18-2009-3

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ները օժտ վ ա ծ են ևս մեկ հա տ ­
կանիշով ի պատասխան սնն­
դային միջավայրի որևէ նոր
նյութերի ներմուծման՝ նրանք
արտադրում են այդ նյութերը
քա յքա յող և նույնիսկ իրենց
սնուցման համար պիտանի տ ա ­
րատեսակ ֆերմենտներ։ Այս
երևույթը ուսումնասիրելիս գիտ ­
նականները չէին ենթադրում,
որ օրգանիզմը կարող է ունենալ
այդպիսի շարժուն, իդեալական
կարգավորվող սպիտակուցների
կենս ա սինթեզի համակարգ, որն

ների կառուցվածքային առանձ­ սուբստրատ համալիրի գոյա­
ցումն ապահովող մասերը։
նահատկություններին հաջողվեց Այստեղ նույնպես գործում է
«բանալի-կողպեք» օրինաչա­
մոտենալ շնորհիվ «միելոմա» փությունը։ Այս հա մա դրի գոյաց­
մանը մասնակցում են նույն
հիվանդության ժամանակ գոյա­ ջրածնային, իոնային, վան-ղեր
վաալսյան և այլ կապերը։ Բայց
ցող ախտաբանական սպիտա­ այս համալիրը կայուն է, քա նզի
«թշնամուն» (միկրոօրգանիզմը
կուցների, մասնավորապես Բենս– կամ վիրուս) նա պ ետ ք է անմի­
ջապես մեկուսացնի և վնա­
Ջոնսի ուսումնասիրությունների։ սազերծի։

Վերջիններս ցույց են տվել, որ Հակամարմինների մոլեկուլ­
ները սինթեզվում են արյան և
այդ սպիտակուցները մեծ քա ­ կենդանիների իմուն բջիջների
կողմից՝ ի պատասխան հակած­
նա կով կուտակվում են շիճու­ նի ներթափանցմանը, չնայած ւսպահովում է հատուկ սպիտա­
իմունոգլոբուլինների ինչ-որ կուցների սինթեզ բազմաթիվ
կում և արտ ազատ վում են մի մասը միշտ ա ռկա է արյան դեպքերի համար։
կազմում։
մեզի հետ, ինչը թույլ տվեց Այսպիսով՝ հակամարմինների
Հակածին-հակամարմին փո­ սինթեզը կատարվում է օրգա ­
հեշտությամբ անջատել Բենս– խազդեցության կարևոր առանձ­ նիզմում ցա նկա ցա ծ այլ սպի­
նահատկությունն այն է, որ տակուցների սինթեզի նման,
Ջոնսի սպիտակուցները և կատարելապես միմյանց հար­ սակայն կարգավորվում է հա­
մարեցված նմանատիպ զույգերը տուկ գեներով։ Այլ կերպ ասած՝
պարզել, որ նրա նք կա զմված կարող են գոյանալ մեծ օրգանիզմում առկա է տեղե­
բանակներով։ Այլ կերպ ասած՝ կատվության հսկայական պ ա ­
են պոլիպեպիղային միայն կենդանիները և մարդը կարող շար, որն անհրաժեշտ է հա­
են ունենալ իմունիտետ և դառնալ զարավոր հակամարմինների
թեթև շղթաներից։ Սահմանվել անընկալուն հակածինների ան­ սինթեզը կարգավորող մատրի­
կան խաւո ես ելի բանակի ն կա տ ­ ցայի գոյացման համար։
է ա յդ սպիտակուցների այն մամբ։
Այս պրոցեսները բավարար
կարևոր հատկանիշը, որ նրա նք Հետ ա քրքիր է, որ մանրէ– ուսումնասիրված չեն, և հնա­
րավոր է, որ սույն հոդվածին
իմունոգլոբուլինների նման ծանոթանալուց հետո այն
կդառնա ուսումնասիրության
խիստ ա նհա տ ա կա ն են։ Յուրա­ առարկա նրանց համար, ովքեր
կընտրեն իմունաբանությունը
քանչյուր օրգա նիզմ ունի իր կամ կենսաքիմիան որպես մաս­
նագիտություն :■
բնորոշ իմունոգլոբուլինները,

և միելոմայով հիվանդանալու

դեպքում գոյանում են իրեն բնու­

թա գրա կա ն ա նհա տ ա կա ն Բենս–

Զոնսի սպիտակուցները։ Այս

դիտարկումները արտակարգ

կարևոր են, քա նզի թույլ տվեցին

վերծանելու իմունոգլոբուլինների

կառուցվածքի գաղտնիքները։

Իմունոգլոբուլինների ա կտ իվ

կենտրոնները հիշեցնում են

ֆերմենտների ակտիվ կենտ­

րոններ՝ հատկապես ֆերմենտ–

Ւ4տ3. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 49

Վերջերս Հարավային Աֆրիկւսյում հայտնաբերվել է
ամենախոշոր ալմաստը, նրա քա շը գրեթե 7.000
կա րատ է, այսինքն՝ 1,4 կգ։ Այն երկու ա նգա մ ավելի մեծ է,
քա ն նախկին ռեկորդակիրը՝ հանրահայտ Կուլինւսնը, որը
գտել էին 1905 թ.։Նոր գտածոյի արժեքը 23 միլիոն եվրո է։

Հետազոտելով 740 ծխողների՝
Թայվանի բժիշկները պնդում
են, որ օրա կա ն 20-ից ավելի սիգարետ
ծխելը նպաստում է ճաղատացմանը։

Ամերիկացի ա ստղա գետները լազերի միջոցով
միլիմետրի ճշտությամբ չափել են հեռավորությունը
մինչև Լուսին։ Իսկ գերմանացի երկրաֆիզիկոսները,
որպես ռադիոփարոս օգտագործելով քվազարների
ազդանշանները, ճշգրտել են Երկրի տրամագիծը, պարզվել
է, որ այն 2,5 միլիմետր ավելի փոքր է, քա ն կարծում էին մինչ
այժմ։

^ Օ ^՚Հտ ա րիների ընթացքում առա–
I ^ ջին անգամ Կիլիմանջարոյի
ձյունածածկը նորից մեծացել է։ 2006 թ.
հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին ձյան
ա ռա տ տեղումների հետևանքով այն
ավելացել է կես մետրով։

ԱԹ ԵՐՈՍԿԼԵՐՈԶԻ ՎԱՂ ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄ

Աթերոսկլերոզի վա ղ փուլի պարզ, ա նգա մ տնային
պայմաններում հայտնաբերման նոր եղանակ են առաջարկել
գերմանացի բժիշկները Հեյդելբերգից։ Չափում են պ ա ռկա ծ մարդու
արյան ճնշումը ձեռքին և ոտքի կոճին։ Եթե ոտքերում ճնշումը էապես
բարձր է, նշանակում է սկսվել է ոտքերի անոթների նեղացում։
Նոր եղանակը նույնքան հուսալի է, որքան անգրոգրաֆիան, որի
ժա մա նա կ անոթները ուսումնասիրում են ռենտգենի օգնությամբ՝
նա խա պ ես արյան մեջ հակադիր նյութներարկելով։ Հինգ տարիների
ընթացքում այս եղա նա կով ուսումնասիրվել է 6880 հիվանդ, և
ինչպես պարզվել է՝ այն ստույգ կանխագուշակում է սրտի կամ
ուղեղի կաթվածի վտանգը։

* ԱՅՀ/ՀՅւ >Ւ(1՜13Ւ1Ե, 2008, 1Տ11Տ| 5-6.

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ

ԲՈՐԻՍ ՄԱՄՒԿՈՆՑԱՆ

ՀՊՃՀ Գյումրու մասնաճյուղի էլեկտրատեխնիկայի
և ա վտ ոմատ իկայի ամբիոնի վարիչ, տեխնիկա կա ն
գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
Ուսումնասիրությունների ոլորտը՝ էլեկտրամագ­
նիսական և էլեկտրոնային սա րքեր ու հա մա կա րգեր

6–ռւՅւ1։ ԵօտՅտ@^Ցոժ6ճ.ա

ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ
ԹՆԴԱՆՈԹ

Սույն հոդվածի նպ ա տ ա կն հանրապե­ մագնի–
է համաշխարհային մա­ տության տ ա ­ սա կան
մուլի և տեղեկատվության այլ րածքի փոքրութ­ զենքի (էԶ)
յունը՝ ԷԹ-ն մեզ մոտ միակ տեսակը
աղբյուրների ուսումնասիրութ­ կարող է ունենալ անշարժ չէ։ ԷԶ-ի ստեղծման
բազավորում, ուստի և չի պ ա ­ առաջին գաղափարները
յան և վերլուծության հիման վրա հանջի ճանապարհներ, փոխադ­ և մշակումները վերաբերում են
րամիջոցներ ու տ րա նսպ որտ ա ­ XIX դարի կեսերին։ Պ ատերազմ­
ծանոթացնել հայ ընթերցողին յին ծախսեր, սակայն թույլ կտա ների ժա մա նա կ կռվել են ոչ
լուծել ռա զմա վա րա կա ն խնդիր­ միայն բանակները ցամաքային
էլեկտրամագնիսական զեն­ ներ։ ռազմաճակատներում, ծովերի
վբա և օդում։ Խորը թիկունքում
քի, մասնավորապես էլեկտրա­ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ երբեք չի դադարել «մտքերի
էլեկտրամագնիսական մենամարտը» գիտնականնե­
մագնիսական թնդանոթի թնդանոթը զենքի հեռանկա­ րի և մասնագետների միջև,
րային տեսակ է, որում արկի թա ­ որոնք ստեղծել են նոր ռա զմա ­
(ԷԹ) ստեղծման պատմությա­ փառքի համար օգտագործվում է կան տեխնիկա, այդ թվում և
էլեկտրամագնիսական դաշտը, էլեկտրամագնիսական։ Այսօր
նը, ա շխ ա տ ա նքի սկզբունքին, ոչ թե պայթուցիկ նյութերի ք ի ­ հայտնի են և իրականում գոյութ­
միական փոխազդեցության ջեր­ յուն ունեն ԷԶ-ի հետևյալ տեսակ­
զարգացման ընթացքին, ներ­ մային էներգիան, ինչպես դա տե­ ները.
ղի ունի սովորական հրաձգային • էլեկտրամագնիսական ռում–
կայիս վիճակին և հեռանկարնե­ թնդանոթներում։ ԷԹ-ն էլեկտրա–
բերը,
րին։ Մեր կարծիքով ԷԹ-ն կարող • էլեկտրամագնիսական թնդա­
նոթները,
է ունենալ մեր հանրապետութ­

յան համար կարևոր նշանա­

կություն, քա նի որ վառելանյու­

թերով մենք ա ղքա տ ենք, իսկ

էլեկտրաէներգիայով կլինենք

համեմատաբար հարուստ հատ­

կապես նոր ատոմակայանի

կառուցումով։ Նկատի ունենա­

լով ԷԹ-ի մեծ հեռահարությունը

(ներկայումս՝ մինչև 400 կմ) և մեր

Ւվշ3. 2009 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ I 51

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ

►• լազերային զենքը,

< ակուստիկ (ձայնային) զենքը,

միկրոալիքւսյին զենքը։

Մինչև XX դարի կեսերը

ԷԶ-ի առանձին տեսակները

թեև մշակվել, պատրաստվել և

առանձին դեպքերում փոքր քա ­

նակներով կիրառվել են, սակայն

չեն ունեցել ռա զմա վա րա կա ն

նշանակություն։ ԷԶ-ի պատմութ­

յան իրական սկիզբը համարվում

է 1958 թվականը, երբ ԱՄՆ-ը

Խաղաղ օվկիանոսի վրա կատա­

րեց ջրածնային ռումբի փորձնա­

կան բարձունքային պայթյուն։

Պայթյունից հետո հարյուրավոր

կիլոմետրերի հեռավորություն­

ների վրա առաջացան անսպա­

սելի բարդություններ. Հա– վերականգնումը պահանջում է նակում էին գրաֆիտե և մետա–
ղա զօծ մանրաթելեր ու մասնիկ­
վայան կղզիներում մարեցին մի քա նի ամիս։ ներ։ Դրա հատևանքով շարքից
հանվեց հարավսլավյան հակաօ­
փողոցային լապտերները, Ավստ– Ստեղծվեցին նաև ավե­ դային պաշտպանության կառա­
վարման համակարգը։ Իսկ պ ա ­
րւսլիայում խա խտ վեցին ռա դիո­ լի պարզունակ, ոչ միջուկային տերազմի եզրափակիչ փուլում
Հարավսլւսվիայում փորձարկ­
նավագնացության համակարգե­ էլեկտրոնային ռումբեր, որոնք վեց ևս մեկ ավիառումբ, այս
անգամ արդեն կառավարվող
րը, խ ա խ տ վեց ռա դիոկա պ ն այլ ամերիկացիները կիրառե­ \/\/–Շ1\/10 տիպի կասետային ռում–
բը՝ նույն այդ լիցքով, որը զրկեց
երկրներում։ Պարզվեց, որ պայթ­ ցին 1991 թ. Պարսից ծոցում։ էլեկտրամատակարարումից
երկրի մի քա նի շրջաններ։
յունի ժա մա նա կ ա ռա ջա ցող Նրանք «Տոմահավկ» թևա­
Վերը շա րա դրվա ծ ոչ մեծ շե­
էլեկտրամագնիսական ճառա­ վոր հրթիռների մարտագըլ– ղումը սույն հոդվածի բուն թեմա­
տիկայից կատարվեց հատուկ
գայթումն ավերիչներզործություն խիկները «լիցքավորեցին» նպատակով, որպեսզի ընթեցողն
այն տպավորությունը չունենա,
է ունենում էլեկտրոնային սա րքա ­ էլեկտրական բաղադրամասե­ թե իբր ԷԶ-ն զուտ գիտական
ֆանտաստիկա է, լավագույն
վորումների վրա. էլեկտրոնային րով (ածխածնային մանրաթե­ դեպքում՝ մանկական խաղա­
լիքների նմուշ, և այն չի կարող
շղթաներում առաջանում են կի­ լերի լարերով)։ Դրանցով հար– իրականորեն մրցակցել գոյութ­
յուն ունեցող ավերիչ զենքի մյուս
լովոլտերի հասնող բարձր լա­ վածելիս առաջանում էին կարճ տեսակների հետ։ Ընթեցողն
այստեղ կարող է մտածել. «Դե
րումներ, կիսահաղորդչային միացումներ էլեկտրակայանների լավ, ենթադրենք դա այդպես է,
բայց դա էլեկտրամագնիսական
տարրերի ներսում ծակվում են էլեկտրական շղթաներում և ռումբն է, և ոչ թե ԷԹ-ը։ Ուստի,
նա խ քա ն ԷԹ-ի ստեղծման պ ա տ ­
էլեկտրոնային անցումները և բա­ էլեկտրահաղորդման գծերում, մությանը և էության նկա րա գ­
րությանն անցնելը բերենք ևս եր­
րակ մեկուսիչ թաղանթները։ ինչը, վերջին հաշվով, հան­ կու փաստ։

Մասնագետներն անմի­ գեցրեց հրաքի կառավար­ 1. 2003 թ. օգոստոսի 28-ին

ջապես կառչեցին պայթյունի ման և հակաօդային պաշտ­

այդ «կողմնակի» էֆեկտից և պանության համակարգերի

լայնածավալ հետազոտութ­ էլեկտրասնուցման խափանմա–

յուններ սկսեցին միջուկային նը։

էլեկտրոնային ռումբի ստեղծ­ Մի քիչ ավելի կատարելա­

ման ուղղությամբ։ Նույնիսկ հաշ­ գործված տեսքով այդ զենքը

վարկվել է, որ ԱՄՆ-ի ա շխ ա ր­ կիրառվեց Հարավսլավիայի

հա գրա կա ն կենտրոնում՝ 200 դեմ 1999 թ. օդային պ ա տ երա զ­

կիլոմետր բարձրության վրա, ըն­ մի ընթացքում։ Այդ ժա մա նա կ

դամենը մեկ մեզատոն միջուկա­ մարտական գործողությունների

յին լիցքի պայթյունից ա ռա ջա ցող առաջին երկու շաբաթվա ըն­

էլեկտրամագնիսական իմպուլսն թացքում սերբական տարածքի

ընդունակ է շարքից հանելու վրա նետվեց ավելի քա ն չորս

ամբողջ էլեկտրոնիկան Մեքսի­ հարյուր սա վառնող ավիւսռումբ

կական ծովածոցից մինչև Կանա­ (տ)Օա տեսակի), որոնք պարու­

դա։ Ընդ որում, էլեկտրացանցերի

52 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ԱտՅ. 2009

ամերիկյան հիմնական մա րտ ա ­ ծովային ուժերի կողմից Ը1\/|ք10– - - ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ

կան «Աբրամս» (^Երյոոտ 1\/11^1) ի մշակումը կատարվում է 2005 արձակումն արժե 1 միլիոն դո­
լար։ Ենթադրվում է, որ ԱՄՆ-ի
տանկը Բաղդադում գնդակոծվել թվականից։ Հայտնում են, որ ռազմանավերը կզինվեն ԷԹ-նե֊
րով 2016 թ. հետո։ Այդ թնդա ­
էր անհայտ զենքով, ինչից նրա թնդանոթը թույլ կտա հաղորդել նոթներով կզինվի «XXI դարի
էսկադրային ականակիրը», որը
հաստ զրահը միջա թափանց արկին 2,55 կմ/վ սկզբնական մշակվում է 1Տ1օւ1հւ՚օթ Օրստտտո,
ք^Յ^էհօօո, Լօշ1էհ66օ11\/13ւ1տ, <3©ո–
ծակվել էր, և 69 տոննանոց տ ա ն­ արագություն, որից հետո այն 6ՐՅ| Օ^ՈՁՈՈւՇՏ և 8/^է Տ7տէ6տտ
ընկերությունների համագործակ­
կը (արժե 4 միլիոն դոլար)շարքից կշարունակի թռիչքը բալիստիկ ցությամբ։

դուրս էր եկել։ Խորհրդավոր ա ր­ հետագծով։ Այդպիսի սկզբնա­ ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ
ԹՆԴԱՆՈԹԻՀԱԿԻՐՃ
կը (փոքր գնդիկ՝ դեղին մետա­ կան արագությունը կապահովի ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ղից) ծակելէր տանկի զրահը, թո­ մինչև 460 կմ հեռահարություն, Եվ այսպես՝ թնչ Է իրենից ներ­
կայացնում ԷԹ-ն։
ղել ընդամենը 7 մմ տ րա մա գծով ինչը զգալիորեն գերազանցում է
Պարզագույն դեպքում դա
անսովոր անցք, մխրճվել տանկի սովորական 126-միլիմետրանոց հսկայական չափերի սոլենոիդ
Է, այսինքն՝ սնամեջ կոճ, որի
ներսում հանդիպակաց պատի հրանոթների «ծածկման» շա­ վրա փ ա թա թվա ծ Է մի քա նի
հազար մետր Էլեկտրական հա­
զրահի մեջ՝ 5 մմ խորությամբ։ ռավիղը (համեմատության հա ­ ղորդալար (նկ. 1)։ Դրա ներսի
դատարկությունն Էլ հրանոթի
Փորձագետները չէին կարողա ­ մար նշենք, որ ներկայումս Ռու­ փողն Է։ Զետեղելով ա յդտ եղ
երկաթակոճղ՝ այնպես, որ այն
նում պարզել, թե ինչ զենքից է սաստանի պ ետ ա կա ն սահմանն հեշտությամբ կարողանա սա­
հել այդ անցքում, հաղորդալա­
գնդակոծվել տանկը, քա նի որ անցնում է Մոսկվայից մոտ 400կմ րով հանկարծակի անցկացնում
են Էլեկտրական հոսանք։ Արկը
ոչ մի հայտնի զենք նման բան հեռավորության վրա)։ չափազանց մեծ արագությամբ
դուրս Է հրվում սոլենոիդից և
անել չէր կարող։ Ենթադրվեց, Հայտնվում է նաև, որ զեն­ թռչում դեպի հեռուն, ինչպես սո­
վորական թնդանոթից կրակած
որ կրակել են ԷԹ-ից, որը կարող քը կունենա բարձր ճշգրտութ­ գունդը։

է փոքրաչա փ արկին հաղորդել յուն, արկի հետագծի ա վտ ոմա տ Տեսական վերլուծությունը
ցույց Է տալիս, որ հրաձգային
հիպերձայնւսյին (մոտավորապես շտկումը թույլ կտա ապահովել թնդանոթները հաջորդ սերնդում
արդեն կհասնեն իրենց հնարա­
3–4կմ/վ) արագություն։ նշա նա կետից 5 մետրից ոչ մեծ վորությունների սահմաններին։
Փողային Էներգիաները դեռևս
2. Ինչպես հաղորդել է Պեն–շառավղովշեղում։ Արկի հետ ա գ­ կարող են մեծացվել թնդա ­
նոթների պարամետրերի լա–
տ ա գոնի մամուլի ծառայությու­ ծի մեծ մասն անցնում է տիե­ վարկման շնորհիվ, սակայն
դրանց մոտ արկերի սկզբնա­
նը, ԱՄՆ-ի Վայոմինգ նա հա նգի զերական տարածության մեջ կան արագություններն արդեն
մոտեցել են իրենց ֆիզիկական
Դւսլգրեն քա ղա քում գտ նվող (200կմ բարձրությամբ)։ Մասնա­ և տեխնիկական սահմաննե­
րին։ Իսկ Էլեկտրամագնիսական
ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերի գետների հաշվարկներով ա ր­ եղանակով արկի նետման ուժե­
րի կա ռա վա րմա ն ֆիզիկական
սպառազինությունների հետ ա ­ կի արագությունը նշանակետին օրենքները թույլ են տալիս ար–

զոտ ա կա ն կենտրոնում (1Տ1յ7յ1 հարվածելիս կկազմի առնվազն

ՏԱՐքՅՇՑ \^ՅՐքՅՐ6 Շ©Ոէ61՞) 2008թ. 1,7 կմ/վ, այսինքն՝ կունենա այն­

հունվարի 31-ին փորձարկվել քա ն մեծ կինետիկ էներգիա, որ

Է գերհզոր ռելսային տիպի ԷԹ ա ռա նց պայթուցիկ նյութի էլ մեծ

(6|6Շէ|՜01ՈՅցՈ6է|Շ ՐՅհցսո, Ը1\/|ք^<3), վնաս կհասցնի (բնական է, որ չի

որովնախատեսվում Էզինելռազ– բացառվում նաև պայթուցիկ նյու­

մանավերը։ Կայանքից արձակ­ թի օգտագործումը)։ Թնդանոթի

ված ավելի քա ն երեք կիլոգրա­ արագաձգությունն էմեկ րոպեում

մանոց արկի արագությունը եղել 6-12 կրակոց, արկի թռիչքի ժ ա ­

է 2,52 կմ/վ։ Սակայն հաշվարկ­ մանակը 400 կմ հեռավորության

ները ցույց են տալիս, որ ռազ– վրա՝ մինչև 6 րոպե։

մանավային կայանքից արկի Իհարկե, թևավոր հրթիռ­

արձակման արագությունը կա ­ ներն ունեն ավելի մեծ հեռա հա ­

րող է հասնել 6 կմ/վ։ Փորձար­ րություն, սակայն նրանց թռիչքի

կումների ընթացքում սահմանվել արագությունն ավելի ցածր է, իսկ

էնոր բացարձակ ռեկորդ՝ տվյալ դա ենթադրում է ավելի մեծ ժա ­

տիպի հրանոթային հա մա կա ր­ մանակ՝ վճռի կայացումից մինչև

գերի համար, արկի կինետիկ նպ ա տ ա կի ոչնչացումը։ Այնպես

էներգիան գերա զանցել է 10 ՄՋ որ ԷԹ-ն տալիս է ռազմանավին

հաշվարկային ա րժեքը (1, 2\. որոշակի առավելություն թշնա–

Ենթադրվում է անցկացնել մու նկատմամբ։ Բացի դրանից,

փորձարկումներ՝ մինչև 32 ՄՋ ռելսային ԷԹ-ի մեկ կրակոցը

էներգիաներով, իսկ հետ ա գա ­ կարժենա մոտ 1000 դոլար, իսկ

յում նաև՝ 64 ՄՋ։ ԱՄՆ-ի ռա զմա ­ «Տոմահավկի» յուրաքանչյուր

Տ|օՅ. 2009 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 53

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ -

►կի ավելի մեծ արագություններ, դուրս կթռչի փողի մյուս ծայրից։ Նկ. 2. (Յյատտ ՇԲ-219 է լե կ տ ր ա ­
քան հրաձգային եղանակը, դա Առավելագույն արդյունք ստ ա ­ մագնիսական ատրճանակը
էլէԹ-ի էական առավելությունն է։ նալու համար հոսանքի իմպուլսը
Հայտնի են ԷԹ-ների հետևյալ սոլենոիդում պ ետ ք է լինի կար­ ա տրճա նակ (նկ. 2), որն ստեղծ­
տարատեսակները. ճատև և հզոր։ Սովորաբար այդ­ վել է որպես տաբելային զենք
պիսի իմպուլս ստանալու համար ոստիկանների համար (3)։ Ատր­
• Գաուսի թնդանոթը, օգտա գործում են էլեկտրական ճանակի ներսում կան միկրոկա–
• կոճային տիպի թնդանոթը, կոնդենսատորներ։ ռավարիչ, «բարձր ճշգրտութ­
• ռելսային թնդանոթը, յան» կոճեր, երկու ինֆրակարմիր
• էլեկտրաջերմային թնդանոթը։ Գաուսի թնդանոթն ունի որո­ սենսոր՝ նշանառության համար,
շակի առավելություններ հրազե­ և նույնիսկ լազերային նշանոց։
Գաուսի թնդանոթն (անգ­ նի մյուս տեսակների հանդեպ։ Սարքն աշխատում է նիկել-կադ֊
լերեն՝ (Յձատտ ցսո, Օ ձատտ շ ձ ո – Դրանք են՝ միումային կուտակիչ մարտկո­
ոօո, Շօւ1ցսո) ըստ էության և ցից և բացարձակապես անձայն
գործելու սկզբունքի, զա նգվա ծ­ • պարկուճի բացակայությունը, է «կրակոցի» ժամանակ։ Հայտնի
ների էլեկտրամագնիսական արկի սկզբնական արագու­ աղբյուրներում |4, 53մանրամասն
արագացուցչի տարատեսակնե­ շա րա դրվա ծ են Գաուսի թնդա ­
րից մեկն է։ Կոչված է անվանի թյան ու էներգիայի ընտրության նոթի նկարագրությունը, կառուց­
մաթեմատիկոս Գաուսի անվամբ, անսահմանափակությունը, ման սկզբունքները, տեսական
որը ձևակերպել է զենքում օ գ ­ հաշվարկները, բնութագրերը,
տագործվող մաթեմատիկական • անձայն կրակոցի հնարավո­ փորձանմուշի փորձարկումների
սկզբունքները։ Գաուսի թնդանո­ րությունը, արդյունքները։
թը կազմված է երկար սոլենոի–
դից (նկ. 1-ի նման), որի ներսում • մեծ հուսալիությունը և մա շա ­ Կոճային տիպի թնդանո­
գտնվում է փողը (սովորաբար՝ կայունությունը, թը ԷԹ-ի ամենահին տեսակն է,
դիէլեկտրիկից)։ Փողի սկզբնա­ որի գործողության սկզբունքը
մասում դրվում էարկը (ֆեռոմագ– • տիեզերական տարածությու­ հետևյալն է (նկ. 3). թնդանոթի
նում աշխատելու հնարավորութ­ փողը (նկարում պատկերված չէ)
Նկ. 1. Ս ոլենոիդի հ ա տ ո ւյթ ը յունը։ երկար գլան է, որի պատերը սո–
լենոիդների երկար շարք են։ Ար­
նիսական նյութից)։ էլեկտրական Սակայն Գաուսի թնդանոթն կը կոճ է՝ ոչ մագնիսական նյու­
հոսանք անցնելիս սոլենոիդում ունի նաև էական թերություն­ թից պատրաստված միջուկով
առաջանում է մագնիսական ներ։ Դրանցից առաջինը սարքի (կամ միայն միջուկ է՝ պ ա տ րա ստ ­
դաշտ, որը ձգում է արկը դեպի ցածր ՕԳԳ-ն է, այն հազվա դեպ է ված մագնիսական պողպատից)։
սոլենոիդը։ Եթե արկի՝ սոլենոի– հասնում 10 %, այսինքն՝ կոնդեն­ Երբ արագացման կոճերը հա­
դի մեջտեղով անցնելու պահին սատորի լիցքի միայն այդ մասն ջորդաբար էլեկտրականացվում
անջատենք հոսանքը, ապա է փոխարկվում արկի կինետիկ են, առաջանում է տեղաշարժվող
մագնիսական դաշտը կանհե­ էներգիայի։ Երկրորդ թերությունը
տանա, և արկն իներցիայով էներգիայի մեծ ծախսն է (ցածր
ՕԳԳ-ի պա տ ճա ռով) և կոնդեն­
սատորների լիցքավորման մեծ
տևողությունը, ինչը ստիպում է
Գաուսի թնդանոթի հետ կրելնաև
սնման աղբյուր (հզոր կուտակիչ
մարտկոց)։ Կարելի է զգալիորեն
բարձրացնել արդյունավետութ­
յունը՝ օգտա գործելով գերհա–
ղորդիչ սոլենոիդներ, սակայն դա
կպահանջի սառեցման հզոր հա­
մակարգ, ինչը հնարավոր էմիայն
ստացիոնար պայմաններում,
ասենք՝ ռազմանավի վրա, որ­
տեղ կա հզոր էներգետիկական
կայանք (դիզելային շարժիչ), որը
գեներատորով կարող է արտադ­
րել թնդանոթին անհրաժեշտ
էլեկտրական էներգիան։

Մեզ հայտնի է Գաուսի թնդա­
նոթի միայն մեկ իրականում
գործող էլեկտրամագնիսական

54 | Գ Ի Տ Ո Ւ Թ Յ Ա Ն Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | ՒՎօ3 2009

մագնիսական դաշտ (ինչպես Հաղորդվում է (61, որ 1845 թ. ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿՍ
գծային էլեկտրաշարժիչում), կոճային տիպի ԷԹ-ն օգտ ա գործ­
որն արկի կոճում հարուցում է վել է մոտավորապես 20 մ երկա­ ցուցադրված է նորվեգական
հոսանք։ Որպես հետևանք՝ տե­ րության մետաղե ձողի նետման տեխնիկական թանգարանում
ղաշարժվող դաշտը ստեղծում համար։ Իսպանաամերիկյան (ք. Օսլո), նա 10 կգ զանգվածով
է «Թ> էլեկտրամագնիսական պատերազմի ժամանակ (1ՑՑՑթ.) արկի թափառքը հասցրել է մինչև
ուժ, որն ազդում է արկի կո­ ամերիկացի գյուտարարը հայ­ 100 մ/վ արագության։ Թնդանոթի
ճի հոսանքի վրա և արկին հա­ տարարել է, որ հեշտությամբ կա­ տրամաչափն է 65 մմ, երկարութ­
ղորդում արագացում։ Արկը րելի է օգտ ա գործել հոսանքային յունը՝ 10 մ։
ձգվում է դեպի թնդանոթի փողը կոճը՝ Ֆլորիդայի հարավային
առաջին սոլենոիդով։ Մտնելով ծայրից մինչև Հւսվանա (230 կմ) Առաջին աշխարհամարտի
փող՝ արկը թռչում է որոշ հեռա­ ծանր արկեր նետելու համար։ Այդ տարիներին (1914-1918 թթ.)
վորություն և, սեղմելով հատուկ հայտարարությունը հաստատե­ զենքի մասնագետները ձգտում
հպակը, ավտոմատ միացնում լու նպատակով փորձարկումներ էին զինել իրենց բանակները
է երկրորդ սոլենոիդի հոսան­ չեն կատարվել, դրա կենսագործ­ այնպիսի տեխնիկայով, որն ու­
քը։ Երկրորդ սոլենոիդն ավելի է մանը խանգարել է էլեկտրական նենար ավելի լավ մարտավւսրա–
ձգում արկը՝ հաղորդելով նրան էներգիայի կուտակման անհրա­ կան-տեխնիկական բնութագրեր,
լրացուցիչ արագություն։ Այդ ժեշտ միջոցների բացակայութ­ քան «դասական» թնդանոթներն
կերպ շարժվելով փողի ներսում յունը։ ու հաուբիցները։ Ստեղծված նո­
և միացնելով հերթականորեն րարարությունները մնում էին մի
սոլենոիդները (հաջորդ սոլենոի– Բրիստիան Բերկելենդը (Օս– քա նի օրինակներով, հա ճա խ էլ՝
դը միացնելուց առաջ նախորդի լոյի համալսարանի ֆիզիկայի միայն թղթի վրա։ Ռազմաճա­
հոսանքն անջատվում է)՝ ար­ պրոֆեսոր, աշխատել է 1898– կատին պ ետ ք էին «փողեր» ու
կը հավաքում է ավելի ու ավելի 1917 թթ.) 1901-1903 թթ. ստա­ արկեր՝ ամենօրյա հսկայական
մեծ արագություն և վերջապես ցել է գյուտի երեք արտոնա­ մարտական կորուստները լրաց­
դուրս է թռչում փողից։ Ակնհայտ գիր իր «էլեկտրամագնիսական նելու համար։ Հետևաբար, կա նգ­
է, որ այստեղ չկա արագության թնդանոթի» համար։ 1901 թ. նա նեցնել արտադրությունը՝ նոր
մեծացման որևէ սահման։ Պետք ստեղծեց առաջին կոճային տի­ հրետանային համակարգերի
է միայն ունենալ բավարար ք ա ­ պի ԷԹ-ն, որով հաջողվեց 500 գ անցնելու համար, անհնարին էր։
նակի սոլենոիդներ, որպեսզի զանգվածով արկը թափառքել Սրան ավելացնենք նաև գործա­
արկին հաղորդվի ցանկացած 50 մ/վ արագությամբ։ Երկրորդ րաններում որակյալ բանվորա­
արագություն։ մեծ թնդանոթի օգնությամբ, որը կան ուժի և բարձրորակ նյութերի
ստեղծվեց 1903 թ. և ներկայումս պակասը։

Այդպիսի մշակումներից մե­
կի հեղինակ էին ռուս ինժեներ–
ներ Պոդոլսկին և Յամպոլսկին։
Նպատակ ունենալով մեծացնել
հրետանու հեռահարությունը՝
նրա նք 1915 թ. ստեղծեցին ԷԹ-ի
նախագիծ։ Թնդանոթի փողն ար­
ված էր ինդուկտիվ կոճերի շար­
քի տեսքով։ Դրանց, «րա՚կ» հրա­
մանով պետք է տրվեր հոսանք։
Հեղինակները հավաստում էին,
որ էլեկտրակայանի անհրաժեշտ
հզորության դեպքում արկը, թա–
փառքվելով 50 մետրանոց փո–
ղի միջի էլեկտրամագնիսներով,
կզարգացնի 915մ/վարագություն
և կթռչի մինչև 300 կմ։ Ռուսաս­
տանի Հրետանային կոմիտեի
փորձագետները Պոդոլսկու և
Յամպոլսկու նա խա գծի իրակա­
նացումը համարեցին «անժամա­
նակ»։

Նույն ճա կա տ ա գրին արժա–

ՒՎՏՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 55

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ հարուցում է մագնիսական դաշտ նա խ քա ն ռելսերին հասցնելը,
(Տ), որն ուղղահայաց է արկով հաղորդվում է հնարավորին չափ
նացւսվ ֆրանսիացի ինժեներ– և կից ռելսով հոսող հոսանքին։ մեծ նախնական արագություն՝
ներ Ֆաշոնի և Վիլլեպլեի ԷԹ-ի Արդյունքում տեղի է ունենում օգտագործելով պնևմատիկ կամ
նա խ ա գիծը (1916 թ.)։ Դրա փողն ռելսերի փոխադարձ վանում և հրազեն միջոցներ։
էլ կոճ-սոլենոիդների շղթա էր, արկի արագացում Ամպերի Բ ու­
որն արկի շարժման համեմատ ժի ազդեցությամբ։ Ոելսային թնդանոթը հայտ–
հերթականորեն միացվում էր նագործել էֆրանսիացի ինժեներ
լարմանը։ Գյուտարարները հաս­ Ռելսային թնդանոթի պ ա տ ­ Ֆաշոնը, որը մշակելէ թնդանոթը
տատեցին իրենց մտահղացման րաստումը կա պ վա ծ է մի շա րք 1916-1918 թթ. և 1920 թ. ստացել
կենսունակությունը. ԷԹ-ի պ ա տ ­ լուրջ խնդիրների հետ։ Հոսան­ երեք արտոնագիր (6)։ Սակայն
րա ստ ա ծ մոդելից կրսւկե|իս 50 քի իմպուլսը պ ետ ք է լինի այն­ թնդանոթը պատշաճ կերպով
գրամանոց արկը հավաքում էր քա ն հզոր և կտրուկ, որ արկը չի փորձարկվել, չի չափվել ռել­
200 մ/վ արագություն։ չհասցնի ջերմությունից հալվել ու սերով հոսող հոսանքը, արկի
գոլորշիանալ, բայց առաջանա արագությունը, համենայն դեպս,
Երկրորդ աշխարհամարտի թ ա փ ա ռքի արագություն։ Ուստի նման տվյալներ չկան։ 1936 թ.
տարիներին (1939-1945 թթ.) կա ­ արկի նյութը և ռելսը պ ետ ք է ու­ Հարավսլավիայի ռազմական
տ ա րվա ծ կոճային տիպի ԷԹ-նե– նենան հնարավորին չափ մեծ նախարարության ծառայողները
րի մշակումներից մեզ հայտնի էլեկտրահաղորդականություն, կրկնել են այդ փորձերը, սակայն
է միայն մեկը։ 1944 թ. գա րնա ­ արկն ունենա որքան հնա­ նույնպես ոչ հանգամանորեն։
նը գերմանացի մասնագետներ րավոր է փոքր զանգված,
Հենսլերը և Բունզելը |Փ1 (ք. Մագ– իսկ հոսանքի աղբյուրն օժ տ ­ Երկրորդ աշխարհամար­
դեբուրգ) փորձարկեցին փոքր ված լինի մեծ հզորությամբ և տի տարիներին էլեկտրամագ­
տրամաչափի (10 մմ) ԷԹ, սա ­ փոքր ինդուկտիվությամբ։ Սա­ նիսական զենիթային թնդանոթին
կայն կես տարի անց փորձար­ կայն ռելսային արագացուցչի տիրանալու փորձեր են ձեռնարկ­
կումները դադարեցվեցին։ առանձնահատկությունն այն վել Գերմանիայում և ճապոնիա–
է, որ այն կարող է թափառ– յում։ 1944 և 1945 թթ. Հենսլերը
1970-ական թթ. գիտնական­ քել գերփոքր զանգվածները փորձարկել է 20 մմ տրամաչա­
ներն ավելի հաջողակ գտնվե­ գերբարձր արագություններով։ փի, 2 մ երկարությամբ ռելսային
ցին։ 1970 թ. Հասը և Ցիմերմա– Գործնականում ռելսերը պ ա տ ­ թնդանոթը (նշանակումը՝ ա-2)։
նը (էրնստ Մախի ինստիտուտ, րաստվում են թթվածնազուրկ Սկզբում փորձարկումներն անց­
ք. Վեյլե) ԷԹ-ով թափառքեցին պղնձից և պատվում արծաթով։ կացվել են Բեռլինում, ավելի ուշ
1,3 գրամանոց մետաղե գունդը Որպես արկ օգտագործվում են դրանք անցկացվել են Վերին
մինչև 490 մ/վ արագության։ Մո­ ալյումինե ձողիկներ, որպես Բավարիայի Կլայս բնակավայ–
տավորապես նույն ցուցւսնիշնե– սնման աղբյուր՝ բարձրավոլտ
րը ստացան 1976 թ. Խորհրդա­ էլեկտրական կոնդենսատորնե­ րամերձ թունելում։ ա-2 թնդանո­
յին Միությունում Բոնդալետոգը և րի մարտկոց։ Երբեմն արկին,
Իվանովը։ Դրանից մեծ թափառ­ թը թափառքել է 10 գ զանգվածով
քի արագություններ կոճային տի­ ալյումինե գլանը 30մ/վ2 միջին
պի ԷԹ-ներով հավանաբար չեն արագացմամբ մինչև 1080 մ/վ
ստացվել։

Ռելսային թնդանոթը (անգ­
լերեն՝ ք^Յհցսո) ունի նաև այլ
անվանումներ զանգվածների
ռելսային արագացուցիչ, ռել–
սատրոն, ռայլգան։ Այստեղ նույն­
պես էլեկտրական էներգիան
փոխարկվում է արկի կինետիկ
էներգիայի։ Թնդանոթը թա­
փառքում է էլեկտրահաղորդիչ
նյութից պ ա տ րա ստ վա ծ ար­
կը (որն սկզբում հանդիսա­
նում է էլեկտրական շղթայի
մաս)՝ օգտագործելով Ամպերի
էլեկտրամագնիսական ուժը (նկ.
Հ\. էլեկտրական հոսանքը (/),
անցնելով ռելսերով, նրանց միջև

56 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ4°3. 2009

արագության։ Իրար հաջորդա­ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ

բար միացված երկու ռելսա­ Թնդանոթի ստեղծման նախա­
գծի ղեկավար Չարլզ Գառնետի
յին թնդանոթների օգտագործ– (ՇհՅւ՜1©տ 63տ©էէ) կարծիքով այդ­
պիսի արկը կարող Է ավերել շեն–
մւսմբ հասցվել է մինչև 1210 մ/վ ՔԸ։

արագության։ Տեսական և փորձարարա­
կան հետազոտությունները թույլ
Պատերազմի վերջում Հենսլե– տվեցին սահմանել ԷԹ-ի օպ տ ի­
մալ պարամետրերը։ Ահա դրանք,
րի թնդանոթն ընկել է ԱՄՆ-ի զոր­ տրամաչափը 80 մմ, Էներգիայի
պաշարը, որն անհրաժեշտ Է 3 կգ
քերի ձեռքը։ 1946 թ. ԱՄՆ-ի Սպա­ զանգվածով արկին 2500-3000 մ/վ
սկզբնական արագություն հաղոր­
ռազինությունների վարչությունը դելու համար, առնվազն 60 ՄՋ,
թնդանոթի զանգվածը՝ 1,6-2,7 տ։
հանձնարարել է զրահատանկա­
ԷԹ-ի ևս մեկ առավելությունը
յին գիտ ահետազոտական կազ­ նրա շահագործման անվտան­
գությունն Է. այն չունի պայթուցիկ
մակերպությանը գնահատել նյութեր, ինչը բացառում Է արկե­
րի պատահական պայթյունը նա­
Հենսլերի աշխատանքը։ Հետա­ վերի և այլ տրանսպորտային մի­
ջոցների վրա։
զոտությունների արդյունքում
Որոշակի պայմանների դեպ­
եզրակացվել է, որ էներգիայի մա­ քում ռելսային թնդանոթը կարող Է
վերածվել Էլեկտրամագնիսական
տուցման հիմնախնդիրն անլու­ պլազմային թնդանոթի, երբ հո­
սանքի իմպուլս մատուցելիս
ծելի է։ հնարավոր չեն սովորական հրա­ արկը (տվյալ դեպքում հաղոր­
նոթների միջոցով։ դալար) սկսում Է հալվել։ Հա­
Պատերազմից հետո ռելսային ղորդալարի մի մասը հալված
1982 թ. Ռ. Խոկի ղեկավա­ վիճակում, մյուս մասը գազային
ԷԹ-ի տեսական և փորձարարա­ րությամբ խումբը, Լորենսկի վիճակում, շպրտվում Է դեպի թի­
ազգային լաբորատորիայից, րախը։
կան հետազոտությունները շա­ և Մ. Ֆաուլերը համատեղ ներ­
կայացրին փոքր տրամաչափի Էլեկտրաջերմային թնդա ­
րունակվեցին ԽՍՀՄ-ում, ԱՄՆ-ում (12,7 մմ), 5 մ երկարությամբ ռել­ նոթ ը ԷԹ-ի չորրորդ հիմնական
սային թնդանոթ, որը թափառ­ տեսակն Է, այն գոյություն ունի մի
և մի քանի այլ զարգացած երկր– քում էր 2,2 գ զանգվածով ար­
կը մինչև 10 կմ/վ արագությամբ
ներում։ Անցկացվում էին լայնա­ (8)։ Որպես էներգիայի աղբյուր
ծառայում էր, այսպես կոչված,
ծավալ փորձարկումներ ռելսային «մագնիսական հոսքի սեղմման
գեներատորը», որը պայթուցիկ
թնդանոթի կառուցվածքի կատա­ նյութերի էներգիան փոխարկում
էր էլեկտրականի։
րելագործման և աշխատանքի
Վերը շարադրված ներածութ­
ռեժիմների ուսումնասիրման ուղ­ յան թիվ 2 կետում խոսքը վերա­
բերում էր ռելսային ԷԹ-ին, որը
ղությամբ։ 1958 թ. Արցիմովիչը 2008 թ. հունվարին փորձարկե­
ցին ԱՄՆ ռազմածովային ուժե­
(ԽՍՀՄ) հայտնեց, որ իրեն հա­ րը։ Այդ թնդանոթի առաջին հա­
ջող փորձարկումը կատարվել է
ջողվել է թափառքել պլազմայի 2006 թ. հոկտեմբերին։ Փորձար­
կումների ժամանակ արձակ­
փոքր զանգվածները 100 մ/վ-ից ված արկը (3,2 կգ), չնայած իր
փոքր կշռին ու չափին, օժտ վա ծ
բարձր արագությամբ։ էր հսկայական հարվածային ու­
ժով շնորհիվ չափազանց մեծ
1960-ական թվականների արագացման, որը հաղորդում
էր նրան ռելսային թնդանոթը։
սկզբին էլեկտրադինամիկան Առանց մարտական գլխիկի այդ
արկի հարվածային ուժը համա­
հասավ զարգացման բարձր մա­ չափելի է «Տոմահավկ» թևավոր
հրթիռի պայթյունի ուժի հետ։
կարդակի, իսկ ատոմային ռեակ­

տորների հայտնվելը խթանեց

մագնիսական հիդրոդինամիկա­

յի առաջընթացը։ 1980 թ. «Վես–

տինգհաուս» ֆիրման ստեղծեց

ռելսային թնդանոթի լաբորատոր

մոդել, որն ա րժա նա ցա վ մեծ ու­

շադրության։ Թնդանոթը միա­

բևեռ գեներատորից ստանում

էր 17,5 ՄՋ էներգիա և 300 գ

զանգվածով արկին հաղորդում

4 կմ/վ թափառքի արագություն,

ինչը համապ ատասխանում է

2,8 ՄՋ փողային էներգիայի |71։

Դա ապացույց եղավ այն բանի,

որ ԷԹ-ն կարող է ապահովել այն­

պիսի մեծ փողային էներգիաներ

և արկի արագություններ, որոնք

ՒՎտՅ. 2009 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 57

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ - - Նկ. 6. Փ որ ձ ն ա կ ա ն ԷԹ -ի լո ւս ա ն կ ա ր ը տիեզերական բազավորման
հակահրթիռային մարտական
քանի տարբերակներով։ Պար­ վորման ԷԹ-ի նա խա գիծ։ Ֆիր­ ռելսային ԷԹ-ի երկարությունը
զագույն տարբերակի դեպքում ման Տեխասի համալսարանի (ք. 100 մ է, արկի զանգվածը՝ 2 կգ,
(91 թնդանոթն ունի սովորա­ Օստին) հետ համագործակցութ­ նետման արագությունը՝ 25 կմ/վ
կան փող սկզբնական մասում յամբ նախատեսում է հասցնել (հեռանկարային նպատակն է
տեղադրված էլեկտրոդներով, մարտ ա կան թնդանոթի ՕԳԳ-ն հասնել 50 կմ/վ արագության)։ Ու–
որոնք ծառայում են պլազմայի 50%։ Նշված համալսարանի ղեծրի լավագույն բարձրությունը,
բռնկման համար (նկ. 5)։ Արկը էլեկտրամեխանիկայի կենտրո­ որտեղից պետք է գործի թնդա­
թափ է առնում կոմբինացված նին հաջողվել է իրենց ստեղծած նոթը, 2000 կմ է։ Հաշվարկվել է,
եղանակով, մասամբ՝ նետ ող լից­ փորձնական թնդանոթի օգ­ որ մեկ հատ միջմայրցամաքային
քով, մասամբ էլ՝ էլեկտրական նությամբ (նկ. 7) նետել բարձր բալիստիկ հրթիռը (ՄԲՀ) բարձր
էներգիայով։ Արկի արագությունը խտության պլազմայի մասնիկնե­ հավանականությամբ ոչնչացնե­
զգալիորեն ավելի ցածր է զուտ րը (0,1 գ. զանգվածով) 40 կմ/վ լու համար այդ թնդանոթը պ ետ ք
էլեկտրամագնիսականից, սա­ հսկայական արագությամբ։ է արձակի 4 արկ։ Ամերիկյան
կայն այսպիսի թնդանոթն ավելի մասնագետները հաշվել են, որ
պ ա րզ է, հուսալի, ավելի էժան, և ԱՄՆ-ի կոնգրեսին ուղղված պոտենցիալ թշնամու հարձակո­
կարևորը՝ պահանջում է ավելի զեկույցում ՌՊՆ (ռա զմա վա րա ­ ղական նպատակներով ունեցած
փոքր սնման աղբյուր։ կան պաշտպանական նա խա ­ ՄԲՀ-ները թռիչքի մեկնարկային
ձեռնություն) ծրագրի հեղինակ­ տեղամասում ոչնչացնելու հա­
Ներկայումս ԱՄՆ-ում ա պ ա ­ ները հայտնել են, որ 1980-ական մար անհրաժեշտ է տիեզերքում
գայի մարտական համակարգի թվականներին ԽՍՀՄ-ում մշակ­ ծավալել 100 բալիստիկ կայան՝
ՏՕ/Հ (8ս11© Օթ6ՐՁէ10ՈՈ6116 ^ 6Ր0֊ վել է փորձնական ԷԹ, որը կրա­ ռելսային ԷԹ-ով, յուրաքանչյուրը
է6Ո*6ՏէՐ6) ծրա գրով կատարվում կում է ծանր մետաղների (վոլֆ­ 50 արկով (1991 թ. ԽՍՀՄ-ն ուներ
են նոր սերնդի զրա հա մեքենա նե­ րամ և մոլիբդեն) մասնիկների ցամաքային բազավորման 1398
րի մշակումներ։ ՇՕ/Հ հա մա կա ր­ հոսք։ Հաստատվում է, որ այդ­ ՄԲՀ)։
գի նա խա գծերից մեկն (Ը82Ճ) պիսի մասնիկների «տուփի»
ընդգրկում Է 2015-2025 թթ.։ Այդ արագությունը հասել է մթնոլոր­ ԱՄՆ-ի ռազմա օդա յին ուժե­
նա խ ա գծի շրջանակներում ՕւՁէ տում 25 կմ/վ, վակուումում՝ 60 րը և «Լինգ-Տեմկո-Վոուտ» ֆիր­
ֆիրման աշխատում Է 8x8 և /ՀԷ1 կմ/վ։ ման անցկացրել են «լեքսան»
տանկերի ստեղծմամբ, որոնց նյութից պ ա տ րա ստ վա ծ 2,5 գ
վրա դրվելու Է 105 մմ տ րա մա ­ ԱՄՆ-ի ապ ա գա յի պլաննե­ զանգվածով խորանարդիկները
չափի Էլեկտրաջերմային թնդա­ րով նախատեսված է արտադ­ նետելու փորձարկումներ։ Տիեզե­
նոթ։ Ենթադրվում Է, որ բանակը րել ԷԹ, որն ընդունակ լինի 0,16 րական տարածությանը նմանեց­
կստանա այդ տանկերը արդեն վայրկյանում արձակել 800 գ նելու նպ ա տ ա կով փորձնական
2015 թ.։ զա նգվա ծով 10 արկ (որոշ հա­ ԷԹ-ն զետեղվել է վակուումա­
ղորդումների համաձայն՝ ներկա­ յին խցիկում։ Փորձարարներին
ՆԵՐԿԱՆ ԵՎ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ յումս արագաձգությունը կազմում հաջողվել է նետել այդ արկե­
է 0,5 վայրկյանում 5 արկ)։ Արկե­ րը 8,6 կմ/վ արագությամբ, ընդ
ԷԹ-ների ինտենսիվ մշակում­ րի նետման արագությունը պ ետ ք
ներին մասնագետները ձեռնա­ է հասցվի 2 կմ/վ։ Ըստ Տեխա­ Նկ. 7. է լե կ տ ր ա մ ա գ ն ի ս ա կ ա ն պ լա զ մ ա յի ն
մուխ եղան միայն վերջին տ ա ս­ սի համալսարանի նա խա գծի՝ թնդա նոթի լուսա նկա րը
նամյակներին։ Դիտարկենք որոշ
ֆիրմաների ԷԹ-ների նա խ ա գծե­
րը (10)։ Պիկանտինի զինանոցում
(ք. Դենվեր, Կոլորադոյի նահանգ)
մշակվել և կառուցվել է փորձ­
նական ԷԹ (նկ. 6), որը նետում
է արկը 4,2 կմ/վ արագությամբ։
Թնդանոթի ՕԴԳ-ն 30 % է։ «Վես–
տինգհւսուս» ֆիրման, հիմնվելով
իր զինանոցի ա շխա տ ա նքների
գործնական արդյունքների վրա,
մշակել է տիեզերական բազա–

58 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւվօ3. 2009

- ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ

Նկ. 8. ԷԹ ՝ ԱՄՆ-ի ո ս տ ի կ ա ն ո ւթ յա ն հ ա մ ա ր Նկ. 9. ԱՄՆ-ի «Ւ1յ\/91 ՏսրքՑՇՑ 1/1/ՅՐքՅՐՑ ՇշոէՑՐ» կ ե ն տ ր ո ն ի կ ո ղ մ ի ց 2008 թ. հ ո ւն վ ա ր ի
31-ին փ ո ր ձ ա ր կ ա ծ ո ա զ մ ա ն ա վ ա յի ն բ ա զ ա վ ո ր մ ա ն ռե լս ա յին թ ն դ ա ն ո թ ի կ ա յա ն քի և
«լցամասի» լուսա նկա րները

որում էլեկտրամագնիսական ամերիկյան ոստիկանությու­ վարկի և փորձարկումների արդ­
նը սովորաբար հետապնդում է յունքներով կարող է ձեռք բերել
էներգիան կինետիկականի հանցագործի ավտոմեքենան։ 1000 մ/վ արագություն։
Փորձարկված թնդանոթը որոշ
փոխա րկմա ն ՕԳԳ-ն կազմել է չա փ ով ծանր է՝ 80 կգ, «խփում Ներկայումս ԷԹ-ի բոլոր վճռա ­
է» ընդամենը 10 մետրի վրա, կան հանգույցների ուղղությամբ
40 %: Խորանարդիկներր հեշ­ սակայն հայտնում են, որ շու­ աշխատանքները կատարվում
տ ով այն կփոքրացվի մինչև հե­ և արագորեն առաջ են գնում
տությամբ ծակել են 6,5 մմ ռուստացույցի չափերի և հեռա­ ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում, Իս­
հարությունը կհասցվի 200 մ։ րայելում և այլ երկրներում։ Հիմ­
հաստությամբ պողպատե թի­ Առավելությունն այն է, որ զենքը նականում այդ զենքով կզին­
հանցագործի համար մահացու վեն ռազմանավերը, տանկերը,
թեղները։ չէ, բայց շատ արդյունավետ է զենիթային և հակատանկա­
նրան բռնելու համար։ յին մարտկոցները, տիեզերա­
Ցամաքային և տիեզերա­ կան բազավորման կայանները։
Կարծում ենք, որ ընթերցողին Մասնիկների և զանգվածների
կան բազավորման ԷԹ-ների հետ աքրքիր կլինի նաև տեսնել արագացուցիչների, էներգիայի
«կենդանի» ԷԹ-ի ռազմանավա– կուտակիչների և հզոր իմ­
մշակման լայնածավալ աշխա­ յին կայանքի և «լցամասի» լու­ պուլսների ստեղծման վերջին
սանկարները (նկ. 9)։ տարիների հաջողություննե­
տանքներ են կատարվում նաև րը դարձնում են հավանական,
Տեղեկացնենք ընթերցողին, որ սպառազինությունների հա­
ԱՄՆ-ի «Զեներ ալ Ռիսերչ», որ ԷԹ-ի մշակումներով զբաղվել մակարգերը շուտով կզինվեն
են նաև հայ գիտնականները։ Հա ­ ԷԹ-ներով։ Այդ նպ ա տ ա կին հաս­
«Աերոջետ Տեքսիստեմս», «Ջե– յաստանի պետական ճարտա­ նելու համար անհրաժեշտ կլինի
րագիտական համալսարանում լարված գիտահետազոտական
ներալ էլեկտրիկ», «Մարտին– նրանց կողմից (Արեշյան Գ.Լ., ա շխ ա տ ա նք՝ ԷԹ-ների բոլոր
Միրզաբեկյան Ժ.Մ., Ահարոնյան տեսանկյուններով, ներառյալ
Մարիետա», «Աերոսպեյս» ընկե­ Հ.Ն., Ղազարյան Վ.Կ.) մշակվելեն էլեկտրամատակարարումը և
արկերի էլեկտրամագնիսական արկերը։ Կարևոր դեր կխաղան
րություններում։ Վերջինս մշակել իմպուլսային արագացուցչի տե­ նոր նյութերը։ Այսպիսով՝ ԷԹ–
սության և հաշվարկի հիմունք­ ն, բացի սպասվելիք ռա զմա ­
է ԷԹ՝ ոստիկանության համար ները, պատրաստվել և փոր­ կան կարևորությունից, կդառնա
ձարկվել է կոճային տիպի ԷԹ-ի տեխնոլոգիական առաջընթացի
(111։ Թնդանոթը «կրակում է» լաբորատոր նմուշը, որում դիա– և նորարարության ուժեղ խթան՝
մագնիսական նյութից (սնամեջ զգալի արդյունք բերելով նաև
հզոր էլեկտրամագնիսական ուղ­ ալյումինե գլան) պ ա տ րա ստ վա ծ քա ղա քա ցիա կա ն սեկտորում։»
արկը՝ 150 գ զանգվածով, հաշ­
ղորդված իմպուլս՝ ավտոմոբիլա­

յին էլեկտրոնիկան «խորովելու»

համար։ Ինչպես հայտնի է, ժա ­

մանակակից ավտոմեքենաները

կառավարվում են էլեկտրոնային

համակարգով (պրոցեսո–

րով), որի շարքից դուրս գալու

դեպքում մեքենան վերածվում

է չկառավարվող մետաղակույ­

տի։ Նոր թնդանոթը «կրակում

է» կարճ (50 նանովայրկյան)

էլեկտրամագնիսական իմպուլ­

սով (300 ՄՀց հաճախության),

որն այրում է մեքենայի ամբողջ

էլեկտրոնիկան։ Թնդանոթը տե­

ղադրվում է ոստիկանական

ուղղաթիռի վրա (նկ. 8), որով

|տ|շՅ. 2009 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 59

ԿԱՐԴԱՑԵՔ ԱՆՆԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆԻ
ՀԱՋՈՐԴ
ՀԱՄԱՐՈՒՄ «ԿՕՄԻտայ»
հոդվածը՝ նվիրված
ւա ո
մեծ երգահանի
ծննդյան 100-ամյակին։

«Կոմիւոաս։ Ամեն անգամ, երբ լսում եմ
այս անունը, իմ առջև պատկերանում են
մեր անզուգական լեոներն ու ա նա րա տ
աղբյուրները, նրանց պաղպաջուն ջրերը։

Այղ ջրերի պես հստակ ու պ ա յծա ռ է
Կոմիտասի երաժշտությունը, որի ակունքները

հայ ժողովրդի հոգու խորքերում են։ Հայ
ժողովրդական երգը, որն ունի դարավոր

ինքնակա պատմություն, Կոմիտասի
շնորհիվ համաշխարհային հռչակ ստացավ։

Կոմիտասը մեր ժողովյւդի մեծագույն
կոմպոզիտորն է, մեր երաժշտության
հոգևոր հայրը։ Եվ ամեն մի հայ երաժիշտ
պ ետ ք է խոր ուսումնասիրի Կոմիտասի
երգը, որպեսզի չկտրվի մեր ժողովրդի

երաժշտության ակունքներից»։
ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ԱԶԱՏՆՈՐԱՎՅԱՆԻ

Ցավը մի կողմից
ահազանգում է օրգանիզմին
սպառնացող վտանգի մասին,

մյուս կողմից խանգարում
է կենտրոնական նյարդային

համակարգի կարգավորիչ
ֆունկցիաները, առաջացնում
բազմաթիվ ախտաբանական

ռեֆլեքսներ և խանգարում
բոլոր օրգանների նորմալ

գործունեությունը։

ՇԱԽՄԱՏ

ԱI ՐՄԵՆ ՆԻԿՈՂՈՍՑԱՆ

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
ԵՊՏԻ հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ

ՆԱ ԿԱՐՈՂԱՆՈՒՄ ԷՐ ՆԿԱՏԵԼ ԱՅՆ,
ԻՆՉ ՄՅՈՒՍՆԵՐԸ
ՉԷԻՆ ՏԵՍՆՈՒՄ.

Տիգրսւն Պ ետրոսյանի

2009 թ. հունիսի 17-ին լրա­
ցավ շախմատի աշխարհի
9-րդ չեմպիոն Տիգրան Վար–
դւսնի Պետրոսյանի ծննդյան
80-ամյակը։ Այդ անունը, ա նկա ս­
կած, XX դարի ականավոր
հայերի շարքում գրավում Է
ամենապատվավոր տեղերից
մեկը։ Տիգրան Պետրոսյանի վե­
րելքը, նրա մրցախաղերը շա խ ­
մատային թագի համար համըն­
կան հայ ժողովրդի ազգային
զարթոնքի տարիների հետ, և
աշխարհի ուժեղւսգույն շա խ մա ­
տիստն ինքը դարձավ այդ շրջա­
նի խորհրդանիշներից մեկը։

Հա տ կա նշա կա ն Է մի դրվագ,
որն ինձ պատմեց շախմատի
վարպետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս
Վանիկ Զաքարյանը։ 1963 թվա ­
կանին՝ Միխայիլ Բոտվիննիկ–
Տիգրան Պետրոսյան աշխարհի
առաջնության մրցախաղի ժա ­
մանակ, Վանիկ Զաքարյանը
մեկնաբանում Էր պարտիանե-Ւ

ՒՎտ Յ. 2009 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 61

ՇԱԽՄԱՏ Հայաստանում շախմատի

րը հեռուստալսւսրանի համար։ զարգացման վրա՝ դառնալով
Այսօրվա տերմինաբանությունն
օգտագործելով՝ կարելի է ասել, ա պ ա գա սերունդների հաղթա­
որ ռեպորտաժներն անցկացվում
էին «օն-լայն» ռեժիմով, սակայն նակների հիմնարար բաղադ­
հերթական քայլերն իմանալու
համար անհրա ժեշտ էր պ արբե­ րիչը և սկզբնաղբյուրը։ Տիգրան
րաբար զանգահարել Մոսկվա՝
մրցա խա ղի մամուլի կենտրոն։ Պետրոսյանի հաղթանակների
Աշխարհի չեմպիոնի կոչումը
նվաճելու համար մրցախաղի 22– շնորհիվ շախմատը Հայաստա­
րղ պարտիայում Պետրոսյանին
բավական էր ոչ-ոքի արդյունքը։ նում աստիճանաբար դա րձա վ
«Երբ դիրքն հավասարվել էր,
Ա ոչ-ոքին արդեն ակնհայտ էր, ամենասիրված խաղը, պետութ­
ես հերթական ա նգա մ զա նգ ա ­
հարեցի Մոսկվա։ Խոսափողը յան աջակցությամբ բացվեցին
վերցրեց գրոսմայստեր Սոլոմոն
Ֆլորը՝ Բոտվիննիկի վաղեմի ըն­ շախմատի տասնյակ օջախներ,
կերը, որը, այնուամենայնիվ, հա ­
մակրում էր նաև Պետրոսյանին։ հազարավոր երեխաներ սկսե­
Լսելով պ ատ ասխա նը ռուսերեն՝
բացատրեցի զանգիս նպատակը ցին կանոնավոր հաճախել պ ա ­
Ա խնդրեցի խոսափողը փոխան­
ցել հայերից որևէ մեկին, որ­ րապմունքների, և շուրջ երեք
պեսզի ավելի լավ հասկանամ
իրավիճակը»,– պատմեց Վանիկ տասնյակ տարի անց Հայաս­
Զաքարյանը։ «Սիրելիս, այսօր
այստեղ բոլորն են հայ»,– պ ա ­ տանն համալրեց աշխարհի
տ ա սխա նեց գրոսմայստեր Ֆլո–
րը։ շախմատային գերտերություննե­

Տիգրան Պետրոսյանի պ ա տ ­ րի շարքը։
մական հաղթանակը հզոր Բոտ­
վիննիկի նկատմամբ հսկայա­ Այս հոբելյանի ա ռթ իվ չէի
կան ազդեցություն ունեցավ
ցանկանա թվարկել Պետրոս­

յանի բազմաթիվ նվաճումները,

մեջբերել բոլորին հայտնի կար­

ծիքներ։ Շփվելով շա խմա տ ա ­ այլ կարևոր հանգամանքներ։

սերների և պատանի շախմա­ Տիգրան Պետրոսյանն իս­

տիստների հետ՝ հա ճա խ լսել եմ կապես տաղանդավոր մարդ

«հայի խելքը, հայի տաղանդը» էր, գործունեության տարբեր

գովա զդող զանազան, բայց բնագավառներում նա կա­

մակերեսային և կարծրատիպ րողանում էր գտնել իր յու­

դատողություններ աշխարհի րահատուկ ճանապարհը,

9-րդ չեմպիոնի մասին։ Բազմիցս նկատել և կիրառել այն, ինչմյուս–

նկատել եմ, որ երեխաները քա յ­ ները չէին տեսնում։ 1975 թվա ­

լը գրանցում են բլանկում՝ ն ա խ ­ կանի ԽՍՀՄ բարձրագույն խմբի

քա ն այն կատարելը տ ա խտ ա կի առաջնության հերթական մրցա­

վըա, «որովհետև այդպես անում շարն անցնում էր Երևանում։

էր Պետրոսյանը», խաղում են Պետրոսյանը տ րա մա դրվա ծ էր

ֆրանսիական կամ Կարո-Կանի հաղթել այս մրցաշարում, նա

պաշտպանություն, «որովհետև լուրջ պ ա տ րա ստ վել էր, մրցա­

այն խաղում էր Պետրոսյանը»։ շարի ընթացքում խիստ սահ–

Մի խոսքով, հետևելով ոչ մաս­ մանափ ակել էր շփումները ծա­

նագիտական խորհուրդների՝ նոթների հետ, նույնիսկ Երևան

փորձում են ընդօրինակել մեծ էր ժամանել առա նց տիկնոջ՝

շախմատիստի ճաշակը՝ առանց Ռոնա Յակովլևնայի։ Մրցաշա­

հաշվի առնելու, որ տարիների րի բացման նա խ որդ օրը հայրս

ընթացքում կանոնները փոխվել մեծ ջանքերի շնորհիվ կարողա­

են, և արդեն վաղուց պ ահանջ­ ցավ պայմանավորվել հարցա­

վում է քայլը գրանցել բլանկում զրույցի վերաբերյալ, որը պ ետ ք

միայն խա ղա տ ա խտ ա կի վրա է տպագրվեր մրցաշարի հատուկ

կատարելուց հետո, որ Պետրոս­ տեղեկագրի առաջին համարում։

յանը խաղում էր նաև բա զմա թիվ Ինձ էլ խոստացել էր ծանոթաց­

այլ սկզբնախաղեր՝ հիմնվելով նել Տիգրան Պետրասյանի հետ։

սեփական լուրջ ուսումնասիրութ­ Տիգրան Վարդանովիչն ընդու­

յունների արդյունքների վըա, և նեց մեզ «Արմենիա» հյուրանո–

62 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎՏ3. 2009

ցի իր «լյուքս» համարում։ Նրա ները։ Սևերը կարող էին վերց­ ՇԱԽՄԱՏ
առջև դրվա ծ էր փոքրիկ մագնի­ նել սպիտակների զինվորը ձիով
սական խաղատախտակ, և նա կամ թագուհով։ «Եվ որ ֆիգուրով հնարավոր դարձավ հասկանալ
միանգամից զգուշացրեց, որ կա­ կվերցնեք զինվորս»,– հարցրեց նրա գաղտնիքը։ Պետրոսյա­
րող է տրամադրել միայն 5 րոպե։ Պետրոսյանը։ Մեկն առաջարկեց նի հաջողությունների գրա վա ­
Երկրորդ ա նգա մ ես տեսա նրան կաններից էին գիտելիքները և
մրցաշարի մամուլի կենտրոնում։ վերցնել ձիով։ ««օ-օ^օհշւ^՛»,– տրամաբանությունը։ 1949 թվա ­
Մրցաշարի մեկնարկն այդքան դիտավորյալ շեշտը շեղելով՝ կանին, դեռ կրելով վարպետի
էլ հաջող չէր Պետրոսյանի հա­ հարցրեց Պետրոսյանը և պ ա ­ կոչումը, նա առաջին ա նգա մ
մար. առաջին փուլերում աչքի տասխան քայլով ընդգծեց սպի­ մասնակցեց տղամարդկանց
էին ընկել երիտասարդները՝ Բո­ տակների առավելությունը։ Մյուս ԽՍՀՄ առաջնությանը և տեղ
րիս Գուլկոն, Օլեգ Ռոմանիշինը, հնարավոր քայլին հետևեցին գրավեց աղյուսակի ստորին մա­
Ռաֆայել Վահանյանը։ Սակայն սում։ Երեք տարի անց նույնա­
մրցաշարի երկրորդ կեսը Պետ– «Փ6–6,–6թ36ւ^ւ71» նույն ոճի կի- նման մրցաշարում նա նվաճեց
րոսյանն անցկացրեց վերելքով սա հւսրց-կ իսա բա ցա կա նչութ­ իր առաջին մեդալը և շուտով
և հասավ առաջատարներին։ յունը և նույնչափ ուժեղ շարու­ դարձավ աշխարհի չեմպիոնի
Մի օր էլ նա բարձր տ րա մա դ­ նակությունը, որը, ըստ էության, կոչման հավակնորդ։ հնչքւ շնոր­
րությամբ այցելեց մամուլի կենտ­ եզրափակեց բանավեճը։ հիվ։ «40-ական թվականների
րոն, ուր մի խումբ վարպետներ վերջում, երբ ես սկսեցի կանո­
և գրոսմայստերներ արդեն եր­ Երևանում Պետրոսյանը չոր­ նավոր հանդիպել վարպետների
կար ժա մա նա կ վերլուծում էին րորդ ա նգա մ նվաճեց ԽՍՀՄ հետ, իմ առջև հարց էր ծագել,
մի պարտիա, որում սևերը նոր չեմպիոնի տիտղոսը։ Այդ պ ա ­ ինչպես կառուցել սկզբնախաղե­
պլան կիրառեցին։ նստելով սպի­ տահական հանդիպումը և ման­ րի խաղացանկը... Փրկությունն
տակ ֆիգուրների առջև՝ Պետ– կական տպավորությունս այդ եկավ որոշ չափով աննկատ՝
րոսյանը շատ ա րա գ ուսումնա­ վերլուծությունից դրդեցին ինձ հին գրքերից»,– ավելի ուշ գրել է
սիրեց իրավիճակը, ծանոթացավ հետաքրքրվել Պետրոսյանի Պետրոսյանը։ Թե որքան ժա մա ­
արդեն իսկ առաջարկված շա­ ստեղծագործություններով։ Նախ նակ և ա շխ ա տ ա նք էր պ ետ ք այդ
րունակություններին, մի փոքր պարզվեց, որ առկա է այդ թե­ փրկությունը գտնելու համար, ին­
մտորեց և ժպտալով քայլ կա­ մայով գրականության պակաս
տարեց։ Բավական ակներև
պատասխան քայլից հետո նա (ի դեպ, նույն եզրակացության քը համեստորեն չի խոստովանել,
ուղղակի առաջարկեց փոխա­ կարելի է գալ և այժմ, ավելի միայն հարցազրույցներից մեկում
նակել կենտրոնական զինվոր­ քա ն երեսուն տարի անց)։ Սա­ ասել է, թե հին գրքերում, հին
կայն ժամանակի ընթացքում, պարտիաներում չկան պատրաս­
առաջին հերթին հենց Պետրոս­ տի դեղատոմսեր, կան միայն ու­
յանի մեկնաբանություններից շադրության արժանի առանձին
և հոդվածներից, որոշ չափով քայլեր և գաղափարներ։

Պետրոսյանին հատկանշա–

Տ|23. 200Ց | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 63

ՇԱԽՄԱՏ

կան էր նաև ամբողջական, ռա զ­ կայն շախմատային գրականութ­ ՊաուլԿերեսին հնարավորություն
մավարական, փիլիսոփայական յունում ամրապնդվել են շատ տալով հաղթանակի դեպքում
մոտեցում ցանկացած գործին, թևավոր բառակապակցություն­ հավասարվել իրեն։ Կերեսը, ինչ­
զբաղմունքին։ Պատահական ներ, որոնց հեղինակը Պետրոս– պես հայտնի է, Պետրոսյանին
չէ, որ նրա փիլիսոփայական յանն էր։ հասնել չկարողացավ։ Այդ օրվա­
գիտությունների թեկնածուա­ նից առաջատարի նման վարքը
կան թեզը կրում է «Շախմատը Միջազգային գրոսմայստեր և մրցաշարի վերջին տուրում կա­
և փիլիսոփայությունը» ա նվա ­ խորհրդային ժամանակաշրջանի պում են Պետրոսյանի անվան
նումը։ Եթե նա ուսումնասիրում ճանաչված հոգեբան Նիկալայ հետ։ Մեկ այլ պետրոսյանական
էր շա խ մա տ ի սկզբնախաղեր, Կրոգիուսի վկայությամբ Պետրոս­ հնարք առնչվում է մրցավարութ–
ա պ ա գտնում էր նոր ռազվավւս– յանին հետաքրքրում էր հոգեբա­ յան նրբություններին։ 1970-ական–
րակւսն բովանդակություն վա­ նությունը։ Դժվար է ասել, թե ինչը ներին, երբ մոդայիկ դարձան մեծ
ղուց հայտնի տարբերակներում։ դրդեց Պետրոսյանին ա րա գ ոչ– թվով մասնակիցներով կարճ
Եթե զբաղվում էր լրագրությամբ ոքի անել 1962 թ. Կյուրասաո մրցաշարերը, որոնք անցկացվում
(նա հայտնի «64» շա բա թա թեր­ կղզում անցկացվող հավակնորդ­ էին, այսպես կոչված, «շվեյցարա­
թի առաջին գլխավոր խմբագիրն ների մրցաշարի վերջին փուլում՝ կան մրցակարգով», Պետրոսյանը
էր), ա պ ա ներդնում էր իր ողջ կա­ հայտնաբերել է, որ առաջին տու­
րողությունը։ Նրա հոդվածներին րերում կարելի է կես միավոր
բնորոշ են հետևողական տ րա ­ կորցնել՝ ոչ-ոքի խաղալով ոչ այն­
մաբանությունը, ազնվությունը, քա ն ուժեղ մրցակցի դեմ։ Այդ
դրա նք ծանրա բեռնվա ծ չեն եր­ դեպքում հիմնական հակառա­
կար տարբերակներով և հակա­ կորդների հետ հանդիպումները
ռակորդների անձերի քննադա­ հետաձգվում էին մինչև ա մփ ո­
տությամբ։ Պետրոսյանական փիչ փուլերը, և եթե նրանց հաղ­
վերաբերմունքը լրագրությանը թել չէր հաջողվում, ա պ ա գոնե
շատ բարձր է գնահատել, օրի­ դրամական մրցանակներից մե­
նակ, հայտնի լրագրող, «64» կը, թեկուզ ոչ ամենամեծը, գրեթե
պա րբերականի մեկ այլ գլխա ­ ա պ ա հովվա ծ էր։
վոր խմբագիր Ալեքսանդր Ռոշա–
լը, որը խոստովանել էր ա շխ ա ր­ Մնում է միայն ցավել, որ մեր
հի չեմպիոնի ազդեցությունն իր հռչակավոր հայրենակիցը կյան­
կարիերայի սկզբնական փու­ քից հեռա ցա վ վաղաժամ։ Նա,
լում։ հ դեպ, ժա մա նա կա կիցնե­ իհարկե, հասել էր մեծ բարձունք­
րից ոնանք նշել են, որ աշխարհի ների, բայց ով գիտի, թե էլ որ
9-րդ չեմպիոնն այդքա ն էլ լավ չի ոլորտներում կարող էր փայլել
տիրապետել ռուսերենին, սա­ նրա տաղանդը։

64 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ1°3. 2009

ԳսիշտւոսւԱթ յՐաՀն աւԱ^»1է

Գ իտության

Ա Շ ԽԱ ՐէՈՒԱ

ձV V ՝՝– 1՝ - –0,> ^ ^ ՝\ Ա

/ յ– ւ^ձք՜Հձէ՝յ^ .