՝ բազ– Բազմակողմանի զարգացած իսկ 1992-ին՝ Կորնելի համալ­
մանդամային մոտավորություն­ և վերին աստիճանի կիրթ լինե­ սարանից։ Այդ պահից նա հիմ­
ների վերաբերյալ, հավեր­ լով՝ Սերգեյ Մերգելյանը հա մա կ­ նականում ապրում էր ԱՄՆ-ում,
ժորեն գրանցված է որպես րա նք էր վայելում հենց առաջին որտեղ հիմնավորվել էին իր եր­
մաթեմատիկայի խոշորագույն հայացքից։ կու որդիները։ ■
նվաճումներից մեկը։ Հա յաստա­
նում «Մերգելյանի ինստիտուտ» Իսկ մաթեմատիկոսների հա ­ Նյութը պատրաստեցին
ոչ պ ա շտ ոնա կա ն անունն է կրում մար շփումը նրա հետ անմոռա­ ՀՀ ԳԱՍ ակադեմիկոս
նրա կողմից հիմնադրված Մա­ նալի հետ ք էր թողնում։ Անրի Ներսիսյանը,
թեմատիկական մեքենաների
գիտահետազոտական ինստի­ Ավաղ, խորհրդայրն ռեժիմի ՀՀ ԳԱՍ թղթակից անդամ
տուտը։ փլուզումից հետո գիտությունը և Վալերի Մարտիրոսյանը
գիտնականները առանձնապես
Թարգմանիչ՝
Գսւգիկ Մխիթարյան

ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՅՏՆԻ է,
ՄԱՐԴՈՒ ՄԱՐՄՆԻ ԲՆԱԿԱՆ
ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԸ ՀԱՎԱՍԱՐ
է ՄՈՏԱՎՈՐԱՊԵՍ 37°Շ։
ԻՆՉքՐՒ ԵՆՔ ՍԵՆՔ
ՍԱՍՏԻԿ ՇՈԳՈՒՍ ՕԴԻ
ՆՈՒՅՆ ՋԵՐՍԱՍՏԻՃԱՆՒ
ԴԵՊՔՈՒՍ*

Մարդու մարմինը յու­
րահատուկ մեքենա է,

որն անընդհատ ջերմություն է

արտադրում։ Այն ցրվում էշրջակա

միջավայրում, ընդ որում, այդ

գործընթացը անմիջականորեն

կապված է օդի ջերմաստիճանի

փոփոխման հետ։

Ջերմությունը այն ա շխ ա ­

տանքի անխուսափելի կողմնակի մարմնի, ինչպես նաև մարմնի է, և մենք չափից շա տ ենք
շոգում։ Օդի խոնավությունն
արդյունքն է, որը կատարում մակերեսին մոտ գտնվող ունի մեծ նշանակություն, քա նի
որ մարմնի մակերեսի ջուրը
են մեր մարմնի հյուսվածքները անոթներով շրջանառվող կլանում է մեծ քանակությամբ
ջերմություն և վերադարձնում
և մասերը (սիրտը, մկանները, արյան, արտաշնչվող օդի և այն գոլորշիանալու ժամանակ։
Գոլորշիացման գործընթացի
նյարդաթելերով էլեկտրական գոլորշիացող քրտինքի միջոցով։ վրա ա զդող ամեն ինչ
(չափազանց խոնավ օդը,
իմպուլսներ տ արածող իոնային Մենք առավել հարմա­ քամու բացակայությունը, տ ա ք
հագուստը և այլն), ազդում էնաև
պոմպերը, ստամոքսը, որտեղ րավետ ենք զգում 22–23°Շ մեր ինքնազգացողության վրա։

մարսվում է սնունդը, և այլն)։ օդի ջերմաստիճանի դեպքում,

Այդ ամբողջ եռա ցող կաթսան այդ ժամանակ մարմնի

պարզապես կպայթեր, ջերմաստիճանը հավասար է

եթե ջերմությունը չցրվեր 37° Շ։ Եթե դրսում շա տ շոգ է

շրջա պ ա տ ող միջավայր։ Այդ և խոնավ, ապ ա ջերմության

գործընթացն իրականացվում է ցրման ռեժիմը խախտվում

* Տ ԱԱթՏոտղա, 2009, Ւ16.

40 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտՅ. 2009

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԴ 3ՈՒՆI

ՌԱԶՄԻԿ ԻՍՊՒՐ0ԱՆ

Քիմիական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ

Գիտական ուսումնասիրությունների ոլորտը՝ ՀՌԻՓՍՒՄԵ ԵՆԳՒԲԱՐՑԱՆ
թթվածին, ծծումբ, ազոտ պարունակող հա գեցա ծ

հետերոցիկփկ միացությունների ճեղքման ռեակցիաներ

Քիմիական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ

Գիտական ուսումնասիրությունների ոլորտը՝

ուսումնասիրություններ շրջա կա միջավայրի քիմիա ­

յի բնագավառում

ԲՆԱԿԱՆ ԿԵևՍԱեՐԿՐԼահՄԻԱԿԱՆ
ՇՐՋԱՊՏՈՒՑՑԼեՐԸ եՎ ՂՐԱՆՑ
ՄԱՐՂԱէքԻՍ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կենսոլորտում ընթացող քին միջավայր և ընդհակառակը։ սոլորտում ապահովվում է պրո­
քիմիական տարրերի Կենսածին տարրերի շրջապ­ ցեսների անընդհատությունը։ Իր
շրջապտույտի արդյունքում կեն­ տույտը սովորաբար ուղեկցվում է գործունեությամբ մարդը խ ա խ ­
սոլորտում տեղի է ունենում ք ի ­ անցումով մեկ տիպի քիմիական տում է կենսոլորտում տարրերի
միական տարրերի Փոխանա­ նյութերից մեկ այլ տիպի։ շրջապտույտի հաշվեկշիռը։
կություն։ Արտաքին միջավայրից
քիմիական տարրերը, տարբեր Քիմիական տարրերի շրջա­ Դիտենք ածխածին տարրի
ուղիներով ներթափանցելով կեն­ պտույտի հետ խիստ կապված է շրջապտույտը կենսոլորտում։
դանի օրգանիզմ, ձևափոխվում նյութերի շրջապտույտը (օրինակ՝ Մթնոլորտում ածխածին տարրը
են՝ առաջացնելով բա րդ միա­ բնության մեջ ջրի շրջապտույ­ 0,03 % է, ածխածնի զա նգվա ծը
ցություններ, որոնք կրկին վերա­ տը)։ Տարրերի շրջապտույտն կազմում է 600 միլիարդ տոննա,
դառնում են ա րտ ա քին միջա­ ապահովելու ունակությունը կեն­ որը երկու ա նգամ շատ է կեն­
վայր՝ հող, ջուր, մթնոլորտ։ սոլորտի կարևոր հատկություն­ դանի օրգանիզմներում եղած
Կենսածին տարրերի (Շ, Օշ, ներից մեկն է, որի հետ է կա պ վա ծ ածխածնի զանգվածից։ Բույսե­
հ շ, 1Տ|շ, Տ, Բ) շրջապտույտը կեն­ առանձին քիմիական տարրերի րում կա տ ա րվող ֆոտոսինթեզի
սոլորտում, ըստ էության, անցում անսպառությունը։ ժամանակ միկրոօրգանիզմները
է անկենդան (աբիոտիկ) բաղադ­ կլանում են 002–ը, և սկսվում է
րամասերից կենդանի (բիոտիկ) Օրինակ՝ ածխածնի շրջա­ շրջապտույտը։
բաղադրամասերի և հակառակը պտույտի բացակայության դեպ­
ի հաշիվ բազմաթիվ քիմիական քում կարճ ժամանակում կսպառ­ ոՇՕշ + ո հ շՕ -> Շոհ 2ոՕո + ոՕշ
և կենսաքիմիական ձևափոխութ­ վեր կենդանի օրգանիզմներում 600շ + 6հշՕ -> 06հ 1շ0 6+ Օշ
յունների։ Տարրերը կա րող են այդ հիմնական «շինարարա­
բազմաթիվ անգամ անցնել կեն­ կան նյութը», որն ընդունակ է Ածխածինն օրգա նա կա ն նյու­
դանի օրգանիզմներից արտա­ առաջացնելու Շ-Շ կապ և նրա թերի ձևով բույսերից անցնում է
հիման վրա հսկայական քա նա ­ կենդանիների սննդային շղթա։
կությամբ օրգա նա կա ն նյութեր։ էկոհամակարգում ածխածինը
Շրջապտույտի շնորհիվ է, որ կեն­ տեղափոխվում է մեկ սննդակաԱ

Տ|օՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 41

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

►համակարգից մյուսն այնքան հ 2շ օ 3Ա հշՕ,՜ + հ + մնում շրջապտույտից՝ անցնե­
ժամանակ, մինչև կվերադա ռնա լով երկրաբանական միջավայր,
մթնոլորտ կամ շնչառության մի­ հշՕ,– ±5հ++շ օ 3շ առաջացնելով կուտակումներ
ջոցով, կամ մեռած օրգանիզմ­ քարոլորտում՝ տորֆի, այրվող
ների քայքայման արդյունքում։ Առաջացած իոնները փ ոխա զ­ թերթաքարերի, նավթի տես­
Մեռած բույսերը և կենդանիները դում են Օձ +2և 1\/1ց+2իոնների հետ՝ քով, կամ կուտակվում է օվկիա­
քայքայվում են հողի միկրոօրգա ­ առաջացնելով կարբոնատներ նոսի հատակում ՇձՇ0 3, 1\/1ցՇ03
նիզմների կողմից, որի արդյուն­ և հիդրոկարբոնատներ։ Վեր­ նստվածքների ձևով։
քում նրանց մեջ պարունակվող ջիններս իրենց հերթին քայքայ­
ածխածինն օքսիդանում է մինչև վում են ջրում լուծվելու շնորհիվ՝ Հետագա հարյուրամյակում
ՕՕշ և վերադառնում է մթնոլորտ։ առաջացնելով անլուծելի կարբո­ մարդը կարող է օգտագործել
նատներ (ապարների ձևով)՝ այդ նստվածքները էներգետիկ,
Ածխաթթու գազի արտա­ շինարարական և այլ նպ ա տ ա կ­
ժայթքման բնական աղբյուրներն շ օ 3–2+ Շձ+2= 0 յՇ 0 3 ներով։
են հրաբուխները, անտառային Շ03–2+ 1\/1ց+2= ւԱցՕՕց
հրդեհները։ Ածխաթթու գա զը ոչ Հետագայում անլուծելի կար­ Մարդու տեխնածին գործու­
միայն յուրացվում է ֆոտոսինթե­ բոնատները ջրի և ածխաթթու նեությունը խա խտ եց ածխածնի
զի ժա մա նա կ բույսերի կողմից, գազի ներկայությամբ փոխարկ­ շրջապտույտի հաշվեկշիռը։ Տա­
այլ նաև լուծվում է օվկիանոսում։ վում են լուծելի հիդրոկարբո­ րեկան մթնոլորտ է արտանետ­
Օվկիանոսը պարունակում է հի­ նատների։ վում վեց միլիարդ տոննա 002,
սուն ա նգա մ ավելի շա տ ՇՕշ, որի հետ միասին մթնոլորտում
քա ն մթնոլորտը։ ՇյՇ0 3+002+Ւ120 ^ 0 Ձ (հՇ 0 3)2 ավելանում է շմոլ գազի քա նա ­
կը։ Մարդու ազդեցությունն այս
Ջրի մեջ ածխաթթու գա զի լուծ­ Ջրատարածքի մակերևույթին պրոցեսի վրա բերեց աղետալի
վելու արդյունքում առաջանում է լուծույթը տաքանում է, և կարբո­ էկոլոգիական հետևանքների՝
անկայուն ածխաթթու (հշ003)։ նա տ ը կրկին նստում է՝ անջա­ գլոբալ տաքացմանը «ջերմո­
տելով ածխաթթու գա զ (հետա­ ցային էֆեկտի» առաջա ցման
ՇՕշ + հ շՕ ±5 հ շ003 դարձ ռեակցիա)։ Այսպիսով՝ պատճառով։ Այսպիսով՝ ստեղծ­
Ջրում ածխաթթուն որոշ չա­ օվկիանոսները պահպանում են վում է կենսաքիմիական ցիկլ
փ ով դիսոցվում է՝ առաջացնելով ածխաթթու գազի քանակը մթնո­ կամ շրջապտույտ։
հիդրոկարբոնատ (հՇ03՜) և կար­ լորտում՝ կատարելով բուֆերի
բոնատ (003՜2) իոններ։ դեր։ Մթնոլորտում ածխաթթու

Ըստ Վերնադսկու՝ ա ծխ ա ­
թթու գազի մի մասը դուրս է

42 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ի4Տ3. 2009

ԿԵՆ ՍԱ ԲԱ Ն ՈՒԴ ՅՈՒՆ

գազի ավելացման հետևան­ ների՝ մթնոլորտում ածխաթթու զերի կոնցենտրացիան, այնքան
ք ո վ տեղի են ունենում կլիմայի
փոփոխություններ։ Այղ մասին գա զի խտության բարձրացումը զգալի է «ջերմոցային էֆեկտը»։
Արենիուսը 1908 թ. իր «Աշխարհ­
ների առաջացումը» աշխատութ­ 100-200 տարի հետո անխուսա­ Ջերմոցային գազերն այն
յան մեջ գրում է. «Եթե ածխաթթու
գազի քանա կը մթնոլորտում փելի կդարձնի ջերմոցային աղե­ գազերն են, որոնք մթնոլորտում
կրկնապատկվեր, ապա երկրի
մակերևույթի ջերմաստիճանը տը։ Ջերմաստիճանը կհասնի ստեղծում են էկրան, որը պահում է
կբարձրանար 4°Շ»։
մի քա նի հարյուր աստիճանի, և ինֆրակարմիր ճառագայթները,
Հայտնի է, որ XX դարի 80-ա–
կան թվականները շա տ տ ա ք էին։ կյանքը մոլորակի վրա կանհե­ ինչի արդյունքում տաքանում են
Կլիմայի տ ա քա ցմա ն հետևան­
քով նկատվեցին երաշտներ, տանա։ էԳւչ պ ետ ք է անի մա րդ­ երկրի մակերևույթը և մթնոլորտի
ջրհեղեղներ, փոթորիկներ։ Դա
առիթ տվեց գիտնականներին կությունը, որպեսզի այն տեղի ներքին շերտը։ Բնական ջերմո­
հայտարարելու, որ «ջերմոցային
էֆեկտը» արդեն զգալի է։ 1988թ. չունենա։ Պետք է ուսումնասիր­ ցային գազերն են ջրի գոլորշի­
ՄԱԿ-ում ստեղծվեց կլիմայի
փոփոխության հիմնահարցերը վեն այդ երևույթի ա ռաջա ցման ները և ածխաթթու գազը։
քննող փորձագետների միջկա­
ռավարական հանձնաժողով, տարբեր պատճառները և Ածխաթթու գազի բացակա­
որի կազմում ընդգրկվեցին 300
առաջատար կլիմայագետներ։ ճշտվեն Երկիր մոլորակի ք ա ղ ա ­ յության պայմաններում երկրի
1990 թ. քառա սունինը Նոբելյան
մրցանակակիրներ հայտարարե­ քացու գործողությունները, որն մակերևույթի ջերմաստիճանը
ցին, որ «գլոբալ տաքացումը XXI
դարի ամենալուրջ էկոլոգիական ա նհա նգստ ա ցա ծ է «ջերմոցային ՅՅԵ-ով ցածր կլիներ, քա ն այժմ։
սպառնալիքն է, և միայն այսօր
տարբեր միջոցառումներ կիրա­ էֆեկտի» վտանգավորությամբ։ Այսինքն՝ ֆլորայի և ֆաունա­
ռելով՝ մենք կարող ենք վստահ
լինել, որ ա պ ա գա սերունդները «Ջերմոցային էֆեկտը» կա ­ յի համար կստեղծվեին ա նբա ­
չեն առնչվի այս սպառնալիքի
հետ»։ 1992 թ. ՄԱԿ-ի կոնֆերան­ րելի է պատկերացնել հետևյալ րենպաստ պայմաններ։ Այժմ
սում՝ նվիրված շրջակա միջա­
վայրին, Ռիո դե ժանեյրոյում կերպ, ա պ ա ­
ընդունվեց Կոնվենցիա՝ կլիմա­
յի փոփոխությունների մասին։ կիով ծածկ­
Այստեղ խոսվում է միջազգային
ջանքերի համախմբման անհ­ ված մի փոքր
րաժեշտության մասին կլիմա­
յի տ ա քա ցմա ն ա նբա րենպ աստ տարածք,
հետևանքների կանխման նպա­
տակով։ որը տ ա քա ­ \ \ < * ° Ս / /օ։ օ<– Ջերմոցային
նում է արևից։ գազեր
2000 թ. նոյեմբեր ամսին Տ ա քա ցումը Աբեգակեափե \ \ Օ Օ ՚ ՚ Հ
Հաագայում կայացավ կոնֆե­ կա տ ա րվում
րանս՝ կա զմա կերպ վա ծ ՄԱԿ-ի է շնորհիվ Ըեկէաղ V X\ Օ/ 0 / /
և Առողջապահության համաշ­ այն բանի,
խարհային կազմակերպության Հաասգէպթոսէ ^ ^ ^ հ / ՂԴյուրս ելեւպ
կողմից, որտեղ բազմակողմա­
նիորեն քննարկվեց «ջերմոցա­ \ \ \ ՝ /*\ / / /> ԻI”Կ ճառագայթում
յին էֆեկտի» հիմնահարցը։ Ըստ
Ա.Կառնւսուխովի բերած տվյալ­ որ լուսային Երկիր
էներգիան,

թափանցելով

ջերմոցի ներսը, ապակու մի­ հիմնական ջերմոցային գազեր

ջոցով կլանվում է և վերածվում են համարվում ՇՕշ, Շհ4, ԱշՕ

ջերմային էներգիայի, որն այլևս և ֆտորքլորածխաջրածինները

չի կարող դուրս գալ ապակու (ֆրեոնները)։

միջոցով։ Այսպիսով՝ ջերմությու­ Գրինպիսի ա նկա խ միջազ­

նը կլանվում է, և ջերմոցում ջեր­ գային էկոլոգիական կա զմա ­

մաստիճանը բարձրանում է։ Նույ­ կերպության տվյալներով գլոբալ

նանման կերպով տաքանում է տաքացման վրա գազերի տոկո­

երկրի մթնոլորտը։ Արեգակնային սային բաժինները հետևյալն են՝

էներգիան ընկնում է երկրագնդի ՇՕշ՝ 55 % (0,59 %), ֆրեոններ՝

վրա։ Նրա մեծ մասը թափանցում 24 % (4 %), Օհ4՝ 15 % (0,9 %),

է մթնոլորտով և կլանվելով տ ա ­ 1Տ1շՕ՝ 6 % (0,8 %): Փակագծերում

քացնում է մակերեսային շեր­ նշված են այդ գազերի տարե­

տը։ Երկրի կողմից արձակում կան աճի տոկոսները։

են անտեսանելի ինֆրակարմիր Տրոպոսֆերային օզոնը

ճառագայթներ, որոնց պ ա տ ­ ևս համարվում է ջերմոցա­

ճա ռով երկիրը սառչում է։ Սա­ յին գազ։ Տրոպոսֆերային

կայն նրա մի մասը կլանվում է օզոնն առաջանում է թթված­

մթնոլորտում եղած ջերմոցային նից արեգակնային լույսի

գազերով, որոնք կատարում են ազդեցության տակ։ Ածխաջրա­

«ծածկոցի» դեր՝ պահելով ջեր­ ծինները և ազոտի օքսիդներն

մությունը։ Որքան մեծ է այդ գ ա ­ առաջանում են բնական նյութեմ

Տ|օՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 43

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ւրի այրումից ստ ա ցվա ծ նյութերի 20 %-ը։ դածին աղբյուր Են համարվում
միջև ընթւսցողքիմիական ռեակ­
ցիաների արդյունքում։ Մեթանը, ւինելով կենսա­ ազոտային պարարտանյութերը,

Վերջին տարիներին մթնոլոր­ գործունեության արդյունք, կենսազանգված այրող տնտե­
տում ավելացել են ջերմոցային
գազերի քանակները։ 1ՑՑ0 թ. անջատվում է անասունների սությունները, ներքին այրման
համեմատությամբ ածխաթթու
գա զի քա նա կը շատ ա ցել է 55– մարսողական ֆերմենտացիա­ շարժիչների աշխատանքի
60 %, Շհ4–ը՝ 15-20 %, մի Փոքր
նվազել է ֆրեոնների քանակը։ յի արդյունքում։ «Ջերմոցային հետևանքով ստացված գազե­
Մթնոլորտում ածխաթթու գա զի
ավելանալու աղբյուր է բնական էֆեկտի» ա ռաջա ցման պրոցե­ րը։ Գլոբալ տ ա քա ցմա ն գործում
վառելանյութի (ածուխ, նավթ,
բնական գազ) այրումը։ Ածխաթ­ սում մեթանի մոլեկուլը 21 ա նգա մ ԱշՕ-ի բաժինը կազմում է 6 %:
թու գա զի տարեկան ա րտ ա նե­
տումների քանակը կազմում է ավելի ա կտ իվ է, քա ն 002–ի մոլե­ Ջերմաստիճանի տատւսնում–
5,6-5,7 միլիարդ տոննա։
կուլը։ Մթնոլորտից մեթանը հե­ ները գլոբալ տաքացման հե­
Երկրորդ ջերմոցային գազը,
ըստ նշանակության, մեթանն է, ռացվում է հՕ գ ռադիկալի հետ տ ևա նքով կազմում են 0,3–0,6°0։
որի մթնոլորտում գտնվելը բնա­
կան և մարդածին գործողութ­ Փոխազդեցության արդյունքում։ Գլոբալ տ ա քա ցմա ն հե­
յունների արդյունք է։ Մեթանն
ունի իր բնական հանքավայրերը «Զերմոցային էֆեկտի» տևանքներն են 1980 թ. տ ա ­
և ուղեկցում է նավթին, բացի այդ
անջատվում էճահիճներից։ ա ռա ջա ցման մեջ իրենց ուրույն պը և երաշտը Հյուսիսային

Մոլորակի բոլոր ճահիճներից ղերն ունեն հալոգեն ա ծխա ջրա ­ Ամերիկայում, որոնց ժա մա նա կ
մթնոլորտ է արտանետվում 115
միլիոն տոննա մեթան։ Բրնձա– ծինները՝ Շ հ3Շ1, Շ հշՇ1շ, Շհ01Բշ, տեղի ունեցավ Ալյասկայի հավի­
ճեցումը ևս մեթանի աղբյուր
է։ Տարեկան բրնձի դաշտերից ՕՐՇ13, ՇՐ2Շ12։ Առավել վտ ա ն­ տենական սառույցների և կանա–
մթնոլորտ է արտանետվում 110
միլիոն տոննա մեթան, որը կա զ­ գավոր են ֆտորքլորածխաջրա­ դական սառույցների տարածութ­
մում է մարդածին մեթանի մոտ
ծինները՝ ֆրեոնները։ Չնայած յան փոքրացում, կանաղական

նրանց քանա կը մթնոլորտում լճերում միջին ջերմաստիճանի

այնքան էլ զգալի չէ, «ջերմոցա­ բարձրացում, «Հյուգո» փոթո­

յին էֆեկտի» հարցում ֆրեոնները րիկը Աֆրիկայում և Հնդկաս­

1000 ա նգա մ ավելի ա կտ իվ են, տանում։ Եվրոպայի հյուսիսում

քա ն ՕՕշ–ը։ Ֆրեոնները ոչ միայն և աշխարհի տարբեր մասերում

ջերմության ուժեղ կլանիչներ են, նկատվել է այսբերգների քա նա ­

այլ նաև օզոնային շերտի քա յ­ կի նվազում, ահավոր կլիմայա­

քայիչներ։ կան դրսևորումներ են գրանցվել

Գլոբալ տ ա քա ցմա ն գործում XX դարի վերջին (ցունամի)։ Արկ­

ֆրեոնների բաժինը կազմում է տիկայում և Անտարկտիկայում

1 0 %։ նկատվել է սառցաշերտի փոք­

Որպես ջերմոցային գա զ րացում։ Օրինակ՝ Գրենլանդի–

ավելի պակաս նշանակութ­ այից հյուսիս ընկած տարածքում

յուն ունի 1Տ1շՕ։ Այս գա զի մար– սառույցի շերտի հաստությունը

44 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ԱտՅ. 2009

ԿԵՆ ՍԱ ԲԱՆ ՈՒԴ ՅՈՒՆ

ծումը մի փոքր թուլացրեց նրա

ազդեցությունը։

հ տարբերություն մթնոլորտի՝

օվկիանոսներում աղտոտիչնե­

րի տարածումը ավելի դա նդ ա ղ է

ընթանում։

Մթնոլորտի բաղադրությունը

խառնման բարձր աստիճանի

շնորհիվ ողջ երկրագնդում հա­

մարյա նույնն է։ Հորիզոնական

ուղղությամբ խառնումը իրա­

կանացվում է շնորհիվ երկրի

պտտման։ Ուղղահայաց խ ա ռ­

նումը հիմնականում երկրի մա­

կերևույթի տ ա քա ցմա ն ա րդ­

յունք է շնորհիվ արեգակնային

ճառագայթման։ Սակայն մթնո­

լորտի որոշ մասեր իրենց բա­

1976 թ. կազմում էր 6,7 մ, իսկ մասնիկներ։ Ցեմենտի գործա­ ղադրությամբ նույնը չեն։
1987 թ. դարձել էր արդեն 4,55 մ։ րանները մթնոլորտ են ա րտ ա ­ Մթնոլորտի ներքին շերտը՝
նետում ՇյՕ, ՏւՕշ-ի փոշի։ Քի­
Գլոբալ տաքացումը հա նգեց­ միական ձեռնարկությունները տրոպոսֆերան, լավ է խա ռն­
նում է նաև մթնոլորտի վա տ թա ­ մթնոլորտ են բաց թողնում տ ա ր­ վում կոնվեկցիայի շնորհիվ։
րացմանը, որն անմիջապես ա զ­ բեր գազեր։ Քիմիական, ֆիզի– Կոնվեկցիայի շարժիչ ուժերից
դում է մարդկանց առողջության կաքիմիական ռեակցիաների ամենահատկանշականն ամպ­
վրա։ հետևանքով առաջնային աղտո­ րոպներն են։ Քանի որ տրո–
տիչները փոխազդում են մթնո­ պոսֆերայում ջերմաստիճանը
Դեռ վաղ ժամանակնե­ լորտում եղած տարրերի մաս­ ընկնում է՝ կա խ վա ծ բարձրութ­
րից, երբ մարդը ջերմություն նիկների հետ՝ առաջացնելով յունից, արեգակի էներգիան տ ա ­
ստանալու համար օգտ ա գոր­ երկրորդային աղտոտիչներ։ քացնում է երկրի մակերևույթին
ծում էր ածուխ, նրա այրումից հարող օդը՝ ա ռա ջ բերելով կոն–
ա ռա ջա ցա ծ ծուխը և մուրը կու­ Օրինակ՝ վեկցիա։ Տաք օդը թեթև է, բարձ­
տակվում էին օդում, նստում 2Տ02+ 02֊> 2Տ03 րանում է վերև, սակայն 15-25 կմ
պատերի վրա։ Սակայն դա չէր
անհանգստացնում մարդկանց։ Տ03+հՕհ ֊>հ2տօ4 բարձրության վրա մթնոլորտը
Եվ միայն XIX դարում, երբ գոյա­
ցան մեգապոլիսները, որոնց Տ03+ 21Տ1հ3֊> (1Տ1Ւ14)շՏ04 տաքանում է ուլտրամանուշակա­
աճը հնարավոր չէր կանգնեցնել, Մթնոլորտի մասին այժմ խո­ գույն ճառագայթների կլանմամբ
մարդիկ սկսեցին խոսել «մաքուր սում են ամենուրեք, հանդիպում Օշ-ի և 03–ի կողմից։ Մթնոլորտի
օդի» մասին։ են մեծ տերությունների ղեկավար­
ներ, խոսում են հեռուստատեսութ­ վերին շերտերը կայուն են ուղղա­
Գոյություն ունեն մթնոլորտի յամբ։ Ւ՝նչ հարցեր են այդպիսի
աղտոտման երեք հիմնական անհանգստություն առաջացրել հայաց խառնման նկատմամբ,
աղբյուրներ՝ արդյունաբերությու­ մթնոլորտի հանդեպ։ Մթնոլորտը քա նի որ սառը օդը չի բարձրա­
նը, կենցաղային արտադրությու­ երկրաբանական պահեստարան­ նում։ Մթնոլորտի այդ բաժինն
նը և տրանսպորտը։ Առաջնային ներից ամենափոքրն է, ուստի և
աղտոտիչները՝ ՕՕշ, ՇՕ, ՏՕշ, ամենազգայունը աղտոտիչների ունի օդի երկու առանձին շերտ՝
մթնոլորտ են արտանետում ջէ– հանդեպ։ ստրատոսֆերա և իոնոսֆերա։
Մթնոլորտի խառնման պրո­ Օզոնը առաջանում է հենց այդ
կերը։ ցեսը շատ արագ է կատարվում։
Մետալուրգիական ձեռնար­ Օրինակ՝ 1986 թ. Չերնոբիլի աէ­ բարձրություններում։
կի աղետի արտանետումները
կությունները մթնոլորտ են ա ր­ ա րա գ տարածվեցին ողջ երկ­ Մթնոլորտի հիմնական
տանետում ազոտի օքսիդներ, րագնդի վրա, և լայն տ ա րա ­
հ շՏ, Շ1շ, ք շ, 1Տ1հ3, ֆոսֆորի միա­ բաղադրիչներն են ազոտը
ցություններ, սնդիկի, արսենի
(78,08 %), թթվածինը (20,94 %),

արգոնը (0,934 %), ջուրը (ջրային

գոլորշին) (0,4-0,5 %), ածխաթթու

գազը (0,03 %), նեոնը (0,018 %),

մեթանը (0,17 %):■

Ւ՝1տՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 45

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր,

ՀՀ ԳԱԱ թղթա կից անդամ,

Եվրոպայի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս

հ Մ Ո Ւ Ն Ի ՏԵՏ

1882 թ. ռուս մեծանուն կեն­ նիտետը օրգանիզմի չափազանց դեպքում կարելի է իմունիտետ
կարևոր հատկա նիշ է, որը հայտ­ հարուցել այդ հիվանդություն­
սաբան, ախտաբան մանրէաբան նաբերվել է ավելի քա ն 200 տարի ների հարուցիչների թուլացված
առաջ, երբ ուշադրություն դարձ­ մանրէային կուլտուրաների օգ ­
հլյա Մեչնիկովը, ծովաստղի
վեց այն հա նգա մա նքի վրա, որ նությամբ և սահմանեց վակցի­
թրթուրների սնուցումը ուսումնա­ միևնույն ախտով, վարակիչ հի­ նաների3 ստեղծման սկզբունք­
վանդություններ տարած մարդիկ ները։ Վակցինաները հատուկ
սիրելով նրանց մարմնում, հե­ կրկին ա նգա մ չեն վարակվում։ պ րեպ ա րա տ ներ են՝ պ ա տ ­
1976 թ. անգլիացի բժիշկ րա ստ վա ծ վարակիչ հիվան­
տաքրքրվեց հատկապես շար­ Է.Զենները վարակեց կովերի դությունների՝ թուլացած կամ
ծաղկախտով մարդկանց, որոնք սպանված հարուցիցչներից,
ժուն բջիջներով, որոնք ա րա գ թեթև էին տարել այդ վարակը, որոնց ներմուծումն օրգա նիզմ
նրանց սովորական ծաղկով վա­ իմունիտետ է հարուցում այդ
շարժվում էին դեպի ցա նկա ցա ծ րակումից պահպանելու համար, տիպի միկրոօրգանիզմների կամ
որը վտանգավոր և հաճախ մա­ վիրուսների հանդեպ։ Լ.Պաս­
օտար մարմին, որը ներարկվում տերը համաշխարհային հռչակ
հացու հիվանդություն է։
էր թրթուրին։ Այդ մարմինների Ավելի քա ն 100 տարի առաջ ձեռք բերեց՝ ստեղծելով վակ–
ֆրանսիացի մեծ գիտ նա կա ն ցինաներ սիբիրա խտ ի և կա–
Փոքր չափսերի դեպքում, օրի­
Լուի Պաստերը ցույց է տվել, որ 3 վակցինա (լատ. 73ՇՇ1ՈՁ ^ ձշ–
նակ, կարմիր կարմինի կաթիլ­ շյ– կով անվանումից)– ստացվել է
մի շարք հիվանդությունների կովերի ծաղկասպիներից ստացված
ները, թրթուրի շարժուն բջիջներն
մասնավորապես մանրէներ հակածաղկախոտւսյին պրեպարատից
ուղղակի կլանում էին այդ կաթիլ­

ները, իսկ երբ դրա նք խոշոր էին,

ա պ ա շարժուն բջիջները լուծում

և մարսում էին այն։ Մեչնիկովն

այստեղից եզրակացրեց, որ թա ­

փ ա ռող բջիջները, որոնք առկա

են մարդկանց և կենդանիների

օրգանիզմում, պաշտ պանում են

այն ներթափանցած մանրէնե­

րից։ Այսպես ծագեց իմունինետի

ֆ ա գոցիտ ա ր1տեսությունը (Մեչ–

նիկովը պաշտ պ ա նող բջիջները

անվանեց ֆագոցիտներ)2։ հմու–

իմունիտետ (լատ. ւտտսուէՅ–
էւտ– ազատում ինչ-որ բանից)–
օրգւսնիզմի դիմադրողական օրգանը
վարակվածությւսն հանդեպ

1ֆագոցիտոզ– ֆագոցիտների կողմից,
օտարածին մարմինների, այդ թվում
մանրէների և քայքայված բջիջների
մնացորդների զավթման և մարսման
շնորհիվ կենդանի օրգանիզմների
պաշտպանական ընտելացումը

2 ֆագոցիտներ (հուն. բհտցօտ–
կլանում, ^օտ– բջիջ) - բազմաբջիջ
կենդանիների, օրգանիզմների բջիջներ
(օրինակ՝ լեյկոզների որոշ տեսակներ,
շարակցական և հյուսվածքների
բջիջներ), որոնք ընդունակ են զւսվթել
և մարսել օտարածին մասնիկներ,

46 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ|°3. 2009

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

տաղության դեմ։ ձությունների ուսումնասիրու­
հ.հ.Մեչնիկովի հայտնաբե­
թյամբ զբաղվել են բազմաթիվ
րած ֆագոցիտները գիտությանը
հայտնի իմունիտետի առաջին խոշորագույն գիտնականներ,
զենքն էին, իսկ ֆագոցիտար տե­
սությունը՝ առաջին տեսությանը։ որոնց թվում ամենից առաջ

Օրգանիզմն ունի հա կա մա ր­ անհրաժեշտ է նշել գերմանացի
միններ, որոնք սպիտակուցային
նյութեր են արտադրում օր­ մանրէաբան էմիլ Բերինգին,
գանիզմում՝ ի պատասխան
ներմուծվող օտարածին սպի­ ով բացահայտեց հակամար­
տակուցների։
մինները, գերմանացի բժիշկ,
Այն ամենը, ինչը հարուցում
է օրգանիզմում հակամարմին­ քիմիկոս, կենսաքիմիկոս Պաուլ
ների առաջացում, անվանվում
է հակածին։ Հակածիններն էռլիխին, ով ֆագոցիտար տե­
օժտ վա ծ են զ ա ր մ ա ն ա ք յուրա­
հատկությամբ իրենց ա ռա ­ սությանն ավելացրել է նոր
ջացումը հարուցող հակածին–
ների հանդեպ։ հ պատասխան փաստ, որ իմունիտետը հա կա ­
հակածնի ներմուծմանը՝ օր­
գանիզմն արտադրում է հա­ մարմինների ֆունկցիա է։
մապատասխան հակամար­
միններ, որոնք էլ որոշում են Հա ստ ա տ վել է, որ հակածին
վակցինայի ազդեցությունը։
Օրգանիզմը կարծես թե նա ­ ներարկելիս օրգանիզմում
խա պ ա տ րա ստ վում է «թշնամու»
հետ հանդիպմանը, որին սովո­ սինթեզվում են հատուկ սպի­
րում է ճանաչել և ոչնչացնել։
տակուցներ՝ իմոնուգլոբուլիններ,
Սակայն վակցինացումից հե­
տո օրգանիզմը կարող էճանաչել որոնք հայտնաբերվել են արյան
լոկ մեկ, բա ցա րձա կա պ ես որոշա­
կի «թշնամու»։ Իմունիտետների շիճուկի հատուկ ֆրակցիայի
գաղտնիքների բացահայտմա­
նը նվիրված հետւսզոտագրութ– կազմում և անվանվել են գլո–

բուլիններ։ Այս անվանումը

շա տ հայտնի է, քա նի որ լինել ոչ միայն «ընկեր», այլ նաև

գամա-գլոբուլինները սկսեցին «թշնամի», հայտնի է վաղուց։

օգտագործվել որպես բուժիչ 1904 թ. ամերիկացի գիտ նա կա ն

պրեպարատներ։ Օրգանիզմների Թեոբալտ Սմիթը հայտնաբերեց,

վիրահատական պատրաստման որ արյան շիճուկի կրկնակի

ժամանակ (սիրտ, երիկամներ) ներարկումը կենդանուն մահ է

տեղի է ունենում պ ա տ վա ստ վա ծ բերում։ Սա իմունիտետի հա ­

օրգանի օտարացում, և վիրա­ կառակ ռեակցիան է. արյան

հատվածն անգամ հաջող վիրա­ շիճուկի կրկնակի ներմուծման

հատումից հետո այդ օրգա­ հետևանքներով, կայունության

նով ապրել չի կարող, քա նզի փոխարեն առաջանում է գեր­

պ ա տ վա ստ վա ծ օրգա նի հյուս­ զգայնաթյուն։ Երևույթը ա նվա ն­

վածքները հանդես են գալիս վեց անւսֆիլակսիւս4, իսկ

որպես հիվանդի օրգանիզմում կրկնակի ներարկման դեպքում՝

սւնաֆիլիկ շոկ՝ մահաբեր վախ­

ճանով։ Այս երևույթը կա պ վա ծ

է 1900 թ. ավստրիացի բժիշկ

Կ.Լանդշտեյների՝ արյան

խմբերի հայտնաբերման հետ,

որտեղ մեծ դեր է խաղում

սպիտակուցների յուրահատկու­

թյունը։ Իմունոգլոբուլինն ա ր­

յան սպիտակուցների բաղադ­

րիչներից մեկն է։ Սակայն

արյան կազմում կան նաև հա­

տուկ սպիտակուցներ՝ գփկոպ–

րոտեիդներ ածխաջրատարային

բա րդ սպիտակուցներ, որոնք»

յունների պատմությունը բժշկու­ այդ իսկ հակածնի հանդեպ 4 անաֆիլակսիա (հուն, յոյ–հակա +թհ–
առաջացած հակամարմինների 5^13X18֊ պաշտպանություն) - օրգանիզմի
թյան և կենսաբանության հակածիններ։
արագ արձագանքման ալերգիկ
ամենահրապուրիչ էջերից Այն, որ իմունիտետը կարող է
ռեակցիայի տեսակ, արտահայտվում է
մեկն է։ Իմունիտետի իրա դա ր­ անաֆիլակտիկ շոկով և այլ երևույթներով

Ւ423. 200Ց | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 47

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ մանավորող գործոնները ան­ տակուցների վարքի դիտար­

պայմանավորում են մարդկանց վանվում են արյւսն խ մբա յին կումներով։ Այսպես՝ ձիու
բաժանումն ըստ արյան առանձ­
նահատկությունների՝ կապված հակածիններ կամ ագլյոափնո– հեմոգլոբինը ճագարին ներար­
այդ սպիտակուցների կառուց­
վածքային ինքնատիպության գեններ։ կելիս վերջինիս մոտ առաջանում
հետ։ Արյան հիմնական
խմբերը չորսն են, սակայն Գերմանացի քիմիկոս Է.Ֆի– են հակամարմիններ, բայց ավելի
գոյություն ունեն նաև շա տ
տարատեսակներ, ուստի առանց շերը, որը հայտնաբերեց ֆեր­ քիչ զգայուն այլ կենդանիների
նա խ օրոք հետ ազոտմա ն չի
կարելի կատարել արյան Փոխ­ մենտների սպեցիֆիկ ազդեցու­ հեմոգլոբինի հանդեպ նրանք
ներարկում, հակառակ պ ա րա ­
գայում կկատա րվի այն, ինչ թյունը, բացարձակ ճշմարիտ էր՝ կարող են կապել տարբեր ք ի ­
տեղի է ունենում հակածին-հա֊
կամարմին փոխազդեցության հավաստելով, որ սպիտակուցներն միական բնույթի լիգանդներ (հա­
դեպքում, այսինքն՝ արյան սպի­
տակուցների մակարդում, ինչը ապահովում են ողջ կենդանականի կածիններ)՝ պեպտիդներ, կար–
կարող է մահվան պատճառ
դառնալ։ Արյան խմբերը պայ­ բացարձակ անհատականությու­ բոհիդրատներ, շաքարներ,

նը, ընդ որում մարդկանց համար ստերոիդային մոլեկուլներ։ Հա ­

գոյություն ունեն միայն էրիթրո­ կամարմինների էական և

ցիտների ավելի քա ն 10 միլիարդ բացառիկ հատկանիշներից է

համակցություններ՝ բաղկացած կապ առաջացնելու ունակու­

11 համակարգից և 30 հակա– թյունն օրգանիզմ ներթափանցած

ծիններից։ հակածինների ամբողջական,

Հարց է ծագում՝ ինչպէա են բնական մոլեկուլների հետ, ինչի

սպիտակուցները, սպիտակու­ համար չի պահանջվում հակածնի

ցային հակամարմինները նախնական մետաբոլիկ մշակում

կողմնորոշվում օտ ա րա ծին հա– և լրացուցիչ ժամանակ։

կածինների այդ խառնաշփո­ Հակամարմինները ուժեղ

թում։ Ենթադրվեց, որ թույներից (օձի, մեղվի, կարիճի)

հակամարմինների ազդեցության օրգանիզմի պաշտպանության

մեխանիզմը որոշ նմանություն միակ գործոնն են։ Այժմ վեր­

ունի ֆերմենտ-սուբստրատային ծանված են բա զմա թիվ իմունո­

համալիրների գոյացման հետ։ գլոբուլինների, ինչպես նաև պա–

Պատկերացումները հակամար­ թոլոգիական սպիտակուցների

մինների բարձր սպեցիֆիկության ամինաթթվային մնացորդների

մասին հաստա տվել են տարբեր հաջորդականություններ, ինչը

օրգանիզմների հոմոլոգիական հնարավոր է դարձրել առանձ­

(միևնույն ֆունկցիաները նացնելու կառուցվածքային

կատարող) իմուն սպի­ հատվածները։ հմունոգլոբուլին–

48 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | <°3. 2009