29-2012-2

ԻՏՈՒԹՅԱՆ

1ՏՏՒ1 18251031451 Ւյշ2, 2012 թ

1- ^ I Հ1ԼՅԿ1Լ«ա

^աՏ^աՑՈՒՆԸ
I | 500 ՏԱՐԵԿԱՆ է

I .֊ 1 ՚ճ.էջ 12

*ւ՚օւ ւոօօսւս 2 ՄԵԾ ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆ
ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ
Ա°1, 2012 թ. ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ

Լրա տ վա կա ն գործունեություն «...Ես գրում եմիմ կենսագրությունը, բայց ոչիմ սերնդի։
Այս մի երկու խոսքն էլ, որ ասացի, միայն նրա համար
իրականացնող ՀՀ ԳԱՍ նա խ ա գա հություն է, որ ասեմ, թե այսօր, երբ ոմանք հանդիմանում են մեր
երիտասարդությանը, թե նա «իդեալներ չունի, շատ է նյու­
Նախագահ՝ Ռ. Մ արտ իրոսյա ն թապաշտ», մինչդեռ իրենք «ունեցել են» ինչ-որ «բարձր
գաղափարներ», որոնց «ծառայել են», այնքան էլ համոզիչ
Պետական գրանցման չի հնչում, որովհետև ես լավ հիշում եմ, թե այդ ասողներն ինչ
իդեալներ են ունեցել, ևթե ինչպես են ծառայել այդ իդեալնե­
վկա յա կա նի հա մա րը՝ 03Ա055313 րին»։

Տրված՝ 28.06.2002 թ. 12 ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՐԱՏՊՈՒԹՅՈՒՆԸ 500 ՏԱՐԵԿԱՆ է

Գլխավոր խմբագիր՝ Ղազարյան էդ. ՏԻԳՐԱՆ ԶԱՐԳԱՐՅԱՆ

Գլխավոր խմբագրի Հայկական գրատպությունն իր 500-ամյա պատմության
ընթացքում կերտել էբազմաթիվ փառավոր էջեր։ Այդ գրքերը
տեղակալ՝ Սուվարյան Յու. սփռված են աշխարհի բազմաթիվ գրադարաններում, մաս­
նավոր հավաքածուներում։
Բաժինների խմբագիրներ՝ Պ ա պոյա ն Ա.
18 ԷՋ Ե Ր ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՎ ՈՈՒՍԱԿԱՆ ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏԻ
Ն որա վյա ն Ա.
ԴԱՐԱՎՈՐ ԿԱՊԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
Պողոսյան Ա. ԱՐԱՐԱՏ ԱՂԱՍՅԱՆ

Խ ա ռ ա տ յա ն Ա. Հայերի և ռուսների միջև մշակութային հարաբերություն­
ներն ու փոխադարձ շփումներն սկիզբ են առել հեռավոր ժա­
Գործադիր տնօրեն՝ Ս ա րգսյա ն Ա. մանակներից ևշարունակվում են առ այսօր։
32 ԵՆԹԱԿԱՐՄԻՐ ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Պատասխանատու
ԱՐԵԳ ՍԻՔԱՅԵԼՅԱՆ, ԳՈՀԱՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
քարտուղար՝ Վ ա րդանյա ն Ն.
Երկնքի ամենապայծառ ԵԿ օբյեկտներից մեկը Ւ/182 գա­
Տեխնիկական լակտիկայի կենտրոնական մասն է։ 1Ա82–իմիջուկը հեռավոր
ԵԿ տիրույթում ճառագայթում է այնքան էներգիա, որքան մեր
խմբագիր՝ Կիրա կոսյա ն Ա. Գալակտիկայի բոլոր աստղերը միասին։

Համակարգչային

օպերատոր՝ Հովհա ննիսյա ն Ք.

Դիզայներ՝ Օ հա նջա նյա ն Ա.

Թարգմանիչ՝ Ս ա րգսյա ն Մ.

Համարի

պատասխանատու՝ Կիրա կոսյա ն Ա.

Ստորագրված է

տպագրության՝ 30.05.2012

«Գիտության ա շխ ա րհում» խ մբա գրա կա ն

խորհրդի կազմը՝

Ա դամյան Կ., Աղալովյան Լ., Աղասյան ՍԼ, Այվազյան

Ս. (ՌԴ), Աֆրիկյան է., Բրուտյան Գ., Գալստյան Հ.,

Եսայան Ս.(ԱՄՆ), Բ սւվա դյա ն Լ., Հարությունյան Բ.,

Հարությունյան Հ., Հարությունյան Ռ., Համբարձումյւսն

Ս., Հովհա ննիսյա ն Լ., Ղ ա զա րյա ն Հ., Մ արտ իրոսյա ն

Բ.(ՌԴ), Մելքոնյան 11, Ներսիսյան Ա., Շ ահինյան Ա.,

Շուքուրյան Ս., Ջրբա շյա ն Ռ., Սեդրա կյա ն Դ.

Խմբագրության հասցեն՝

Մարշալ Բա ղրա մյա ն 24 դ,
Հիմն ա րա ր գիտ ա կա ն գրա դա րա նի շենք, 9-րդ հարկ,
Հեռ.՝ 52 38 30, ֆաքս՝ 56 80 68
6–տՅւ1։ յօստտ1@տօ.3տ

© «Գիտության աշխարհում» գիտահանրամատչելի
հանդեսը ստեղծվել է կառավարության և Հ Հ ԳԱՍւ
նախագահության որոշմամբ։

Տպաքանակը՝ 500 օրինա կ։
Ծավալը՝ 64 էջ։
Գինը՝ պայմանագրային։

Հոդվածների վերատպումը հնարավոր է միայն

խմբագրության գրավոր համաձայնության դեպքում։

Մեջբերումների դեպքում հանդեսին հղումը

պ ա րտ ա դի ր է։ Խմբագրությունը միշտ չէ, որ

համակարծիք է հեղինակների հետ։ Խմբագրությունը

պ ա տ ա սխ ա նա տ վություն չի կրում գովա զդա յին

նյութերի բովանդակության համար։

ձյ. ճ յ

40

■լ

40 ԱՍՏՂԵՐԻ ԾՆՆԴՅԱՆ ՃԻՉԸ 60 ՆԱՆՈՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ ՏԵՔՍՏԻԼ
ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ
ՏԻԳՐԱՆ ՄՈՎՍԻՍՑԱՆ
ԲՈՐՒՍ ՄԱՄՒԿՈՆՑԱՆ, ՀԱՍՄԻԿ
«Ն երկա յումս՝ մեր դա րա շրջա նում , Գ ա լա կտ ի­ ՆՒԿՈԼՅԱՆ
կա յում շա րունա կվում է ա ստ ղա ոա ջա ցումը» ։
Շնորհիվ իրենց չա փ ա զա նց փ ոքր
Վ. Հ. Հա մրա րձումյա ն չափերի, նա նոմա սնիկները կա րող են
ներթափանցել կենսա բա նա կա ն բջիջ­
44 ԿՈՆՍՏՐՈՒԿՏՈՐ ԱՊԱԳԱՅԻ ՀԱՄԱՐ ներ, հյուսվա ծքներ և օրգա ններ ավելի
դյուրին, ք ա ն ա վեփ մեծ չա փ եր ունեցող
Մ. ԿՈՎԱԼՉՈՒԿ, Օ.ՆԱՐԱՑԿԻՆ մա սնիկները։ Շնչելիս դ ր ա ն ք կա րող են
թ ոքերից ա նցնել ա րյա ն շրջա նա ռությա ն
Մ արդու ա վելի ու ա վելի ա կ տ ի վ ա ց ո ղ տ ե խ ն ի ­ հա մա կա րգ և տարածվել ամբողջ օրգա ­
կա կա ն գործունեությունր դա րձել է բնա կ ա ն մի­ ն ի զ մ ո վ կուտ ա կվելով հյուսվա ծքներում,
ջա վա յրի էվոլյուցիա յի վրա ա զ դ ո ղ բ ա ց ա ս ա կ ա ն բջիջներում, օրգա ններում, ա յդ թվում՝ ու­
գործոն։ Մ ասնագետների գնա հա տ մա մբ՝ մարդու ղեղում, սրտում, լյա րդում, երիկա մներում,
գործունեությա ն հետ և ա նքով ա մեն տ ա րի Երկրի փ ա յծա ղում, ոսկրածուծում, նյա րդա յին և
վր ա կորչում է 5-6 մլբդ տ ո ն ն ա կ ե նդա նի նյութ։ ա վշա յին հա մա կա րգերում։

50 ԹԵՈԴՈՐ ԷՇԵՐԻԽԸ ԵՎ ԸՏՇհԸ*1Շհ1ծ ՇՕԼ1
ԱՂԻՔԱՅԻՆ ՄԱՆՐԷՆ

ԱՆՆԱՓՈԼԱԴ5ԱՆ, ԱՐՄԵՆ ԹՌՉՈՒՆՑՄՆ

2011 թ. լր ա ցա վ հ ա ն ր ա հ ա յտ մա նրէի՝
ա ղ ի քա յի ն ցուպ իկի հա յտ ն ա բ ե ր մ ա ն 125-ամյակը։

58 ՍՐՈՀՈՒՆԴԻ ԲՈՒԺԻՉ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՌԱԶՄԻԿ ԻՍՊԻՐՑՄՆ
ՀՌԻՓՍԻՄԵ ԵՆԳԻԲԱՐՑՄՆ

Ս րոհունդը հա մա րել են «99 հիվա նդությունների
խոտ ա բույս»։ «Ինչպես ա ռ ա ն ց ա լյուրի չի կա րելի
հ ա ց թխել, ա յնպ ես էլ ա ռ ա ն ց սրոհունդի չի կա րե­
լի բուժել բ ա զ մ ա թ ի վ հիվա նդություններ» ,– հ ա վ ա ­
տ ա ցնում է ժողովրդա կա ն բժշկությունը։

ՄԵԾ
ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ ԵՎ
ՔԱՂԱՔԱՑԻՆ

Ս ւրտ ա շես Շահին– արդեն քիչ է ծանոթ մեր Գրագիտություն սովորել եմ տանը, այնու­
յւսնի գիտական ևգիտւս– ժողովրդի նոր սերնդին, հետև՝ մեկ տարի՝ Գալուստ Թումանյանի
կազմակերպչւսկան գոր­ մինչդեռ նախորդ դարի
ծունեությունը հայտնի է 50-70-ական թվականնե­ մասնավոր պանսիոնում (1915 - 1916 ուս.
շատերին։ Նրա ջանքերի րին նրա անունը հնչում տարի)։ Ցարական գիմնազիայում սովորեցի
շնորհիվ Հայաստանում էր հանրապետության 1916-ի սեպտեմբերից մինչև 1917-ի փետր­
զարգացավ ժամանա­ ողջ տարածքում և նրա վարը, որից հետո, մեկ տարի ընդհատումով,
կակից մաթեմատիկան, սահմաններից դուրս՝ գիմնազիան շարունակեց մնալ որպես այդ­
շնորհիվ նրա կերպարի պիսին՝ մինչև 1922 թվականը, երբ այն վե­
ծնվեցին ճանաչման քաղաքացիական, հա­ րածվեց Խ.Աբովյանի անվան դպրոցի։
արժանացած մի շարք սարակական, ազգային
նոր գիտական կենտ­ և բարոյական հարուստ 1916 թիվն էր։ Մեր մանկական
րոններ։ Նա հիմք դրեց ներկապնակի։ ականջներում դեռ հնչում են հայդուկային
ժամանակակից մաթե­
մատիկական կրթութ­ Ստորև կցանկանա­ ռազմաշունչ երգերը....
յանը Հայաստանի բու­ յինք Ա. Շահինյանի նկա­ ....Բայց մեր աչքերը տեսնում են դրան հա­
հերում, պատրաստեց րագիրը ներկայացնել
միջազգային համբավի հենց այս տեսանկյունից՝ ջորդող՝ թուրքական սրից ճողոպրած հայ
արժանացած մաթեմա­ բերելով նրա հուշագ­ գաղթականների անվերջ շարանները, լսում
տիկոսների մի ամբողջ րությունից պատառիկ­ ենք նրանց սայլերի սրտամաշ ճռինչը, տես­
սերունդ, որի շառա­ ներ, որոնք շարունակում նում պատերի տակ մահացողների անհունո­
վիղներն այսօր շարու­ են մնալ արդիական և ու­
նակում են գործել մեր սանելի, և որոնք այնպես րեն հուսահատ հայացքը։
երկրում և նրա սահման­ տարբերվում են արդեն Վաղաժամ և անդարձորեն տրորված հո­
միօրինակ դարձած չոր
ներից դուրս։ և քարացած ձևակեր­ գիներով մուտք ենք գործում դպրոցի շեմից
Այս ամենովհանդերձ, պումներից։ և առաջին անգամ գրիչ վերցնում, գրում մեր
մայրենի լեզվի այբուբենը։
ակադեմիկոս Արտա– ԱՐԱՄ ՇԱՀԻՆՅԱՆ
շես Շահինյանն այսօր Մենք սովորում ենք... իսկ մեր ծնողները և
հարազատները շարունակում են մորթոտվել
կամ զոհ գնալ համաճարակներին։

2 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | Ա°2. 2012

Թող գա փորձություն, թող գա հալածանք։ ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ ՜ձա ձ
Խավար թող դառնա անաղոտ լույսը, ա
Սա րսա փ ելի չէ հային տառապանք. ՚ա տ
Միայն թե չհատեի խղճուկի հույսը...»
ստի­
Բայց մեր հույսը հւստնելու վրա 1922-ին մեր դպրոցից հեռա­ պում քնել, մեկ
էր։ Փառք նրանց, ովքեր իրենց ցավ Գ.Ղափանցյանը։ Մասամբ անգամ կարդացել եմ նույ­
արյունով գծեցին մեր ժողովրդի դա, մասամբ էլայն, որ լուրեր էին նիսկ լուսնի լույսով։ 1917-1921
փրկության ուղին, բացեցին նոր պտտվում բոլորովին նոր տիպի թվականներին ես չգիտեի մի
ու լուսավոր հնարավորություննե­ դպրոցի՝ տեխնիկումի մասին, գրադարան, որից օգտվեի։ Այդ
րով լի ապագան։ տարիներին դռնեդուռ ընկած
ինձ կանգնեցրին երկընտրանքի սրանից-նրանից գիրք խնդրելով
Բացվում են նոր դպրոցներ, առաջ, մնալ նոր՝ Աբովյանի ան­ էի հագեցնում ընթերցասիրութ­
հիմնադրվում է պետական հա­ վան դպրոցում, թ1Տգնալ տեխնի­ յունս։ Այսօր շատ գրքեր կան,
մալսարանը։ կում։ Ընտրեցի վերջինը ևչսխալ– շատ գրադարաններ, և ինքս էլ
շատ գրքեր ունեմ, սակայն այն
Գրիգոր Ղափանցյան, Արսեն վեցի։ մռայլ տարիներին ձեռք բերած
Տերտերյան, Մանուկ Աբեղյան, Այդ դպրոցում շատ բան սո­ և կարդացածս գրքերը մոտիկ
Բահաթուր Բահաթրյան, Ալեք­ հարազատների նման, որոնք
սանդր և Վերա Մելիքյաններ, վորեցի Լւգիտելիքների տեսակե– կորել են հեռվում, ջերմացնում
Արմենակ Մուրադյան, Արշակ տից, Լւ շատ բան զուտ մարդկա­ են հիշողությունս։
յին իմաստով։
Տոնյան, Միքայել Վարունցյան և Մեր իրականության մեջ հա­
շաւո ու շատ ուրիշներ, ահա մեր Հայոց լեզու Ագրականություն մալսարանի ստեղծման օրերին
ուսուցիչները, որոնք դառնութ­ դասավանդում էին Տ. Ս. Տեր-Սւոե֊ կար մի մարդ, որը կարող էր մա­
յան և տառապանքի օրերին փանյանը և Խաչատուր Կանսւ– թեմատիկան սկզբից ևեթ դնել
մնացին իրենց ժողովրդի հետ և յանը՝ երկուսն էլճեմարանցիներ, ժամանակակից հիմքերի վրա՝
լույսի սերմերը բերին մեզ ուս­ երկուսն էլ ոգևորվող և ոգևորող։ Երվանդ Կողբետլյանցը, որը
ման ծարավներիս։ Ձեզանից շա­ Ռուսաց լեզու ևգրականություն էր մասնակցեց մեր համալսարանի
տերն այժմ չկան, բայց մեր մտքի դասավանդում Վերա Ալեքսեևնա հիմնադրման առաջին ակտե­
աչքերով տեսնում ենք ձեզ, լսում Մելիքյանը՝ վերին աստիճա­ րին, սակայն շուտով թողեց
ձեր ձայնը։ նի վեհաշուք և պատրաստված իր հայրենիքը և գնաց օտար
անձնա վորություն: եզերքներ... Պարսկաստան,
Դուք դրիք հիմքը մեր այսօրվա Ֆրանսիա, Ամերիկա, մեզ հա­
Հայաստանի մշակույթի, մտավոր Գծագրություն, գծագրական մար անօգուտ մի կյանք։
երկրաչափություն և տեսական
կյանքի կոչեցիք աշխատավոր մեխանիկա էր դասավանդում Վերջին՝ չորրորդ կուրսում
հայի զավակներին, ստեղծեցիք Միքայել Բեգլարի Վարունցյանը, էի, որ ֆակուլտետին առաջին
մեր առաջին մտավորականութ­ մաթեմատիկա՝ Ա. Ն. Մելիքյանը անգամ տվին մաթեմատիկայի
յունը։ Դուք կամուրջ հանդիսա­ և Արմենակ Մուրադյանը, շոգե­ գծով ասիստենտի հաստիք, և
ցաք անցյալից եկող լավագույնի կաթսաներ և ջեռուցում՝ Լևոն ահա այդ 1929թվականից սկսե­
Ա այսօրվա Հայաստանի մշա­ Ասլանյանը։ Դպրոցի (տեխնիկու­ ցի աշխատել ֆիզմաթ և միաժա­
կույթի միջև։ մանակ տեխնիկական ֆակուլ­
մի) տնօրենն էր Ա. Ն. Մեւիքյանը։ տետներում։ Ֆիզմաթում վարում
Շնորհակալություն ձեզ։ Իմ ուսուցիչներից ամեն մե­ էի գործնական աշխատանքներ
Մինչև 1921 թվականը թեև անալիտիկ երկրաչափությունից,
ծանր էր կյանքը, և դպրոցն էլ կի մասին շատ բան կարող եմ դասախոսությունները կարդում
ծանր պայմաններում էր, սակայն պատմել, բայց մի բան բնութագ­ էր Հովհաննես Նավակ ատի կյա–
շատ լավ ուսուցիչներ եմ ունեցել՝ րական էր նրանց բոլորին, դա նը։
Գրիգոր Ղափանցյան, Հայրա­ բացարձակ արդարամտությունն
պետ Հովհաննիսյան, Տիգրան էր և հավասար ու կիրթ վերա­
Մուշեղյան, Աստղիկ Խոնդկար– բերմունքը բոլորի նկատմամբ
անխտիր։ Դպրոցն ավարտելուց
յան, Հովհաննես Ակունյան և ու­ հետո՝ միայն շատ տարիներ անց
րիշներ։ Շատ էի սիրում մայրե­ իմացա, որ իմ ուսուցիչներն ինձ
նի գրականությունը, մեծ սիրով սիրում էին։
հետևում էի ԳՂափանցյանի
դասերին։ Այդ զարմանաւիորեն Պատանեկան տարիներիս
հայրենասեր մարդը մեծ ոգևո­ շատ էի սիրում ուսումը և ընթեր­
րությամբ և ներշնչանքով էր կա­ ցանությունը. Հիշում եմ, որ ուշ
տարում իր գործը։ գիշերին լույսերը մարում էին և

Ւ1Տ2. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 3

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ

0 § 6 ձ ՜ 2 $ | <>- մի ճաշարան, որտեղ մեզ՝ մտա­ թե այսօր, երբ ոմանք հանդիմա­
վորականներիս, ճաշ էին տալիս նում են մեր երիտասարդությանը,
* * 90* » ^ # ՛ # ՛ # նախապես բաժանված կտրոն­ թե նա «իդեալներ չունի, շատ է
ներով։ Հիշում եմ այդ ճաշարանի նյութապաշտ», մինչդեռ իրենք
«ա < Հ |^ / «ունեցել են» ինչ-որ «բարձր
^ –ր դռանը, աղբակույտի վրա ըն­ գաղափարներ», որոնց «ծառա­
-֊ – " ^ կած մի գյուղացի կնոջ դիակ, յել են», այնքան էլ համոզիչ չի
ճաշ ուտելուց առաջ մենք հնչում, որովհետև ես լավ հիշում
՝՞* 7 ք Ա ն \ * \Փ ՝ ՜ սշխա. անցնում էինք այդ դիակի եմ, թե այդ ասողներն ինչ իդեալ­
մոտից։ Փողոցում վեր­ ներ են ունեցել, և թե ինչպես են
տեցի համալսա­ մակի տակ պառկած ծառայել այդ իդեալներին։
րանում մինչև 1933-ի ամառը։ ընտանիքներ կային....
Ւնձ համար աշխատանքային Այդ բոլորը հանճարեղ 30-ական թվականների սկիզ­
այդ չորս տարիներն անօգուտ առաջնորդի կողմից բը ես ուզում էի բնութագրելորպես
չանցան։ Մինչ այդ ես կապված ձևակերպվեց որպես որոնումների տարիներ, սակայն
էի միայն սակավաթիվ ընկերնե­ շարքային կոմու­ որոնումներ բառն արտահայ­
րի հետ, այժմ շվւվեցի մեծ թվով նիստների մոտ եղած տում է առողջ մի ձգտում, որը
ուսանողների հետ, նրանցից «Գլխապտույտ հաջո­ դժվար թե կար այդ շրջանում։
շատերի հետ կապվեցի մտերիմ ղություններից»։ Բավական է ասել, որ այդ ժամա­
բարեկամական կապերով, որ «Մարդկության մե­ նակ համալսարանը վերանվան­
շարունակվում է մինչ այսօր։ Ես ծագույն հանճարի» վեց ագրո-մանկավարժական
սկսում էի ճանաչել մարդկանց ա շխ ա տ ութ յունները ինստիտուտի և նրա ռեկտոր
ուսման և աշխատանքի մեջ։ մենք բոլորս ուսումնասի­ նշանակվեց ոմն Սահակ Հայրա–
րում էինք և անհատաբար, պետյան։ Ւ^նչ նպատակներ էին
Այդ տարիները մեր հասա­ և կոլեկտիվ կերպով։ հետապնդում այդ ռեֆորմների
րակության կյանքում ևս զգա­ Մենք սկսել էինք սերտել հեղինակները և, առհասարակ,
լի իրադարձությունների տա­ ինչ էին որոնում, ես հիմա կդժվա­
րիներ էին։ Այդ տարիներին մ•«ամնեարկհնոերր,իոմւսաորւցդչկիուևթյբաոնլոմրեժծաա­­ րանամ բացատրել։ Հավանա­
կատարվեց գյուղի կոլեկտիվա­ գույն հանճարի» դասերը՝ «Գրիր բար ապագա պատմաբանը կլու­
ցումը, անցանք քարտային սիս­ մատերիալ մերձավորիդ վրա։ սաբանի դա։ հմ ըմբռնմամբ՝ այդ
տեմի։ Մթերքների մեծ պակաս Եթե գրածիդ մի փոքր մասն իսկ ժամանակը մի հերոստրատային
էր զգացվում։ Ներկա «Սևան» ճիշտ է, ապա քո գործն արդար է, շրջան էր։ Հայտնի է, որ հույն Հե–
հյուրանոցի հետևի կողմում կար դու ծառայել ես քո հայրենիքին»։ րոստրատը հրդեհեց Արտեմի­
սի տաճարը, որպեսզի հռչակ
Այդ ուղղությամբ տեսություն և ձեռք բերի և մնա սերունդների
կոչեր շատ լսեցի, սակայն գործ­ հիշողության մեջ։ Հավանաբար
նականում շատ թույլ գտնվե­ մեր օրերում ևս կային ինչ-որ հե–
ցի։ Հետադարձ հայացք ձգե­ րոստրատներ։
լով՝ խիղճս հանգիստ եմ զգում
թե՜ այդ տարիների և թև 1937 Այդ տարիներին Սոսկվա և Լե–
թվի համար, մահվան և աքսորի նինգրադ գնացին մեր առաջին
գնացողների ճանապարհներին ասպիրանտները՝ Գարեգին
ուրախության ճիչեր չեմ արձա­ Պետրոսյանը և Արամ Նալրանդ–
կել։ Երախտապարտությամբ յանը։ Ինձ չէին թողնում գնալ սո­
խոնարհվում եմ մորս շիրմի վորելու, ստիպում էին աշխատել,
առջև, նրա՝ քրտինքով վաստա­ պատճառն ինձ հայտնի չէր։
կած հացը այլ բան էր ներշնչել
ինձ։ Նույնիսկ անգիտակցա­ 1933 թվականի գարնա­
բար, իսկ այդ հեշտ էր անել՝ ես նը պատրաստվում էի գնալ
ջահել էի, չգնացի ամոթաբեր ասպիրանտուրա։ Խոսք էին
ճանապարհներով։ տվել, որ կստանամ գործու­
ղում։ Նամակ էի գրել Սոսկվա՝
Ես գրում եմ իմ կենսագրութ­ Գ.Պետրոսյանին, խնդրել տեղե­
յունը, բայց ոչ իմ սերնդի։ կություններ ասպիրանտուրայի
պայմանների մասին։ Նրանից
Այս մի երկու խոսքն էլ, որ ասա­
ցի, միայն նրա համար է, որ ասեմ, նամակ ստացա, որում նա խոր–

4 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ1°2. 2012

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ

հուրդ էր տալիս զարկ տալ հա­ վարժական ինստիտուտի ռեկ­ մարդկանց, որոնք նեցուկ են եղել
տորի մոտ եղա ասպիրանտուրա ինձ։ Եվ եթե ես եմ օգնել նեղն ըն­
սարակական աշխատանքնե­ գնալու խնդրով։ Նա հայտնեց, կածին, գուցե թե ենթագիտակ­
որ ինձ դարձյալ ուսանելու չեն ցորեն դրա մեջ արտահայտվել
րին։ 1930 - 1931 թվականներից ուղարկում, և ես պիտի շարու­
նակեմ աշխատել։ Ծայրաս­ է երախտագիտությունս այդ ազ­
մտավորականության մեջ բան­ տիճան վրդովված վիճակում նիվ հոգիների նկատմամբ։
սաստիկ ընդհարվեցի ռեկտո­
վորական կորիզը մեծացնելու րի հետ, հետևանքը եղավ այն, Այդպիսի մեկը եղավ ինձ հա­
որ ազատվեցի աշխատանքից,
նպատակով արտադրությունից և սկսվեց իմ կյանքի դառնա– մար երկրաբան Տիգրան Զրբաշ–
գույն օրերի մի շարան, որ տևեց յանը։ Մեր ծանոթության առիթը
եկած երիտասարդների համար մի քանի ամիս՝ մինչև տարվա մաթեմատիկան էր։ Նա Փարի­
վերջ։ զում ուսանելու տարիներին հա­
համալսարանում կազմակեր­ վաքել էր մաթեմատիկայի մի
Շատ տարիներ հետո՝ հա­ ոչ մեծ գրադարան, ես եղել էի
պեցին, այսպես կոչված, բան­ մալսարանի արխիվը մաքրելիս,
դուրս եկավ այն տարիներին իմ նրա տանը և ծանոթացել այդ
վորական դասընթացներ։ Այդ մասին գրված մի բնութագիր, գրքերին։ Բացի այդ՝ Տիգրան
որում ասված էր, որ ես ընդու­ Ջրբւսշյանը շատ հայրենասեր
դասընթացներում ես ևս աշխա­ նակ երիտասարդ եմ, և ընդ­ մարդ էր և հետաքրքրվում էր
հանրապես դրական կարծիք էր մեր երիտասարդությամբ։ Ահա,
տեցի հասարակական կարգով։ հայտնված, սակայն ավելացված իմանալով իմ վիճակը, նա գնաց
էր, որ ես «դիալեկտիկան չեմ կի­ Աղասի Խանջյանի մոտ, որի հետ
Բավական լավ տղաներ կային րառում մաթեմատիկայում»։ Այս­ մտերիմ էր, և նոյեմբերի վերջին
տեղ չեմ ուզում քննարկել՝ այն ինձ կանչեցին և տվեցին գործու­
նրանց մեջ։ Մի քանիսը տեխնի­ ժամանակ կիրառել եմ դիալեկ­ ղում Լենինգրադ՝ Գիտություն­
տիկան մաթեմատիկայում, թե ների ակադեմիա։ Այդ հրամանը
կական ֆակուլտետում ինձ մոտ ոչ։ Ինչևէ, այդ մի նախադասութ­ ինձ մոտ է այսօր. Վերջին տողում
ասված է, որ «Շահինյանը մեզա­
ուսանող եղան։ Նրանցից ոմանք յունը հանել էր իմ կյանքը նորմալ նից թոշակ չի ստանալու»։
հունից և նետել ինձ դռնեդուռ։
զոհվեցին Հայրենական պատե­ Ահա այդպես մազապուրծ,
Չեմ ուզում նկարագրել, թե սակայն չգիտեմ ինչու, դեկտեմ­
ինչ մարդկանց մոտ եղա և ինչ բեր ամսին, երբ արդեն ասպի­
վերաբերմունքի հանդիպեցի։
Դա ավելորդ է, որովհետև սկսվել րանտուրայի ընդունելություն
էր մի ժամանակ, երբ մարդը չկար, գնում էի Լենինգրադ։
մարդու նկատմամբ բացար­
ձակ անպատասխանատու էր Թողնում էի տանը միայնակ
դառնում։ Պղտոր ալիքի նման մորս. 1928-ին 15 տարեկան հա­
արթնանում և երես էին ելնում սակում քութեշից մահացել էր
նախանձի, ատելության բնազդ­ եղբայրս։
ներ, սանձազերծվում վատթար
րազմում։ կրքեր, արդեն սկսվում էր
1937 թվականի նախեր­
Պիտի ասել, որ այդ գանքը։

երիտասարդներն ուսանող Ես ֆատալիստ չեմ,
սակայն միշտ այն
դառնալուց հետո էլ օգնության պես է եղել, որ
կյանքի դժվա­
կարիք ունեին, և ես, և մյուս ըն­
րին պահերին
կերներս, նրանց հետ պւսրա– հանդիպել
եմ ազնիվ
պելիս մեր ժամանակը ծախսում

էինք շռայլորեն։

Այդ հասարակական պարտքս

կատարում էի հաճույքով, մյուս

պարտքս համարում էի ուսումս։

Ուրիշ գործեր չէի գտնում, ուր

կարողանայի օգտակար լինել և

«զարկ տալ»։ 1933-ի հունիս ամ­

սին համալսարանի, այսինքն՝

ագրո՜տեխնիկական մանկա­

Աօ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈՒՄ |

Դառնացած հոգով էի խաղաղություն է բերելու իմ հո­ Սակայն այդ պայմաններում
ճանապարհ ընկել սակայն ոչ մի ևս կային մարդիկ, որոնք հա­
կասկած չունեի, որ հասնելու եմ գուն։ մառորեն աշխատում էին, ինչ­
նպատակիս։ պես, օրինակ՝ Լեխնիցկին, որը
մի փոքր հարցազյտւյցից հե­ հայտնի մասնագետ դարձավ
Պետք է ասել, որ այդ ժամա­ առաձգականության տեսութ­
նակ մեզ մոտ գիտական աշխա­ տո նա ինձ ուղարկեց համալսա­ յան բնագավառում։ Այդ տղան
տանքներ չէին կատարվում։ Ես ուներ կին և երեխա, ընտանի­
ինքնուրույն մի աշխատանք էի րանին կից մաթեմատիկայի և քով ապրում էր մի փոքրիկ սեն­
արել դիֆերենցիալ երկրաչա­ յակում, պարապում էր մինչև
փությունից։ Ահա այդ աշխա­ մեխանիկայի ինստիտուտ, որ­ գիշերվա ժամը 11-ը, այնու­
տանքն առած՝ դեկտեմբեր ամ­ հետև գալիս էր հանգստյան
սին ներկայացա Գիտությունների տեղ ինձ քննեցին դոցենտներ սենյակ, որտեղշխկում էր դոմի­
ակադեմիայի մաթեմատիկական նոն, և լսվում էր ձիու խրխնջյուն
ինստիտուտ; Սակայն մի երկու Գոլուզինը և Յանչևսկին՝ երկուսն հիշեցնող քրքիջ։ Այդտեղ Լեխ–
օր հետո դիմումս վերադարձրին՝ նիցկին մի կես ժամ դաշնամուր
խորհուրդ տալով դիմել Գերցենի էլվերին աստիճանի կիրթ և բար­ էր նվագում այնպես, կարծես
անվան մանկավարժական ինս­ գտնվում էր դատարկ սենյա­
տիտուտ։ յացակամ մարդիկ։ Այսօր Լե– կում, և ապա գնում էր քնելու։

Վճռեցի գնալ համալսարան՝ նինգրադի այդ առաջին ծանոթ­ Վերջապես մարտ ամսին ես
պրոֆ. Վ. հ. Սմիռնովի մոտ, որի ասպիրանտ հրամանագրվե­
մասին լսել էի, որ լավ մարդ է, ներս չկան, Յանչևսկին սովամահ ցի, իսկ մի քանի ամիս անց
և ծանոթ էի նաև նրա գրքե­ տեղափոխվեցի մի սենյակ,
րին։ Գրեցի մի թերթի վրա, թե եղավ Լենինգրադի բլոկադայի որտեղ ապրում էին երկու հայ
ինչ գիտեմ մաթեմատիկայից և ասպիրանտներ՝ բնագետ Գ.
ինչ գրականություն եմ կարդա­ ժամանակ, իսկ Գոլուզինը լռակ­ Դարբինյանը և քիմիկոս Դ.
ցել ռուս և օտար լեզուներով, և Մարուխյւսնը։
մի արևոտ, պայծառ օր գնացի յաց և շատ համեստ մի մարդ էր,
նրա մոտ։ Վլադիմիր հվանովիչը Սկսեցի հաճախել Սմիռնովի
փոքրամարմին, նիհար, պայծա­ իր համեմատաբար կարճ կյան­ դասախոսություններին՝ «Մո­
ռադեմ մի մարդ էր՝ երկարավուն տավորությունների տեսություն
դեմքով և փայլատակող աչքե­ քի ընթացքում նա զգալի արդ­ կոմպլեքս տիրույթում», մեկ
րով։ տարի լսեցի Գոլուզինին՝ միա–
յունքներ ստացավ անալիտիկ թերթ ֆունկցիաների տեսությու­
Վաղուց է, ինչ իմ շրջապա­ նից, այնուհետև ակադեմիկոս
տում չէի տեսել մորուքով մարդ, ֆունկցիաների տեսության մեջ։ Ս. Ն. Բեռնշտեյնին՝ լավագույն
նրա փոքրիկ մորուքը և բարի մոտավորությունից և Գ. Ա.
առինքնող հայացքը հիշեցրեց Դրամական միջոցներս Ֆիխտենգոլցին՝ ֆունկցիոնալ
ինձ վաղ մանկության օրերին
տեսած հարազատ դեմքեր։ Ես սպառվելու վրա էին։ Ապրում էի անալիգի9։
զգացի, որ իմ ոդիսականը վեր­ Բեռնշտեյնը կարդում էր
ջացած է, որ այդ ռուս մարդը Հայպետհրատի համար թարգ­
շատ չափած-ձևած, առանց
մանածս Ֆադեևի և Պյորիշկինի

«Ֆիզիկա» գրքի դիմաց ստա­

ցածս հոնորարով։

մինչ ասպիրանտ ձևակերպ­

վելս ինձ տեղավորեցին ասպի­

րանտական տանը։ Ապրում էի

մի սենյակում, որտեղ դրված էր

ութ մահճակալ և այնքան խիտ,

որ իմ մահճակալին մոտենալու

համար պետք է կողեկող գնա­

յի։ Այդ սենյակի բնակիչներից

ոմանք հեռացված էին ասպի–

րանտւրայից, սակայն շարու­

նակում էին մնալ այդտեղ։ Եվ

երեկոյան, երբ բոլորը հավաք­

վում էին, սկսվում էր անվերջ շա­

տախոսություն, դոմինոյի խաղ և

ծխախոտի ծուխ մինչև կեսգիշեր։

| 6 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ(°2. 2012

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ

շեղումների, անտարբեր դե­ տասեր։ Նրանք կարողանում Մեր օրերում, երբ գիտության
պի լսարանը, թվում էր, թե են նույնիսկ աննշան ընդունա­ ամեն մի բնագավառում շատ են
նա կարդում է ձեռքին բռնած կություններին տևական աշխա­ աշխատում, ևշատ արագ էփոխ­
մի դասագիրք։ Չնայած նրա տանքով մի փայլ տալ։ Ֆիխ– վում այդ բնագավառի կերպա­
դասախոսություններն անթե­ տենգոլցի աշակերտների մեջ րանքը, լիակատար ինֆորմա­
րի էին, սակայն ոչ մի կենդանի այդպիսիները կային, օրինակ՝ Ւ. ցիայի կուտակումը շատ դժվար
դիտողություն, որ լուսավորեր Պ. Նաթանսոնը, որի գիտական գործ է։ Ունկնդրին այդպիսի մի
մտքի ընթացքը, պարզաբաներ վաստակը չափազանց չնչին էր, ինֆորմացիա տրամադրելը,
ունկնդրին գնալիք ճանապարհը, սակայն փայլուն դասագրքերի շատ մեծ բարեգործություն է։
դուք այնտեղ չէիք գտնի։ Կենդա­ հեղինակ էր։
նի մտքի տրոփյունը բացակայում Իդեալական դասախոս էր
էրնրա մոտ. նա ոչ մի հետաքրքիր Շատ լավ դասախոս էր Գոլու– Սմիռնովը։ Դասախոսության
խնդիր չէր առաջարկում։ Բեռնշ– զինը, որն ուներ մի լավ հատկութ­ սկզբին նա ձևակերպում էր
տեյնը ժլատ էր գիտության մեջ, յուն։ Նա շարադրում էր իր նյութը նպատակը և այնուհետև այն
նա երբեք չէր խոսում մի հարցի սպառիչ կերպով, բոլոր մեծ, թե ճանապարհը, որով պիտի
շուրջ, որի մասին մասամբ մտա­ փոքր աշխատանքների մասին գնային դեպի այդ նպատակը
ծել է և դեռ չի լուծել, նա որոնո­ նա տալիս էր տեղեկություններ։ և նոր միայն վերջում՝ կատա–
ղի և նպատակին դեռ չհասածի
դողով չէր վարակում ունկնդրին։
Դա էր պատճառը, որ Բեռնշտեյ–
նը թեև մեծ մաթեմատիկոս էր,
սակայն աշակերտներ չունեցավ։

Ֆիխտենգոլցն ավելի հա­
մակրելի մարդ էր, փայլուն
դասախոս, նյութը շարադրում
էր այնպես, որ եթե գրեիր այն,
ինչ տրվում էր գրատախտա­
կի վրա>ապա կստացվեր գիրք,
որը խմբագրելու կարիք իսկ չէր
ունենա։ Ֆիխտենգոլցը ունե­
ցավ աշակերտներ, որոնք բո­
լորն էլ հրեաներ էին. չգիտեմ՝ դա
գիտակցված միտում էր, թե ոչ։
Պետք է ասել այնուամենայնիվ,
որ հրեա ժողովուրդը զարմա­
նալիորեն տոկուն է և աշխա­

Տ1շ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 7

ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ

րում էինք անհրաժեշտ հաշ­ որով ես նկարագրում եմ այդ դեպի ինձ. եղել են օրեր, երբ
վումները՝ գիտակցելով ամեն դեպքը։ առավոտյան շատ կանուխ գնա­
քայլք։ Դա անելն արդեն հեշտ ցել եմ նրա տուն՝ մի բան ցույց
էր և հաճելի։ Նա ունկնդրին Մեր հանրակացարանը նախ­ տալու համար։
ականջից բռնած չէր տանում այն կինում անկելանոց էր եղել։ Այդ
ճանապարհներով, որ միայն ին­ պատճառով միջանցքներում Առաջին հետաքրքիր արդ­
քը գիտեր։ պատի երկայնքով ամրացած էին յունքները ստացա 1936 թվա­
փայտյա կլոր ձողեր, որպեսզի կանին։ Դրանք ակադեմիկոս
Սեմինարին Սմիռնովը ձևա­ ուժասպառ ծերունիներն այդ Բեռնշտեյնի ներկայացմամբ
կերպեց մի քանի խնդիր, որոնք փայտերից բռնած գնային լվաց– տպագրվեցին միութենական
շատ հետաքրքիր էին։ Թեև այդ վելու և զուգարան։ ակադեմիայի զեկույցներում։
խնդիրները դժվար էին. ես շատ Դրանց մասին ռեֆերատ գրեց
վաղ սկսեցի զբաղվել դրանցով, Այդ փայտերը հանված չէին։ Գ. Սեգյոն ամերիկյան “1\/13էհ6–
կարդալ գրականություն, որը Հավանաբար ինչ-որ հեռատես տ3էւ031 ք^/ս6" ամսագրում։
թվում էր, թե պետք կգա դրանց աշխատողներ մտածել էին, որ
լուծման ճանապարհները որոնե­ անպայման գալու են ժամանակ­ 1935-ի գարնանը գնացի
լիս։ Սկսեցի դրանց մասին խոր­ ներ, երբ այդտեղ ապրելու են Երևան՝ դասախոսելու ֆիզմաթ
հել համառորեն։ ասպիրանտներ, որոնք քարտա­ ֆակուլտետում։ Կային լավ ուսա­
յին սիստեմի օրոք տարիքով թեև նողներ. նրանց մեջ Էր ինձ սիրելի
Այսպիսով՝ զբաղմունքիս նյու­ երիտասարդ, բայց գուցե թե կա­ Բենիամին Մարգարյանը, որ հե­
թը մոտավորությունների տե­ րիք զգան այդ հենաձողերի։ տո մեր լավագույն աստղագետ­
սությունն էր։ ներից մեկը դարձավ։
Սակայն, ինչպես երևում է,
Այդ ուղղությամբ՝ կոմպլեքս այդ գիտունները հաշվի չէին Ամռանը ոտքով գնացի Միս–
տիրույթում մոտավորությունների առել ինձ, որովհետև ես ոչ միայն խանա (այժմ՝ Հանքավան)։
տեսությամբ, 30-ական թվական­ չէի օգտվում այդ հենաձողե– Բարձրացա Մայմեխ (այժմ՝ Թեժ
ների սկզբին սկսեցին զբաղվել րից, այլև ամեն օր աստիճա­ լեռ) և իջա Կիրովական։ Ոտքով
Մոսկվւսյում Մ. Լավբենտևը և Մ. նավանդակի վրա մարզանք էի ճանապարհորդելը մնում Էր իմ
Կելդիշը։ Ահա այդ թեմատիկա­ անում և առավոտյան ու քնելուց սիրած զբաղմունքը։ Մեր բարձ­
յով, որոշ ուշացումով, սկսում էի առաջ, ամառ թե ձմեռ, սառը րադիր լեռներից բացվող հե­
զբաղվել նաև ես։ ջրով ցնցուղի տակ էի կանգնում։ ռավոր հորիզոնները և կիսաա­
Ի դեպ, այդպիսին միայն ես էի։ նապատային այս քարքարոտ
1934-ը մնում էր դժվարին Այդ պատճառով ռուսներն ասում լեռնաշխարհը՝ քարաքոսերով
տարի, շարունակվում էր քա ր­ էին, թե «Շահինյանը խելագար­ պատած ժայռերով, հարազատ
տային սիստեմը։ Մենք սնվում վել է»։ են ինձ։
էինք հանրակացարան գնալու
ճանապարհին, ուր հանձնում 1935-ի սկզբին բոլորիս վի­ Աշնանային անձրևոտ օրերին
էինք մեր քարտերը։ Հաճախ մեզ ճակը լավացավ։ Ծերացավքար– Լենինգրադում, նստած իմ փոք­
ուտեցնում էին ճիճվոտ սնկեր և տային սիստեմը։ Երևանից էլ րիկ սենյակի լուսամփոփի մոտ,
համարյա միշտ անորակ և յու­ ուրախ լուրեր ստացա։ Ֆիզմաթ երազում Էի հեռավոր Վայոց ձո­
ղազուրկ ճաշեր։ Ասպիրանտնե­ ֆակուլտետի դեկանը՝ Ա. Տոնյա– րի՝ աշնանային արևով ողող­
րը շատ սիրում էին փոխել տալ նը, հրավիրում էր ինձ կարդալու ված, հնձված արտերի դեղնութ­
ճաշարանի տնօրենին։ Նոր տնօ­ դասախոսություններ իրական յունը, խաղաղված գետերի
րենը առաջին օրը մեզ լավ էր փոփոխականի ֆունկցիանե­ քաղցրալուր խշշոցը անդնդա­
կերակրում, և իհարկե, այդ հո­ րի տեսությունից և հայտնում էր խոր ձորերում, չվելու պատ­
գեհացից հետո գալիս էին նույն նաև, որ ինձ համարում են Երևա­ րաստվող թռչունների երամները
ճաշերը, ինչ առաջ։ Այնուհետև նի համալսարանի ասպիրանտ և և ավերված վանքերի պատե­
մենք տեսնում էինք, թե ինչպես ի հաստատումն դրա՝ ուղարկում րին սողացող մողեսների սրտի
մեր ճաշարանի աշխատողները, են 100 ռուբլի լրացուցիչ դրամ։ տրոփյունը։
որ տեղափոխվում էին նույն՝ մեր
շրջանի մի այլ խանութ, հետզ­ Շարունակում եմ զբաղվել իմ Սկսեցի սիրել հյուսիսը, ժլատ
հետե մաշում էին իրենց կուտա­ խնդիրներով, ստանում եմ արդ­ արևով լուսավորված ցուրտ
կած ճարպը։ յունքներ, որոնք ցույց եմ տալիս գարուններ՝ դանդաղ բողբո­
Սմիռնովին։ Դրանք կամ սխալ ջող ծառերով, Ելագինի կղզում
Պիտի ասել, որ մեր բողոք­ են լինում, կամ էլ շատ հեռու իմ հողմերից ծփացող Բալթիկ ծո­
ները շատ լուրջ և բուռն բնույթ հիմնական խնդրից։ Ուսուցիչս վը... Սպիտակ գիշերներին
չէին կրում, այլ մասամբ թելադր­ ինձ ոչինչ չի հուշում, սակայն քնած Լենինգրադը՝ այդ հյուսի–
ված էին այն հումորի զգացումով, անփոփոխ կերպով ուշադիր է

8 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտ2. 2012

սային գեղեցկուհին։ Թսսխծուո րին. համաչափ ճռճռում էին ճոճ­ ԱՆՎԱՆԻ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐ
աշուններ Պավլովսկի, ձարսկոյե վող ծառերի բները։ Դրանց ձայ­
սելոյի, Գսւտչինոյի պուրակնե­ նակցում էր մեր խարույկի մոտ հիշեցնում են ինձ իմ տեսած հյու­
րում։ ՆԼւայով ճանապարհորդեցի նստած կաբելների շշնջյունը։ սիսը։
դեպի Շ|իսե|բուրգ՝ ռուս ժո­
ղովրդի խիզախ որդիների այդ Կուինջիի «Հեռու հյուսիսում» Մի բան ևս պիտի տանեի
դամբարանը։ Մամռապատ ու նկարը, որտեղ առաջին պլանում Լենինգրադից. երաժշտության
մթին խցիկներում քեզ համակում պատկերված է ավազոտ բլրի սերն էր։ Հայրենիքում թե՜ դպրո­
է այն զգացումը, թե մարդկային վրա աճած մի սոճի, իսկ վարը, ցական տարիներիս, թե՜ ուսանող
ոգին և բարոյական խիզախութ­ մինչ հեռավոր հորիզոններ տա­ ժամանակ, բնականաբար, չեմ
յունը չեն մեռնում, թե դրանք րածված են մթին անտառներ՝ ունեցել գրպանի դրամ։ Թատ­
վերևում արճճագույն ամպերից րոն, կինո, համերգներ այնքան
անտեսանեւիորեն կան այնտեղ սակավ եմ գնացել, որ այսօր
քո կողքին։ եկող տխուր լուսավորվածութ­ չեմ հիշում՝ գնացէդ եմ, թե ոչ։
յամբ, Վրուբելի հեքիաթային Դասական երաժշտություն էի լսել
Գիշերեցի Շլիսելբուրգի մո­ «Պանը»՝ դուրս եկած ծառի կոճ­ Կոմունարների այգում բացօթյա
տիկ անտառում։ Ցուրտ գիշեր ղից և ինքն էլկոճղանման, Սուրի– համերգների ժամանակ։
էր, վառել էինք մի մեծ խարույկ։ կովի նկարները և Բրյուլովի «Կա­
Մի կողս այրվում էր տաքից, իսկ նաչ աղմուկ» նկարը, որտեղ մի Եվ ահա Լենինգրադում մեր
մյուս կողս՝ սառչում ցրտից։ Կի– միայնակ կեչի, ողողված ամպե­ ասպիրանտական սուղ միջոցնե­
սաքն ած վիճակում շուռ ու մուռ էի րի ճեղքերից հանկարծ երևացող րից գնում էինք մուտքի տոմսեր՝
գալիս, անցնող քամին սվսվում արևի լույսով, շողշողում էքամու ֆիլհարմոնիայի վերնահարկում
էր փշատերև ծառերի կատարնե– շնչից դողդողացող տերևներով, կանգնելու համար։ Դա էր ուսա­
նող երիտասարդության տեղը։

Այդտեղ լսեցի Բախի երա–
ժըշտությունը՝ գրված ըստ Մատ–
թեոսի Ավետարանի։ Լսեցի
Բեթհովենի, Վագների, Լիստի,
Չայկովսկու, Ռիմսկի-Կորսակովի
սիմֆոնիկ և այլ գործեր։ Լսեցի
աշխարհահռչակ խմբավարնե­
րի, մենակատարների համերգ­
ներ, տեսա հանճարեղ Մուսորգս–
կու «Խովանշչինա» և .Բորիս
Գոդունովեօպերաները։ Շատ սի­
րեցի ռուս ժողովրդական տխուր
և միաժամանակ հզոր թախիծով
լցված երգերը։

«Բորիս Գոդունով» օպերա­
յից՝ սահմանամերձ պանդոկում
թափառաշրջիկների երգը կա­
րող եմ լսել շատ և շատ անգամ՝
առանց հագենալու։

Սիրում եմ շատ ժողովրդնե­
րի տխուր երգերը, որոնց մեջ
հնչում է ուժի տխրությունը, ուժի,
որ ծնվել է մեկ անգամ և գուցե
թե պիտի մեռնի առանց գոր­
ծադրության։ Սիրում եմ երգերում
վաղաժամ հեռացած, գնացած
ազնիվ զգացմունքների թախի­
ծը։ Ինձ թվում է, որ տխրությունը
և թախիծը միատեսակ են բոլոր
ազգերի մեջ, իսկ ամեն մեկն ու­
րախանում էյուրովի։

Ւ1Տ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 9

ՄհԼԱԴԱ ՎՒՐՏ

ք= |

ՍԿՍՎԵԼ Է

ՏՂԱՄԱՐԴԿԱՆՑ
ԱՇԽԱՐՀԻ

ՄԱՅՐԱՄՈՒՏԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԸ*

հասարակության աստիճա­ լով այնպիսի կարևոր մասնա– Գ
նական իգականացումը (ֆեմի– գիտություններ, ինչպիսին են
նիզացիա) ի վերջո հանգեցրել բժշկությունը, մանկավարժութ­ Վերջին տարիներին այս
է այն իրողությանը, որ այսօր յունը, հաշվապահությունը, ֆի­ հիմնախնդիրներն ակտիվորեն
զարգացած երկրների կանայք նանսները։ Ընդ որում, գեղեցիկ քննարկվում են աշխարհի շատ
ոչ միայն իրավունքներով հավա­ սեռի ներկայացուցիչները կարող երկրներում՝ այդ թվում նաև
սար են տղամարդկանց, այլշատ են հեշտությամբ և որակյալ կեր­ ԱՄՆ-ում։ Հասարակությանը հե–
հարցերում անգամ գերազանցել պով կատարել նաև ցանկացած տաքրքրում Է, թե որն Է մարդու
են նրանց։ Զգալի չափով դա տե­ այլ աշխատանք՝ սկսած գիտա­ գործունեության ոլորտների մեծ
ղի է ունեցել այն պատճառով, որ կան բարձր ճշգրտություն պա­ մասում տղամարդկանց նկատ­
կանայք տարբերվում են տղա­ հանջող հետազոտությունների և մամբ կանանց նման սրընթաց
մարդկանցից ավելի մեծ ճկու­ տեխնոլոգիական հաշվարկների և վճռական գերազանցության
նությամբ, լայնախոհությամբ, իրականացումից մինչև ցանկա­ պատճառը։ Ւ՝նչ Է սպասվում
միաժամանակ տարբեր ոլորտ­ ցած վտանգավոր և արտակարգ ապագայում։ Իրոք, ժամանակա­
ներում իրենց դրսևորելու կարո­ աշխատանք։ Այսպիսով՝ կարե­ կից տղամարդիկ զիջելու են կա­
ղությամբ։ Օրինակ՝ երեխաներ լի Է անգամ խոսել տղամարդ­ նանց իրենց գերակշիռ դիրքերը,
դաստիարակող միայնակ կա­ կանց աշխարհի մայրամուտի թէյ գործ ունենք բացառապես
նայք այսօր ավելի մեծ հաջո­ գալուստի մասին, քանի որ շատ ժամանակավոր երևույթի հետ։
ղությունների են հասնում ծառա­ հավանական Է, որ մոտալուտ Գուցե գիտության և տեխնիկա­
յության մեջ առաջխաղացման ապագայում հայրիշխանությունը յի անընդհատ զարգացման հետ
հարցում և ավելի մեծ գումար են կզիջի իր առաջնային դիրքերն տղամարդիկ և կանայք պարզա­
իր իսկ կողմից դարեր առաջ պես փոխվում են, և նրանք պետք
վաստակում, քան նույն իրավի­ տապալած մայրիշխանությանը։ Է սովորեն նորովի ապրել և հա­
ճակում հայտնված ուժեղ սեռի րաբերություններ կառուցել։
ներկայացուցիչները։

Թեև ողջ աշխարհում կարևոր
և պատասխանատու ղեկավար
պաշտոններն առաջվա պես
զբաղեցնում են տղամարդիկ,
կանայք նույնպես չեն կորցնում
իրենց դիրքը՝ ստանալով բարձ­
րագույն կրթություն և յուրւսցնե–

*հէէթ։//\«™™.ՏՇ16ՈՇ6.^ՕՈ6301.ա/Ո6աՏ.

բհթ7Ո63ճտՕՐ6=1344

10 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ա°2. 2012

Սակայն շատ հետազուոող– ՈՐՎԷ
ներ կարծում են, որ ժամանակա­
կից աշխարհում նախ և առաջ ՊԱՏԿԵՐՎԱԾ
պահանջվում են այն որակները, ՏԵՍԱԳՐՈՒԹ­
որոնք ունեն կանայք և չունեն
տղամարդիկ՝ զարգացած ներ­ ՅՈՒՆՈՒՄ*
ըմբռնում (ինտուիցիա), ռացիո­
նալություն, տոկունություն, լայ­
նախոհություն և այլն։

Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում բարձրա­
գույն դպրոցի ուսանողների
57 %-ը կանայք են։ Միայնակ
և անզավակ տիկնայք ավե–
1ի շատ են վաստակում, քան
նույն վիճակում՝ տղամարդիկ։
Թեև ուժեղ սեռն առաջվա պես

ւ^ քձ
ա ՜ա ա

գերիշխում է բարձր վարձատր­ Արտաքին հսկողության տե­ կենդանի մարդուն և պահանջել
վող պաշտոններում, կանայք սախցիկների քանակով Անգլիան են որոշել, թե արդյոք էկրանին
քանակապես նեղում են նրանց՝ զբաղեցնում Է թերևս առաջին պատկերվածն է այդ անձը։ Փոր­
կազմելով բժիշկների մեկ եր­ տեղն աշխարհում։ Բրիտանա­ ձել են զանազան տարբերակ­
րորդ մասը, հաշվապահների՝ կան կղզիների համեմատաբար ներ, պատկերներ՝ ստացված
54 %-ը, իրավաբանների 45 %-ը փոքր տարածության վբա տե­ սովորական կամ բարձրակարգ
և զբաղեցնելով բանկային և ղադրված Է ավելի քան 4 միլիոն խցիկների օգնությամբ՝ արված
ապահովագրական ոլորտների մեկ տարի կամ երեք շաբաթ
աշխատատեղերի կեսը։ խցիկ։ առաջ, ընդհանուր կամ խոշոր
Լոնդոնի համալսարանի հո­ պլանով։ Բոլոր դեպքերում սխալ­
Այնուհանդերձ տղամարդիկ ների քանակը մեծ է եղել, որոշ
առաջվա պես կարևոր են։ Օրի­ գեբանները նպատակադրվել դեպքերում այն կազմել է 44 %:
նակ՝ հենց նրանք են ստանում են պարզել, թե արդյոք կարելի Այնպես որ, դժվար թե տեսագ­
արտոնագրերի 90 %-ը։ Նրանք Է վստահորեն ճանաչել խցիկի րությունը դատարանում ծառայի
շարունակում են ավելի շատ գու­ օբյեկտիվում հայտնված մարդու որպես անհերքելի ապացույց։
մար վաստակել որդեծնության դեմքը։ Փորձի մասնակիցներին
ամբողջ ընթացքում և դրանից ցույց են տվել թե պատկերը, թե կերևույթը զբաղեցնում են օվ­
հետո։ 1Տ|6\«/ &6Տ631՜օհ Օտոէտւ՜-ի կիանոսներն ու Անտարկտիդան։
տվյալներով՝ կարճ ժամանա­ Հնդկաստանի կաստայական
կացույցի գերադասում Է անցնել համակարգն առաջին անգամ ***
աշխատող մայրիկների 62 %-ը, հիշատակվել Է «Ռիգվեդայում»,
իսկ հայրիկների 21 %-ը։ որն ստեղծվել Է ավելի քան 3.500 Գլազգոյի համալսարանի հո­
տարի առաջ։ Վերջերս կատար­ գեբանների տվյալներով՝ մար­
ված ուսումնասիրությունը ցույց դու դեմքին արտահայտված
Է տվել, որ բացառապես նույն հույզերն ըմբռնելու համար բա­
կաստայի ներսում դարեր շարու­ վական է մեկ հինգերորդական
նակ կնքված ամուսնությունների վայրկյանը։
պատճառով առաջացել են ԴՆԹ
–ի տարբերություններ այդ մեկու­ ***
սացած խմբերի միջև։
Եթե վերցնենք 1 մետր երկա­
*** րությամբ քանոն, բաժանենք
երկու կեսի և կրկնենք այդ գոր­
Երկրագնդի մակերևույթի ծողությունը ևս 59 անգամ, ապա
գրեթե երեք քառորդը չի պատ­ կհասնենք քվարկների ու գլյոտն–
կանում որևէ երկրի, այդ մա– ների չափերին։

՞Տտյգ»»*աու, 2010,1.

Տ|օ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 11

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏՒԳՐԱՆ ԶԱՐԳԱՐ8ԱՆ
ԳՐԱՏՊՈՒԹՅՈՒՆԸ Տեխնիկական գիտ. թեկնածու
500 ՏԱՐԵԿԱՆ է Հայաստանի ազգային գրադարանի տնօրեն

նա յե ր ն առաջիններից էին, այն գիրքը, Տպագ–
որ հասկացան գերմանացի րիչները ձգտում
որն ստեղծվել էին ստեղծել այնպիսի
տպագրիչ Յոհաննես Գուտեն– է Կորեայում 704– տպելաձև, որը կազմված ւիներ
բերգի գյուտի ողջ կարևորութ­ 751 թվականների առանձին տառերից։ Դա հաջող­
միջև ընկած ժւսմա– վեց գերմանացի գյուտարար Գու–
յունը, որը հնարավորություն ն ա կ ա հ ա տ վ ա ծ ո ւմ։ տենբերգին։ 1440-ականներին
էր տալիս շարունակելու V դա­ Մեզ հասած հնագույն նա սովորական ձիթհան մամ–
րում մեսրոպյան գյուտի շնոր­ լիչը վերածեց տպագրական
հիվ սկսված գրագիտության տպագիր գիրքը՝ բուդդա­ հաստոցի և հարմարեցրեց
զանգվածային տարածումը և տպագրության համար։ Բայց
ապահովելու ձեռագիր մատյան­ յական քարոզների ժողո­ գլխավորն այն էր, որ նա հայտ–
ների հարատևությունը տպագիր վածուն, տպագրվել է 868 թ. նագործեց այնպիսի տպելաձև,
Չինաստանում։ որը հնարավորություն էր տալիս
մեսրոպատառ թերթերի տեսքով։ ստանալ բնագրի՝ ցանկացած
Հայերեն առաջին հինգ գրքե­ Յուրաքանչյուր նշանի հա­ քանակության տպագիր օրի­
մար առանձին տառամւսրմին– նակներ։ Գուտենրերգի գյուտը
րը տպագրվել են 1512 - 1513 ներով հավաքովի տառաշարը Մայնցից արագորեն տարած­
թվականներին Վենետիկում, և ստեղծել է Պի Շենը Չինաստա­ վեց ողջ աշխարհում, և մեկը
այդ տպագրությունը կապված նում՝ 1044-48 թթ.1; մյուսի հետևից տպարաններ
է Հակոբ Մեղապարտի անվան բացվեցին ու գրքեր տպագրվե­
հետ։ 1 Ճ1\Հ–Ճ\/ դարերում այս արվեստը ցին եվրոպական մի շարք երկր–
թափանցում էԵվրոպա։ Փայտափորագիր ներում՝ հտալիայում (1465 թ.),
Բնագրերի մեքենայական գրքի արևմտսւեվրոպական հնագույն
բազմացման ամենապարզ միջո­ նմուշները վերաբերում են 1410-20֊ թյուններ կան Անտոն Հայի կամ Հայտոն
ական թվականներին։ Պատմական նավապետի մասին։
ցը ՓայտաՓորագրությունն էր, մի ուշագրավ աղբյուր կա, ըստ որի
որը Եվրոպա մուտք գործեց Չի­ մոլդովսւցի քաղաքական գործիչ Ա
նաստանից։ Փայտափորագրութ­ գիտնական Նիկոլսւյե Սպաֆարի–
Միլեսկուն, ով 1675–78թթ. գլխավորել է
յան (քսիլոգրաֆիա, ^1օցք8թհ^) ռուսական մի դեսպանություն Չինաս­
հիմքում ընկած էր կնիքագոր­ տանում, իր «Աշխարհի՝ մսիւս կոչվող
ծության գաղափարը։ Տախտա­ առաջին մասի նկարագրությունը»
կի վրա վարպետը փորագրում աշխատության մեջ հավաստում է, որ
էր բազմացման ենթակա բնագի­ երբ Չինաստանը գրավեցին կալմիկներն
րը, ներկում էր թանաքով, ապա ու թաթարները, նրանց հետ Չինաստան
Եկան նաև հայր Օդերիկը, Անտոն
դրոշմում թղթի կամ մագաղաթի Հայը և Սարկո Պոլո Վենետիկցին, ով­
քեր էլ այստեղ գործող՝ մետաքսի
վրա։ Փայտափորագրությունը արտադրության ու թնդանոթաձուլության
տպագրության ամենավաղ ևքիչ արհեստների հետ Եվրոպա բերեցին
արդյունավետ շրջանն է։Այդպիսի նաև գրքերի տպագրության արհեստը։
գրքեր են ստեղծվել ճապոնիա– Այլ աղբյուրներում նույնպես տեղեկու–
յում, Կորեայում, Չինաստանում։
Դրւսնցից հնագույնը համարվում
է 12 տախտակից արտատպված

12 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ4տ2. 2012

ՀԱՑ ԳՐԱՏՊՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Հոլանդիւսյում (1465 թ.), Շվեյ– քՀյ&է > ի է,

ցարիայում ու Չեխիայում (1468 1X1 է % Գ «XX հ ւ Ռ ե
թ.), Փարիզում (1470 թ.), Լեհաս­ ՝ՀՀ4Ո. & ր
տանում (1473 թ.) Անգլիւսյում Տք–11\<էՈ
խ ■ Ւ տ. % 6
(1474 թ.), Դանիայում (1482 թ.), ** ս $% ֊մ ՝ Վ \%
Շվեդիւսյում (1483 թ.), Պորտու–
գալիւսյում (1487 թ.) և այլուր։ խ V ,1 ՛ Պ % IX Ա՜ V՝%*ա– \Հ ^ է '

Ամերիկա մայրցամաքի տարած­ էջք & ՜էՈ ,ք >
1
քում առաջին գիրքր տպագրվել
է 1504 թ. Բրազիլիայում։ է

Հակոբ Մեղապարտն իր 061 Տչռհատ, որը նշանակում է (1771), Մադրաս (1772), Տրիեստ
տպարանր հիմնելէ Վենետիկում, (1776), Պետերբուրգ (1781), Նոր
քանի որ Հայաստանում այդ ժա­ Աստծու ծառա, 1յ1<օԵատ՝ Հակոբ, Նախիջևան (1790), Կալկաթա
մանակ գիրք տպագրելու համար (1796). ահա ոչ լրիվ ցանկն այն
նպաստավոր պայմաններ չեն 2 յոո1՝ Ծաննի՝ Հովհաննես (յան), վայրերի, որտեղ հրատարակվել
եղել։ Մեղապարտի սարքավո­ են հայերեն գրքեր՝ XVI ֊XVIII դդ.։
րած առաջին հայկական տպա­ ձւ7Ո6ոԽտ՝ Հայ։
րանը գործել է 1512-13 թթ. և լույս Համաձայն մատենագետների
է ընծայել, հավանաբար, 5 գիրք։ Հակոբ Մեղապարտի տպագ­ դասակարգման՝ 1512-1800 թթ.
Տպագիր գրքերից առաջինը՝ ընթացքում տպագրված հայերեն
«Րւրրաթագիրքը», աղոթքների րական գործը հետագայում դար­ գրքերը համարվում են հնատիպ։
ու մաղթանքների ժողովածու է. Դրանից հետո՝ 1801-1900 թթ.
ընդգրկված են ընդարձակ հատ­ ձել է հայկական գրատպության տպագրվածները համարվում են
վածներ Ավետարանից, մի հատ­ վաղ շրջանի տպագիր գրքեր։
ված Գրիգոր Նարեկացու «Մատ­ զարգացման հիմքը։ Նրա տպագ­
յան ողբերգության» պոեմից։ Մինչև 1501 թ. Եվրոպա–
Այնուհետև տպագրվել է «Պա– րական արվեստի ավանդներնը յում հրատարակված գրքերը
տարագատետր», «Աղթարք», դասվում են «խանձարուրւսյին2»
«Պարզատումար», «Տաղարան» (տպատառերի, զարդագրերի ու
գրքերը, որոնցից միայն «Պա– հրատարակումների 2աՐՔԸ։
տարագատետրն» ունի հրա­ զարդերի ձևերը, տպագիր էջի Նման մի գիտական հրատարա­
տարակման տարեթիվը, վայրն կությունում՝ 1486 թ. Մայնցում
ու տպագրիչի անունը նշող հի­ չափը և այլն) օգտագործել են փայտափորագիր եղանակով
շատակարան՝ «Այս սուրբ տա­ հրատարակված Բեռնհարդ ֆոն
ռերը գրվեցին 1513-ին Վենեժ հայ տպագրիչներ Աբգար Թո– Բրայդենբախի «ճանապար­
աստվածապահ քաղաքում, որ է հորդություն դեպի Սուրբ երկիր»
Վենետիկ՝ Ֆրանկստան, Մեղա­ խաթեցին, Սուլթանշահը, ռուս գրքում3 տպագրվել է հայերեն
պարտ Հակոբի ձեռքով»։ այբուբենը4։

«Աղթարք»–ում ընդգր կված Իսկ դրանից առաջ՝ 1473 թ.,
են հետաքրքրաշարժ զրույց­ գերմանացի Յոհաննես Շիլտբեր–
ներ, երազների և աստղագուշա­
կության մեկնություններ։ «Պար­ առաջին տպագրիչ հվան Ֆեո– 2 1ո շ ա ո ձ Ե ա 1ձ
զատումարը» 1512 թ. սկսած
հաջորդ 36 տարվա անշարժ տո– դորովը, եվրոպացի շատ տպագ– 3 8Ր61Շ16ՈԵ30հ (8. \/ՕՈ). ԲՑՐՑցհՈՅէւՕՈՏ ւո
մարացույցն է։ «Տաղարանը» հայ
միջնադարյան տաղերգության րիչներ։ Ւ1©|Աց©06ՈՈՁՈ : ք^61Տ6 1ՈՏԼՁՈՇԼ 1\/1Ձ1Ո2, Ը.
ժողովածու է, որտեղ ընդգրկ­
ված են Ներսես Շնորհալու, Ֆրի– 1512 թվականից սկսած ք^6ւաւշհ, 1486.
կի, Հովհաննես Թլկուրանցու,
Մկրտիչ Նաղաշի ստեղծագոր­ աշխարհի տարբեր ծագերում 4Ավելի մանրամասն տեղեկատվություն
ծություններից։ այս հրատարակման հայագիտական
հիմնադրվեցին հայկական նշանակության վերաբերյալ կարելի
Հակոբ Մեղապարտն ունեցել Է կարդալ Գևորգ Աբգւսրյանի «Հայոց
է իր տպանշանը՝ լատիներեն □. տպարաններ, և սկսվեց հայե­ տպագիր այբուբենը 500 տարեկան Է»
I. 2. տառերով.
րեն գրքերի լայնածավալ տպագ­ հոդվածում, («Հայրենիքի ձայն», Ե., 22
հունվար, 1986 թ./, Վրեժ Ներսեսյանի
րությունը. Վենետիկ (1512), Կ. «8617131X1 VՕՈ Ց^ԺՏՈԵՁՇՒ^Տ թ6Ր6ցՈ–

Պոլիս (1567), Հռոմ (1579), Լվով ՈՁէւօ տ է6173տ ՏՁՈշէՁտ ւէտ տւց–

(1616), Միլան (1621), Փարիզ Ո|ք|ՇՁՈՇ6 քօր էհ© հ|Տէ017 օք ՁՈՈ6Ո13Ո
թհոէւոց» հոդվածում) «Հայկազեան հա­
(1633), Նոր Ջուղա (1638), Լիվոռ–

նո (1644), Ամստերդամ (1660), յագիտական հանդէս», Պէյրութ, 1992 թ.,
հ. 12/, Լ.1. յ<1Տ6^Ձ 2ՁթՁՇ1Ո0^ք0թ61Տ1<Ձ1Ձ
Մարսել (1672), Զմյուռնիա ԽուցՁ Ճ1\/–Ճ\/ \/.\/., ԼշուոցՐՅճ, 1980
գրքում։
(1676), Լոնդոն (1736), էջմիածին

Ւվօշ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 13

ՀԱՅ ԳՐԱՏՊՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

՝ աքէէոա|(լս^մ.լ^ք(ս,^ւ4՚ք&ւէք^ւ.յ.&ք"էփփ՚՝ոքաո(ք1՝ձ"լ“ւ^ւ,ւ^՜&ս^լ՚^•^ւււ՝|^՝է՚Այ*■ւ"ւ<գ^,ոէրյելք/-ք(՜ոև՜,|1ր–յս֊ււ,՝յր՝|քիւ^.,,ծւոԼ&քւ^ւփ■՚.ր.ա՝ք՚–յ11րւկ<ւօ«■•>–.յ/■ոա|յԱ«փԱւքւո.^ր•ւ|քՏ|^.իո^(ւ՚ււ,,աւէոլխ4սՃ^.«ւո,րււՏ<յ.%լ1սքլ^^^ւ,ւ..քէ|ււ««քիլ1ք*(՚ս|ւՐԱււ։$քՏրէՈսէճէւ^,,՚յ(|ա՚է՚*-՛ւ>ւգւ1խէ(.>*|*.(աւլակսյ*|ւ:;։ ք 11՜ *յ Ոա 1
II ւ
ք 11 * <ւ^֊Հււ«յ^հէւո1ւ.ս,նո4Նէրո(սւաւ|11(.Նէյ"ոււ(.ւքսէ;^,ո<ւք^.էւ> Ո .Սււք՚յԷկււէրան^լԴււյան
ւլւսսՀայ, ւ
11■ ց*էՏէճ#& ւ^սւք^ւ/էոււ/սէ՛ ճւՓիլ^գոչերաՀէ-ւյակս/լ֊ ը.ս
««լք-յտՅտտ % ձ–լք 1 է “ձՅ–& 1ք է 1՛ որէ՜րԹւպ\հւոՆհրԼքՀ Հ | 1
^.^արաւյ^ււյ. աէ-էլքւսէ. Օ -ր ^ս ւ ւ ո ւէ յւ ւ լււ է Լ ^ ր /ս յ^ լ^ ս ն .
ա.ք. 1 լւււ^–ւՀւ<լ^՚ր–/ու–էւյ^աքււ|^փ,
2 , Տսւր^ւս^ւ/^ա ւյքւսա ^,
՝ ■^^,՚.ք.։յ ՝*֊ ք■ ■I ուք֊ ւփ^սււԼււյրԼ(7առ.էսւ4|իաա^.
խրէայւ/ա ^^Տ^ւււյհսւՕ-աՆ
1 և ք Ի այ = ա ^, ա յԽ ց ^ խ յն է Կ ւյէ ^ ե
ձ-ոակ;
| |+(՝1|«–սա|լ(ւյլ12ք՛ ■ էՈ ոև.*ս ւ1լ՝ա^ւյ(ււսյքւսւա1(ւ|ւյյււ.

5ոէլօլ;,^^.մ.Հ;ււբէք.,ՏԱտ™ս քI ՃՏ ^֊մ–^ա*^/*Ք*՞է | 1 ք1Նփը“սք՝սաԼէ(.ւլ1էսւք՚ւք՚ո(ւխ ձշԼ.ստ^քԽ3զ ^ 5կ , ^ .
*ւոԱԸ>«^&–Խ*յսաձսփա.ի^(>յ՝դճՓաքգէտ%ի®&»ւյԽ,
զէգՓփոքէս*Ա^Է^Անդ է ^ ք ւ ւէսոփ ա յ քհ յ . Լ 1 է ււք ֊ո ա ս յյ ք^ ^ >., խ, «. - ԼԹ է/ա 5ոլտ ա ս|՚./լւ(էլք>, Լ էլո ^ ո ւ^ օ ս ^ ^ ա ՚ն ա 1 |ա ն ա յ|յ
՚սաքքււատէՄւեոչւյէոււքս^ է
I ^յյՏյ&*ՅՏ|
|/՝ո մսէս։ ւ – ; ֊|
֊յ
ոյ լքւսրա|էփանյքո>լուքրւք
,գաքՆ֊հրէւէւփ^ղիլռբոՀ. I ■■■* *

յհ*^յէ^եա ո.սյսյսյա ւօ(ք(ւյ <

ք։

>

Ո ւրբա թ ա գիրք Պ ա րզա տ ումա ր Տաղարան

գերի ուղեգրության մեջ տպա­ ված, իսկ գլխագրերն սկսվում են րաքանակ գաղութ Էր ստեղծվել՝
գրվել Է հայերեն «Հայր մեր»–ի 16 կետաչափ գլխագրով։ Կան իր եկեղեցով ու դպրանոցով։ Երբ
լատինատառ տարբերակը։ նաև զարդագրեր։ Մեղապարտ 1655 թ. Էջմիածնի կաթողիկոս է
Հակոբի անձի մասին տարբեր նշանակվում ուսումնասեր և բա­
Ներկայումս աշխարհում կարծիքներ կան, սակայն պարզ րեկարգիչ Հակոբ Ջուղայեցին,
հաշվվում Է մոտ 1150 անուն հա­ Էմի բան. հայ առաջին տպագրիչ նա Եվրոպա է ուղարկում դպիր
յերեն հնատիպ գիրք 5։ Ւ^նչու հա­ Հակոբ Մեղապարտը եղել Է ժա­ Մատթեոս Ծարեցուն։ Նա է հիմ­
յերեն տպագրությունն սկսվեց մանակի ոչ թե հռչակավոր անձ, նադրել Ամստերդամի հայկական
պատմական Հայաստանի տա­ այլ իրապես խոնարհ մի մարդ՝ տպարանը։ Նրա խնդրանքով
րածքից հեռու։ Հայաստանը այդ գրագետ, հայ գրին ու գրչութ­ տպարանի տառերը պատրաս­
ժամանակահատվածում զուրկ յանը նվիրված անխոնջ մշակ՝ տում է փորագրիչ Խրիստոֆել
Էր պետականությունից, պա­ օժտված համառ ու հետևողա­ վան Գեյկը։ Ամստերդամի հայկա­
տերազմների թատերաբեմ Էր, կան աշխատասիրությամբ։ Նրա կան տպագրությունով սկսվում
և, բնական Է, որ մշակութային շնորհիվ արևելյան լեզուների մեջ է հայկական գրահրատարակ­
կյանքը չէր կարող զարգանալ։ եբրայերենից հետո արաբերենի չության նոր, բազմաբովանդակ
հետ հայերենն առաջինն Էր, շրջանը, պոլիգրաֆիական բարձ­
Կիլիկյան հայկական թա­ որ դարձավ գուտենբերգյան րարժեք ստեղծագործություն­
գավորության ժամանակներից տպագրության լեզու։ ների հրատարակումը։ Այստեղ
հայերն առևտրական կապեր է տպագրվել հայերեն առաջին
ունեին Վենետիկի հետ, որտեղ Հայ տպագրության մեջ Աստվածաշունչ մատյանը (1666–
ստեղծվել էր փոքրաթիվ հայ­ առանձնահատուկ տեղ ունի 1668 թթ.), որի համար տպագրիչ
կական գաղութ։ Կար նաև Հա­ Ամստերդամը՝ իբրև հայկական Ոսկան Երևանցին հունգարացի
յոց տուն՝ հյուրատուն Վենետիկ տպագրավայր։ XVII դ. երկրորդ
ժամանող հայերի համար։ Այդ կեսին այստեղ բավական ստվա–
ժամանակ արդեն Վենետիկում
տպագրական գործը ծաղկում էր
ապրում, գործում էր 200 տպա­
րան, հրատարակվում էին գրքեր
տարբեր լեզուներով, կային նաև
գրախանութներ։ Հակոբ Մեղա­
պարտն առաջին հայն էր, որ
օգտվեց հրատարակչական գյու­
տից, ստեղծեց հայերեն տպագ­
րական տառեր և իրականացրեց
առաջին տպագրությունը։

Հայերեն առաջին գրքերը
երկգույն են՝ կարմիր ու սև։ Օգ­
տագործված են երկու տեսակ
տառեր՝ բոլորագիր և գլխագիր։
Հիմնական շարվածքը խոշոր՝
14 կետաչափ բոլորգրով է ար–

*Այս քանակն անընդհատ լրացվում է։ Նկարներ Ոսկան Երևանցա տ պ ա գրա ծ Աստվածաշնչից

14 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւ4տ2. 2012

շին լրացուցիչ տառատեսակներ տպաքանակը մի քանի հարյու­ Ոսկան Երևանցու տպագրական
ու զարդեր էր պւստվիրել։ Աստ­ րից հասցրել է մի քանի հազա­ գործունեությամբ սկսվեց հայ­
վածաշունչը արժեքավոր էր նաև րի։ Սա շատ կարևոր էր Հայաս­ կական գրահրատարակության
գերմանական վերածնության տանի և հայկական գաղութների անընդհատությունը։ Նրա գործը
ժամանակաշրջանի հռչակավոր համար։ Ոսկանի Ս. էջմիած– շարունակեցին աշակերտները
նկարիչ և հայտնի արվեստաբան նի և Ս. Սարգսի տպարանում ոչ միայն Ամստերդամում, այլև
Ալբրեխտ Դյուրերի վերատպութ­ տպագրված գրքերի մեծ քա նա ­ հայաշատ այլ քաղաքներում,
յուններով։ կությունն ի վերջո մեղմեց գրքե­ առաջին հերթին Կ. Պոլսում։
րի երկար ժամանակ զգացվող Ոսկան Երևանցին նորություն
Երբ Մատթեոս Ծարեցին վախ­ սուր պակասը։ Օրինակ՝ 1660 մտցրեց նաև տպագրվող հա­
ճանվում է, տպարանն անցնում է թ. «Հիսուս որդին» տպագրվեց յերեն գրքերի՝ ըստ բովանդա­
Ավետիս Ջուղայեցի անունով մի 1200 տպաքանակով, իսկ 1666– կության կատարվող ընտրութ­
վաճառականի, որը, սակայն, 68 թթ. Աստվածաշունչը՝ 5000 յան գործում։ Նրա լույս ընծայած
հասկանալով տպագրական տպաքանակով։ Վերջինս տա­ գրքերն ըստ բովանդակության
գործում իր անձեռնհասությունը, րածվեց Արևելյան և Արևմտյան երկու տեսակ էին՝ կրոնական–
էջմիածնից կանչում է եղբորը՝ Հայաստաններում, հայկական եկեղեցական և աշխարհիկ։ Ու
Ոսկանին։ Նա 1662թ. իր ձեռքն գաղթավայրերում։ Ոսկանյան թեև մինչև Ոսկան Երևանցին մի
առավ Ամստերդամի տպարա­ տպարանը գործեց քառորդ քանի հրատարակիչներ նույն­
նի գործը և հրատարակչական դար, տպագրեց 40 անուն մե­ պես աշխարհիկ բնույթի գրքեր
արտակարգ եռանդ դրսևորեց։ ծարժեք ու բարձրորակ գրքեր՝ էին հրատարակել, այնուամե­
Հայ գրահրատարակության մեջ գերազանցելով մինչ այդ գոր­ նայնիվ նրա շնորհիվ այդ բնույ­
այս հրատարակիչը բացառիկ ծող հայկական տպարաններին թի գրականության տպագրութ­
կարևոր դերակատարություն ու­ երկարակեցությամբ ու տպագիր յունը դարձավ սովորական ու
նեցավ։ Ոսկան Երևանցին հայ­ արտադրանքի մեծ քանակով։ անընդհատ։ Ոսկանյան տպարա–
կական հրատարակությունների

ՀԱՑ ԳՐԱՏՊՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ցու «Գիրք աղօթից, որ Հայկական գրատպությունն
կոչի Զբօսարան հո­ իր 500-ամյա պատմության ըն­
նի աշխարհիկ հրատարակութ­ գեւոր» գիրքն է։ թացքում կերտել է բազմաթիվ
յուններից էին Քերականությունը, փառավոր էջեր։ Այդ գրքերը
Աշխարհացույցը, Այբբենարանը Տպարանը գործի սփռված են աշխարհի բազմա­
և այլն։ Ոսկանյան տպարանն դնելուց հետո թղթի թիվ գրադարաններում, մասնա­
առաջինն էր, որ հրատարակեց մեծ պաշարի կարիք վոր հավաքածուներում։ Թվային
ժամանակակից հեղինակների է առաջանում, և 1776 տեխնոլոգիաների զարգացու­
ստեղծագործությունները, ինչ­ թ. Սիմեոն Երևանցուն մը թույլ տվեց նորովի լուծելու
պես, օրինակ՝ Առաքել Դւսվրի– մեծ դժվարությամբ
ժեցու «Գիրք պատմությանց»–ը հաջողվում է էջմիած– հանրությանը հնատիպ գրքի
1669 թ.՝ հեղինակի մահից մեկ նում հիմնադրել թղթի
տարի առաջ։ Ոսկան Երևանցու գործարան։ Այստեղ մատուցման հարցը։ Հայաս­
ավանդույթները շարունակեցին պատրաստված թղթի
ու զարգացրին Վանանդեցինե– Վրա 1779-1783 թթ. տանի ազգային և Գիտություն­
րը՝ իրենց արժեքավոր հրատա­ տպագրվել է Սիմեոն ների ազգային ակադեմիայի
րակություններով։ Երևանցու «Գիրք որ հիմնարար գիտական գրադա­
կոչի պարտավճարք» § րանների աշխատակիցների
Հայկական գրատպության գործը։ ջանքերով ստեղծվում է «Հայ
հաջորդ կարևոր փուլը տպագ­
րության սկիզբն էր Հայաստա­ Թղթի այդ գործա­ հնատիպ գիրք» համահավաք
նում։ Այստեղ տպագրության րանը գործում է ընդա– I
գործը սկիզբ առավ 1771 թ. մենը 5-6 տարի։ էլեկտրոնային գրացուցակը,
էջմիածնում՝ Սիմեոն Երևանցի որում գրանցվում է աշխար­
կաթողիկոսի օրոք։ Ղուկաս կաթողիկոսի օրոք
(1780-1799) շարունակվում է հասփյուռ հայ հնատիպ գիրքը,
1766 թ. Սիմեոն Երևանցին տպարանի գործունեությունը։
սկսում է տպարան հիմնադ­ մատենագիտական գրառմանը
րելու փորձեր անել, սակայն Ենթադրվում է, որ Ղուկաս
ապարդյուն ջանքերից հետո կաթողիկոսից հետո էջմիածնի կցվում են գրքի նկարահանված
որոշում է հենց վանքում, տեղա­ տպարանը երկար ժամանակով
կան միջոցներով պատրաստել դադարում է գործելուց։ էջերը, և այդ ամենը տեղադրվում
տառեր, փորագրությունների ու
զարդագրերի այլ անհրաժեշտ Թեոդիկր նշում է. «1793 թվա– է համացանցում ազատ դիտման
պարագաներ։ Այդ տպարանում կանեն վերջ, կես դար շարունա­ համար։
տպագրված աոաջին գրքի հի­ կող տպարանական ամլություն
շատակարանից իմանում ենք, մը կտիրեր» էջմիածին։ Վերագ– Շտեմարանը հասանելի է
որ Մկրտիչ արքեպիսկոպոս Շո– րելի քաղաքական դեպքերու,
ռոթեցին առանց նախնական որոնք կտագնապեցուցանեն Հայ հետևյալ կերպ.
մասնագիտական կրթության, աշխարհը, հետևապես նաև Ս. հէէթ://VVVVVV.քI^Ե.տ^^.^տ հաս­
շնորհիվ իր բնատուր ձիրքերի, Աթոռը, Հովհաննես Ը Կարբեցի
փորագրում է բոլորագիր, նոտր– կաթողիկոսի օրոք միայն, 1842– ցեից հարկավոր Է մուտք գոր­
գիր և գլխագիր հայկական տա­ ին կտպվի Հ. Շահխաթունյանի
ռեր, որոնցով և տպագրվում «Ստորագրութիւն կաթուղիկէ ծել «Շտեմարաններ» բաժինը և
է աոաջին գիրքը։ Հարություն էջմիածնի շահեկան» երկհատոր
էջմիածնեցին քանդակում է խո­ գիրքը 6։ ակտիվացնել «Հայ գիրքը 1512–
րաններ, նկարներ, զարդագրեր
ու ծաղկագրեր։ Նրան հետագա­ Կաթողիկոսը վերանորոգում 1800 թթ.» հղումը։
յում աշակերտում է Խաչատուր է տպարանը և 1833 ֊1842 թթ.
դպիրը։ ընթացքում տպագրել է տալիս
տասնմեկ անուն գիրք։ Այդ գրքե­
Տպարանը հիմնադրվում է րի տիտղոսաթերթերի ու հի­
1771 թ. վանքի բակում՝ մի փոք­ շատակարանների տվյալների
րիկ, անհարմար շենքում, և կոչ­ հիման վրա ժխտվում է այն, որ
վում է Ս. Գրիգոր Լուսավորչի տպագրության գործն էջմիած­
անունով։ նի տպարանում երկարատև դա­
դար է ունեցել։
էջմիածնի տպարանի առա­
ջին արգասիքը Սիմեոն Երևան– 6Թեոդիկ, Տիպ ու տառ, էջ 177։

30 հազար մարդու գենոմների Լավ ինքնազգացողութ­ Դեռևս չկան համացանցի
վերլուծությունը ցույց է տվել, որ յան համար անրաժեշտ քնի կայքերի հաճախելիության հաշ­
մարդու հասակը պայմանա­ պահանջը տարբեր մարդկանց վարկման ճշգրիտ եղանակներ։
վորվում է մոտավորապես 50 համար տարբեր է՝ 6 - 9 ժամ և Այսպես, «Ֆորբս» տնտեսագի­
զեներով։ Ընդհանուր առմամբ ավելի։ Ապացուցված է, որ այդ տական հանրահայտ հանդեսի
մարդն ունի 20-25 հազար զեն։ ժամանակը կիսովչափ կախված կայքի հաճախելիության գնահա­
էժառանգականությունից, կիսով տականները տատանվում են 6 -
*** չափ՝ արտաքին գործոններից։ 20 միլիոն հաճախում մեկ ամսվա
կտրվածքով։
Մարդու գործունեության արդ­ ***
յունքում արտադրվող ւսծխած– ***
նի երկօքսիդի մոտավորապես ՄԱԿ-ի վիճակագրության հա­
33%-ը կլանում են օվկիանոսնե­ մաձայն՝ երկրագնդի բնակչութ­ Աշխարհում մահացության
րը։ յան 20 %-ը 18-24 տարեկան ամենաբարձր մակարդակը
երիտասարդներն են։ Իսկ Աֆրի– գրանցվել է Սվազիլենդում՝
*** կայի՝ Սահարայից դեպի հարավ բնակչության յուրաքանչյուր
ընկած երկրներում տարիքային 1000 հոգուց տարեկան մա­
12 տարվա ընթացքում կա­ այդ խումբը կազմում է բնակչութ­ հանում է 31 մարդ։ Մահացութ­
տարված հետազոտություն­ յան երկու երրորդը։ յան ամենացածր ցուցանիշը
ներից և ստուգումներից հետո գրանցվել է Արաբական Միացյալ
Ավստրալիայում թույլատրվել է *** էմիրություններում՝ մեկ տարվա
գենային ճարտարագիտությւսն ընթացքում հազար բնակիչների
եղանակներով ստացված երկ­ Համաձայն հարցումների՝ ան– հաշվով արձանագրվել է մահա­
նագույն վարդերի վաճառքը։ հավատ ամերիկացիների թիվն ցության 2 դեպք։
Վարդին փոխպատվաստել են աստիճանաբար աճում է և ներ­
մանուշակի կապույտ գունանյու­ կայումս կազմում է 15%(1990 թ.՝ ***
թը։ 8,2%, 2001 թ.՝ 14,2%)։
Անգլիացիների 53 %-ը խոս­
*** *** տովանել է, որ լավ չի զգում, երբ
չունի բջջային կապի հնարավո­
Վերջին 200 տարվա ընթաց­ Ավստրալիայում մնացել է ըն­ րություն, օրինակ՝ լիցքաթափվել
քում գյուղատնտեսական մշա­ դամենը 43 հազար կոալա։ Մաս­ է հեռախոսը, սպառվել է գումա­
կաբույսերի բերքատվությունը նագետներն ասում են, որ 30 րը, բացակայում է կապը կամ հե­
տարեկան աճել է 2 %-ով։ տարի անց այդ զվարճալի կեն­ ռախոսը մոռացել է տանը։
դանիները կարող են վերանալ։
*** ***
***
Տարվա ընթացքում մարդ­ Աշխարհում վարելահողի
կությունն ուտում է մոտավորա­ Աշխարհում օրական ծախս­ ընդհանուր մակերեսը ներկա­
պես 300 միլիոն տոննա միս։ վում է 85 միլիոն բարել նավթ (1 յումս կազմում է շուրջ 1,4 մլրդ
բարելը հավասար է 159 լ)։ հեկտար, բայց գյուղատնտե­
սական նպատակներով կարե­
*** լի է օգտագործել ևս 1,6 մլրդ
հեկտար հող։ Միայն Աֆրիկայի
Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներն 25 երկրներում անմշակ է 400 մլն
առաջարկել են համակարգչի հեկտար արգավանդ հող։
կոշտ սկավառակի տեղեկատ­
վության գրանցման և ընթերց­ ***
ման նոր եղանակ՝ լազերի օգ­
նությամբ, որն արագացնում է Պենտագոնի գաղտնազերծ­
այդ գործընթացները հարյուր ված փաստաթղթերը վկայում են,
հազար անգամ։ որ անցյալ դարի 50-ական թվա­
կաններին ամերիկացի զինվո­
րականները քննարկել են որպես
զենք արհեստական գնդաձև
կայծակի ստեղծման հնարավո­
րությունը։

* «5&»ՅՏհ,2010, Ւ41.

Աօշ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 17

ԷՏԵՐ ԱՐԱՐԱՏ ԱՂԱՍ0ԱՆ
Արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՎ
ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՀՀ ԳԱԱարվեստի ինստիտուտի տնօրեն

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏԻ
ԴԱՐԱՎՈՐ

ԿԱՊԵՐԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ն ա յե ր ի և ռուսների միջև ճարտարապետական ավելի հին (1629-1676) հրավերով Նոր Ջու­
մշակութային հարաբերութ­ հուշարձանների քանդակազարդ ղայից Մոսկվա եկավ և Զինապա­
յուններն ու փոխադարձ շփում– դեկորների միջև։ Արվեստաբան­ լատում գործի անցավ Բոգդան
ներն սկիզբ են առել հեռավոր ներից ոմանք էլ գտնում են, որ Սալթանովը (Աստվածատուր Սալ–
ժամանակներում։ Արդեն Ճ-Ճ1 Անիում Տիգրան Հոնենցի կառու­ թանյան, ծ. թ. անհայտ - 1703),
դարերում Կիևյան Ռուսիայի ցած Ս. Գրիգոր տաճարի, ինչպես որը պատմաբան Ւ՝. Զաբելինի
առևտրական կենտրոններում նաև Բախտաղեկի եկեղեցու որմ­ խոսքով շուտով ճանաչվեց «ռու­
հայկական փոքրաթիվ համայնք­ նանկարներն ստեղծվել են Ֆլոր սական արքունյաց լավագույն
ներ են ստեղծվել։ Դրանց մեջ անունով ռուս վարպետի մաս­ գեղանկարիչներից մեկը, ով իր
եղել են նաև ճարտարապետներ նակցությամբ, իսկ անանուն հայ արվեստով և գործունեությամբ
ու նկարիչներ, որոնք կապեր են նկարիչներից մեկը մասնակցել է նախորդներին գերազանցեց ու
հաստատել և համագործակ­ ՄեծՆովգորոդից ոչ հեռու ընկած՝ նրանցից շատ առաջ անցավ»։
ցել ռուս վարպետների հետ։ Ներեդիցայի եկեղեցու պատկե­ Շուրջ 35 տարի Մոսկվայում ապ­
Ստեղծագործական նման ընկե­ րազարդման աշխատանքներին։ րած Սալթանովը բազմաթիվ
րակցության մասին են վկայում աշակերտներ ունեցավ, որոնցից
Կիևի Ս. Սոֆիայի տաճարում Հետագայում ռուս-հայկական առավել հայտնի են Կարպ Զոլո–
ամփոփված ռուս ազնվատոհմ մշակութային շփումներն է՜լ ավե­ տարյովը, ծագումով արաբ Աարկ
իշխանների սարկոֆագներին լի աշխուժացան։ Ռուսաստանի Աստաֆևը և հայազգի Լազար
փորագրված զարդանախշերն ու ցար Իվան Ահեղի (1547-1584) (Ղազար) Բելսկին։ Վերջինս XVIII
հայատառ մակագրությունները։ օրոք Աստրախանի գրավման դարի ռուսական կերպարվես­
և Մոսկվայից Կասպից ծով տա­ տի՝ դեկորատիվ նկարչության
Հայերը մշակութային կա­ նող ջրային ուղուն տիրանալու ու բեմանկարչության ասպարեզ­
պեր են ունեցել նաև Վլւսդի– արդյունքում ռուսները հնարա­ ներում, ինչպես նաև պատման–
միր-Սուգդալյան և Նովգորոդ– վորություն ստացան անխափան կարի ու բնանկարի ժանրերում
յան իշխանությունների հետ։ առևտուր անելու Պարսկաս­ ստեղծագործած գերդաստանի
Ականավոր գիտնականներ Բ. տանի հետ, ինչը կարևոր նշա­ հիմնադիրն է։ Բոգդան Սալթա–
Գրեկովի, Վ.Լազարևի, Հ. Օրրելու նակություն ունեցավ հայ-ռու– նովի արվեստի գիտակ, նրա
և ուրիշների կարծիքով որոշակի սական մշակութային կապերի առաջին կենսագիր Ա. Րւսպենս–
նմանություն կա Վլւսդիմիր-Սուզ– ամրապնդման համար։ կու կարծիքով՝ հայազգի վար­
դալյան ճարտարապետական պետը ռուսական արվեստին
առանձին կոթողների (օրինակ՝ Հայ-ռուսական հարաբերութ­ «թարմ ու կենարար նոր ծփանք
Վլադիմիրում կառուցված Դմիտ– յուններն առավել ակտիվացան տվեց»։ Այդ տարիներին նա
րիևյան տաճարի) և հայկական XVII դարում։ 1666-ին Ռուսաս­

տանի ցար Ալեքսեյ Միխայլովիչի

18 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտ2. 2012

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

տասնյակ սրբապատկերներ է ամրացան XIX դարի առաջին կյանքին, ազգային տիպերին և

վրձնել, որոնցից մի քանիսն այ­ կեսին՝ Ռուսաստանի կազմում տարազներին նվիրված բազմա­

սօր էլ կարելի է տեսնել մոսկով– Արևելյան Հայաստանի ընդգրկ­ թիվ ջրանկարներ ու գծանկար­

յան Կրեմլի տաճարներում։ Նա է վելուց հետո։ Նոր էջ բացվեց ներ է ստեղծել, որոնց մի մասը

գեղեցիկ որմնանկարներով հար– հայ բազմադարյան մշակույ­ զետեղել է Փարիզում 1849-ին

դարել եկեղեցական և պալատա­ թի պատմության մեջ։ Ռուսա­ լույս տեսած “Լ© Օյաշյտց թւէէօր–

կան տարբեր շենքերի պատերն կան դեմոկրատական մտքի 6տզս6” պատկերագրքում։ Տե­

ու առաստաղները։ և ռեալիստական արվեստի ղի շնորհալի պատանիներին

Ռուսների օգնությամբ ազդեցությամբ հայկական կեր­ գեղարվեստական կրթություն

պարսկական լծից հայերի պարվեստն աշխարհիկ նոր տալու նպատակով նա ջանա­

ազատագրման հույսն ուժգ­ բովանդակություն ստացավ, ցել Է Թիֆլիսում նկարչական

նացրեց հայ բնակչության զինվեց գեղարվեստական մի դպրոց բացել։ Նշանակալից

արտագաղթը Իրանից դե­ արտահայտության ժամանա­ Է Գ. Գագարինի դերը Թիֆլիսի

պի Ռուսաստան։ Ընդարձակ­ կակից միջոցներով, յուրացրեց Երևանյան հրապարակում կա­

վեցին ու բազմապատկվեցին արդի նկարչության և քանդակա­ ռուցված թատրոնի հարդարման

ռուսական կայսրության մեջ գործության հիմնական տեսակ­ գործում։

արդեն գոյություն ունեցող հայ­ ներն ու ժանրերը։ Հայաստանում ու Ռուսաս­

կական գաղթօջախները, նոր Այդ շրջանում Հայաստան տանի հայաշատ գաղթօ­

համայնքներ ձևավորվեցին Պե– այցելած ռուս նկարիչներ Անդրեյ ջախներում այդ ժամանակ

տերբուրգում, Գրիգորիուպոլում, Ուխտոմսկու, Գավրիիլ Սերգեևի, գեղարվեստական նույնիսկ

Եկատերինոսլավում... Եկատե– Աիխայիլ հվանովի, Մաքսիմ Վո– տարրական կրթարանի բա­

րինա 9 կայսրուհու (1729-1796) րոբյովի, Նիկանոր Չերնեցովի, ցակայությունը լուրջ խոչընդոտ

հատուկ հրովարտակով Դո­ Ֆյոդոր Բայկովի և այլոց հայկա­ Էր ազգային մշակույթի վերըն­

նի գետաբերանում հիմնադր­ կան բնաշխարհը, հայ ժողովրդի թաց զարգացման համար։ Դա

վեց ամբողջությամբ հայաբ­ նիստուկացը, նրա ճարտարա­ գիտակցում Էին հայ առաջադեմ

նակ Նոր Նախիջևան քաղաքը։ պետական կոթողները պատկե­ մտավորականները, հատկա­

Դա նպաստեց հայ-ռուսական րող ստեղծագործությունները ոչ պես՝ մեծ լուսավորիչ Խաչա­

ոչ միայն առևտրատնտեսա­ միայն գեղարվեստական, այլև տուր Աբովյանը, ով դեռ 1835-ին

կան, այլև մշակութային ու ճանաչողական նշանակություն գերմաներենով գրած նամակ­

գեղարվեստական կապերի ունեն։ Այդպիսին են, օրինակ, ներից մեկում նշում Է, որ հայե­

զարգացմանը։ ռուս բնանկարիչ և մարտանկա– րի մեջ երաժշտության ու նկար­

Այդ կապերը հատկապես րիչ Վլադիմիր Աոշկովի գրաֆի­ չության տարածումն իր վաղեմի

կական աշխատանքները։ Ռու­ ցանկությունն Է, և որ ինքն ուզում

սական բանակի հետ 1827-ին Է հայ պատանիներից ոմանց

Հայաստան ժամանած արվես­ Պետերբուրգ ուղարկել՝ անհրա­

տագետը, առանձին բնանկար­ ժեշտ գիտելիքներ ձեռք բերելու

ներից զատ, ստեղծել է նաև մի համար։

շարք ռազմական բազմամարդ Խ. Աբովյանի փափագը շու­

տեսարաններ, որոնցից են «Սար­ տով իրականություն դարձավ։

դարապատի ամրոցի առումը» 1830-1840-ական թվականնե­

(1827), «Երևանի բերդի առումը» րին Պետերբուրգի Գեղարվեստի

(1827), «Կարսի գրավումը» ակադեմիայում կրթություն

(1828), «էրզրումի գրավումը» առան շնորհալի հայ մի քանի

(1829) և այլն։ Նա է պատկերել երիտասարդներ, որոնք, ի տար­

Թուրքմենչայի պայմանագրի վա­ բերություն նրանցից առաջ այս­

վերացման պատմական պահը։ տեղ կրթված հայազգի հատու­

Երկար ժամանակ՝ 1840– կենտ սաների (Աիխայիլ Բելսկի,

1850-ական թվականներին, Կալուստով, Լալաև), հետագա­

Վրաստանում և Հայաստանում յում նշանակալից դեր կատարե­

է ապրել ու ստեղծագործել Գրի­ ցին ազգային նոր կերպարվես­

գորի Գագւսրինը, ով հայկական տի կայացման գործում։

Վասիւի Տրոպինին, Ա. Ի. Լա զա րևի բնությանը, հայոց պատմութ­ Նկարչի կոչում ու վկայագիր
(Լազարյան) դիմանկարը, (անթվական)
յանը, հայ ժողովրդի առօրյա ստանալու նպատակով թիֆլի–

Աօշ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 19

Հակոբ Հովնաթւսնյան, Գրիգորի Միշևսկու դարավերջի և XIX դարասկզբի դիմանկարներում. Նատալյա
դիմանկարը, (անթվական) դիմանկարային նկարչությանը, Թեումյանի, Նազելի Օրբելյանի,
նա իր ստեղծագործություննե­ Գևորգ Քարաջյանի, Մելիքյան–
սաբնակ Հակոբ Հովնաթանյա– րին հոգեբանական խորություն ների և այլոց կենդանագրերում,
նը (1806-1881) կապեր հաստա­ ու ռոմանտիկական հուզակա­ որոնք աչքի են ընկնում կերպար­
տեց Գեղարվեստի ակադեմիայի նություն հաղորդեց։ Հատկան­ ների բնավորության առավել
պրոֆեսորների, ռուս մտավորա­ շական է, որ նրա կտավներից ցայտուն բացահայտումով, ման–
կանների, մշակույթի և արվես­ մեկի՝ Շուշանիկ Նադիրյանի րամասների ավելի նրբին մշա­
տի ներկայացուցիչների հետ։ հետմահու դիմանկարի կոմ­ կումներով, տոնային և լուսաստ­
Պետերբուրգի թանգարաննե­ պոզիցիոն կառուցվածքը, կնոջ վերային մեղմ փոխանցումներով
րում ծանոթանալով ռուսական ընդունած դիրքն ու կեցվածքը, ու նկարչագեղ բարձր ճաշակով։
արվեստի, հատկապես XVIII առարկայական պարագանե­ Պատահական չէ, որ տասնամ­
րը, կտավում տիրող փոքր-ինչ յակներ անց ռուս տաղանդավոր
թախծոտ տրամադրությունը նկարիչ և հեղինակավոր արվես­
վկայում են ռուս անվանի վար­ տաբան հգոր Գրաբարը հիաց­
պետներ Սէլեքսեյ Վենեցիանովի, մունքով գրել է. «Դեռ XIX դարի
Վասիլի Տրոպինինի և, հատ­ առաջին կեսին հայ ժողովուրդը
կապես, Օրեստ Կիպրենսկու մի հրաշալի վարպետ ունեցավ,
դիմանկարային արվեստի հետ դա կանացի հմայիչ դիմանկար­
հայ նկարչի ծանոթության մա­ ների հեղինակ Հակոբ Հովնա–
սին։ Ռուս ռեալիստական նկար­ թանյանն էր»։
չության բարերար ազդեցությամբ
Է Հովնաթանյանը հաղթահա­ Դիմանկարային ժանրը հե­
րել իր ստեղծագործության վաղ տագա զարգացում ապրեց
շրջանում վրձնած կտավների Խ. Աբովյանի միջնորդությամբ
պատկերագրական միատեսակ Պետերբուրգի Գեղարվեստի
լուծումները, պատկերված մարդ­ ակադեմիայում ուսանած Ստե–
կանց ֆիգուրների չափազանց փանոս Ներսիսյանի (1815–
հարթված, սխեմատիկ ձևերը։ 1884) ստեղծագործության
Դա ակնհայտ Է հասուն տարի­ մեջ։ Եթե Հակոբ Հովնաթանյա­
քում՝ 1840-1850-ական թվական­ նի դիմանկարները կամերային
ներին, Հովնաթանյանի կերտած մտերմիկ բնույթ են կրում, ապա
Ներսիսյանի կենդանագրերում

Հակոբ Հովնաթանյան, Շուշանիկ Ստեփանոս Ներսիպան, Խնջույք Քռի ափին, (անթվական)
Նադիրյանի դիմանկարը (անթվական)

| 20 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւվօշ. 2012

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

արտահայտվել են այն փոփո­ Հովհաննես Այվազովսկի, Նոյն իջնում է Արարատից, 1887
խությունները, որոնք XIX դարի
երկրորդ կեսին տեղ էին գտել հետ վառ դրսևորումներ գտան Պետերբուրգի Գեղարվեստի
անդրկովկասյան ժողովուրդնե– աշխարհահռչակ ծովանկարիչ ակադեմիայի խորհուրդն արժա­
րի հասարակական և մշակութա­ հվան (Հովհաննես) Այվազովս– նացրեց ակադեմիկոսի բարձր
յին կյանքում։ Նկարիչն ստեղծել կու (1817-1900) ստեղծագոր­ կոչման։ Այվազովսկին ծովը
է տարատեսակ կոմպոզիցիա­ ծություններում։ Ղրիմում՝ Թեո– պատկերել է տարվա տարբեր
ներ, որոնցում մարդիկ պատ­ դոսիայում, ծնված Այվազովսկին եղանակներին, օրվա տարբեր
կերված են ազատ, անկաշկանդ անձամբ ծանոթ էր XIX դարի ժամերին, տարբեր վիճակնե­
դիրքերով, կենսահաստատ են ռուսական մշակույթի ներկա­ րում։ Սակայն հատկապես մեծ
ու եռանդով լի։ Շեշտելով բնորդ­ յացուցիչներից շատերին։ հլյա ներշնչանքով է նա ներկայաց­
ների անհատական դիմագծերը, Ռեպինի մասնակցությամբ է նա րել հուզված, փոթորկված, խեն­
նրանց մարմինների ու զգեստ­ վրձնել իր «Պուշկինը Սև ծովի թացած ծովի խռով կերպարը և
ների նյութականությունը, Ներ– ափին» (1887) հայտնի կտա­ ալիքների մեջ սուզվող, խորտակ­
սիսյանը հաշվի Է առել XVIII վը։ Ուսումնասիրելով ռուսական վող, ուժասպառ մարդկանց մա­
դարավերջի և XIX դարասկզբի բնանկարի վարպետներ Մաքսիմ քառումները («Իններորդ ալիք»,
ռուս դիմանկարիչների նվաճում­ Վորոբյովի, Սիլվեստր Շչեդրինի, 1850, «Փոթորիկն օվկիանո­
ները։ Միխայիլ Լեբեդևի և այլոց գոր­ սում», 1864, «Փոթորկված ծովը»,
ծերը՝ Այվազովսկին ծովային տե­ 1872, «Նավաբեկություն», 1876,
Նոր շրջանի հայ կերպար­ սարաններում գեղարվեստական «Ալիքների մեջ», 1898)։ Այվա­
վեստում կենցաղային ժանրի կատարելության հասավ։ Արդեն զովսկին նաև մարտական ժան­
առաջին նմուշներից է նույն հե­ 1844-ին 27-ամյա երիտասարդին րի գերազանց վարպետ էր։ Նա
ղինակի «Խնջույք Քռի ափին»
թեմատիկ պատկերը։ Որոշ նմա­ Հովհաննես Այվազովսկի, Փոթորիկ Օդեսայի ափերին, 1898
նություն կա Ներսիսյանի այս
ստեղծագործության և ռուս Ա°2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 21
բանաստեղծ Միխայիլ Լերմոն–
տովի «Վրւսցուհիների պարը»
(1837), ինչպես նաև Գրիգորի
Գագւսրինի «Լեզգինկա» (1840)
և«Պարողվրացուհիները» (1849)
գործերի միջև։ Բայց հայ վարպե­
տը հիմնովին վերանայել է կտա­
վի կոմպոզիցիոն կառուցվածքը։
Ընտրելով ավելի ցածր ու հեռա­
վոր դիտակետ՝ նա ընդարձակել
է բնապատկերը, դրան առավել
մեծ տեղ հատկացրել։ Բացի այդ,
Ներսիսյանը երգիծական երանգ
էտվելնկարի միջին պլանում ծա­
վալվող սյուժետայ ին պատումին։
Անհոգ քեֆ անող թիֆլիսցի հա­
րուստ մոքալաքներին ու խանում­
ներին նա հակադրել է սպասա–
վոր մարդկանց։ հր սոցիալական
բովանդակութամբ ու երգիծա­
կան երանգով արվեստագետի
այս աշխատանքն աղերսվում է
ռուս քննադատական ռեալիզմի
հիմնադիր, Ներսիսյանի ուսանո­
ղական դասընկեր Պավել Ֆեդո–
տովի կտավներին։

Հայ նկարիչների կապե­
րը ռուսական կերպարվեստի

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

հաճախ է պատկերել ռուս– Վարդգես Սուրենյանց, Ա. Ս. Պուշկինի նոյի հերոս, ռուսական
թուրքական պատերազմ­ «Բախչիսարայի շատրվանը» պոեմի բանակի գեներալ-մայոր,
ների ընթացքում ռուսական անվանի բարեգործ Պա–
նավատորմի տարած հաղ­ տիտղոսաթերթը, 1899 վել Աելիքովի (Պողոս Մե֊
թանակները («Չեսմենի ծո­
վամարտը», 1848, «Սինոպի (1865-1941), Արշւսկ Ֆեթվաճյւս– լիքյանց) եղբորորդին,
ծովամարտը», 1853)։ նը (1866-1947), Վարդան Մա– որը ռուս բանաստեղծ
խոխյանը (1869-1937), դերասան Միխայիլ Լերմոնտովի
Դաստիարակվելով ռու­ Պետրոս Ադւսմյանը (1849-1891),
սական կերպարվեստի լա­ բանաստեղծ Տիրան Չրաքյանը մանկության ընկերնե­
վագույն օրինակներով՝ (Ինտրա, 1875-1921) և ուրիշներ։ րից և Հովհաննես Այվա–
Այվագովսկին, իր հերթին, զովսկու մտերիմներից էր։
խոր ազդեցություն է թողել Պետերբուրգի Գեղարվեստի Նրա աշխատանքներից
ռուս նկարիչներ Ալեքսեյ ակադեմիայում Կարլ Բրյուլովին հայտնի են Պետերբուր–
Բոգոլյուբովի, Լև Լագո– աշակերտած հայ պրոֆեսիոնալ գի մերձակայքում կա­
րիոյի, Արխիպ Կուինջիի առաջին գծանկարիչ Աղաթոն տարված բնանկարային
և այլոց վրա։ Ռուսական Հովնաթանյանի (1816-1893) էտյուդները, «Թղթագա­
արվեստում պատվաբեր գործերից հայտնի են ռուս մտա­ լարով ծերունու գլուխը»
տեղ զբաղեցնելով՝ նա վորականության ականավոր (1843), ինչպես նաև իր
նկատելի դեր է կատա­ ներկայացուցիչներ՝ փիլիսոփա հորեղբոր՝ Պավել Մելիքո–
րել նաև հայկական բնան­ Վասիլի Կւսրպովի, թավջութա– վի մեծադիր դիմանկարը,
կարչության ձևավորման կահար Կարլ Դավիդովի, դիվա­ որոնք արժանացել են Կ.
ու զարգացման գործում։ նագետ Ալեքսանդր Գորչւսկովի Բրյուլովի դրվատանքին։
Նրա շնորհիվ են ծովանկա­ վիմատիպ դիմանկարները, ինչ­ Ներկայումս Սանկտ Պե–
րի ժանրով տարվել և ռու­ պես նաև 1866-1868 թթ. մա­ տերբուրգի Ռուսական
սական ծովանկարչության տիտով կատարված փոքրաչափ թանգարանում պահվող,
ավանդույթները յուրաց­ բնանկարներն ու կենցաղային ժամանակին Մելիքովին
րել արևելահայ և արևմտա­ տեսարանները («Ջրաղաց», պատկանող Կարլ Բրյու–
հայ նկարիչներ Մկրտիչ ճի– «Անտառում» և այլն)։ լովի գրաֆիկական առանձին
վանյանը (1848-1906), Գևորգ թերթերի վրա պահպանվել են
Բաշինջաղյանը (1857-1925), Կարլ Բրյուլովի մոտ է սովորել հայ նկարչի ձեռքով արված մա­
էմմանուել Աահտեսյանը (1857– նաև ծնունդով աստրախանցի կագրություններ։
1908), Արսեն Շաբանյանը (1864– Մովսես Մելիքովը (Մելիքյանց, 1848-1851 թթ. Պետերբուր–
1949), Փանոս Թերլեմեզյանը 1818– մ.թ. անհայտ)՝ Բորոդի– գի Գեղարվեստի ակադեմիայում
է սովորել բանաստեղծ Գևորգ
Միխայիլ Վրուրել, Նկարիչ Հարություն Դոդոխյանը (1830-1908)։ Նույն
Շամշինյանի դիմանկարը, 1893 տարիներին այստեղ գրաֆիկա­
կան արվեստի գաղտնիքներն է
յուրացրել Թիֆլիսում ապրած և
ստեղծագործած Հովհաննես Քա–
թանյանը (1827-1894)։
XIX դարի երկրորդ կեսին էՀլ
ավելի խորանում և ամրապնդ­
վում են հայկական և ռուսական
արվեստի միջև եղած կապե­
րը։ Աշխուժանում է նաև հայե­
րի գեղարվեստական կյանքը։
1874-ին Թիֆլիսում բացվում է
Գեղարվեստը խրախուսող կով­
կասյան ընկերության նկարչա­
կան դպրոցը, որի տնօրենն էր
Ռուսաստանում երկար աշխա­
տած իտալացի վարպետ Լուիջի
Պրեմացին և որտեղ ռուս նկա­
րիչների հետ դասավանդելէնաև

22 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւվօշ. 2012

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

Եղիշե ԹադԼտսյանը։ 1888-ից ի Գևորգ Բաշինջաղյան, Ս. Ղազար կղզին գիշերով, 1892
վեր Թիֆլիսում կազմակերպվում
են նույն ընկերության ամենամյա քանդակագործներ։ (1860-1921), որը Նկարիչների
ցուցահանդեսները՝ ինչպես հա­ Պետերբուրգի Գեղարվեստի համառուսաստանյան I և II հա­
յերի ու վրացիների, այնպես էլ մագումարների ոչ միայն մաս­
ռուս և այլազգի նկարիչներ Ի. ակադեմիայում ուսանած Հա­ նակիցներից, այլև եռանդուն
Զանկովսկու, Գ. Գրինևսկու, Վ. րություն Շամշինյանի (1856– կազմակերպիչներից էր։ Նրա
Ստախովսկու, 0. Շմեռլինգի, Ֆ. 1914) ու Գրիգոր Գաբրիելյանի
Ռուբոյի, Լ. Լագորիոյի, Մ. Զիչիի, արվեստը բարձր են գնահատել
Գ. Ռոտերի, Գ. Կորադինիի, Զ. (1862-1898) աշխատանքներում, ռուսական մշակույթի խոշոր ներ­
ռուս պերեդվիժնիկների գործե­
Ֆրանկենի, քանդակագործներ րի նման, կարևոր տեղ են գրա­ կայացուցիչներ Իլյա Ռեպինը և
Ֆ. Խոդորովիչի, Ա. Անդրեոլետիի վում և հասարակական հնչե­ Վլադիմիր Ստասովը։ Թիֆլիսում
ղություն ստանում ժողովրդի գեղարվեստական ուսումնա­
Ա ուրիշների մասնակցությամբ։ առօրյա հոգսերն ու նվիրական րան բացելու անհրաժեշտության
1880-1890-ական թվականներին իղձերը, ազգային տոներն ու վերաբերյալ 1897-ին ,,1(38103”
նկարչական վերոհիշյւսլ դպրո­ տոնախմբությունները։ Ստեղ­ օրաթերթը հրապարակել է Ռե–
ցից բացի, Թիֆլիսում գործել են ծագործական աշխատանքից պինի հետևյալ կարծիքը. «Հնա­
նաև ռուս նկարիչներ Պյոտոր րավոր չէ այդ դպրոցի համար
Կոլչինի և Կոնստանտին Կեպե– զատ, Շամշինյանը նաև ման­
նի գեղարվեստական մասնավոր կավարժական ակտիվ գործու­ Սուրենյանցից ավելի լավ հիմ­
նեություն է ծավալել։ 1912-ին նադիր գտնել»։ Հենվելով ռուսա­
դպրոցները։ Մասնագիտական Թիֆլիսի արական գիմնազիա­ կան պատմանկարչության մեջ
լուրջ կրթարան էր 1901-ին Թիֆ– ների կողմից նա ուղարկվել է արտացոլված դեմոկրատական
լիսում բացված՝ Պետերբուրգի Պետերբուրգ, որտեղ Կովկաս­ գաղափարների վրա՝ Սուրեն–
Գեղարվեստի ակադեմիային յան օկրուգի ուսումնական հաս­ յանցը դրեց հայ ազգային պատ–
ենթակա միջնակարգ ուսում­ տատություններում նկարչության մանկարչության հիմքերը՝ այդ
նարանը, որի ղեկավարն էր Պե– դասավանդման վիճակի մասին ժանրում ստեղծելով մեր ժո­
տերբուրգից ժամանած նկա­ ղովրդի հեռավոր և նորադեպ,
րիչ Անտոն Կանդսսուրովը։ զեկուցում է կարդացել Նկարիչ­
Հիշատակման է արժանի նաև ների համառուսաստանյան III հերոսական և ողբերգական
համագումարում։ պատմությանն արձագանքող
անվանի գրող, բանասեր Մա– բարձրարվեստ կտավներ՝ «Ոտ­
րիետա Շահինյանի կրտսեր Ռուս նկարիչների և հատ­ նահարված սրբություն» (1895),
քրոջ՝ գեղանկարիչ, քանդակա­ կապես պերեդվիժնիկների «Շամիրամն Արա Գեղեցիկի
գործ ու երաժշտագետ Մագդա– հետ է՜լ ավելի սերտ կապեր է ու­ դիակի մոտ» (1899) «Կանանց
լինւս Շահինյանի և Մարտիրոս նեցել Վարդգես Սուրենյանցը
Սարյանի նախաձեռնությամբ
1919-ից Դոնի Ռոստովում գոր­
ծող Միխայիլ Վրուբելի անվան
գեղարվեստական ուսումնարա­

նը։
XIX դարի երկրորդ կեսին և

XX դարի առաջին երկու տաս­
նամյակներում անհամեմատ
ավելի մեծացավ ռուսական
գեղարվեստական կրթարան­
ներում հայ երիտասարդների
թվաքանակը։ Բավական է ասել,
որ այդ ժամանակ Պետերբուրգի

Գեղարվեստի ակադեմիայում,
ինչպես նաև 1843-ին Մոսկվա–
յում բացված Գեղանկարչության,
քանդակագործության և ճար­
տարապետության ուսումնա­
րանում սովորում էին մի քանի
տասնյակ հայ նկարիչներ ու

Ւ1Տ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 23

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

ելքն Անիի եկեղեցուց» (1905),

«Զւսբել թագուհու վերադար­

ձը գահին» (1909) և այլն։ Գրքի

գրաֆիկական ձևավորման ու

պատկերազարդման ասպարե­

զում նրա ստեղծած բազմաթիվ

նմուշներից առավել տպավո­

րիչ են Ա. Պուշկինի «Բախչիսւս–

րայի շատրվանը» պոեմի և Մ.

Լերմոնտովի բանաստեղծական

երկերի համար նախատեսված

գծանկարները։ Սուրենյանցը,

ինչպես և նրա կրտսեր գործըն­

կեր Մարտիրոս Սարյանը, մաս­

նակցել է նաև հայ հին ու նոր

գրական արժեքները ռուս ըն­

թերցողին մատուցող՝ Վալերի

Բրյուսովի թարգմանությամբ,

խմբագրությամբ ու ներածական

ակնարկով Մոսկվայում 1916-ին

լույս տեսած “Աօյյոո ^բւ\/16Ւտւ/1” Նադեժդա Ուդալցովա, Հայաստան։ Նորք, 1934

ժողովածուի նկարազարդման

աշխատանքներին։ Ռուս հա– «Սևան։ Անձրևային օր», 1899, նել է Թեոդոսիա և աշխատել
«Արագած», 1911) անհրաժեշտ վերջինիս արվեստանոցում։
սարակայնության կողմից ջեր­ բնականություն ու կենսալի ուժ են Հետագայում մասնակցել է Պե–
ստանում։ Լինելով Պետերբուրգի տերբուրգում բացված ցուցա­
մորեն են ընդունվել Սուրենյւսն– նկարիչների ընկերության մշտա­ հանդեսներին, ուր ներկայացրել
կան անդամ՝ Բաշինջաղյանը է ինչպես բնության գրկում կա­
ցի՝ Պետերբուրգի Մարիինյան մասնակցել է ռուս արվեստա­ տարված բազմաթիվ էտյուդ­
գետների ցուցահանդեսներին և ներ, այնպես էլ արվեստանոցում
և Մոսկվայի Գեղարվեստական արժանացել ռուսական մամուլի ավարտված մեծադիր կտավներ,
ուշադրությանը։ Արվեստի հար­ որոնցից հատկապես ուշագրավ
թատրոններում 1900-1905 թվա­ են «Ծովն ու լեռները իրիկնա­
ցերին նվիրված իր հոդվածնե­ մուտին» (1886), «Ալեկոծումը»
կաններին կատարած բեմական րում ու ելույթներում նա հաճախ (1887), «Փրկություն սպասողնե­
է անդրադարձել ռուս նկարիչ­ րը» (1888), «Առագաստանավը
դեկորներն ու մակետները։ ներ Ալեքսանդր հվանովի, Կարլ ալեկոծ ծովում» (1898)։ 1895-ից
Բրյուլովի, հլյա Ռեպինի, Վասիլի Սիմֆերոպոլում ապրած նկարիչն
Ռուսական բնանկարին հա­ Սուրիկովի, հսահակ Լևիտանի, այստեղմշտապես գործողպատ–
Վալենտին Սերովի և ուրիշնե­ կերասրահ էբացել։ Այվազովսկու
տուկ բանաստեղծական ընկա­ րի ստեղծագործություններին, պես նա գերադասելէ պատկերել
հիացմունքով խոսել անվանի Սև ծովի անհանգիստ, փոթորկ­
լումները և էպիկական շունչն նկարահավաք Պավել Տրետյա– ված, ռոմանտիկական հուզա­
կովի հայրենանվեր գործունեութ­ կանությամբ լի տեսարանները՝
արտահայտված են նաև հայկա­ յան մասին։ վարպետորեն վերարտադրելով
ջրի թափանցիկությունը, կոհակ­
կան ազգային բնանկարի հիմ­ Ծովանկարչության մեջ նկա­ ների փրփրոտ կատարները,
տելի ավանդ է մուծել Հ. Այվա– մթնոլորտում թանձրացած խո­
նադիր Գևորգ Բաշինջաղյանի զովսկու առավել օժտված նավությունը («Սև ծովը», 1898,
հետևորդներից մեկը՝ Ղրիմի «Սև ծովը նոյեմբերին», 1902,
կտավներում։ Նկարչի վաղ հայաբնակ Արմյանսկ քաղաքում «Ծովը գիշերով», 1904, «Փոթոր–
ծնված էմմանուել Մահտեսյա–
շրջանի աշխատանքներում նը։ Ավարտելով Պետերբուրգի կից առաջ», 1907)։
Գեղարվեստի ակադեմիան՝ նա Ռուս նկարիչների և ռուսական
առկա, նրա ուսուցիչ Միխւս– Այվազովսկու հրավերով մեկ­

յիլ Կլոդտի ազդեցությունը կրող

ակադեմիական ավանդապաշտ

եղանակը ռուսական առաջադեմ

արվեստի, ինչպես նաև Հովհան­

նես Այվազովսկու որոշակի ներ­

գործությամբ վերափոխվում ու

ձեռք էբերում (հատկապես գիշե­

րային լուսնկա տեսարաննե­

րում) ոչ միայն իրապաշտական,

այլև չափավոր ռոմանտիկա­

կան հնչում, իսկ Բաշինջաղյանի

բնանկարային ավարտուն,

մինչև վերջ մշակված կոմպո­

զիցիաները («Արարատ», 1895,

24 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտ2. 2012

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

գեղարվեստական միջավայ­ Թադևոսյանի դիմանկարը։ լիւս Սուրենյանցը», 1891, «Կա­
թողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանը»,
րի հետ էր կապված նաև Եղիշե 1898-ին Մոսկվայի արվես­ 1900, «Քանդակագործ Հակոբ
ԹսւդԱոսյսսնը (1870-1936)։ Դեռ տասերների ընկերության մրցույ­ Գյուրջյանը», 1914) և, հետևելով
Մոսկվայի գեղանկարչության, թին Թադևոսյանի «Կեսօրյա Վ.Պոլենովի օրինակին, ստեղ­
քանդակագործության ևճարտա­ ճաշը» և «Արևելյան նոկտյուրն» ծել ավետարանական թեմանե­
րապետության ուսումնարանում կտավները մրցանակներ են շա­ րով՝ Քրիստոսի երկրային ուղուն
սովորելու տարիներին նա լրջո­ հել։ Մեկ տարի անց հայ նկա– նվիրված կտավներ («Քրիստոսն
րեն տարվել է իր ուսուցիչներից րիչը Վ. Պոլենովի հետ շրջա­ անապատում։ Փորձություն»,
մեկի՝ Վասիլի Պոլենովի արվես­ գայել է մերձավոր Արևելքում 1895, «Քրիստոսի աղոթքը»,
տով և վերջինիս հետ բարեկա­ և ուսուցչի աշխատանքներից
մական հարատև հարաբերութ­ 1900, «Խաչելություն», 1916,
յուններ հաստատել։ 1895-ին՝ ազդված էտյուդներ վրձնել։ Այդ «Քրիստոսը և Փարիսեցիները»,
ուսումնարանն ավարտելուց հե­ կտավներն առանձնանում են 1916-1923)։ Նրա առանձին
տո, ԹադԱոսյանը շուրջ հինգ բացօթյա նկարչությանը բնորոշ գործերում արտացոլվել են նաև
տարի՝ մինչև Թիֆլիսում տնա­ եթերայնությամբ, գունալուսային ռուսական կերպարվեստում
վորվելը, ապրել է Մոսկվայում։ թարմ ընկալումներով, իմպրե­ այդ տարիներին տարածված
Վ.Պոլենովը նրան ծանոթացրել սիոնիստական թրթռուն խաղով։ սիմվոլիստական մոտիվները՝
է ռուս նկարիչներ հ. Ո-եպինի, Պոլենովի դասերը լավ յուրացնե­ «Ւմ անուրջները» (1901-1905),
Վ. Սուրիկովի, Վ. Վսսսնեցովի, Մ. լով՝ Թադևոսյանը հետագայում «Աոնետ» (1909), «Հանճարն ու
ստեղծել է քնարական ինքնու­ ամբոխը» (1909)։
Վրուբելի, Ի. Լևիտանի, Վ. Մերո­ րույն բնանկարներ՝ նոր էջ բացե­
վի, Կ. Կորովինի, Մ. Նեստերովի լով ազգային բնանկարչության Ինչպես և Վարդգես Աու–
և ուրիշների հետ։ Հանդիպում­ պատմության մեջ։ րենյանցը, Թադևոսյանը ևս
ներից տպավորված Թադևոսյա– մասնակցել է ռուս նկարիչնե­
նը բնականից և հիշողությամբ Բնանկարից զատ, Թադևոս– րի ցուցահանդեսներին, որպես
կերտել է նրանցից մի քանիսի, յանն աշխատել է նաև կեն­ բեմանկարիչ՝ համագործակցել
այդ թվում նաև՝ Վասիլի Պոլենո– ցաղային ժանրում («Դեպի Մոսկվայի և Պետերբուրգի ռու­
վի գրաֆիկական կենդանսսգրե– օտարություն», 1894, «Երկրպա­ սական թատրոնների հետ։ Այդ
րր, իսկ ռուս նկարիչ Ալեքսանդր գություն խաչին», 1895-1901, բնագավառում, ինչպես և խճա­
Գոլովինն իր հերթին ստեղծել է «Այգում ընթերցող կինը», 1903),
նկարչության մեջ, նա նույնպես
դիմանկարներ կերտել («Ռոզսւ– հմտացել է Վ. Պոլենովի շնոր­
հիվ։ մեզ են հասել Թադևոսյա­
նի խճանկարներից մի քանի­
սը, օրինակ՝ «Վասիլի Պոլենովի
դիմանկարը» (1907), որը հայ
արվեստագետի մի շարք գործե­
րի և ուսուցչին հղած նամակների
հետ այսօր պահվում է Ռուսաս­
տանի Տուլայի մարզի՝ Վ.Պոլենո–
վի անունը կրողթանգարան-ար֊
գելոցում։

Նոր Նախիջևանի (Դոնի Ռոս­
տով) հետ են կապված հայկա­
կան դիմանկարչության խոշո–
րագույն վարպետներից մեկի՝
Ստեփան Աղաջանյանի (1863–
1940) և տարբեր ժանրերում
աշխատած Հմայակ Արծաթպան–
յանի (1876-1920) ստեղծագոր­
ծությունները։

Ռոստովյան շրջանի (1904–
1921) իր կտավներում Ա.
Աղաջանյանը պատկերել է ինչ–

եղիշե ԹադԼտսյան, Հա նճա րն ու ամբոխը, 1909

Ւ1Տ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 25

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

Խաչատուր Տեր-Մինասյան, Նախիրը, 1904 կան մտերմիկ պահերի կամ նե­
րանձնական ապրումների լուռ
պես աշխատավոր մարդկանց ռեալիստական արտահայտիչ մթնոլորտով։
(«Հյուսնի դիմանկարը», 1910, ձևերով և հոգեբանական դիպուկ
«Բանվորը», 1910, «Ձկնորսը», շեշտադրումներով ներկայաց– Հայ երիտասարդնկարիչների
1912), այնպես էլ մտավորական­ վել-բացահայտվել են արվես­ մասնագիտացման գործում մեծ
ների՝ Հակոբ Խաչատրյանցի, տագետի արտաքին տեսքն ու ավանդ ունի ռուս հռչակավոր
Մարիետա Շահինյանի և այլոց բնավորությունը։ 1913-1915թվա­ գեղանկարիչ հլյա Ռեպինը։ XIX
դիմանկարները։ Այդ տարինե­ կաններին նկարիչը մասնակցելէ դարավերջին և XX դարասկզբին
րի նրա լավագույն գործերից է Գեղեցիկ արվեստների Ռոստով– նրա պետերբուրգյան արվես­
«Ինքնանկարը» (1909), որտեղ Նախիջևանյան միության ցուցա­ տանոցում են կրթություն ստա­
ցել Խաչատուր Տեր-Մինասյանը
հանդեսներին։ (1870-1906), Դւսվիթ Օքրոյանցը
Կենցաղային ժան­ (1874-1943) և Կարապետ Չի–
րախյանը (1877-1914)։ հր սանե­
րով է առավելապես րի առջև Ռեպինը թեմատիկ լուրջ
զբաղվել Մոսկվայի խնդիրներ էր դնում, սովորեցնում
գեղանկարչության, մտածել կոմպոզիցիոն խոշոր
քանդակագործութ­ ձևերով։ Գաղափարական այդ
յան և ճարտարապե­ սկզբունքներով ու ռեալիստա­
տության ուսումնա­ կան ոճով են լուծված Չիրախ–
րանի ընթացավարտ, յանի «Օգոստոս կայսրի վերա­
Վ.Սերովի աշակերտ դարձը Եգիպտոսից» (1907) և
Հմայակ Արծաթ– Օքրոյանցի «Սահակ կաթողիկո­
պանյանը։ Նկարչի՝ սի վերջին կամքը» (1909) բազ–
արծաթափայլ պաղ մաֆիգուր պատմանկարները,
երանգներով և տաք ինչպես նաև Տեր-Մինասյանի մե–
օքրաներով կատար­ ծակւուսվ «Նախիրը» (1904)։
ված կենցաղային
պատկերները («Ըն­ Ռուսական առաջին հեղա­
թերցանություն», փոխության տարիներին Դա–
«Դաշնամուր նվագող վիթ Օքրոյանցը Պետերբուրգում
աղջիկը», 1899, «Հի­ հայերեն լեզվով հրատարակել
վանդ երեխայի մոտ», և խմբագրել է «Սափրիչ» գրա–
1900) ինտերիերային կան-երգիծական ամսագի­
համեստ տեսարան­ րը, իսկ 1911-ին Պետերբուրգի
ներ են, որոնք աչքի կոնսերվատորիայի խմբավար
են ընկնում ընտանե­ Գ. Կազաչենկոյի հետ հիմնադ­
րել է Սանկտ Պետերբուրգի Հայ
Վահրամ Գայֆեճյան, Կանացի դիմանկար, (անթվական) գեղարվեստական ընկերութ­
յունը։ Օքրոյանցի և Պետեր–
բուրգի կոնսերվատորիայի ու­
սանող, հետագայում ճանաչված
կոմպոզիտոր ու խմբավար Եղի­
շե Բաղդասարյանցի նախա­
ձեռնությամբ է 1903-ին Պետեր–
բուրգում լույս տեսել Հովհաննես
Այվազովսկու հիշատակին նվիր­
ված գեղարվեստական ալբո­
մը, որտեղ զետեղված մի շարք
նյութերից առավել ուշագրավ է
Օքրոյանցի՝ «Գեղարվեստը XIX
դարում» պատմական ակնար­
կը, ուր ռուս նկարիչների կող­
քին ներկայացված են նաև Հ.

26 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎՏ2. 2012

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

Այվազովսկու, Հ. Շամշինյւսնի, Գ. դեսներին՝ ,,/Հոզո թՕՅՁ” (1904), Վալենտին Սերով Մարիա Ակիմովայի
Բաշինջաղյւսնի, է. Մւսհտեսյա– Տ0պ6տ9\ թՕՅՅ” (1907), ,,30110706 (Ակիմյան) դիմանկարը, 1908
նի, Վ. Սուրենյւսնցի, Գ. Գւսբրիել– Բ7Ւ10” (1908) և այլն, ուր
յանի և Պ. Ասւստուրի (Տեր-Ա֊ ներկայացրել է «Հեքիաթներ և Տրետյակովյան պատկերասրա–
սատրյանց) ստեղծագործական անուրջներ» խորագիրը կրող, հի կողմից։
դիմանկարները։ արևելյան տարաշխարհիկ մո­
տիվներով ներշնչված կիսա– Մոսկվայի գեղանկարչության,
Եղիշե Թադևոսյանի հարթած ֆանտաստիկ նկարաշարը։ քանդակագործության և ճար­
իմպրեսիոնիստական ուղիով է 1910-ական թթ. սկզբին Կոս– տարապետության ուսումնա­
ընթացել Ախւսլցխայում ծնված, տանդնուպոլսում, Եգիպտոսում րանն է ավարտել նաև Սեդրակ
Մոսկվայի գեղանկարչության, և Պարսկաստանում շրջագայե­ Առաքելյանը (1884-1942)։ Կոնս­
քանդակագործության և ճար­ լուց հետո Սարյանը հրաժարվել է տանտին Կորովինի և Աբրամ
տարապետության ուսումնարա­ սիմվոլիստական թեմաներից ու Արխիպովի արվեստանոցում
նը հաճախած Վահրամ Գւսյֆեճ– հեքիաթային կերպարներից՝ իր նրա անցկացրած տարիները
յանի (1879-1960) արվեստը։ կտավներում մեծ տեղ տալով նպաստել են իր բնատուր
Պարտեզներում զբոսնող կամ բնությունից վերցրած տեսողա­ շնորհքի բացահայտմանը։ Այդ
սրճարաններում զրուցող բա­ կան հստակ, առարկայական շրջանի նրա լավագույն կտավ­
րետես կանայք և տղամարդիկ, կոնկրետ ձևերին։ Միաժամանակ ները («Հաց են թխում», «Ցորեն
բացօթյա պարահանդեսներ նա կտրուկ պարզեցրել է են ծեծում», «Կալոցը»), որոնցում
ու դիմակահանդեսներ, գիշե­ գծանկարը, վառ ու կենդանի պատկերված է գյուղացիների
րային հրավառություններ ու երանգներով հագեցրել գունա­ առօրյա կյանքը, աչքի են ընկնում
կրկեսային ներկայացումներ՝ պնակը։ Սարյանն աշխատել է կոմպոզիցիոն պարզ լուծում­
ահա Գւսյֆեճյանի վաղ շրջա­ ուրվագծային հարթ ձևերով, ներով ու գունային նուրբ ընկա­
նի ստեղծագործության, նրա առանց ավելորդ մանրամաս– լումներով։
«դեկորատիվ մոտիվների» և ների, ինչը նրա կտավներին
«գունային կոմպոզիցիաների» մոնումենտալ շունչ է հաղորդել Մոսկվայի գրական-գեղար֊
բնորոշ թեմաները, որոնք նկար­ («Փողոց։ Կեսօր։ Կ.Պոլիս», 1910, վեստական ակումբների և
չին առիթ են տվել ցուցաբերելու «Գիշեր։ Եգիպտոս», 1911, արտիստական սրճարանների
ոճավորողի և կոլորիստի ձիրքն «Արմավենի։ Եգիպտոս», 1911)։ դեկորատիվ հարդարման ու
ու ճաշակը։ Տարբեր ժանրերում Դիմանկարային ժանրի գլուխ­ բեմանկարչության մեջ է առա­
նրա կատարած առավել խոշոր գործոցներ են 1910-ականներին վելապես դրսևորվել Թիֆլիսում
աշխատանքներից են «Սալոմեն» նկարչի ստեղծած կենդանա­ ծնված, Մոսկվայի գեղանկար­
(1909), «Պարահանդեսից հետո» գրերը՝ արվեստաբան Գարեգին չության, քանդակագործության և
(1912) կոմպոզիցիոն կտավներն Լևոնյանի, բանաստեղծ Ալեք­ ճարտարապետության ուսումնա–
ու այդ շրջանից մեզ հայտնի սանդր Ծատուրյանի, ռուս մտա­
միակ նատյուրմորտը՝ «Եղրևա­ վորականներ հվան Շչուկինի,
նին» (1916)։ Սոֆյա Դիմշիցի և այլոց դիմա­
նկարները, որոնցում Սարյանը
Ռուս արվեստագետների հետ կենտրոնացել է մարդկային
անընդհատ շփումներ է ունեցել բնավորության առավել ցայտուն
XX դարի հայ կերպարվեստի գծերի վրա, երբեմն դրանք
խոշորագույն վարպետ Մարտի­ շեշտակի սրելով ու չափազանց­
րոս Սարյանը (1880-1972)։ Նոր նելով։ Վերը թվարկված կտավ­
Նախիջևանում ծնված նկարիչը ները, ինչպես ևնույն տարիներին
մասնագիտական կրթություն է դեկորատիվ հնչեղ գույներով
ստացել Մոսկվայի գեղանկար­ վարպետի վրձնած նատյուր­
չության, քանդակագործության և մորտները («Եգիպտական դի­
ճարտարապետության ուսում­ մակներ», 1911, «Արևելյան մեծ
նարանում, որն ավարտելուց նատյուրմորտ», 1915, «Հայաս­
հետո կատարելագործվել է տանի ծաղիկները», 1916) ի տես
Վալենտին Սերովի և Կոնստան­ են դրվել Մոսկվայի և Պետեր–
տին Կորովինի արվեստանոցում։ բուրգի ցուցասրահներում, գնվել
1900-ական թթ. նա մասնակցելէ
ռուս սիմվոլիստների ցուցահան–

Ւվօշ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 27

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

ներկայացուցիչն էր ծնունդով սակայն փոխել է դրանց

շուշեցի Հակոբ Գյուրջյանը հուզական ու հոգեբանական

(1881-1948)։ 1898-ին մեկնելով նկարագիրը. հայեցողակւսն–

Մոսկվա՝ նա հաճախել է խորհրդավոր, ներփակ-ներինք֊

Իտալիայից նոր վերադարձած նող տրամադրությունների և

ռուս նշանավոր քանդակագործ վիճակների տեղն են գրավել

Պավել Տրուբեցկոյի աշխա­ ռոմանտիկական անհանգիստ,

տանոցը, ապա ուղևորվել հախուռն ապրումներն ու

Փարիզ։ Փարիզյան տարբեր զգացմունքները։ Այդպիսին են,

ցուցահանդեսներում նա ներկա­ մասնավորապես, ռուս ակա­

յացրել է «մոդեռնի» ոճով նավոր գրողների և երաժիշտ­

կերպավորված իր առաջին ների՝ Մաքսիմ Գորկու (1914),

գլուխգործոցները՝ Միխայիլ Լեր– Ֆյոդոր Շալյապինի (1915),

մոնտովի համանուն պոեմով Սերգեյ Ռախմանինովի (1915),

ներշնչված «Դևը» (1912), «Մե­ Ալեքսանդր Սկրյաբինի (1916) և

ռած Քրիստոսը» (1914), ինչպես այլոց՝ տարբեր նյութերով ու

նաև ռուս դաշնակահար հսայ տեխնիկաներով, ոճական տար­

Դոբրովեյնի (1913) ու ԼևՏոլստոյի բեր սկզբունքներով կատարված

(1914)մարմարե կիսարձանները։ դիմաքանդակները։ Հեղափո­

Տասնամյակներ անց՝ 1955-ին, խությանը հաջորդած տարի­

Մարտիրոս Սարյան, Հայաստան, 1923 երբ Դյուրջյանն արդեն հեռացել ներին արվեստագետը զբաղվել

էր կյանքից, Փարիզի ԼևՏոլստոյի է բոլշևիկների ծրագրած աշխա­

բանում սովորած Գեորգի անունը կրող պուրակներից տանքներով։ Նպատակ էր դրված

Յակուլովի (1884-1928) փայլուն մեկում տեղադրվել է հայ ոչ միայն «արվեստը դուրս բերել

տաղանդը։ Համագործակցելով քանդակագործի «Մտածողը»՝ փողոց», այն մասսայականացնել,

ռուս և հայազգի ռեժիսորներ ու ռուս հանճարեղ գրողի կերպարը այլև գաղափարական խնդիրներ

թատերական գործիչներ Ա. մարմնավորող նույն կիսարձանի լուծել։ Այդ ծրագրի շրջանակ­

Թաիրովի, Վ. Սախնովսկու, Ս. մեծադիր, բնականը չորս անգամ ներում Գյուրջյանը կերտել է ռուս

Դյւսգիլևի, Ռ. Սիմոնովի, Ա. գերազանցող տարբերակը։ նկարիչ Միխայիլ Վրուբելի

Բուրջալյանի և ուրիշների հետ, Առաջին համաշխարհային հուշարձանի կավե մոդելը և Կարլ

նա Մոսկվայի, Երևանի, Փարիզի պատերազմն սկսվելուն պես Մարքսի հսկայական՝ 15 մետ­

բեմերում շուրջ երկու տասնյակ Հակոբ Գյուրջյանը վերադարձել է րանոց հուշակոթողի էսքիզները։

դրամատիկական և Մոսկվա։ Այստեղ նա ստեղծել է Սակայն անհրաժեշտ միջոցների

երաժշտական ներկայացումներ ևս մի շարք դիմաքանդակներ, բացակայության պատճառով

է ձևավորել ու նորարարի այդ նախագծերը չեն իրա­

համբավ ձեռք բերել։ գործվել։ 1921-ին Խորհրդային

Վերոհիշյալ նկարիչների հետ Ռուսաստանի լուսավորության

միևնույն ժամանակ Ռուսաս­ ժողկոմ Ա. Լունաչարսկու հատուկ

տանում սովորել-կրթվել, այնտեղ գրությամբ արվեստագետը մեկ­

ապրել ու ստեղծագործել են նաև նել է Փարիզ, ուր և վախճանվել է

էմմանուել Ալաջալովը (Մանուկ 1948-ին։

Ալաջալյան, 1862-1934), Վրթա– Մոսկվայի և Պետերբուրգի

նես Ախիկյանը (1873-1936), պետական ու մասնավոր կրթա­

Հովակիմ Միհանաջյանը (1883– րաններում են սովորել ևս մի

1938), Հովհաննես Թադևոսյանը քանի հայ քանդակագործներ՝

(Տեր-Թադևոսյան, 1889-1974) և թիֆլիսաբնակ Աբրահամ Թաշճ–

ուրիշներ։ յանը, երևանցիներ՝ հայ իրա­

Ռուսական կերպարվեստի կանության մեջ կոթողային առա­

հետ սերտ շփումների մեջ ջին քանդակի, Խաչատուր

է ձևավորվել ու պրոֆեսիո­ Աբովյանի հուշարձանի հեղինակ

նալ հիմքերի վրա դրվել նաև Անդրեաս Տեր-Մարուքյանը

արևելահայ քանդակագոր­ Պյոտոր Կոնչալովսկի, Գեորգի Յակուլովի (1871-1919) և Վւսղւսրշւսկ Մելիք–
դիմանկարը, 1910 Հակոբյանը
ծությունը, որի խոշորագույն (1882-1955),

28 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւվօշ. 2012

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

գեղագիտական մտքի, արվես­

տաբանության և գեղարվես­

տական քննադատության

զարգացման գործում կարևոր

դեր է կատարել Թիֆլիսում 1908–

1921 թթ. հրատարակված

«Գեղարվեստ» հանդեսի խմբա­

գիր, Պետերբուրգի Գեղարվեստի

ակադեմիայի սան, ռուս անվանի

փորագրիչ Վասիլի Մատեի

աշակերտ Գարեգին Լևոնյանը

(1872-1947)։ 1910-ական թվա­

կանների վերջին Թիֆլիսում

բացված ցուցահանդեսներին և

տեղացի հայ նկարիչներին ու Հակոբ Գյուրջյան, Դաշնակահար Ւսայ
Դոբրովեյնի դիմաքանդակը, 1913
քանդակագործներին վերաբե–
Մոսկվայի հայ բնակչության, այլև
րողհոդվածներովելույթ էունեցել ռուսների միջավայրում։

այդ տարիներին Վրաստան Գեղարվեստական կարևոր
ստուգատեսներ էին 1939 և 1959
եկած ռուս բանաստեղծ Սերգեյ թվականներին Մոսկվայում կա­
յացած՝ Հայ գրականության և
Գեորգի Յակուլով Մոսկվայի «Պիտտորեսկ» Գորոդեցկին։ արվեստի տասնօրյակներն ու
գրական-գեղարվեստական սրճարանի դրանց շրջանակներում բացված
աֆիշը, 1917 1920 թվականին՝ Հայաս­ ներկայանալի ցուցահանդեսնե­
տանում խորհրդային իշխանու­ րը։

Ագարակում ծնված Միքայել թյան հաստատվելուց հետո, Ռուսական կերպարվեստին
առնչվելու և այն ուսումնասիրելու
Միքայելյանը (1879-1943) և հայկական և ռուսական տեսակետից անգնահատելի էր
1921-ին Երևանում հիմնադրված
ուրիշներ։ կերպարվեստի միջև եղած Հայաստանի պետական թան­
գարանի դերը։ 1935-ին մշակու­
XIX դարավերջին և XXկապերը ոչ միայն խորանում ու թային այս խոշոր օջախի գեղար­
վեստական բաժինը վերածվեց
դարասկզբին լույս տեսած ճյուղավորվում, այլև որակական կերպարվեստի ինքնուրույն թան­
գարանի, որի արևմտյան և հատ­
հայկական ամսագրերը, առա­ նոր մակարդակի են հասնում։ կապես ռուսական արվեստի բա­
ժիններում զետեղված մեծաթիվ,
ջին հերթին՝ Պետերբուրգի Արդեն 1921-ին Խորհրդային գեղարվեստական բարձրակարգ
նմուշներից շատերը ժամա­
«Արաքս» ու «Բանբեր գրակա­ Ռուսաստանի կառավարությունը նակին անհատույց ստացվելկամ
ձեռք են բերվել Մոսկվայի և
նության և արվեստի» կիսամյա որոշում է Մոսկվայի նախկին Լենինգրադի նշանավոր թան­
գարաններից, գեղարվեստական
հանդեսները, ռուսական կեր­ Լ ազւսրյան ճեմարանը տրա­ ֆոնդերից ու պահոցներից։

պարվեստին նվիրված մի շարք մադրել Խորհրդային Հայաս­ Կերպարվեստի մեկ ուրիշ՝
ավելի գողտրիկ օջախներից է
հոդվածներ են տպագրել։ Հայ տանին՝ որպես Հայ մշակույթի 1984-ին Երևանում բացված
Ռուսական արվեստի թանգա­
տուն (գործել է մինչև 1953 րանը, որի առանցքն է կազմում
մոսկվացի բժիշկ Արամ Աբրա­
թվականը, իսկ 1987-ին իր համյանի՝ Հայաստանին նվիրա–

գործունեությունը վերսկսել իբրև

«Հյուսիսային ծիածան» մշակու­

թային կենտրոն)։ Հենց սկզբից

այստեղ բացված ստեղծագոր­

ծական արվեստանոցները հա­

մապատասխան գիտելիքներով

ու անհրաժեշտ հմտություններով

են զինել Հայաստանից եկած

մշակույթի, այդ թվում նաև՝

կերպարվեստի հայ գոր­

ծիչներին, որակյալ կադրեր

պատրաստել Հայաստանի հա­

մար։ Մշակույթի տան սրահ­

ներում հաճախ կազմակերպվող

ցուցահանդեսները նպաստել են

Մատվեյ Մանիզեր, Ջութակահար հայ կերպարվեստի ճանաչմանն
Հովհաննես Նալբանդյանի
դիմաքանդակը, 1920 ու տարածմանը ոչ միայն

Տ1չ 2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 29

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ

բերած նկարների հավաքածուն, Հովհաննես Զարդարյան, Գարուն, 1956
ուր հիմնականում ներկայացված
են XIX դարավերջի և XX Խորհրդային Միության լուծարման ու
դարասկզբի ռուսական կեր­ Հայաստանի անկախ հանրապետության
պարվեստի մի քանի տասնյակ հռչակման պահից հայ-ռուսական գեղար­
վարպետների լավագույն գոր­ վեստական կապերն առժամանակ թուլացան,
ծերը։ սակայն վերջին տարիներին դրանք մասամբ
վերականգնվել ու բավական աշխուժացել են։
Խորհրդային տարիներին, Հիշենք թեկուզ «Ռուսական ավանգարդ»
ինչպես և այսօր, Ռուսաստանում ցուցահանդեսը (2007) և հսահակ Լևիտանի
աշխատել ու աշխատում են ծննդյան 150-ամյակին նվիրված հուշ–
բազմաթիվ հայ նկարիչներ և ցերեկույթը (2010) Հայաստանի ազգային
քանդակագործներ, որոնցից պատկերասրահում, Նիկոլայ Ռերիխին
լայն ճանաչում են գտել Գրիգորի մեծարող հոբելյանական երեկույթը (2009) և
Կեպինովը (Գրիգոր Քեպինյան, «Կնոջ կերպարը ռուսական արվեստում»
1886-1966), Դմիտրի Նւսլբանդ– ցուցահանդեսը (2010) Ռուսական արվեստի
յանը (1906-1993), Մարիամ թանգարանում, Մարտիրոս Սարյանի ծննդյան
(1907-2006) և Երանուհի (1910– 125-ամյա հոբելյանի առթիվ նկարչի տուն–
1998) Ասլամազյան քույրերը, թանգարանում բացված «Սարյանը և
Նիկոդայոս Նիկողոսյանը (ծն. Ռուսաստանը» թեմատիկ ցուցահանդեսը, Հա­
1918), Զաքար Խաչատրյանը յաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի
(ծն. 1924), Ֆրեդ Սոդոյանը (ծն. Դաշնության մշակույթի նախարարությունների
1936), Ռուդոլֆ Խաչատրյանը աջակցությամբ Մոսկվայում՝ Ա.Պուշկինի
(1937-2007), Գեորգի Ֆրւսնգուլ– անվան կերպարվեստի պետական
յանը (ծն. 1945) և այլք։ թանգարանում կայացած հայկական և ռուսա­
կան նկարչության շուրջ 150 լավագույն
Գեորգի Ֆրանգուլյան, Արամ Խաչատրյանի հուշարձանը նմուշներ ընդգրկող ցուցահանդեսը (2010)։
Մոսկվայում, 2006
Այդ ամենը հույս էներշնչում, որ հայկական
և ռուսական արվեստի միջև դարավոր կա­
պերի ու շփումների համար հետագայում նոր,
առավել լայն հեռանկարներ ու հորիզոններ
կբացվեն։

ՏԱՔԱՆՈԻՄ է՛

Օդերևութաբանների կան­ ները դժվարանում են կառուցել տակների աղմուկը՝ խանգարե­
խատեսումներով, եթե մինչև իրենց գաղութները։ Բրիտանա­ լով կետերի «զյաւյցները»։
այս դարի վերջ միջոցներ չձեռ­ ցի կենդանաբանները նկատել
նարկվեն, ապա մոլորակի միջին են, որ ծովային որոշ խխունջնե­ Կանւսդացի կենդանաբան­
ջերմաստիճանը կարող Է բարձ­ րի խեցին, որը պաշտպանում ները հայտնում են, որ տաքաց­
րանալ 1,8-4 °Շ–ով իսկ որոշ Է դրանց ծովախեցգետինների ման պատճառով գրիզլի արջերը
մասնագետներ կանխատեսում չանչերից, բարակել Է։ Սակայն սկսել են շարժվել դեպի հյուսիս՝
են անգամ 6,4 °Շ–ով բարձրա­ դրանց թեթևանալու հետևան­ Սառուցյալ օվկիանոսի ափերը, և
ցում։ Գլոբալ տաքացման անս­ քով խխունջներն սկսել են ավելի զուգավորվել սպիտակ արջերի
պասելի հետևանքները, որոնք արագ շարժվել, որը թույլ Է տա­ հետ։ Սկզբունքորեն նրանց քրո–
մասամբ դրսևորվում են արդեն լիս խույս տալ գիշատիչներից։ մոսոմային հավաքածուները հա­
այսօր, ներկայացնում Է ֆրան­ Հետագայում խնդիրներ կարող մատեղելի են, այնպես որ խառ­
սիական “Գյ տ՚ւոէ6Ր6ՏՏ6” հան­ են ծագել նաև ծովախեցգետին­ նասերումը հնարավոր է։ Մինչև
դեսը։ ների համար, չէ՞ որ նրանց խի– այժմ դա կանխվում էր շնորհիվ
տինե խեցին նույնպես ամրանում այն բանի, որ տարբեր էին ինչ­
Մինչև դարավերջ օվկիւսնոս– է կալցիումի աղերի շնորհիվ։ պես բնակման տարածքները,
ների ջրերի մակարդակի գրեթե այնպես էլ բազմացման շրջան­
60 սմ-ով հնարավոր բարձրաց­ Ծովաջրում 002–ի պարունա­ ները։ Սակայն տաքացման
ման մասին հավանաբար լսել են կության աճը նպաստում է ձայ­ պատճառով արջերի այդ երկու
բոլորը։ Սակայն քչերին Է հայտ­ նային ալիքների ավելի արագ տեսակները ոչ միայն սկսել են
նի, որ մթնոլորտում ածխաթթու տարածմանը, որը կարող է օգ­ կապերի մեջ մտնել օվկիանոսի
գազի պարունակության աճի տակար լինել կետերի համար։ ափերին, այլև խախտվել էնրանց
հետևանքով, որով և բացատր­ Նրանք կկարողանան հաղոր­ բազմացման գործընթացը կա­
վում Է տաքացումը, ավելանում դակցվել մեծ տարածության ռավարող հորմոնալ համակար­
Է նաև այդ գազի պարունակութ­ վրա։ Մյուս կողմից, ավելի հեռու գը։ Հայտնվել են խառնածիններ։
յունը ծովի ջրերում և, որպես կտարածվի նաև նավերի պտու­
հետևանք, ջուրը թույլ ալկալիա– (Շարունակությունը՝ 39-րդ էջում)
կանից վերածվում Է թույլ թթվա­
յինի։ Մինչև 2050 թ. ծովի ջրի
թհ-ը նվազելու Է 0,3-ով։ Բայց
օվկիանոսների թթվեցումը նկա­
տելի Է արդեն այսօր։ Խնդիրներ
ունեն ծովային այն օրգանիզմ­
ները, որոնք օգտագործում են
կալցիումի կարբոնատ՝ այն լուծ­
վում Է թթու ջրի մեջ։ Մարջան–

.*հՅ^ւՕ ա>1013Ւ1հ,2010, Ի՝| 1.

ս°2. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 31

եՆԹԱԿԱՐՄԻՐ ԱՐԵԳ ՄհՔԱՅԵԼՅԱՆ

ԱՍՏՂԱԳԻ­ Բյուրա կա նի ա ստ ղա դիտ ա րա նի
ՏՈՒԹՅՈՒՆ
ա ռա ջա տ ա ր գիտ ա շխ ա տ ող, ֆիզ-մաթ

գիտ ությունների թեկնա ծու

ԳՈՀԱՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Բյուրա կա նի ա ստ ղա դ իտ ա րա նի կրտ սեր

գիտ ա շխա տող

Ս . ստղագիտությունը թևա­ սի ալիքի երկարությունից, նրա ղագետներն սկսեցին ւինտրել
կոխել է բւսզմալիքային հետա­ ալիքային տիրույթը համարվում է այն նաև այլ երկնային օբյեկտնե­
զոտությունների դարաշրջան, տեսանելի կարմիր լույսի 0.7 մկմ րի սպեկտրներում։ Պարզ դար­
ներկայումս դիտումներ են կա­ (նշենք, որ 1մկմ = 10՜6մ) սահմա­ ձավ, որ գիտական տեղեկատ­
տարվում էլեկտրամագնիսական նից ներքև մինչև 350 մկմ։ վություն հնարավոր է ստանալ ոչ
ալիքների երկարությունների միայն տեսանելի տիրույթից, և
ամբողջ տիրույթրւմ՝ գամմա, Արեգակի էներգիայի մեծ մա­ սկիզբ դրվեց ժամանակակից ԵԿ
ռենտգենյան, գերմանուշակա– սը Երկիր է հասնում ԵԿ աստղագիտությանը։
գույն, օպտիկական, ենթակար– ճառագայթման, ձևով, այն կազ­
միր, ռադիո։ Աստղա^տութ– մում է Արեգակի ճառագայթած Աստղագիտության մ ե օ ե ^
յան այս բոլոր ճյուղերն ի հայտ ընդհանուր էներգիայի 53 %-ը,
են եկել վերջին տասնամյակ­
ներում և բուռն զարգացում են 44 %-ը ճառագայթվում է տեսա–
ապրում նորագույն տեխնիկա–

յի կիրառման շնորհիվ։ Վերջին նելի տիրույթում և միայն 3 %-ը՝ ճառագայթումը պայմանականո­
տարիներին մեծ հետաքրքրութ­ գերմանուշակագույնում (մյուս րեն բաժանվում է 3 սպեկտրա­
յուն է ներկայացնում ենթակւսր– տիրույթներում՝ գամմա–, ռենտ­ յին տիրույթների, մոտակա (1Տ|63Ր
միր աստղագիտությունը, քանի գենյան և ռադիոճառագայթման
որ այդ տիրույթում ստացված բաժինը չնչին է)։ ւ* - ւտււո), միջին ( ա ւ* - ւ\ա)
արդյունքները հեղաշրջում են
առաջացրել ժամանակակից ԵԿ ճառագայթումը կազմում և հեռավոր (Բյր - ՈՏ) ԵԿ։
աստղագիտության մեջ։ է բացարձակ զրոյից բարձր ջեր­ Այս երեք տիրույթները հստակ
մաստիճանով յուրաքանչյուր սահմաններ չունեն, հիմնական
Ենթակարմիր (ւոքՐՅՈտժ - մարմնի ճառագայթման մի մա­ հանգամանքը, որով որոշվում
ա, տքՐՅ - ենթա և Ր6ժ - կար­ սը, ուստի բոլոր երկնային մար­ է, թե որ ալիքի երկարություն­
միր բառերից, այսուհետ՝ միններն էլ առաքում են որոշակի ներն են ներառված երեք ԵԿ տի­
ԵԿ) էլեկտրամագնիսական ԵԿ ճառագայթում։ րույթներից յուրաքանչյուրում, ԵԿ
ճառագայթման ալիքի երկա­ ճառագայթման ընդունիչ սարքի
րությունը մեծ է տեսանելի լույ– ԵԿ աստղագիտությունն սկիզբ տեխնոլոգիայի տեսակն է։
է առել 1830-ական թվական­
ներին՝ Վիլյամ Հերշելի կողմից 1-ին աղյուսակում ներկայաց­
ԵԿ ճառագայթման հայտնաբե­ ված են ԵԿ սպեկտրի տարբեր
րումից (1800թ.) տարիներ անց։ տիրույթները և դրանց համա­
Երբ հայտնաբերվեց Արեգակի և պատասխան ալիքի երկարութ­
Լուսնի ԵԿ ճառագայթումը, աստ– յունները, ջերմաստիճանները և
դիտվող առավել կարևոր տիե­
զերական մարմինները։

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ ՒՎտ2. 2012

Սպեկաբային ճ, մկմ 1,Կ ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
տիրույթ
(0.7-1) ֊5 740 - (3000– Աղյուսակ 1
Մոտակա ԵԿ 5200)
(աո) Ուսումնասիրվող տիեզերական մարմիններ

Մառը կարմիր աստղեր, աստղային թաղանթներ,
մոլորակային միգամածություններ

Միջին ԵԿ 5 - (25-40) (92.5-140) - 740 Մոլորակներ, գիսավորներ ն աստակերպեր,
(ա ) աստղերի ճառագայթումից ջերմացած փոշի,
նախամոլորակային սկավառակներ, գազափոշային

միգամածություններ

ձեռավոր ԵԿ (25-40) - (200– (10.6-18.5) - Մառը գազի ճառագայթում, գալակտիկաների
(92.5-140) կենտրոնական տիրույթներ, շատ սառը
(րա) 350) մոլեկուլային ամպեր

րության սպեկտրային բաշխման չէր տեսնել օպտիկական տի­ ճառագայթումը։
առավելագույն արժեքին համա­ րույթում, իսկ որոշ օբյեկտներ Տեսանելի տիրույթում շատ
պատասխանող ալիքի երկա­ էլ անհետանում են։ Աստղագի­
րությունը կախված է տվյալ տության մեջ ԵԿ ճառագայթումը լավ տեսանելի ջերմ կապույտ
մարմնի ջերմաստիճանից (հա­ կարևոր է հիմնականում կարմիր աստղերն անհետանում են մո­
մաձայն ֆիզիկւսյում հայտնի (սառը) աստղերի, սառը միգա­ տակա ԵԿ տիրույթում, և հայտն­
Վինի շեղման օրենքի)։ Որքան մածությունների և փոշու, աստ– վում են ավելի սառն աստղեր։
ցածր է մարմնի ջերմաստիճա­ ղառաջացման բռնկում ունեցող Մոտակա ԵԿ-ում գերակշռում են
նը, այնքան ավելի մեծ է նրա գալակտիկաների և այլ օբյեկտ­ կարմիր հսկա աստղերն ու փոքր
ճառագայթման մասնաբաժինը ների ուսումնասիրությունների զանգվածով կարմիր թզուկնե­
հեռավոր ԵԿ տիրույթում։ Սա համար։ 1-ին նկարում կարելի է րը։ Մոտակա ԵԿ-ը նաև այն տի­
նշանակում է, որ որոշակի ալի­ տեսնել, որ ձախից աջ՝ տեսա­ րույթն է, որտեղ միջաստղային
քի երկարությունը հարմար է նելի ճառագայթման պատկերից փոշին ամենաթափանցիկն է
տվյալ տիրույթում ավելի ուժգնո­ մոտակա ԵԿ տիրույթի պատկե­ ԵԿ ճառագայթման համար, որը
րեն ճառագայթող տիեզերական րին անցնելիս ավելի շատ աստ– հնարավորություն է տալիս այն
մարմինների (օբյեկտների) ու­ ղեր են հայտնվում (հիմնակա­ դիտելու այնպիսի տիրույթներից,
սումնասիրման համար։ նում սառն աստղեր)։ Սոտակա որոնց տեսանելի ճառագայթումը
ԵԿ-ում նաև փոշին է դառնում կլանվում է և չի հասնում մեզ։
ԵԿ տիրույթում երկնքի պատ­ թափանցիկ՝ հնարավորություն
կերը բոլորովին այլ է. մոտակա, տալով դիտելու տեսանելի տի­ 2-րդ նկարում կարելի
միջին և հեռավոր ԵԿ տի­ րույթի պատկերում փոշու ծած­ է նկատել, թե ինչպես Մեր
րույթներում որոշ նոր երկնա­ կած տիրույթները։ Միջին ԵԿ Գալակտիկայի կենտրոնը, որը
յին օբյեկտներ են հայտնվում, տիրույթի (աջ) պատկերում տես­ տեսանելի տիրույթի (ձախ)
որոնց դժվարությամբ կարելի նում ենք ավելի սառը փոշու պատկերում ծածկված է խիտ
էր կամ պարզապես հնարավոր փոշով, թափանցելի է դառնում
մոտ ԵԿ տիրույթի (աջ) պատկե–

Նկար 1. «Ձիու
գլուխ» միգա մա ­
ծության տեսքը տե–
սանելի, մոտ ա կա ԵԿ
(2աՏՏ) և միջին ԵԿ
(1ՏՕ) տիրույթներում

ս°2. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 33

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Նկար 2. Գալակտիկայի կենտրոնի տեսքը տեսանեփ և մոտ ա կա ԵԿ (2Ւ/1/ՀՏՏ) տիրույթ­ ռը նյութը (140 Կ և ավելի ցածր)։
ներում Մեր և հարևան գալակտիկանե­
րի հսկա, սառը գազաւիոշւսյին
րում։ Տեսանելի տիրույթի պատ­ նով օբյեկտները հիմնականում ամպերը ճառագայթում են հեռու
կերի ջերմ աստղերից շատերն ճառագայթում են միջին ԵԿ տի­ ԵԿ տիրույթում։ Որոշ ամպերում
անհետանում են մոտակա ԵԿ րույթում։ նոր աստղեր են սկսում ձևա­
տիրույթի պատկերում։ Մոտակա Օրինակ՝ Երկրի ջերմային վորվել։ Հեռավոր ԵԿ ուսումնա­
ԵԿ տիրույթում երևում են ավելի ճառագայթման մաքսիմումին սիրությունները կարող են հայտ­
սառը, կարմրավուն աստղերը, համապատասխանում է 10 նաբերել այս նախաստղերը շատ
որոնք թույլ են տեսանելի տիրույ­ մկմ երկարությամբ ալիք (3-րդ ավելի վաղ, մինչ նրանք կդառ­
թում։ նկարում ցույց է տրված Երկրի նան տեսանելի։

Միջին ԵԿ տիրույթում սառն տեսքը միջին ԵԿ-ում)։ Աստղա­ Մեր Գալակտիկայի կենտրոնը
աստղերն անհետանում են, և կերպերը նույնպես հիմնակա­ պայծառ է նաև հեռավոր ԵԿ-ում՝
տեսանելի են դառնում ավե­ նում ճառագայթում են միջին փոշու խիտ ամպերում սսստղե–
լի սառն օբյեկտներ, ինչպիսիք ԵԿ տիրույթում՝ դարձնելով ալի­ րի մեծ խտացման շնորհիվ։ Այս
են մոլորակները, գիսավոր­ քի երկարությունների այս տի­ աստղերը ջերմացնում են փոշին,
ներն ու աստղակերպերը։ Մոլո­ րույթն ամենաարդյունավետը և այն սկսում է ճառագայթել ԵԿ
րակները կլանում են Արեգակի մութ աստղակերպերի որոնման տիրույթում։
ճառագայթումը, ջերմանում և համար։ ԵԿ տվյալներն օգնում
հետո վերսւճառագայթում ավե­ են որոշել աստղակերպերի մա­ 4-րդ նկարում Մեր Գալակ­
լի երկարալիք ԵԿ տիրույթում։ կերևութային ջերմաստիճան­ տիկայի պատկերն է՝ դիտված
Սա տարբեր է մոլորակներից ներն ու շառավղները։ Միջաստ­ Շ08Ը արբանյակով հեռա­
եկող տեսանելի լույսից, որն ղային փոշին նույնպես սկսում է վոր ԵԿ 60, 100 և 240 մկմ ալի­
Արեգակի անդրադարձած լույսն տեսանելի դառնալ միջին ԵԿ տի­ քի երկարություններով ճառա­
է։ Արեգակնային համակարգի րույթում։
մոլորակների ջերմաստիճան­ Հեռավոր ԵԿ տիրույթում աստ– գայթումների համադրումով։
ները տատանվում են 53 - 573 Կ ղերը լրիվ անհետանում են։ Փո– Երկնքի ամենապայծառ ԵԿ
տիրույթում։ Այս ջերմաստիճա– խարենը տեսնում ենք շատ սա­
օբյեկտներից մեկը 1\/1Ց2 գալակ­
տիկայի կենտրոնական մասն
է։ 1\482–ի միջուկը հեռավոր ԵԿ
տիրույթում ճառագայթում է
այնքան էներգիա, որքան մեր
Գալակտիկայի բոլոր աստղերը՝
միասին վերցված։ Այս հեռավոր
ԵԿ ճառագայթման էներգիան
գալիս է գազից, որը տաքաց­
նում է «թաքնված» աղբյուրը։
Բազմաթիվ գալակտիկաների
կենտրոնական տիրույթները
շատ պայծառ են հեռավոր ԵԿ-
ում։ Որոշ գալակտիկաներ ու­
նեն փոշու խիտ տիրույթներում

Նկար 3. Երկրի տեսքը միջին ԵԿ տիրույթում Նկար 4. Գաւակտիկայի կենտրոնը հեռավոր ԵԿ տիրույթում

34 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎՏ2. 2012

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

թաքնված ակտիվ միջուկներ։ ջերմաստիճանի
Մյուսները, որ կոչվում են աստ–
ղառաջացման տիրույթներով Փոփոխության
գալակտիկաներ, պարունակում
են շատ մեծ քանակությամբ նոր նկատմամբ։
ձևավորվող աստղեր, որոնք տա­
քացնում են միջաստղային ւիոշու ԵԿ դիտակ­
ամպերը։ Այս գալակտիկաներն
իրենց լուսատվությամբ հեռա­ ների տեղա­
վոր ԵԿ-ում գերազանցում են բո­
լոր այլ գալակտիկաներին։ ԵԿ կայումը Երկրի
տիրույթում հզոր ճառագայթում
ունեն և կարևոր աղբյուրներ են մթնոլորտից
նաև տիեզերքի ամենահեռավոր
օբյեկտները՝ քվազարները, ինչ­ դուրս ամբող­
պես նաև Մեր Գալակտիկայի
սառն աստղերը, շուրջաստղա– ջությամբ
յին մոլորակային սկավառակ­
ները, շուրջաստղային թաղանթ­ բացառում Է
ները, մոլորակային ու դիֆուզ
միգամածությունները և միջաստ­ մթնոլորտի
ղային փոշին։
առաջացրած
ԵԿ ճառագայթումն ալիքի
երկարությունների զգալի մա­ արգելքները։
սում կլանում են Երկրի մթնոլոր–
տի ջրի գոլորշիները։ Բացի այդ, Անցած դա­ «^Տ»էՈ|Տհ401ք1«|քՕՈ13®Ր6|1է
մթնոլորտն ինքը ճառագայթում
Է ԵԿ-ում, այդ պատճառով ԵԿ րի 60-ական թվականների կե­ Նկար 5. Երկրի մթնոլորտի բացթողման
դիտակների մեծ մասը տեղադ­
րում են բարձր, չոր տեղանքնե­ սերին ԵԿ տիրույթում երկնքի «պատուհանները»
րում։ Մոտակա ԵԿ տիրույթում
երկրային աստղադիտարաննե­ առաջին շրջահայությունը, որը կարող են ուսումնասիրել 1,25,
րում ուսումնասիրություններ են ընդգրկել Է հյուսիսային երկնքի
կատարվել դեռևս 1960-ական գրեթե 75 %-ը, իրականացվել Է 1,65, 2,2, 3,5, 4,75, 10,5, 19,5 և
թվականներից սկսած։ 1 մկմ-ից Մաունթ Ոփլսոն աստղադիտա­
կարճ ալիքի երկարությունների րանում (օգտագործված գրան­ 35 մկմ «պատուհաններում» (5–
համար դրանք կատարվում են ցող սարքերի առավելագույն
նույն կերպ, ինչպես տեսանե– զգայնությանը համապատաս­ րդ նկարում բերված են Երկրի
լի լույսի ուսումնասիրություննե­ խանում Էր 2.2 մկմ ալիքի երկա­
րը, սակայն 1 մկմ-ից մեծ ալի­ րություն)։ Դիտված օբյեկտ– մթնոլորտի բացթողման շերտե­
քի երկարությունների համար ներից շատերն աստղեր Էին,
օգտագործվում են հատուկ ԵԿ որոնք մինչ այդ հայտնի չէին րը, հորիզոնական առանցքին
ընդունիչներ։ Միջին և հեռավոր (1-1000– 2000կ)։ Դրանցից 5500
ԵԿ տիրույթներում ուսումնասի­ ամենապայծառները կազմեցին էլեկտրամագնիսական ալի­
րություններ կարող են կատար­ ԵԿ աստղերի առաջին կատա–
վել միայն Երկրի մթնոլորտից քի երկարություններն են, ուղ­
դուրս գործող դիտակներով։ Այս լոգը։
դիտումների համար անհրա­ 1970-ականների սկգբներին ղահայաց առանցքին՝ Երկրի
ժեշտ Է օգտագործել հատուկ
ցածրջերմաստիճանային ընդու­ հայտնաբերվեց, որ որոշ գա ­ մթնոլորտում տիեզերական
նիչներ, որոնց Էլեկտրական լակտիկաների կենտրոններ ու­
դիմադրությունը շատ զգայուն Է նեն հզոր ԵԿ ճառագայթում, այդ ճառագայթման կլանման
թվում՝ նաև Մեր Գալակտիկայի
կենտրոնը։ Պարզվեց, որ տիե­ մեծությունը)։
զերքի ամենահեռավոր օբյեկտ­
ները՝ քվազարները, և այլ ակ­ ԵԿ դիտումներ կատարող
տիվ գալակտիկաներ նույնպես
հզոր ԵԿ աղբյուրներ են։ Մյս նոր ցամաքային ամենամեծ աստ­
տեղեկատվությունն ամբողջո­
վին ստացվում էր մոտակա ԵԿ ղադիտակներից մեկը Մեծ Բրի–
տիրույթից, իսկ դիտումներն
իրականացվում էին երկրային տանիային պատկանող Սւ<1Թ1՜
դիտակների օգնությամբ։ Այս­
պիսի ԵԿ դիտակների համար (ՍուէՑճ «ւոցժօտ 1ոքՐ3^6ճ 761–
ամենահարմար տեղը բարձր
լեռներն են, որտեղ ջրի գոլոր­ 6ՏՇՕթ6) 3,8 մ դիտակն Է, որը տե­
շիների քանակությունը նվա­ ղադրված Է Հավայան կղզինե­
զագույն է։ Այսպիսի մեծ բարձ­
րություններում աստղագետները րում։ Այն սկսել Է գործել 1979 թ.։

Դիտակները, ինչպես և Երկ­

րի մթնոլորտը, ճառագայթում են

ԵԿ տիրույթում, ինչը խանգարում

Է տիեզերական օբյեկտների ԵԿ

դիտումներին։ Այսպիսի դիտակ­

ներով դիտող աստղագետը չա­

փում Է տիեզերական օբյեկտի և

Երկրի մթնոլորտի գումարային

ճառագայթումը, վերջինս հե­

տագայում հանվում Է գումարա­

յինից։
Դիտողական այս խնդիրնե­

րը լուծելու նպատակով 1970–

ական թվականներին աստ­

ղագետներն արդեն սկսեցին

մտածել ԵԿ դիտակները երկ–

Տ|օ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 35

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ րեց շուրջ 350.000 ԵԿ աղբյուր­ րի առաջացման տեղերը։ Նման
ներ՝ կրկնապատկելով ցուցա­ խնդիր ավելի մանրակրկիտ
րւսմերձ ուղեծրերում աշխատող կերպով իրականացրեց ^1\/1^Բ*
արբանյակների վրա տեղագրե­ կագրված ԵԿ աղբյուրների թիվը։ 0/\/ւ11ատօո 1\/1Խրօ\ո^ 6 ^ուտօէ–
լու մասին։ Արտամթնոլորտային Հայտնագործվեցին նաև Վեգա րօթ7 ԲրօԵց) արբանյակը։ Կա­
դիտակները հնարավորություն աստղի շուրջ փոշեհատիկները, յին նաև այլ ԵԿ ծրագրեր, որոնք
կտային դիտումներ կատարել փոխազդող գալակտիկաներից սպեկտրներ Էին ստանում և լու­
հեռավոր ԵԿ տիրույթում, ինչը շատ հզոր ԵԿ ճառագայթումը և սաչափություն Էին կատարում
դժվար էր իրականացնել երկրա­ այլն։ մոտակա, միջին և հեռավոր ԵԿ
յին դիտակների միջոցով։ Բացի տիրույթներում։
այդ, տիեզերական դիտակներով |ք^\Տ–ը հայտնաբերեց տասն­
դիտումները կարող էին ծածկել յակ հազարավոր գալակտիկա­ 1995 թ. նոյեմբերին Եվրո­
երկնքի ավելի մեծ տիրույթ, դիտ­ ներ, որոնց մեծ մասը շատ թույլ պական տիեզերական գործա­
ման պահաժամերը նույնպես Էին օպտիկական կատալոգնե­ կալությունը (ԸԱ1՚0թ63Ո ՏթՁՇ6
կարող էին ավելի մեծ ստացվել։ րում ընդգրկվելու համար։ ^ցտոշ^ արձակեց ԵԿ տիե­
զերական աստղադիտարանը
Նկար 6. էԲէձՏ արբանյակը |ք^\Տ–ի տվյալներն ալիքի 12, (1ոքՐՅՐ601ՏթՅՇ60եՏ6Ո/Յէ0ք7, 1Տ0),
25, 60, 100 մկմ երկարություննե­ որը դիտումներ Էր կատարում
1977 թ. միջազգային հա­ րի համար ցուցակավորված են 2,5 - 240 մկմ տիրույթում։ 1ՏՕ–
մագործակցություն հաստատ­ Կետային աղբյուրների 11Հ/\Տ կա­ ն ոչ միայն «ծածկեց» ալիքի
վեց Նիդերլանդների, ԱՄՆ-ի և տալոգում (Բօտէ Տօսրշ© ՕՅէՅԽց, երկարությունների մեծ տիրույթ,
Մեծ Բրիտանիայի միջև՝ առաջին ԲՏՇ, ավելի քան 250000 ԵԿ կե­ այլ նաև գերազանցեց |ք^\Տ–ի
տիեզերական ԵԿ դիտակը՝ տային աղբյուրներ)։ Ավելի թույլ զգայնությունը հազար անգամ,
|ք^Տ–ը (7հ© 1ոքրՅՐ6ժ ^տէրօոօտւ– աղբյուրներ և ԲՏՇ աղբյուրների ինչպես նաև ԵԿ աղբյուրները
օձ1 ՏՁէ©1Աէ6) ստեղծելու նպա­ համար ավելի ճշգրիտ տվյալ­ դիտեց ավելի մեծ լուծունակութ­
տակով։ Երկարատև աշխա­ ներ են տրված Թույլ աղբյուր­ յամբ։ ւՏՕ-ն աշխատեց 2,5 տա­
տանքներից հետո՝ 1983թ. ների |ք^\Տ կատալոգում (^Յւոէ րի։ |ք^Տ–ը միայն ԵԿ շրջահա–
հունվարի 25-ին, |ք^Տ–ը բարե­ ՏօսՐՇՑ ՕՅէՅԽց, ^Օ )։ Շատ յության ծրագիր Էր, իսկ 1ՏՕ–ն
հաջող արձակվեց։ Դիտակը զին­ աշխատանքներում փորձել են աշխատում Էր այնպես, ինչպես
ված Էր 62 գրանցիչ սարքերով, առանձնացնել օբյեկտների երկրային դիտակները, այսինքն՝
ամբողջ դիտակը սառեցվում Էր տարբեր դասեր՝ օգտագործելով աստղագետները կարող Էին
մինչև բացարձակ զրոյից մի քա ­ 12-25 մկմ, 25-60 մկմ և այլ ԵԿ դիմումներ ներկայացնել յուրա­
նի աստիճան բարձր ջերմաստի­ ալիքներ։ Օրինակ՝ փոշով հա­ հատուկ օբյեկտներ դիտելու և
ճան (տիեզերական ԵԿ դիտակը րուստ գալակտիկաները 60 և ուսումնասիրելու համար։ 1ՏՕ–
պետք Է ավելի սառը լիէւի, քան 100 մկմ-ում ճառագայթում են ն միջաստղային միջավայրում
այն օբյեկտները, որոնք այն ու­ զգալիորել ավելի շատ Էներգիա, հայտնաբերեց սառույց և փոշի,
սումնասիրում Է)։ Հետագա 10 քան 12 և 25 մկմ-ում։ Սակայն իսկ որոշ միգամածություններում՝
ամիսների ընթացքում |ք^Տ–ը 4 |ք^\Տ աղբյուրների մեծ մասը չու­ ածխաջրածին։ 1ՏՕ–ն գրանցեց
անգամ նկարահանեց երկնքի նի օպտիկական նույնացումներ, նաև առաջին ԵԿ սպեկտրները,
96 %-ը՝ ստանալով առաջին և նրանց ֆիզիկական բնույթը սակայն դրանց լուծունակությու­
բարձր զգայնության դիտում­ մինչ օրս մնում Է անհայտ։ նը դեռևս շատ ցածր Էր։
ները 12, 25, 60, 100 մկմ
ալիքներով։ |ք^\Տ–ը հայտնաբե­ |ք^\Տ–ից հետո արձակվել են Վերջին տարիների ընթաց­
նաևայլտիեզերական ԵԿ դիտակ­ քում ԵԿ աստղագիտությունը
ներ, օրինակ՝ 1989 թ. նոյեմբե­ դարձել Է աստղագիտության
րին արձակվեց Շ08Ը–ը (Օօտտւշ գլխավոր ճյուղերից մեկը՝ ԵԿ
83օ1Հցոօսոօ1 &Փ10Ր61՞), որի նպա­ գրանցիչների արագ զարգաց­
ման և 2003 թ. Սպիտցերի տիե­
տակն Էր ուսումնասիրել տիեզե­ զերական դիտակի (Տթւէ26Ր
րական ֆոնային ճառագայթման ՏթՅՇ© 7©16ՏՇ0թ6, ՏՏ7) արձակ­
(Մեծ պայթյունի մնացորդային ման շնորհիվ։ Այս ծրագրի նպա­
ճառագայթում) ԵԿ և միկրոալի– տակն Էր վաղ Տիեզերքի, ակտիվ
քային հատկությունները։ 008Ը- գալակտիկական միջուկների
ը ֆոնային ճառագայթման մեջ
հայտնաբերեց ջերմաստիճանա­ (^Շէհ/6 0313ՇէԽ 1Տ|ԱՇ|0ԱՏ, ^ 61Տ1),
յին ոչ մեծ տատանումներ, որոնք
մատնանշում են գալակտիկանե­

36 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտշ . 2012

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

գորշ թզուկների, գերմոլորւսկ– վող օբյեկտները կամ ստացված (Կանադա) ցույց Է տվել, որ /\<31Տ1–
ների, աստղամերձ սկավա­ արդյունքները, գրանցած ԵԿ երի տոկոսն աճում Է ԵԿ լուսատ­
ռակների ուսումնասիրությունը։ աղբյուրների թիվը)։ վությանը զուգընթաց, այնպես,
Սպիտցերի բազմաշերտ լուսա– որ ամենաբարձր ԵԿ լուսատ­
չափի զգայնությունը հնարավոր Մոտակա և միջին ԵԿ տի­ վություն ունեցող աղբյուրների
դարձրեց ավելի հեռավոր ԵԿ րույթներում արտագալակտիկա­ մեջ շատ են քվազարները և Սեյ–
օբյեկտների ուսումնասիրությու­ կան դիտումների ամենակարևոր ֆերտի տիպի գալակտիկանե­
նը։ Սպիտցերի դիտակը գրան­ բացահայտումներից մեկը գա­ րը, իսկ ցածր ԵԿ լուսատվության
ցեց բարձր լուծունակության լակտիկաների նոր դասի՝ ԵԿ աղբյուրների մեջ դրանց թիվը
առաջին ԵԿ սպեկտրները, որոնք գալակտիկաների հայտնաբե­ պակասում Է, և ամենաշատը
հնարավորություն տվեցին ման­ րումն էր։ Այս գալակտիկաներն ՏէՅՐեսՐՏէ գալակտիկաներն են։
րակրկիտ ուսումնասիրելու տիե­ իրենց էներգիայի մեծ մասը
զերական օբյեկտները միջին ԵԿ ճառագայթում են ԵԿ տիրույթում։ Աստղագետներ Դ. Կիմը, Դ.
տիրույթում։ Հզոր ԵԿ ճառագայթմամբ գա­ Սանդերսը և այլք ՍԼ1ՏՕ գա­
լակտիկաների հիմնական մա­ լակտիկաների վերաբերյալ
ԵԿ կարևորագույն արբան­ սը կազմում են ակտիվ գալակ­ իրենց աշխատանքներում ցույց
յակներից են նաև ճապոնական տիկական միջուկները (ձ01Տ|) և են տվել, որ ԼԵԿ= 1012ԼՏ և ավել
ծ«ծ«1–ին և ամերիկյան \^1ՏԸ– աստղառաջացման բռնկումով ԵԿ ճառագայթմամբ գրեթե բո­
ը 0/\/|ճ6–ք|61(յ 1ոքք9Ո601 ՏԱՈ^ գալակտիկաները (ՏէՅՐԵսՐՏէ)։ լոր աղբյուրները բազմակի են և
&(թ1օՐ6ւ՛)։ Վերջինս գրանցել է Աստղագետներ Ղեվիդ Աանդեր– ցուցաբերում են Փոխազդեցութ­
առավելագույն թվով ԵԿ ա լյուր­ սը (ԱՄՆ) և Ֆելիքս Միրաբելը յան կամ միաձուլման նշաններ։
ներ։ Իսկ ցամաքային ԵԿ առավել (Ֆրանսիա) 1996 թ. առաջարկել Հետաքրքիր Է, որ բազմակի կամ
կարևոր մեծածավալ ծրագրե­ են ԵԿ գալակտիկաները բաժա­ փոխազդող համակարգերից
րից Է 21\/1/\ՏՏ–ը (2 1\/1ւօ՜օո ^11-Տ^ նել երեք հիմնական դասերի շատերում հայտնաբերվում են
Տսո^), որը մեծ ճշտության լու­ (ըստ ԼԵԿ՝ ԵԿ լուսատվության մե­ ակտիվ գալակտիկական միջուկ­
սաչափական տվյալներ է ստա­ ծության). 1011ԼՏ<Լեկ<1012Լ@գա­ ներ, և հարց Է առաջանում՝ արդ­
ցել մոտ կես միլիոն աղբյուրների լակտիկաները կոչվել են Լ1Ճ6 յոք ^61Տ|–ը փոխազդեցության
համար։ (Լստտօստ 1ոքրՅճ6օ1 0յ1յճ16տ), հետևանք Է։ Այս հարցի պատաս­
1Օ12Լ0<Լեկ<1Օ13Լ0 գալակտիկա­ խանն ստանալու համար անհ­
2-րդ աղյուսակում տրված են ները՝ ՍԱՈՕ (Ս1էՐՅ–Լստւոօստ րաժեշտ Է ունենալ և ուսումնասի­
կարևորագույն ԵԿ դիտակների 1ոքՐՑ^6ճ 0յ13Ճ16Տ), և 1013Լտ<ԼԵկ րել մեծ քանակությամբ այդպիսի
կամ մեծածավալ ծրագրերի մա­ գալակտիկաները՝ հԱՏՕ (հ^– ԵԿ աղբյուրների տվյալներ։
սին տեղեկություններ (դիտա­ բտր-Լստտօստ 1ոքՐՅճ@օ1Օյ^ տտ),
կի կամ ծրագրի անվանումը, որտեղ Լ0–ը Արեգակի ԵԿ լուսատ­ Բյուրականի աստղադիտա­
երկրները, աշխատանքն սկսելու վությունն Է։ րանում շուրջ 17 տարի ակտիվ
տարեթիվը, ալիքի երկարութ­ հետազոտություններ են տար­
յունների տիրույթը, ուսումնասիր­ Աստղագետ Աիլվեյն Վեյոն վում ԵԿ աղբյուրների օպտիկա–

Աղյուսակ 2

Դիտակի Երկիրը Տարեթիվը X,, մկմ Արդյունքները Աղբյուրների թիվը
կամ ծրագրի
աևվանումր ԱՄՆ 1983 8-120 Երկնքի շրջահայություե 405 769
Եվրոպա 1996 2,5 - 240 ԵԿ սպեկտրներ ~ 30 000
1ՈՃՏ 4 261 028
ԱՄՆ 2003 3-180 ԵԿ խորը պատկերներ և 1 298 044
1ՏՕ սպեկտրներ
ճապոեիա 2006 7-180 563 921 584
Տբ1է26Ր Եվրոպա 2009 55 - 672 Երկնքի շրջահայություն 355 220 325
ձեռավոր ԵԿ 470 992 970
ճճճա ԱՄՆ 2010 3-28
Եվրոպա Երկնքի շրջահայություն
Տտրտօհտւ 1996 0,82; 1,24; 2,16 ձարավ. երկնքի շրջահ.
ԱՄՆ 2003 1.24, 1.66, 2.16 Երկնքի շրջահայություն
՜ատտ
օաւտ
շատտ

Տ|օ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 37

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

կան նույնացումների և սպեկտ­ սիացի, իսկ 61Տ գերազանցում Է օպտիկականը
րային ուսումնասիրությունների օբյեկտներինը՝ երբեմն հազարից ավելի անգամ։
ուղղությամբ։ Ըստ էության այդ հայ և իտալացի Հայ աստղագետները դիտողա­
աշխատանքներն սկսվել են 1ՑՑ5 աստղագետնե­ կան ծրագրեր են իրականացնում
թ. և այժմ էլ շարունակվում են։ րի համագոր­ նաև ներկայումս գործող Հերշելի
Ընդհանուր առմամբ |ք^\Տ ԲՏՕ– ծակցությամբ։ տիեզերական աստղադիտարա­
ից նույնացվել են 1577 կետա­ Բյուրականի նով (հ©ՐՏՇհ61 ՏբՅՇ© 0ԵՏ61^3է0–
յին աղբյուրներ։ Օպտիկական աստղադիտա­ ^)։ Այս աշխատանքները դարձել
նույնացումները կատարվել են րանում ակտի­ են Բյուրականի աստղադիտա­
Երկնքի թվային շրջահայության վորեն ուսում­ րանում կատարվող բազմալիքա–
և Բյուրականի աստղադիտարա­ նասիրվում են նաև 21\/1^ՏՏ յին հետազոտությունների հիմքը։
նում իրականացված Մւսրգար– աղբյուրները, որոնց մեջ հայտ­
յանի սպեկտրային շրջահա– նաբերվել են չափազանց սառն
յության միջոցով։ Արդյունքում աստղեր։ Սպիտցերի տիեզերա­
առանձնացվել են 810 (87^ յ 1<յո– կան դիտակով հայ աստղագետ­
|ք^Տ (Յյ1ձճ16տ) և 81Տ (87Ա1՚ձ1<յո– ներն իրականացրել են դիտողա­
|ք^Տ ՏէՅՐտ) օբյեկտներ, որոնք կան ծրագիր, որի արդյունքում
մտել են միջազգային աստղագի­ հայտնաբերվել են ԵԿ-օպտիկա֊
տական տվյալների բազաներ։ կան հոսքերի հարաբերությամբ
616 օբյեկտների սպեկտրային ռեկորդային արտագալակտի­
ուսումնասիրություններն իրակա­ կական աղբյուրներ, որոնց ԵԿ
նացվում են հայ, ռուս և ֆրան­ ճառագայթման հզորությունը

38 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ1°2. 2012

(Սկիզբը՝ 31-րդ էջում) 2008-2009 թթ. ձմռանը ֆին– համար արդեն գցվում են տա­
ներն ավելի հաճախ են խեղդվել րածքներ Փարիզի մերձակայ­
Դեռևս պարզ չէ, արդյոք վեր­ ջրում։ Ո°րն է պատճառը։ Տա­ քում, քանի որ ավանդական հա­
ջիններս իրենց հերթին կարող քացման հետևանքով նվազել է րավարևմտյան շրջաններն այդ
են բազմանալ, թճ լինելու են ջո­ գետերի և լճերի սառույցի հաս­ տեսակի համար դառնում են
րիների պես անպտուղ։ Մարդու տությունը, և անակնկալի եկած շատ չոր։
համար վտանգավոր կլինի, եթե
խառնածինները կարողանան չմշկորդները, դահուկորդները, Միջերկրածովյան բուսա­
սերունդ տալ. երկու տեսակներն սահնակներ ու ձյունագնւսցներ կանությունը շարժվում է դեպի
էլ ագրեսիվ են մարդու նկատ­ վարողները հայտնվել են սառույ– Ֆրանսիայի կենտրոն և հյուսիս,
մամբ։ իսկ սոճիներն ու հաճարենիները՝
ցի տակ։ ավելի հյուսիսային շրջաններ։ 10
Գլոբալ տաքացումը մեծաց­ Ֆրանսիայում դեպի հյու­ տարվա ընթացքում տարբեր տե­
նելու է երիկամաքարային հի­ սակի ծառեր անցնում են 20 - 85
վանդությունների հաճախութ­ սիս են տեղափոխվում խաղողի կիլոմետր դեպի հյուսիս։ Ասում
յունը, քանի որ շոգ եղանակին բազմաթիվ տեսակներ աճեցնող են, որ որոշ ժամանակ անց Փա­
արագանում է մաշկի միջով հե­ շրջաններ՝ հարավը խաղողի րիզի մերձակայքում ձիթենի­
ղուկի գոլորշիացումը, իսկ մար­ համար դառնում է չափից շատ ներ են հայտնվելու։ Ֆրանսիայի
դը հաճախ մոռանում է, որ պետք չոր ու շոգ, և դեռևս պարզ չէ, անտառներում ավելացել է վա­
է ավելի մեծ քանակությամբ ջուր թե ինչպես է դա ազդելու ֆրան­ րազների քանակը՝ տաք ձմեռնե­
խմել։ Այդ երևույթն արդեն նկատ­ սիական ավանդական գինիների րի շնորհիվ վարազի էգը տարվա
վել է Տեխասում, և բժիշկները որակի վրա։ Հնարավոր է՝ որոշ ընթացքում տափս է ոչ թե մեկ,
երկյուղում են, որ դարի կեսերին տեսակներ աճեցվեն Անգլիայի այլ երկու սերունդ։ Համապա­
նման հիվանդների թիվը կարողէ հարավում, ուրիշ հողում և ջրում։ տասխանաբար սպասվում է
աճել 30 %-ով։ Դեպի հյուսիս է տեղաշարժվել գայլերի գլխաքանակի աճ։
նաև ֆրանսիական հանրահայտ
գետնասունկը՝ դրա աճեցման

ԱՏ2. 2012 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ 39

ԱՍՏՂԵՐԻ ՏԻԳՐԱՆ ՄՈՎՍԻՍ0ԱՆ
ԾՆՆԴՅԱՆ ՀՀ ԳԱԱԲյուրականի աստղադիտարանի
ՃԻՉԸ 2.6մ դիտակի լաբորատորիայի ղեկավար
էլ. փոստ. Օցտօ^հՅՕ.տշԼՅա

Ներկայումս՝ մեր դա րա շրջա նում,
Գալակտիկայում շա րունա կվում Է
ա ստ ղա ռա ջա ցումը։

Վ. Հ. Համբարձումյան

եռ XVIII դարում ֆրան­ գետ Ալֆրեդ Ջոյը Օրիոնի հա­
մաստեղությունում՝ մութ ամպերի
սիացի ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս հարևանությամբ, հայտնաբերեց
տարօրինակ թզուկ աստղեր,
և աստղագետ Պիեռ-Սիմոն Լապ– որոնց անվանեց Տ Ցուլի տիպի
աստղեր՝ նախատիպ համա­
լասը կարծում էր, որ Արեգակը րելով Ցուփ համաստեղության
փոփոխական I 1ձա աստղը։
և մոլորակները առաջացել
Այս աստղերի հայտնաբերումից
են պտտվող գազափոշային շատ չանցած Վ. Համբարձում–
յանն առաջադրեց 05 ու I աստ­
սկավառակից՝ ձգողության ղասփյուռների գաղափարը և,
օգտագործելով աստղերի տարի­
ազդեցությամբ։ Դրանից նա քը գնահատելու լրիվ նոր մոտե­
ցում, ցույց տվեց, որ դրանց տա­
եզրակացրել է, որ աստդերը րիքը չի գերազանցում մի քանի
տասնյակ միլիոն տարին։ Այսպի–
կարող են ծնվել գազափոշային սով՝ ապացուցվեց, որ աստղա­
սփյուռները ներկայիս աստղա–
ամպերում, Լւ, որ դրանք զարգա­ ռաջացման օջախներ են։ Մեր որը հսկայական ազդեցություն
գալակտիկայում այժմ էլ ընթա­ ունեցավ աստղային տիեզերած­
ցող տիեզերական մարմիններ նում է այդ գործընթացը։ Վ. Համ– նության (կոսմոգոնիա) հետա­
բարձումյւսնը ցույց տվեց նաև գա զարգացման վրա։ Երկար
են։ Սակայն այս տեսակետը երիտասարդ աստղերի և մութ տարիներ պահանջվեցին, մինչև
գիտական հանրությունը ւիովին
բուռն զարգացում ապրեց միայն ամպերի ֆիզիկական կապը,
ընդունեց այս գաղափարը։ Այ­
XXդարում, երբ ստեղծվեց քվան­ սօր աստղառաջացման երևույթի
ուսումնասիրությունն աստղաֆի­
տային մեխանիկան, և էապես զիկայի ամենազարգացող ճյու­
ղերից մեկն է։ Այդ երևույթի ու­
Փոխվեցին մեր պատկերացում­ սումնասիրությամբ զբաղվում են
ամենահայտնի ւստղաֆիգիկա–
ները միջուկային պրոցեսների կան կենտրոնները, որտեղ հե­
տազոտություններ են կատարում
մասին, ինչպես նաև. մեծապես

հզորացան դիտողական մեթոդ­

ները, մասնավորապես՝ սպեկտ–

րադիտումը։

Երկրորդ համաշխար­

հային պատերազմից հետո

ամերիկացի հայտնի աստղա­

40 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ի1շ2. 2012

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Նկար 1. Գալակտիկայում ամենա ա կտիվ ա ստ ղառաջա ցմա ն տիրույթներից մեկը՝ մութ ամպում (նկ. 3), որի աղբյուրը
Օրիոնի միգամածությունը միայն ենթակարմիր տիրույթում
ճառագայթող 1ՃՏ5երիտասարդ
ինչպես երկրագնդի խոշորւս– Մութ ամպերը, որոնց կա­ աստղն է։ Մոլեկուլային արտա­
գույն, այնպես և տիեզերական պը երիտասարդ աստղերի հետ հոսքերի արագությունը հաս­
աստղադիտակներով։ Աստղա­ անվիճելի փաստ է համարվում, նում է վայրկյանում մինչև մի
ռաջացման երևույթի ուսումնա­ տիեզերքի ամենասառն օբ­ քանի տասնյակ կիլոմետրի,
սիրության մեջ անգնահատելի է յեկտներն են. դրանց ջերմաս­ իսկ զանգվածը գերազանցում է
«Հաբլ» տիեզերական դիտակի տիճանը բարձր է բացարձակ Արեգակի զանգվածը։ Միևնույն
դերը, սրա միջոցով ստացված զրոյից ընդամենը 10 աստիճա­ ժամանակ ռադիոտիրույթի
աստղառաջացման տիրույթների նով։ Այդպիսի ջերմաստիճան­ անընդհատ սպեկտրում հայտ­
պատկերներն անջնջելի հետք են ներում ատոմները միանալով նաբերվել են աստղամերձ սկա­
թողել աստղագիտության բնա­ կազմում են մոլեկուլներ, որոն­ վառակներ արտահոսքերի
գավառում (նկ. 2)։ ցից ամենատարածվածը ջրած­ աղբյուր երիտասարդ աստղերի
նի մոլեկուլն է։ Փաստորեն, մութ մոտ, որոնց գոյությունը կապում
Նկար 2. Գազափոշային գլոբալ Նավախե– ամպերը հիմնականում մոլե­ էին այդ աստղերի ենթակարմիր
1ի համաստեղությունում կուլային ամպեր են, որտեղ ավելցուկի առկայության հետ։
ամենատարածված տարրը, ինչ­ Այդ սկավառակները միշտ ուղ­
պես ամբողջ տիեզերքում, ջրա­ ղահայաց են իրենց հետ կապ­
ծինն է։ Ամպերը համեմված են ված արտահոսքերի առանցքին
նաև այլ մոլեկուլներով, որոնց և, ամենայն հավանականութ­
թիվն անցնում է հարյուրը։ Քա­ յամբ, ներկայացնում են նախա–
նակությամբ հաջորդն ածխւսծ– մոլորակային համակարգեր։
նի մենօքսիդի մոլեկուլն է (ՇՕ),
որի ճառագայթման ուսումնա­ ժամանակակից գնահատա­
սիրությունը ռադիոտիրույթում կաններով՝ Գալակտիկայի մո­
մութ ամպերի կառուցվածքի և լեկուլային ամպերի զանգվա­
կինեմատիկայի հետազոտման ծը հասնում է մի քանի միլիարդ
հիմնական գործիքներից մեկն արեգակնային զանգվածի և,
է։ Այդպիսի հետազոտություն­ հնարավոր է, որ հենց այս նյու­
ների միջոցով մութ ամպերում թից է առաջանում նրա աստղա­
հայտնաբերվել են հսկայական յին բնակչությունը։
երկբևեռ արտահոսքեր։ Առաջին
այդպիսի արտահոսքը դիտվել է Նկար 3. Հսկա մոլեկուլային ա րտ ա ­
Ցուլի համաստեղության Լ1551 հոսք Ցուփ միգամածության Լ1551 մութ
ա մպ ում

Անցյալ դարի քառասու­
նական թվականների վերջին
ամերիկացի աստղագետ Ջ.

Տ|օ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 41

ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հերբիգը և մեքսիկացի աստղա­ որ դրանք դուրս են նետվել չային ընդունիչներով, որոնց
գետ Գ. Հարոն Օրիոնի համաս­ երիտասարդ աստղերից։ Հետա­ միջոցով գերմանացի աստղա­
տեղությունում հայտնաբերել գայում հայտնաբերվեցին նաև գետ Ռ. Մունդտը հայտնաբե­
են փոքր չափերի միգամած օբ­ Հերբիգ-Հարոյի օբյեկտների րեց երիտասարդ աստղերի հետ
զույգեր, որոնք համաչափորեն կապված ուղղորդված շիթերը,
յեկտներ։ Այդ օբյեկտները մութ են տեղաբաշխված երիտասարդ որոնց մակերևութային պայծա­
ամպերի մեջ են՝ երիտասարդ աստղի նկատմամբ և հեռա­ ռությունը շատ փոքր է։ Այսշիթերն
աստղերի հարևանությամբ, բայց նում են նրանից հակադիր ուղ­ իրենց սպեկտրային հատկանիշ­
էապես տարբերվում են նրան­ ղություններով՝ գերձայնային ներով հիշեցնում են Հերբիգ-Հա֊
ցից։ Ի տարբերություն աստղե­ արագություններով։ Առաջին րոյի օբյեկտները։ Ավելին, արդեն
րի, նրանք չունեն անընդհատ Հերբիգ-Հարոյի օբյեկտները
սպեկտր և ճառագայթում են (հՒ11 և Ւ1Ւ12) հայտնաբերվել են հայտնի Հերբիգ-Հարոյի
միայն առաքման գծերում։ Եր­ Օրիոնի հայտնի միգամածութ­ օբյեկտները կազմում են
կար տարիներ այս օբյեկտնե­ յունից երկու աստիճան հարավ այդ շիթերի պայծառա­
րը, որոնք հիմա հայտնի են որ­ և հենց այդպիսի մի զույգ են՝ գույն մասերը։ Մանրակր­
պես Հերբիգ-Հարոյի օբյեկտներ, դուրս նետված կենտրոնական կիտ ուսումնասիրություն­
աստղաֆիզիկայի հանելուկնե­ ենթակարմիր աղբյուրից (նկ. 4)։ ները ցույց տվեցին, որ
րից էին։ Սակայն դեռ այն ժա­ Հերբիգ-Հարոյի արտահոսքերի այդ տիրույթները կորաձև
մանակ ակնհայտ էր նրանց կա­ տարածական չափերը շատ մեծ հարվածային ճակատներ
պը մութ ամպերի և երիտասարդ են և որոշ դեպքերում հասնում են՝ շիթերի առաջնային
աստղերի հետ, և, ակնհայտո­ են 1,6 պարսեկի, որն ավելի քան մասում (նկ. 5)։ Հենց այդ
րեն, նրանք առնչվում էին աստ– 300.000 անգամ մեծ է, քան Երկ­ տիրույթներում էլ դիտվում
ղառաջացման երևույթին։ Այս րից մինչև Արեգակ հեռավորութ­ է արտանետված գազի
օբյեկտների ֆիզիկական բնույ­ յունը։ Եթե այդպիսի արտահոսք ամենաուժգին փոխազդե­
թը բացահայտել է ամերիկացի լիներ Արեգակի մոտ, ապա այն ցությունը միջաստղային
աստղագետ Ռ. Շվարցը. նա, դուրս կգար արեգակնային հա­ նյութի հետ։
համեմատելով նրանց սպեկտր­ մակարգից և կհասներ մոտակա Շիթերի որոշ աղբյուրներ
ները գերնոր աստղերի մնա­ աստղերին։ դիտվում են միայն սպեկտրի
ցորդների սպեկտրների հետ, ենթակարմիր տիրույթում և տե­
ցույց է տվել, որ դրանց Նկար 4. Օրիոնի համաստեղությունում սանելի տիրույթում շատ թույլ
տարօրինակ սպեկտրն ու­ հայտնաբերված առաջին Հերբիգ-Հարո­ են։ Այդ աղբյուրներում, ինչպես
նի ոչ թե ճառագայթային, ցույց են տվել մեծ տարածական
այլ հարվածային յի օբյեկտները լուծունակությամբ «Հաբլ» տիե­
գրգռում, և այն կարող է զերական դիտակից ստացված
առաջանալ գերձայնային Անցյալ դարի ութսունական դիտումների արդյունքները, մեր–
հարվածային ալիքներից, թվականների սկզբին աստղա­ ձաստղային սկավառակը փա–
որոնք առաջանում են գիտական ընդունիչների ասպա­
երիտասարդ աստղերից րեզում կատարվեց հեղափո­
ուղղորդված արտահոս­ խություն, երբ լուսանկարչական
քերի և միջաստղային թիթեղները փոխարինվեցին մեծ
նյութի փոխազդեցության զգայնությամբ կիսահաղորդ­
ժամանակ։

Դոպլերյան շեղումով
չափված տեսագծային արա­
գություններից և տարբեր ժա­
մանակահատվածներում կա­
տարված դիտումների միջոցով

չափված սեփական շարժումնե­
րից պարզվել է, որ այդ օբյեկտ­
ների արագությունը հասնում է
վայրկյանում մի քանի հարյուր
կիլոմետրի։ Այդ օբյեկտների սե­
փական շարժումների ուսում­
նասիրությունը ցույց է տվել,

42 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ1°2. 2012

Նկար 5. Ուղղորդված շիթերի պատկեր­ Աստղամերձ սկավառակներն ԱՍՏՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ներ, որոնց առաջնային մասում կորաձև ուղղակիորեն դիտվում են նաև
ճա կա տներն են, ա րդեն հայտնի հ հ 34 և Օրիոնի միգամածության՝ «Հաբլ» ԱՐԵԳԱԿՆ
հ հ 46 Հերբիգ-Հարոյի օբյեկտները տիեզերական դիտակի միջոցով ԱՂԱԶԵՐԾՈՒՄ է
ստացված պատկերների վրա։ ՋՈՒՐԸ *
կում է աստղի լույսը տեսանելի Միգամածության պայծառ ֆոնի
տիրույթում, և դիտվում է միայն վրա աստղամերձ սկավառակնե­ Արեգակը կատարում է բնա­
ենթակարմիր ճառագայթումը։ րը երևում են մութ բծերի տեսքով։ կան աղազերծիչի դեր մեր
Ավելին, որոշ դեպքերում սկավա­ մոլորակի համար՝ գոլորշիաց–
Փաստորեն, այդ համակար­ ռակի կենտրոնում երևում է նո­ նելով ջուրն օվկիանոսներից։
գերում շիթն ընկած էերկնքի հար­ րածին աստղը (նկ. 7)։ Դա աստ­ Նույն դերը, բայց ավելի փոքր
թության մեջ, իսկ սկավառակն ղերի առաջացման ամենավաղ ընդգրկումով ստիպել են կա­
ուղղահայաց է այդ հարթութ­ փոլլն է, երբ գրավիտացիոն ու­ տարել մեր լուսատուին «Հելիո–
յանը։ Այդպիսի համակարգերի ժերով սեղմված նախաաստղի տեխ» ընկերության գերմանացի
վառ օրինակ է հհՅՕ օբյեկտը։ ջերմաստիճանն այնքան էբարձ­ ճարտարագետները։
«Հաբլ» տիեզերական դիտա­ րանում, որ սկսվում է ջերմամի­
կով ստացված պատկերի վրա ջուկային սինթեզը, և ծնվում է Ծովի ջուրը լցնում են ապակե
(նկ. 6), շատ լավ երևում են սկա­ նոր աստղ։ Ամենացնցողն այն է, խողովակների համակարգերի
վառակի մակերևույթից ցրված որ որոշ այդպիսի համակարգե­ մեջ, և այն տեղադրում են կիզիչ
լույսը և շիթը։ Օպտիկական տի­ րում արդեն դիտվում են թույլ շի­ արևի տակ։ Խողովակներում
րույթում ստացված այդպիսի թեր՝ ուղղահայաց սկավառակի ապահովվում էօդի ցածր ճնշում,
պատկերները մերձաստղային հարթությանը։ Սա, ամենայն հա­ որպեսզի ջուրը եռա ցածր
սկավառակների առկայության վանականությամբ, այն «ճիչն» է, ջերմաստիճանում։ Այստեղ ջուրը
ուղղակի ապացույցներ են։ որ արձակում է դեռ լիովին չկազ­ գոլորշիանում է, իսկ համակարգի
մավորված աստղը՝ սկսելով իր մյուս հատվածում, որը ստվերում
զարգացման վաղ շրջանը, որը է, այն խտանում է՝ վերածվելով
լի է լինելու անկայունությամբ, հեղուկի։ ժամանակ առ ժա­
փոփոխություններով և բռնկում­ մանակ խողովակները մաքրում
ներով՝ մինչև կայուն վիճակի են կուտակված ծովաղից։
հասնելը։ 220x200x190 սմ3 ծավալով և
200 կգ զանգվածով այդ սարքն
արևոտ օրվա ընթացքում տալիս
է մինչև 50 լքաղցրահամ ջուր։

Դուբայում արդեն կառուցվում
է 400 այդպիսի սարքերից բաղ­
կացած աղազերծող համակարգ։

Նկար 6. հհՅՕ-ի՝ «Հաբլ» տ իեզերական Նկար 7. Օրիոնի միգամածության պայ­
դիտակով ստացված պատկերը, հստակո­ ծա ռ ֆոնի վրա դիտ վող աստղամերձ
րեն երևում է ուղղորդված շիթը (կանաչ) և
ա ստղամերձ սկա վա ռա կի մակերևույթից սկավառակների պատկերները, որոնք
ցրվա ծ լույսը (դեղին) ստացվել են «Հաբլ» տիեզերական
դիտակով

* Ւ1յ^1<3ա աԱՅԱե, 2010, 1Տ11.
Տ|օ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 43

Քաղաքակրթության զարգացման վրա
հասնող ճգնաժամն ունի համակարգա­
յին բնույթ, և հարկ է խոստովանել, որ մենք
չենք կարող հաղթահարել այդ ճգնաժամն
այն գիտելիքների և գործիքների օգնութ­
յամբ, որ ունենք այսօր։

*

Մարդկության գոյատևումն են բոլորը, և ոչ ոք դրան չի այն պահից, երբ համւսշխար–
ապահովող բնական պաշար– հային շուկայի նվաճման հա­
ների սպառման խնդիրը ժա– առւսրկում։ Այնինչ պաշարնե–
մանակի հարց է։ Այս փաստն մար խաղի մեջ մտան այնպի–
ակնհայտ է, այն հասկանում րի սպառման արագությունն սի գերհսկաներ, ինչպիսիք են
Հնդկաստանն ու Չինաստանը։
*Տւ\/աթ6հ^ւ<ւ*, 2011,1տ19 աճում է երկրաչափական
Այսօր բնությունը չի հասցնում
պրոգրեսիայով։ Ղրանց լրացնել իր պաշարները մարդ–

կրճատման հիմնախնդիրն

առա– վել հստակ զգացվեց

44 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ|»2. 2012

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ

Ողջ մնւսլու խ նդիրը

Այս մասին գիտնականները վաղուց են խոսում։ Դեռ անցյալ դարում
կիբերնետիկայի հանրահայտ մասնագետ, «Քաղաքների դինամիկա»
և «Համաշխարհային դինամիկա» գրքերի հեղինակ Ջեյ Ֆորեսթերը
փորձելէ կառուցել համաշխարհային այժմյան համակարգի զարգաց­
ման մաթեմատիկական մոդելը։ Արդյունքներն անմխիթարական էին։
Գիտնականը հանգել է այն եզրակացության, որ եթե գործող միտումը
պահպանվի, ապա արդեն XXI դարի կեսերին մարդկությանը սպասում
էլիակատար կաթվածահարում։ Նման արդյունքների են հանգել իրենց
աշխատություններում նաև մի շարք խորհրդային և օտարերկրյա
փորձագետներ։ Համաձայն այդ հետազոտությունների՝ քաղաքակր­
թության գալիք ճգնաժամը չի սահմանափակվելու բացառապես բնա­
կան պաշարների բաղադրիչով, այլ ընդգրկելու է դրա բոլոր ոլորտ­
ները՝ քաղաքականություն, տնտեսություն, մշակույթ և այլն։ Այլ կերպ
ասած, ճգնաժամը սպառնում է քաղաքակրթության բուն գոյությանը։
Ընդ որում, միանգամայն ակնհայտ է, որ ճգնաժամի համակարգա­
յին բնույթի հետևանքով մենք չենք կարողանալու այն հաղթահարել
գոյություն ունեցող գիտելիքների և տեխնոլոգիաների հիման վրա։
Մարդու ավելի ու ավելի ակտիվացող տեխնիկական գործունեությու­
նը դարձել է բնական միջավայրի էվոլյուցիայի վրա ազդող բացասա­
կան գործոն։ Մասնագետների գնահատմամբ՝ մարդու գործունեութ­
յան հետևանքով ամեն տարի Երկրի վբա կորչում է 5-6 մլրդ տոննա
կենդանի նյութ։ Վերջին 50 տարիների ընթացքում նավթի, գազի, ած–

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՃԳՆԱԺԱՄ

\՚

Հ

կության սւճող պահանջմունք­ Մեզ շրջապատող աշխարհը միասնական է և զարմանա­
ները բավարարելու համար։ Իսկ լիորեն ներդաշնակ։ Երկրի կենսոլորտը գոյություն ունի մի­
դա նշանակում է, որ մենք սրըն­ լիարդավոր տարիներ որպես ինքնաբավ, ինքնակառավարվող
թացորեն շարժվում ենք դեպի համակարգ, որը ներառում է երկրային բոլոր կենդանի օրգա­
համընդհանուր ճգնաժամ, որը նիզմները։ Մարդկային քաղաքակրթության զարգացման հա­
սպառնում է ամբողջ մեր քա ղա ­ րացույցը դրա առաջացման պահից մինչև մեր օրերը հետևյալն
քակրթության գոյությանը։ էր՝ ամեն գնով բնությունից վերցնել առավելագույնը։ Բայց այդ
հարացույցն ի սկզբանե պարունակում էր խոր հակասություն­
ներ բնության և մարդու կողմից ստեղծվող տեխնոլորտի միջև։

Ա օշ. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 45

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՆՈՐ ՓՈՒԼ

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՐԱՑՈՒՅՑ՝
ԱՄԵՆ ԳՆՈՎ ՎԵՐՑՆԵԼ ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԱՄԵՆ ԻՆՉ

ՏԵԽՆՈԼՈՐՏ «Կենսոլորտն անցել ՆՈՈՍՖ1ՐԱՅԻ ՆՈՐ ԴԵՄՔԸ
է, կամ ավելի ճիշտ,
.ԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՑք անցնում էնոր

ՃԳՆԱԺԱՄԻ ՊԱՏՃԱՌԸ՝ էվոլյուցիոն վիճակի՝
ԲՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՏԵԽՆՈԼՈՐՏԻ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ նոոսֆերայի՝
ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ է ՄՏԱԾԵԼԱԿԵՐՊՈՎ վերամշակվում է
սոցիալական
Վերջին 50 տարիների ընթացքում նավթի, մարդկության
գազի, ածխի և այլ նյութերի այրման համար գիտական մտքով»։
մարդիկ սպառել են ավելի շատ թթվածին, քան
իրենց գոյության ընթացքում։ Վ. հ. Վեոնադսեք

Քաղաքակրթության համակարգային ճգնա­
ժամի հաղթահարումը և, ըստ էության, մարդ­
կության գոյատևման խնդիրը վերածվում է

նոր նոոսֆերայի ձևավորման խնդրի, որում
տեխնոլորտը պետք է դառնա բնական կեն­
սոլորտի օրգանական մաս։

խի և այլ նյութերի այրման համար մարդիկ ծախ­ Շրջակա բնության՝ որպես ։;ԲՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
սել են ավելի շատ թթվածին, քան իրենց գոյության մեկ ամբողջության ընկա­ ....
ոդշ պատմության ընթացքում։ Այսօր մարդկության լումն «անգիտության» մա­ երկր՛աբա­ բժշկւսգհ– կհնսաբան­
ստեղծած արդյունաբերական ոլորտը հակասութ­ կարդակում քիմիա ֆիզիկա նություն երություն ույցյղւն
յան մեջ է մտել բնության հետ, հակասություն, որի
բազմակողմանիությունը ենթադրում է համընդհա­ Բնության վերլուծության են­
նուր ամբողջական մոտեցման անհրաժեշտություն՝ թակա հատվածների մոդե­
դրա վերացման համար ճանապարհներ որոնելու լային առանձնացում
նպատակով։ Եվ այն առաջացնող հակասություն­
ները չեն կարող լուծվել ավանդական հարացույ– Գիտության և կրթության
ցի շրջանակներում, անգամ համաշխարհային նեղ մասնագիտացում
տեխնոլոգիական համակարգի որևէ բաղադրի­
չի արմատական վախակերպման ճանապարհով։ Տնտեսության կազմա
Անհրաժեշտ է տեխնոլոգիական ողջ հիմքի, դրա կերպման ճյուղային
գիտական, արդյունաբերական, սոցիալ-քաղաքա–
կան և հումանիտար բաղադրիչների սկզբունքային սկզբունք
հեղափոխական վերակառուցում։
էվոլյուցիայի վրա։ Այդ ազդեցությունը, որը շատ
Ուսումնասիրելով Երկրի կենսոլորտի էական չէր մարդկության պատմության հիմնա­
էվոլյուցիան, կարելի է հստակորեն առանձնացնել կան մասի ընթացքում, նկատելիորեն աճել է արդ­
այդ պրոցեսի երկու փուլ։ Առաջին՝ բնության տա­ յունաբերական հասարակության առաջացման և
րերային զարգացում, որն ընթացել է ընդհուպ զարգացման հետևանքով և ձեռք է բերել որոշիչ
մինչև բանական մարդու (հօտօ ՏՁբւշոտ) երևան նշանակություն վերջին 50-100 տարիների ընթաց­
գալյո, երկրորդ՝ զարգացում նրա երևան գալուց քում։ Այդ կապակցությամբ դեռևս 1Ց20–ականների
հետո, այսինքն՝ զարգացում մարդու՝ որպես կեն­ սկզրին ակադեմիկոս Վ. հ. Վերնադսկին սահ­
սոլորտի օրգանական տարրի մասնակցությամբ։ մանել է «նոոսֆերա» հասկացությունը՝ որպես մի
Ընդ որում, կարևորագույն նշանակություն ունի ոլորտ, որտեղ մարդու բանական գործունեությու­
մարդու ազդեցության աստիճանը կենսոլորտի նը դառնում է զարգացման որոշիչ գործոն։ Այսօր

46 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Աշ2. 2012

քաղաքակրթության դեմքն արմատապես փոխվել ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ
է, իսկ մարդու ազդեցությունը շրջակա աշխարհի,
դրա կենսոլորտի վրա հասել է կրիտիկական շեմի, ԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒՄ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ
նրա ստեղծած տեխնոլորտը, ըստ էության, դար­ ԶՈՒԳԱՄԵՐՁ ՄՈՏԵՑՈՒՄ
ձել է իր իսկ կործանման պայթուցիչ։ Քաղաքակր­
թության համակարգային ճգնաժամի հաղթահար­ կերպված է, և նրան լիովին բավարարում է ֆո­
ման և, ըստ էության, մարդու գոյատևման խնդիրը տոսինթեզի «սակավազոր էներգետիկան»։ Արդի
դառնում է նոր նոոսֆերայի ձևավորման խնդիր, կյանքում մենք օգտագործում ենք արհեստակա­
որտեղ տեխնոլորտը պետք է դառնա բնական կեն­ նորեն ստեղծված մեքենաներ և սարքավորումներ,
սոլորտի օրգանական մաս։ որոնք սպառում են էներգիայի հսկայական քա նա ­
կություն։ Դրանց էներգասպասարկմանը տնտեսող
Նոոսֆերւս 1.0 էներգատեխնոլոգիաները չեն կարող բավարարել։

Իր զարգացման սկզբնական փուլերում բանա­ Պատճառը հիմնախնդրի վերաբերյալ միա­
կան մարդն ըմբռնում և ճանաչում էր աշխարհը կողմանի մոտեցումն է, որը բնորոշ է «ճյուղային»
որպես ընդհանուր ամբողջություն՝ անհասկանալի մտածողությանը։ Նմանակելով վերարտադրման
և աստվածացվող ինչ-որ մի բան։ Բանական մար­ բնական պրոցեսներին արևային էներգետիկայի
դու «արդյունաբերական» գործունեությունը, որն ոլորտում՝ մարդկությունը փորձում էդրանց հաշվին
ուղեկցում էր ճանաչման պրոցեսը, նույնպես ուներ բավարարել արդյունաբերության ավանդական
«բնական» բնույթ։ Բայց գիտելիքների կուտակմա­ էներգատար ոլորտի էներգիական պահանջները՝
նը զուգընթաց մարդն սկսեց արհեստականորեն գործնականում ոչինչ չփոխելով այդ ոլորտում։ Սա­
մասնատել ամբողջական, ուստի չափազանց բարդ կայն միանգամայն ակնհայտ է, որ արմատապես
բնական համակարգը վերլուծության համար ավե­ ձևափոխելով էներգիայի վերարտադրման տեխ­
լի մատչելի, ավելի պարզ հատվածների։ Այդպես ի նոլոգիաները, անհրաժեշտ է միաժամանակ նույն­
հայտ եկան ֆիզիկան, քիմիան, կենսաբանությունը, քան արմատապես ձևափոխել դրա օգտագործ­
երկրաբանությունը և գիտելիքի մյուս ճյուղերը։ Իր ման տեխնոլոգիաները, առավելագույն չափով
հերթին, դրանք բաժանվում էին ավելի նեղ մաս­ մոտեցնելով դրանք բնական տեխնոլոգիաներին։
նագիտական ուղղությունների, քիմիան՝ օրգանա­ Եվ այդ փոփոխությունները պետք է վերաբերեն
կանի և ոչ օրգանականի, ֆիզիկան՝ մեխանիկայի, արտադրության ոլորտի բոլոր տարրերին։ Մարդ­
աստղագիտության, օպտիկայի և այլն։ Նման մաս­ կության առջև բարդ և հավակնոտ խնդիր էդրված՝
նագիտացումն անխուսափելիորեն հանգեցրեց էներգիայի օգտագործման սկզբունքորեն նոր
աշխարհի միասնական պատկերը կորցնելուն։ տեխնոլոգիաների և համակարգերի ստեղծում,
ներկայիս վերջնական էներգասպառողի փոխարի­
Նեղ մասնագիտական գիտությունը ծնեց ճյու­ նում կենդանի բնության օբյեկտներ վերարտադրող
ղային տեխնոլոգիաներ և կանխորոշեց արդյու­ համակարգերով։
նաբերության ճյուղային ձևը։ Հեշտ է տեսնել, որ
ժամանակակից արդյունաբերության հիմքում ըն­ Նոր նոոսֆերա ստեղծելու համար, որում տեխ–
կած տեխնոլոգիաների ճյուղային մասնագիտաց­ նոլորտը լինելու է բնության լիիրավ մաս, անհրա­
ված բնույթն է, որ դարձավ այն հակամարտության ժեշտ է հրաժարվել գիտության և տեխնոլոգիա­
պատճառը, որն առաջացավ մարդու ստեղծած ների ձևավորման արդի ճյուղային մոտեցումից և
տեխնոլորտի և բնական միջավայրի միջև։
Ւ|22. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 47
Հանրահայտ է, որ կենսոլորտի էներգիական
պահանջները գործնականում լիովին ապահովվում
են ֆոտոսինթեզի ընթացքում փոխակերպվող
արևային էներգիայի հաշվին։ Ձգտելով արհեստա­
կանորեն կրկնել այդ բնական պրոցեսները՝ մարդ­
կությունն արդեն տասնյակ տարիներ զբաղվում է
արևային էներգետիկայով։ Մենք մոդելավորում
ենք արևային էներգիայի վերամշակման բնական
պրոցեսը, բայց կանաչ տերևի կենսօրգանական
կառուցվածքի փոխարեն, որն առայժմ անհասա­
նելի է վերարտադրման համար, օգտագործում ենք
կիսահաղորդչային մոդելային համակարգ։ Կեն­
դանի բնությունն ինքնին էներգիայի չափազանց
«տնտեսող» սպառող է, այն ճիշտ ինքնակազմա–

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ Նոր նոոսֆերայի ստեղծման համար, որտեղ
տեխնոլորտը դառնալու է բնության լիիրավ մաս,
անցնել գիտությունների միավորման նոր հարա­ անհրաժեշտ է անցնել գիտությունների միավոր­
ցույցի ու դրա հիման վրա կառուցել սկզբունքորեն ման նոր հարացույցի և այդ հիմքի վրա միավոր­
նոր միավորված տեխնոլոգիաներ։ Դրանց գլխա­ ված, սկզբունքորեն նոր տեխնոլոգիաների կա­
վոր տարբերակիչ առանձնահատկությունը պետք է ռուցման։
դառնա առավելագույն մերձավորությունը բնական
պրոցեսներին՝ վերջինների միասնականությամբ և ԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒՄ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ
փոխադարձ կապերով հանդերձ։ ԶՈՒԳԱՄԵՐՁ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

Զարգացնելով գիտությունները և տեխնոլոգիա­
ները մինչև վերջին ժամանակները մարդկությու­
նը պատճենել է բնական համակարգերը, դրանց
սկզբունքները, գործողության մեխանիզմները։
Այժմ գիտական առաջընթացը հասել է այնպիսի
տեխնոլոգիական մակարդակի, որ հնարավոր է
դարձել ոչ թե պարզապես պատճենել, այլ գիտութ­
յունների և տեխնոլոգիաների փոխադարձ ներ­
թափանցման ճանապարհով ստեղծել բնականին
նման համակարգեր։

Հաբեր ագահության դեմ Կենդանի յ բն^ությա-ն.....օ.բ..յե1կ..տ.՚ներ ---վ-երարտադրող
ՆԿՏՒՍ-տեխնոլոգիաների և համակարգերի հիման վրա
Ո՞ր գիտությունների և տեխնոլոգիաների մասին ստեղծված էներգիայի սպառման համակարգեր և տեխ­
նոլոգիաներ, որոնք նման են բնականին։
էխոսքը։ Նախ և առաջ, դրանք նանոտեխնոլոգիա–
Հենց ժամանակակից արտադրության հիմ­
ներն են, որպես նոր տեխնոլոգիական մշակույթ՝ քում ընկած տեխնոլոգիաների ճյուղային մաս­
նագիտական բնույթն է դարձել մարդու ստեղ­
հիմնված նախապես տրված հատկություններով ծած տեխնոլորտի և բնական միջավայրի միջև
ծագած հակամարտության պատճառ։
սկզբունքորեն նոր նյութերի, կառուցվածքների և
կան նյութերի՝ արհեստական ճանապարհով վե­
համակարգերի ստացման նպատակով ատոմների րարտադրելու և անգամ ստեղծելու հնարավորութ­
յուն, թույլ չեն տալիս հետազոտել և վերարտադրել
և մոլեկուլների հետ ուղղակի գործողություններ տեղեկատվական բազմազան կապերը, տեղե­
կատվության փոխանակման և վերարտադրման
կատարելու հնարավորության վրա։ Այս իմաստով պրոցեսները կենդանի բնության օբյեկտներում և
երևույթներում։ Սա վերաբերում է կենդանի բնութ­
նանոտեխնոլոգիան վերճյուղւսյին մի ոլորտ է, որը յան հատկապես այն օբյեկտներին, որոնք դրա
կառուցվածքային կազմակերպվածության բարձ­
միավորում էբնագիտական մասնագիտական ճյու­ րագույն մակարդակներում են։ Այս հիմնախնդրի
լուծման համար անհրաժեշտ է միավորել, միւս–
ղերը՝ վերածվելով XXI դարի Նոր բնագիտության։ ձուլել նանոտեխնոլոգիաները և տեղեկատվական
տեխնոլոգիաները։
Նանոտեխնոլոգիաների շնորհիվ մարդը նորից
Ընթանալով բնականին նման համակարգերի
ընկալում է աշխարհը որպես միասնական ամբող­ և պրոցեսների միավորման ճանապարհով՝ մարդ­
կությունը կմոտենա մարդանման համակարգերի
ջություն, և, որ առավել կարևոր է, դրանք մարդուն ստեղծմանը։ Ւ տարբերություն «կենդանի օբյեկտ­
ների պատճենների», որոնց կազմակերպվածութ­
հնարավորություն են տալիս վերարտադրելու այդ յան մակարդակն ավելի ցածր է, այդ համակարգերը
պետք է օժտված լինեն առնվազն գիտակցության
աշխարհը՝ օգտվելով այն նույն «տեխնոլոգիական տարրերով։ Այսպիսի խնդիրների լուծումը հնա­
րավոր է միայն նանո–, կենսա–, տեղեկատվական
եղանակներից», որոնցից օգտվում է ինքը՝ բնութ­

յունը։ Հիմնվելով բնական օրինաչափությունների

վրա՝ կենսոլորտի միջոցով ներդաշնակված նոր

տեխնոլորտ ստեղծելու համար մարդկությունը

կանգնում է տեխնիկական օբյեկտների և տեխնո­

լոգիական պրոցեսների տեսքով կենդանի բնութ­

յան օբյեկտների և երևույթների վերարտադրման

անհրաժեշտության առջև։ Բայց դա անհնար է

առանց նանոտեխնոլոգիական մոտեցումները մո­

լեկուլային կենսաբանության, կենսաճարտարա–

գիտության, գենային ճարտարագիտության և այլ

ոլորտների նվաճումների հետ զուգակցելու և փոխլ–

րացնելու։ Այսպիսի միջճյուղային համակեցությունը

հիմք է դառնում տեխնոլոգիաների նոր դասի՝ նա–

նոկենսատեխնոլոգիաների զարգացման համար։

Սակայն նանոկենսատեխնոլոգիաները,

ապահովելով սկզբունքորեն նոր կենսաօրգանա–

48 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտ2. 2012