29-2012-2

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ

տեխնոլոգիաների և մարդու գիտակցությունն ու ամենապարզ ուղին զարգացման ավանդական հա­

իմացական գործունեությունն ուսումնասիրող և մո­ րացույցի և գոյություն ունեցող տեխնոլորտի պահ­

դելավորող գիտությունների և տեխնոլոգիաների պանումն է։ Բայց այս դեպքում արդեն ամենամոտ

մոտեցումների ու մեթոդների միավորման հիմքի ապագայում մեզ սպասում է համատարած ճգնա­

վրա։ ժամ, և ողջ մնալու համար անհարժեշտ է լինելու

Նման նանո–, կենսա–, տեղեկատվական, իմա­ վերադառնալ անէներգիական գոյատևմանը, որը

ցական զուգամերձ գիտությունները և տեխնոլո­ կապված է հողագործության, անասնաբուծության,

գիաները (ՆԿՏՒ - տեխնոլոգիաներ) հնարավորութ­ որսորդության և հավաքչության հետ։ Այսօրվա

յուն են տալիս նույնական ձևով վերարտադրելու բոլոր սարքավորումներից աշխատելու են միայն

կենդանի բնության համակարգերը և պրոցեսները։ անվասայլը, բրուտի բոլորակը, նավակը և նման

Փաստորեն, դրանք դառնում են նոր տեխնոլորտի մյուս հարմարանքները, իսկ մարդկությունը սուզ­

ձևավորման միջոց, որն, իր հերթին, դառնալու է վելու է մնացած չնչին պաշարների համար մղվող

բնության օրգանական մաս։ անողոք պայքարի ճահճուտ, որը վերածվելու է

Սակայն այդ միջոցը խելամտորեն և արդյունա­ արյունահեղ պատերազմների։

վետ օգտագործելու համար, համաձայնեցնելով Այլընտրանքային ուղին կապված է ՆԿՏհ-տեխ֊

համաշխարհային տեխնոլոգիական համակարգը նոլոգիաների առաջացման և զարգացման, դրանց

բնության հետ և ստեղծելով նոր նոոսֆերա, որի հիման վրա նոր ներդաշնակ տեխնոլորտի ստեղծ­

մասին խոսում էր Վ. Ի. Վերնադսկին, անհրաժեշտ ման հետ, որի արդյունքում դրա երեք բաղադրիչ­

է մարդու գիտակցության արմատական Փոխակեր­ ները՝ կենսոլորտը, տեխնոլորտը և հասարակութ­

պում։ յունը չեն ընդհարվելու, այլ լրացնելու են միմյանց։

Ընտրելով զարգացման այս տարբերակը՝ մարդ­

Հասկանալ և ողջ մնալ կությունը կստանա բացառիկ հնարավորություն՝
պահպանելու քաղաքակրթությունը ոչ միայն պատ­
Ռուսաստանում արդեն ընթանում է նման տեխ­ մական մոտակա հեռանկարում, այլև հասցնելու
նոլոգիաների ձևավորման պրոցեսը։ Դրա սկիզբը
դրվել է «Կուրչատովի ինստիտուտ» ազգային հե­ դրա գոյության ժամանակահատվածը մինչև Երկ­
տազոտական կենտրոնում զուգամերձ տեխնոլո­ րի երկրաբանական գոյատևման ժամանակաշր­
գիաների կենտրոնի՝ Կուրչատովյան ՆԿՏԻ-կենտ֊ ջան՝ անգամ դուրս գալով այդ սահմանագծից՝ մեր
րոնի ստեղծմամբ։ Կենտրոնի հետազոտական մոլորակի, իսկ գուցե անգամ՝ գալակտիկայի սահ­
տեխնոլոգիական հիմքը ներառում է, մասնավորա­ մաններից։

պես, սինքրոտրոնային ճառագայթման և նեյտրոն­

ների աղբյուրներ, էլեկտրոնային և զոնդային ման– Արդյունաբերական հասարակության գիտության և տեխնի­
րադիտման, սպիտակուցային բյուրեղագիտության, կայի զարգացման հիմնական նպատակն է

պրոտեոմիկայի, գենոմային հետազոտություննե­ ՄԱՐԴՈՒ «ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ» ԵՎՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ­
րի, նյարդագիտությունների և իմացական հետա­ ՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ ԵՎԴՐԱՆՑ ՊԱՏՃԵՆՈՒՄԸ ՄՈ­
զոտությունների համար ամենաժամանակակից ԴԵԼԱՅԻՆ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՀԱՍԱԿԱՐԳԵՐԻ ՏԵՄՔՈՎ
ՄՈԴԵԼԱՅԻՆ ՈՒՂԻ՝ XXԴԱՐ (ԿԵՆԴԱՆԻ ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ
սարքավորումներ, նանոտեխնոլոգիական համա­

լիր, գերհամակարգչային հաշվողական հզոր հա­

մալիր, որն ունի տվյալների մշակման կենտրոն և

այլն։ Կուրչատովյան ՆԿՏԻ-կենտրոնում աշխատում

է գիտնականների հզոր կոլեկտիվ՝ ֆիզիկոսներ,

կենսաբաններ, քիմիկոսներ, մաթեմատիկոսներ,

տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մասնագետ­

ներ, ճարտարագետներ։ Դրա շնորհիվ այստեղ Աշխարհի ցանկացած կետում
ծավալվել են հետազոտություններ և մշակումներ վերարտադրվող պինդմարմնային
զուգամերձ գիտությունների և տեխնոլոգիաների միկրոէլեկտրոնիկայի տեխնոլոգիա

հիմնախնդիրների ամենալայն տիրույթում՝ սկսած ՆԱՆՈՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ
բյուրեղագիտությունից և սպիտակուցի կառուց­

վածքի վերծանումից մինչև խաչասերած նյութերի ԲՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ստեղծում և տեխնոլորտի զարգացման վփլիսովւա–
յական, սոցիոլոգիական մշակութաբանական հիմ­ Նանոաեխնոլոգիաներն առաջին վերճյուղային
նախնդիրների հետազոտություն։ գերակայությունն են՝ հետարդյունաբերական հասարակութ­
յան գիտատար նոր տնտեսության բոլոր ճյուղերի զարգացման
Այժմ մենք երկճյուղման կետում ենք։ Անշուշտ,
միասնական (ատոմային մակարդակում) հիմքր

Ա°2. 2012 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 49

ԹեՈԴՈՐ ԷՇեՐԻԽԸ ԱՆՆԱ ՓՈԼԱԴՑԱՆ
կենսաբանական գիտությունների
եվ օօս թեկնածու, դոցենտ
Գիտական հետաքրքրությունների
ԱՂԻՔԱՅԻՆ ՄԱՆՐԷՆ ոլորտը՝ մանրէների կենսաէներգե­
տիկա
Աղիքային ցուպիկի
հայտնաբերման ԱՐՄԵՆ ԹՌՉՈՒՆՑԱՆ
125-ամյակի առթիվ կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ
ԳԱԱթղթակից անդամ, բնագիտության բնագավառում ՀՀ
նախագահի և ՀՀ ԳԱԱ, ՀՀ սփյուռքի նախարարության և
Ռուսաստանի հայերի միության մրցանակների դափնեկիր
Գիտական հետաքրքրությունների ոլորտըՀ բջջային թա­
ղանթներով նյութերի տեղափոխում, մանրէների կենսաէ­
ներգետիկա, մանրէների նյութափոխանակային ակտի­
վության կարգավորում և արտաքին ֆիզիկաքիմիական
գործոնների ազդեցության ուսումնասիրում

2011 թ • լրացավ հանրահայտ Գերմանացի մանկաբույժ
Թեոդոր էշերիխը 1885 թ.
մանրէի՝ աղիքային ցուպիկի հայտնա­ հայտանբերել է տաքարյուն օր­
բերման 125-ւսմյակը, որը նշվեց մեծ գանիզմների աղիներում բնակ­
շուքով։ Այս առիթով Անգլիայում անգամ վող ցուպիկանման, գրամբա–
հատուկ գիտաժողով հրավիրվեց։ Բնա­ ցասական մանրէն՝ այժմ
գիտության մեջ սա բացառիկ դեպք է, հանրահայտ աղիքային ցուպիկը։
երբ մանրէի բացահայտումն այդքան Թ. էշերիխը 1886 թ. անվանել է 8յշ11Խտ շօտտսուտ շօ1Լ
արժեվորվում է ... Միայն 1919 թ., նրա մահվանից հետո, աղիքային
ցուպիկը վերանվանվեց Էտշհ6ոշհ13 շօհ, կրճատ՝ 5.
Երկար ժամանակ մարդն ապրել է շօ1ւ.
անտեսանելի էակների շրջապատում, Թ. էշերիխը հրատարակել է աղիքային մանրէներին
օգտագործել այդ էակների նյութափո­ նվիրված 3 գիրք և շուրջ 160 հոդված։ Նա իր
խանակության արգասիքները (օրինակ՝ դարաշրջանի ամենահայտնի ևբացառիկ մանկաբույժ–
գինու և քացախի, թթու խմորից հացի մարէաբանն է։
պատրաստման ժամանակ), տառապել
է, երբ այդ էակները մի շարք հիվան­
դությունների պատճառ են դարձել, կամ
փչացրել են սննդի պաշարները՝ չկաս­
կածելով անգամ նրանց գոյության մա­
սին...

50 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ |Ա °2 . 2012

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Երիտասարդ մանկաբույժ տել է Գրացի Կարլ-Ֆրանց հա­ համար։ Փոխազդելով աղիների
Թեոդոր էշերիխը հավատում մալսարանում որպես մանկա­ էպիթելային բջիջների հետ՝
էր, որ մանրէաբանական ուսում­ բուժության պրոֆեսոր։ 1893 թ. մանրէն նույնիսկ ներգրավվում
նասիրությունները մեծապես ծնվում է նրա որդին՝ Լեոպոլդը, է մարդու օրգանիզմի իմունա–
կնպաստեն մի շարք մանկական որը մահանում է տաս տարե­ յին համակարգի և պատասխա­
հիվանդությունների բուժմանը... կան հասակում։ էշերիխի աղջի­ նի գործընթացներում։ Այս վեր­
կը՝ Շառլոտը, ծնվել է 1895 թ. և ջին տեսակետն ուշադրության
քքվ է Թեոդոր էշերիխը։ ապրել մինչև 1980 թ.։ 1902 թ. է արժանացել նաև Երևանում,
Թ. էշերիխը ծնվել է 1857 թ. Թ. էշերիխն աշխատել է Վիեն– մեր համատեղ հետազոտություն­
նոյեմբերի 29-ին Անսբախում նայի «Սբ. Աննա» մանկական ների արդյունքում ենթադրվել է
(Գերմանիա)։ Հինգ տարեկան հիվանդանոցում որպես ման­ աղիներում այս մանրէների որոշ
հասակում կորցրել է մորը, հինգ կաբուժության պրոֆեսոր։ Նրա հատկությունների փոփոխության
տարի անց՝ հորը։ 1876 թ. Թեո– շնորհիվ «Սբ. Աննա»–ն դարձավ և կանանց կրծքագեղձի քաղց­
դորն ընդունվում է Վյուրցբուր– Եվրոպայի ամենահայտնի հաս­ կեղի առաջացման և զարգաց­
գի համալսարան, սովորում տատություններից մեկը։ ման միջև կապի առկայությունը,
բժշկություն և հինգ տարի անց որի մասին մի քանի տարի առաջ
գերազանցությամբ ավարտում Թեոդոր էշերիխը հայտնի է գիտական հաղորդում է հրատա­
այն։ Այնուհետև նա շարունա­ որպես երեխաների պաշպա– րակվել մանրէաբանական եվրո­
կում է իր բժշկական կրթությունը նության ընկերության հիմնա­ պական «ԲԸ1\/1Տ 1\/1ւշւ"օեւօ1օց7 16է–
մի շարք բժշկական կենտրոն­ դիր, ինչպես նաև երեխաներին է@ՐՏ»հեղինակավոր ամսագրում։
ներում (Ստրասբուրգ, Բեռլին և կրծքով կերակրելու ակտիվ քա ­
Քյոլն)։ 1982 թ. Վյուրցբուրգի Ջու– րոզող։ է. շօ1ւ ֊ին մյուս աղիքային
լիուս հոսպիտալում Թ. էշերիխը մանրէների հետ սինթեզում է
Կարլ Գերհարդտի ղեկավարութ­ Ըտօհ6հօհւՅ շօհ մ ա ն ­ X և 8 վիտամիններ, ինչպես
յամբ պաշտպանում է դոկտորա­ րէները։ ԸտօհտոօհւՅ օօ1ւ (Ը. նաև կանխարգելում աղիներում
կան ատենախոսություն։ Հաջորդ շօհ) մանրէների ախտածին և ոչ ախտածին մանրէների աճը։
երկու տարիներին նա մանրէա­ ախտածին շտա–
բանական հետազոտություն­ մերն ապրում են Նկ. 1. Հտշհտոշհէց շօհ աղիքային
ներ է կատարում Գրացի «Սբ. մարդկանց և տա­ ցուպիկը մա նրադիտակի տակ։ Պարզ
Աննա» մանկական հիվանդա­ քարյուն կենդանի­ երևում են նրա մարմինը և մտրակները։
նոցում։ 1986 թ. լաբորատոր ին­ ների (կաթնասուն­
տենսիվ հետազոտություններից ներ, թռչուններ) Ը. շօհ ֊ին գրամբացասա–
հետո, էշերիխը հրատարակում աղիներում։ կան մանրէ է և պատկանում է
է մենագրություն մանուկների աղիքային մանրէների Ըոէտւ՜օ–
մարսողության գործընթացում օօ1ւ–ի ոչ ե3շէ6հ3շ636 ընտանիքին։ Բջիջ­
աղիքային մանրէների մասնակ­ ախտածին շտա– ները ցուպիկանման են՝ 0,4 - 0,8
ցության մասին։ Այս աշխատան­ մերը մարդկանց մկմ երկարությամբ (նկ. 1):Նրանք
քը ներկայացվում է Մյունխե– և կենդանիների չեն առաջացնում Էնդոսպորներ։
նի համալսարանի բժշկական աղիների բնա­
ֆակուլտետ և տպագրվում կանոն մանրէ­
Շտուտգարտում։ էշերիխն ու­ ների ֆլորայի մի
սումնասիրում էր նորածինների մասն են կազմում,
արտաթորանքը, որտեղ բացա– հասուն մարդու
հայտված մանրէների շարքում աղիները պարու­
կար մի շատ արագ աճող, ցու– նակում են մոտ 1 կգ մանրէ, որի
պիկանման մանրէ, որին նա 1%-ը Ը. շօհ –ն է։ Հետաքրքիր է, որ
անվանեց 8յՃ1Խտ շօտտսո՚ւտ նորածինների աղիներում մանրէ­
շօ1ւ (համընդհանուր բացիք)։ Թ. ներ չկան, սակայն մի քանի օր
էշերիխի մահից հետո՝ 1911 թ., անց դրանք հայտնվում են այն­
նրա պատվին այդ մանրէն կոչ­ տեղ, սկսում բնակվել և զարգա­
վեց էտշհ6ՌշհւՅ շօհ, կրճատ՝ 5. նալ տիրոջ օրգանիզմում՝ կա­
շօ1ւ: տարելով կարևոր դեր։ Աղիքային
ցուպիկն անհրաժեշտ է և օգտ ա ­
1890 թ-ից Թ. էշերիխն աշխա­ կար տիրոջ օրգանիզմի բնակա­
նոն զարգացման և առողջության

Տ|օ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 51

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ բորատոր պայմաններում Ը. շօհ Տհւց©113–ներին պատկանող այլ
–ին հիմնականում աճեցնում են ախտածին մանրէի անվանու­
Ը. շօհ ֊ին կարողէ աճելւսնթթ– մսապեպտոնային արգանակի և մից։ «Շիգա» թույն արտադրող
վածին պայմաններում և իրա­ պինդ մսապեպտոնային ագարի ամենահայտնի սերոտիպը Ը.
կանացել օրգանական սուբստ­ վրա գաղութների տեսքով (նկ. 2)։ շօհ 0157։հ7–ն է։ Շատ հնարա­
րատների (շաքարների) ոչ լրիվ Արտաքին միջավայրում շօհ –ի վոր է, որ Տհւց611Ձ մանրէի ԴՆԹ-ն
օքսիդացում (խառը խմորում)՝ գոյատևելու ընդունակությունը մանրէակերի (բակւոերիաֆագ)
առաջացնելով խառը խմորմա­ հնարավոր է դարձնում նրա օգ­ (վիրուս, որը վարակում է ման­
նը բնորոշ վերջնանյութեր՝ կաթ­ տագործումը որպես կարևոր ցու– րէներին) միջոցով փոխանցվել է
նաթթու, քացախաթթու, մրջնաթ­ ցանշիչ (ինդիկատոր) տարբեր
թու և այլ օրգանական թթուներ, նմուշներում արտաթորանքային շօհ-ին և նպաստել գրանցում
էթանոլ և գազ (մոլեկուլային աղտոտվածության բացահայտ­ այդ թույնի արտադրությանը։ Ը.
ջրածին և ածխաթթու)։ Մանրէն ման և ուսումնասիրման ժամա­ շօհ –ի որոշ շտամեր, օրինակ՝
թթվածնի կամ էլեկտրոնների նակ։ Այդ նմուշներում Ը. շօհ –ի 0121-ը և 0104։հ21–ը նույնպես
արտաքին այլակցեպտորի (Իտ103, տարբեր շտամերի առկայության սինթեզում են մահացու թույներ։
1Տ10շ կամ ֆումարաթթու) առկա­ շնորհիվ կարելի էնույնիսկ պար­ 2011 թ. Գերմանիայում Ը. շօհ
յությամբ իրականացնում է օր­ զել, թե որ օրգանիզմին է պատ­ 0104:1-14 նմանատիպ շտամը
գանական սուբստրատների լրիվ կանում տվյալ աղտոտվածութ– սննդի միջոցով ախտահարել է
օքսիդացում շնչառական շղթայի յունը՝ մարդուն, թէւ կենդանուն։ տասնյակ մարդկանց՝ հանգեց­
մասնակցությամբ։ Աղիքային ցու­ նելով բավական ծանր դեպքերի։
պիկի նյութափոխանակության Ը. շ օ հ –ի ա խ տ ա ծ ի ն
այս առանձնահատկություններն շ տ ա մ ե ր ը ։ շօ\\ –ի շտամե– Ը. օօ1ւ ֊ին մ ո դ ե լա յի ն
օգտագործվում են տարբեր՝ այս­ րը մեծ մասամբ համեմատաբար օ ր գ ա ն ի զ մ է։ Այսօր Ը. շօ1ւ–
պես կոչված նպատակային նյու­ անվնաս են, ախտածին չեն, սա­ ին ամենալավ ուսումանսիրված
թերի ստացման համար։ կայն մարդու աղիներում բնակ­ և բնութագրված մանրէներից
վող Ը.շօ1ւ–ի ախտածին շտամերը է, ուստի այն մանրէաբանութ­
Նկ. 2։ Տ. շօ11–ի գաղութները սննդային կարող են հայտնվել մարդու այլ յան և կեսատեխնոլոգիայի
պինդ միջավայրի վրա օրգաններում և խոռոչներում և ամենակարևոր օբյեկտներից
ախտահարել դրանք։ Մարդու մեկն է։ Սակայն այս մանրէն հա­
Ը. շօհ ֊ի աճման համար բա­ որովայնային խոռոչում դրանց ճախ օգտագործվում է որպես
րենպաստ ջերմաստիճանը 37°Շ հայտնվելը կարող է բորբոքման՝ մոդելային օրգանիզմ, որի շնոր­
է։ Որոշ շտամեր կարող են աճել պերիտոնիտի պատճառ լինել։ հիվ բացահայտվում են շատ կեն­
նույնիսկ 49°0 ջերմաստիճանում։ Տղամարդկանց և կանանց միզա­ սաբանական երևույթներ։
Մարդու աղիներում միջավայ­ սեռական օրգաններում դրանց
րը հիմնային է, բայց այս ման­ բազմացումը կարող է հարուցել Այսպես, դեռևս 1946 թ. Ջո–
րէն կարող է ապրել նաև թթու և մի շարք հիվանդություններ։ շուա Լեդերբերգը և էդվարդ
տարբեր հիմնային միջավայրե­ օօԱ –ի ախտածին շտամերը կա­ Թեյթումը, օգտագործելով Ը.
րում՝ որոնց բհ-ն ընկած է4,5 - 9 րող են առաջացնել աղիքային շօհ ֊ին որպես մոդելային օր­
տիրույթում։ տարբեր խանգարումներ, և նույ­ գանիզմ, նկարագրել են ման­
նիսկ նորածինների գլխուղեղի րէների միակցման՝ (կոնյուգա–
շօհ ֊ին բազմանում է հիվանդություն (մենինգիտ)։ ցիայի) երևույթը (նկ. 3)։ Որպես
աղիներում, սակայն այն կարող
է գոյատևել նաև մարդու և կեն­ Նույնականացվել են Ը. շօհ –ի *€
դանիների մարմնից դուրս։ Լա ­ 700-ից ավելի ձևեր, որոնք տար­
բերակվում են ըստ այդ մանրէ­ 1մկմ
ների մարմինների և մտրակների
(նկ.1) վրա առկա, համապա­ Նկ. 3։ Կոնյուգացիան է. շօ1ւ–ի տարբեր
տասխանաբար, «0» և «հ» հա֊ բջիջների միջև։ Պարզ երևում են
կածինների։ Այն ձևերը, որոնք միակցումները։
օրգանիզմ են մտնում աղտոտ­
ված մթերք և ըմպելիք օգտ ա ­
գործելիս, մեծ մասամբ արտադ­
րում են այսպես կոչված «Շիգա»
թույնը՝ այդ թույնն արտադրող

52 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | |տ|2շ . 2012

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ապացույց բերվել է այն փաստը, շօհ ֊ին առաջին օրգա­ ոչ միայն օրգանական թթուներ,
որ սերունդն ունակ է աճել մի մի­ նիզմներից է, որի գենոմն ամբող­ որոնք վերը նշված խառը խմոր­
ջավայրում, որտեղ ծնողական ջությամբ վերծանվել է (նկ. 4)։ ման վերջնանյութեր են, այլ նաև
բջիջներից ոչ մեկը չի աճում։ ^.շօԱ1<12 շտամի գենոմի նուկ– վիտամիններ, ամինաթթուներ,
Փորձերը ցույց են տվել, որ զե­ լեոտիդների հաջորդականությու­ հակաբիոտիկներ, հորմոններ,
ների տեղափոխման այդ տեսա­ նը հրատարակվել է 1997 թ. «Տշւ սպիտակուցներ և այլ նյութեր։
կը հնարավոր է միայն մանրէ­ 6ՈՇ6» ամերիկյան ամսագրում։ Այդպիսի արտադրություններն
ների միջև անմիջական հպման Պարզ դարձան շատ գեներ և արդեն դարձել են շատ արդյու­
դեպքում։ Այնուհետև Ջ. Լեդեր– դրանց միջև հնարավոր փոխազ­ նավետ։
բերգը ևՆորտոն Զինգերը հայտ­ դեցությունները։ Բացահւսյտվել
նել են մի բջջից դեպի մյուսը են տարբեր, այդ թվում՝ ախտա­ է. շօհ-ին էներգետ ի­
գենետիկական տեղեկատվութ­ ծին շտամերի գենոմներ, որոն­ կ ա յո ւմ ։ շօհ-ին կարող է
յան տեղափոխման (տրւսնսդուկ– ցում արձանագրվել են որոշակի նաև օգնել մարդուն՝ լուծելու
ցիայի) մասին։ Նրանք փորձերով տարբերություններ։ ապագայի վառելիքի խնդիրնե­
ցույց են տվել, որ մանրէակերի րը։ Հիշենք, որ Ը. շօ1ւ–ին շաքար­
միջոցով ԴՆԹ-ն կարող է տեղա­ Հետաքրքիր է, որ դեռևս ների խառը խմորման ժամանակ
փոխվել մի մանրէից մյուսը։ Այս 1988 թ. Ռիչարդ Լենսկին սկսել արտադրում էնաև գազ՝ ջրածին
երևույթները համընդանուր են է լաբորատոր պայմաններում (նկ. 5)։
կենդանի բջիջների համար։ Կոն– էվոլյուցիայի փոփոխություննե­
յուգացիայի և տրանսդուկցիայի րի ուսումնասիրման երկարատև Ջրածին
բացահայտումը նշանավորվեց փորձեր՝ Ը.շօհ մանրէներն օգ­ գազ
Նոբելյան մրցանակով։ տագործելով որպես մոդելային
օրգանիզմ։ Այդ փորձերում լաբո­ Նկ. 5։Մոլեկուլային ջրածնի լավ
Այժմ էլ աղիքային ցուպիկը րատոր պայմաններում հնարա­ տեսանելի պղպջակր & շօ1ւ–ի գլյուկոզի
մնում է որպես ւսմենապա– վոր եղավ ուսումնասիրել տեսա­
հանջված մանրէն միակցման կառաջացման գործընթացներ։ կա մ գլիցերոլի անթթվածին խմորմա ն
և այլ նոր երևույթների բացա­ ժամանակ։
հայտման և հետագա ուսում­ Ը. շ օ հ –ին և կ ե ն ս ա ­
նասիրման համար։ Նշենք, որ տ ե խ ն ո լ ո գ ի ա ն ։ Ը. շօ\\ –ին Ջրածինն էկոլոգիապես մա­
մանրէակերների գենետիկայի կարևոր դեր է խաղում ժամա­ քուր, այլընտրանքային վառելի­
ուսումնասիրման առաջին փոր­ նակակից կենսաբանական քի աղբյուր է, նրա օքսիդացման
ձերում շօհ ֊ին կարևոր բա­ ճարտարագիտության և արդյու­ արգասիքը ջուրն է, որը չի վնա­
ղադրիչ է եղել։ Այսպես, Սեյմոր նաբերական մանրէաբանության սում և աղտոտում բնությունը։
Բենզերն օգտագործել է շօհ մեջ։ Բացի այդ, մեկ մոլ ջրածնի օք­
֊ին և 74 մանրէակերը գեների սիդացումից կարող է անջատ­
կառուցվածքն ուսումնասիրելու Այն հարմար և արժեքավոր վել բավական մեծ՝ մոտ 142 կՋ
համար։ Մինչ Բենզերը հայտնի օբյեկտ է ծագումով տարբեր էներգիա, որը մի քանի անգամ
չէր, որ գենն ունի գծային կամ սպիտակուցների արտադրման մեծ է նավթից կամ բնական գա­
ճյուղավորված կառուցվածք։ համար։ Հայտնի է, որ Սթեն– զից ստացվող էներգիայից։ Այսօր
լի Նորման Քոհենի և Հերբերթ աշխարհում ջրածնի արտադ­
Նկ. 4։ 5. օօ/յ՛ ՒՀ12-ի գենոմը ներկայացված Բոյերի՝ Ը.շօ1ւ –ի պլազմիդների և րությունն արագորեն աճում է՝
օղակաձև ԴՆԹ-ով։ Այն ունի ա ռնվա զն ֆերմենտների միջոցով վերահա– կազմելով արդեն տարեկան
մակցված (ռեկոմբինանտ) ԴՆԲ՜-ի
4 639 675 նուկլեոտքւդների զույգերի երկա­ ստացման աշխատանքը դարձել
րության և պարունակում է 4267 գեն։ Նշված են է կենսատեխնոլոգիայի հիմքը։
Նմանատիպ տեխնոլոգիայի մի­
տարբեր հատվածներում որոշակի գեներ։ ջոցով հնարավոր եղավ ստա­
նալ մարդու ինսուլին արտադրող
Ը.շօ1ւ– ի շտամ։ Գենետիկորեն
ձևափոխված Ը.շօ1ւ –ի բջիջներն
սկսեցին օգտագործել տարբեր
պատվաստանյութերի պատ­
րաստման, որոշակի ֆերմենտ­
ների սինթեզի համար։ Այժմ ման­
րէների օգնությամբ ստացվում են

Ւ՝1տ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 53

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

տասնյակ միլիոն տոննա։ մյուսը, ինչպես նաև արտաքին (նկ. 6)։ Անոդային մասում
Սէյժմ տարբեր երկրներում ին­
գործոններով կարգավորելով մանրէների բջիջներն
տենսիվ հետազոտություններ են
կատարվում մանրէների միջոցով դրանց ակտիվությունը՝ կարելի է իրականացնում են օրգանական
ամենաէժան հումքից, օրգանա­
կան մնացորդներ պարունակող մի քանի անգամ մեծացնել սուբստրատների (օրինակ՝
արդյունաբերական և գյուղատն­
տեսական թափոններից, անգամ ջրածնի արտադրությունը։ Ամե­ գլյուկոզ, քացախաթթու)
խոհանոցային սննդային մնա­
ցորդների աղբից ջրածնի ստաց­ րիկացի գիտնականներն արդեն օքսիդացում, որի հետևանքով
ման խթանման ուղղությամբ։
ստացելեն Ը. շօհ ֊ի գենետիկորեն առաջանում են օքսիդավերա–
Վերջերս հայտնաբերվել է, որ
Ը. շօհ ֊ին կարող է իրականաց­ ձևափոխված շտամ, որը մոտ կանգողական համարժեքներ՝
նել նաև գլիցերոլի խմորում, որի
արդյունքում նույնպես արտադր­ 140 անգամ ավելացնում է պրոտոն (հ+) և էլեկտրոն (6՜)։
վում է ջրածին։ Գլիցերոլը, որն
ածխածնի էժան աղբյուր է, ջրածնի արտադրությունը։ Սովորաբար օքսիդավերական–
անխուսափելի թափոն է կեն–
սավառելիքի, եգիպտացորենի, Այժմ շատ արդիական կենսա­ գողական համարժեքները
ձիթապտղի և այլ ձեթերի, ինչ­
պես նաև կաթնային արտադ­ տեխնոլոգիական ուղղություն է մանրէների շնչառական շղթայի
րության ժամանակ։ Այդ է պատ­
ճառը, որ վերջին տարիներին նաև մանրէների բջիջների մասնակցությամբ հասնում են
գլիցերոլի գինը մի քանի անգամ
ավելի էժան է, քան ածխածնի միջոցովէլեկտրական էներգիայի իրենց վերջնական ակցեպ–
այլ աղբյուրների, օրինակ՝ գլյու–
կոգի գինը։ Գլիցերոլը կարող է անմիջական ստացումը։ Այս տորին՝ թթվածնին։ Այս պրո­
օգտագործվել նաև միկրոօրգա­
նիզմների, հատկապես շօհ –ի նպատակով օգտագործվում են ցեսում անջատվում է էներգիա,
օգնությամբ մի շարք արժեքա­
վոր նյութեր (էթանոլ, պրոպան– մանրէի օքսիդավերականգնո– որն էլ ծախսվում է բջջում
ղիոլ, սաթաթթու, երկհիդրոօք–
սիացետոն և այլն) արտադրելու ղական հատկություններով էներգիայի հիմնական աղբյուրի՝
համար։
օժտված ֆերմենտներ կամ աղենոզին եռֆոսֆորական թթվի
Ջրածինը մանրէներում ձևա­
վորվում է մրջնաթթվի օքսիդաց­ մանրէների ամբողջական (ԱԵՖ-ի) սինթեզման համար։
ման ժամանակ հիղրոգենազ
ֆերմենտների մասնակցությամբ, բջիջներ։ Այդ սարքերը կոչում են Սակայն անոդային մասում
որոնք իրականացնում են
մանրէների վառելիքային թթվածին չկա, մանրէն ֆի­
2հ++26–<->հ շ
դարձելի ռեակցիան։ բջիջներ (նկ. 6)։ զիկապես բաժանված է էլեկտ­

Հիդրոգենազները Ը. շօհ ֊ում րոնների ակցեպտորից, ուստի
չորսն են։ Մեր լաբորատորիայում
բնորոշվել են միջավայրի էլեկտրոնները հասնում են
պայմաններից, հատկապես թհ–
ից և միջավայրում ածխածնի անոդին, որտեղից էլ արտաքին
աղբյուրից կախված ջրածնի
արտադրման կամ յուրացման շղթայով անցնում կաթոդային
ուղղությամբ գործող հիդրոգե­
նազները։ Գենետիկորեն ղեկա­ մաս։ Մինչդեռ պրոտոններն
վարելով հենց այդ հիդրո­
գենազները, այսինքն՝ «միաց­ ընկնում են արտաքին միջավայր
նելով» մեկը և «անջատելով»
և դիֆուզվում կիսաթափանցիկ

թաղանթով դեպի կաթոդային

մաս՝ եզրափակելով ներքին

շրջապտույտը կաթոդի վրա,

որտեղհանդիպում են էլեկտրոնը,

պրոտոնը և թթվածնի մոլեկուլը՝

առաջացնելով ջուր, իսկ

շղթայում՝ էլեկտրական հոսանք։

Մանրէների վառելիքային

բջիջների բաղադրիչների միջև

օքսիդավերականգնո ղա կան

պոտենցիալի տարբերությունն է

Կատիոնների համար թափանցիկ որոշում առաջացած էներգիայի
թաղանթ
չափը։
Բ)
Չնայած այդպիսի կենսա–
Նկ. 6. Կենսաէլեկտրաքիմիական տարրի
տ եսքը (ա) և գծա պ ատ կերը (բ) էլեկտրաքիմիական սարքերն

Դրանք կազմված են անո– արդեն տալիս են բավական մեծ
դային և կաթողային էլեկտրոդ­
ներից, որոնք միմյանցից էլեկտրական հոսանք, դրանք
բաժանված են կատիոնների
համար թափանցիկ թաղանթով դեռևս կատարելագործման և

հոսանքի արտադրության արդ­

յունավետության բարձրացման

կարիք ունեն։ Հատկապես կա­

րևոր է այս սարքերի էկոլո­

գիական առավելությունը, ուստի

54 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Ւվօշ. 2012

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

այս ուղղությամբ կատարվող ջինս ունի ինչպես ջերմադինա– նկատմամբ։ Այս պոտենցիալն
գիտական հետազոտություններն միկակւսն՝ էներգիայի արդյու­
օրեցօր րնղլայնվում են։ Օրինակ՝ նավետ օգտագործման, այնպես արտահայտում է օքսիդացված և
գարեջրի արտադրության օրգա­ էլ կենսաբանական՝ օպտիմալ
նական նյութերով հարուստ թա­ կառուցվածքի ևսպիտակուցների վերականգնված նյութերի կոն–
փոնները հաջողությամբ օգտ ա ­ համատեղ աշխատանքի կար­
գործվում են նաև կենսատեխ­ գավորման առավելություն։ ցետրացիաների հարաբերությու­
նոլոգիական եղանակով էլեկ­
տրաէներգիա ստանալու համար։ Սկզբունքը հիմնավորվել է նը։ Մեր լաբորատորիայում է
կենսաէներգիական նշանակու­
Այստեղ էլ աղիքային ցուպիկը թյան թաղանթների առանցքային առաջարկվել օքսիդավերա–
ղեռշատ ասելիքներ ևանելիքներ սպիտակուցի՝ պրոտոնային
ունի։ ԱԵՖւսզի և կալիումի իոնների կանգնողական պոտենցիալի
կլանման հիմնական համա­
Ը. շօԱ-հ ո ւ ս ո ւմ ն ա ս ի ­ կարգի օրինակով (նկ. 7)։ Այս միջոցով մանրէների նյութափո–
րությունները Հա յա ս­ սկզբունքն արդեն ընդունվել է մի
տ ա ն ո ւ մ ։ Արդեն պարզ է, որ շարք առաջատար գիտնա­ խականության կարգավորման
Ը.շօհ –ն ոչ միայն մանրէաբա­ կանների կողմից և օգտագործ­
նական, այլ նաև կենսաքիմիա­ վում էնրանց աշխատանքներում։ տեսությունը, որը մի քանի տարի
կան, կենսաֆիզիկական և այլ Ըստ էության, այս սկզբունքը
բնույթի հետազոտությունների լրացնում է Նոբելյան մրցանա­ առաջ հրատարակվել է
նյութ է։ Մեր լաբորատորիայում կակիր Պ. Միտչելի՝ սպիտա­
հաջողվել է Ը. շօհ –ի օրինակով կուցների և նրանց համակար­ արտասահմանյան գիտական
ստանալնոր արդյունքներ, որոնց գերի (շղթաների) միջև էներ­
հիման վրա ձևակերպվել են գիայի անուղղակի փոխանցման ամսագրերում։
գիտական նոր սկզբունքներ։ տեսությունը։ Հետաքրքիր է, որ
Դրանցից է բջջային թաղանթ­ այս մանրէներում հայտնաբերվել Վերջերս Ը.շօհ ֊ի օրինակով
ներում տարբեր ֆունկցիաներով է նոր տեսակի զգայնություն
սպիտակուցների միջև օքսիդա– միջավայրի ֆիզիկաքիմիական ցույց է տրվել մեկ այլ գործոնի՝
վերականգնողական համար­ գործոններից մեկի՝ օքսիդավե–
ժեքների՝ պրոտոնի և էլեկտրոնի րականգնողական պոտենցիալի գերբարձր հաճախությամբ (ԳԲՀ)
միջոցով էներգիայի ուղղակի
փոխանցման սկզբունքը։ Վեր– էլեկտրամագնիսական դաշտի

կենսաբանական ազդեցությունը,

որը դիտվում է ինչպես այս

մանրէի համար ռեզոնանսային,

այնպես էլայլհաճւսխությունների

դեպքում։ ԳԲՀ էլեկտրամագ­

նիսական դաշտն օգտագործվում

է հեռահաղորդակցության, օրի­

նակ՝ բջջային կապի տեխնո­

լոգիաներում, սննդամթերքի

պահպանման և տարբեր հիվան­

դությունների բուժման միջոցների

շարքումՕ։ Օհ-հն և նորույթ­
ների ակնկալումը։ Վերջին

տարիներին պարզվել է, որ

թա ղա նթ մանրէները տիրոջ աղիներում

էպիթելային բջիջների հետ

փոխազդելով՝ կազմավորում են

բարակ շերտեր՝ կենսաթաղանթ–

ներ (նկ. 8), որոնցում մանրէների

շատ հատկություններ էապես

տարբերվում են լաբորատոր

պայմաններում կախույթներում

կամ տարբեր միջավայրերում

բացահայտված առանձնա­

հատկություններից։ Փոփոխված

է նաև բարակ շերտեր առա­

ջացրած մանրէների զգայնու­

թյունը տարբեր քիմիական նյու­

թերի, այդ թվում՝ հակաբիո­

տիկների և այլ դեղամիջոցների

նկատմամբ։

Այս ամենն առաջ է բերում

Նկ. 7. Օ քսիդավերականգնողական հա մա րժեքները պրոտոնային ԱԵՖազն ստանում բնականոն պայմանների համար
է մրջնաթթվից (Ւ1ՇՕԾ + հ*) մրջնաթթու ջրածին փ ա զ (ԲԵհԲ–, հ^շ8–Ւ1\/ք) ֆերմենտի
միջոցով։ մանրէների վերաբերյալ

փորձնականորեն ստացված

Ատ2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 55

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 8։ Աղիներում մանրէների բջիջների բա րա կ շերտերը

տվյալների վերանայման և ճշտման անհրա­ Արբանյակների օգնությամբ կատարված դիտար­
ժեշտություն։ Գուցե ի հայտ կգան այնպիսի կումները ցույց են տվել, որ երկրագնդի վրա ամեն օր
նորույթներ, որ առաջիկա տարելիցներից տեղի է ունենում միջին հաշվով 10 հրաբխային ժայթ­
մեկում այս մանրէն կվերաարժեվորվի։ քում։

Ը.շօ1ւ –ի հայտնագործումը նրա, նկատմամբ
չնվազող ուշադրությունը և հետաքրքրությունը
մանրէաբանական դեռ շատ հայտնագործութ­
յունների կբերի։ Հիշեցնենք ամերիկացի
անվանի կենսաբան, ակադեմիկոս Ստ. Գոուլդի
1996 թ. գրված խոսքերն այն մասին, որ մենք
ապրում ենք «Մանրէների դար»–ում։ Նա պնդում
է, որ մեր մոլորակը մշտապես այդ դարում է՝
սկսած առաջին մանրէներից։ Երեք միլիարդ
տարի շարունակ։ Ցանկացած հնարավոր
հիմնավոր կամ ոչ հիմնավոր չափանիշով
մանրէները երկրագնդի վրա կյանքի
գերակշռող ձևերն են։ Այս ակնհայտ
կենսաբանական փաստը գնահատելու մեր
անկարողությունը հետևանք է այն իրողության,
որ մենք ենթակա ենք չափերի ազդեցությանը,
հակված ենք տեսնելու երևույթները մեր
սանդղակում, չափերը՝ քայլերով և տարիքը՝
տասնամյակներով՝ որպես բնության բնու­
թագիր... Սակայն իրականում կան բազմաթիվ
հետաքրքիր կենդանի օրգանիզմներ՝
մանրէներ, որոնցից էնաև է. շօհ ֊ին։

Բնիկ ավստրալիացիները, հավանաբար, եկել են
Հնդկաստանից։ Համենայնդեպս հնդիկ ծագումնա­
բանները նրանց զեներում հայտնաբերվել են որոշ
առանձնահատկություններ, որոնք հատուկ են միայն
Հնդկաստանում ապրող երկու ցեղի։

56 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | Տ1°2. 2012

Գերմանացի Գերմանացի թոշակա­
ւսվտոմոբիլաշինա– ռու, նախկինում երկա­
կան ընկերություն­ թուղային Գիտեր Մացեկը
ներից մեկն սկսել ողջ ազատ ժամանակը
է արտադրել ամառանոց՝ անիվների վրա ներկառուցված նվիրում է սիրելի զբաղ­
ավտոտնակով։ ժամանելով հանգստի վայր՝ կարելի է մունքին՝ հին հունական
երթևեկել ամառանոցի «կողում» թաքնված մարդատար առասպելաբանությանը։
ավտոմեքենայով։ Տասը տարվա ընթաց­
քում նա կազմել է բոլոր
Ավտոտնակով ամառանոցը պատրաստվում է միայն հունական աստվածնե–
հատուկ պատվերով և արժե մոտ 1մլն եվրո։ րի, կիսաստվածների և
հերոսների տոհմածառը։
Աղյուսակի երկարությունը
52 մետր է և ընդգրկում է
5639 անուն։

ԱՄՆ Կանզաս նահանգի համալսարանի աշխատակիցների կատարած
սոցիոլոգիական հետազոտությունը ցույց են տվել, որ մարդկանց 90 %-ը
լավատեսորեն է տրամադրված ապագայի հանդեպ։ Առավել լավատես են
իռլանադացիները, բրազիլացիները, դանիացիները ևնորզելանդացիները,
իսկ գլխավոր հոռետեսներն են Զիմբաբվեի, Եգիպտոսի, Հաիթիի և Բուլղա–
րիայի բնակիչները։

Գերմանական միջին ընտա­
նիքին բաժին է ընկնում 2,6 հե­
ռուստացույց և 2,2 համակար–
գիչ։

* «աւ30ե, 2010,Ւյ 1.

Աօշ. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 57

ՍՐՈՀՈՒՆԴԻ ՌԱԶՄԻԿ ԻՍՊՒՐ0ԱՆ
ԲՈՒԺԻՉ ՀԱՏ­ Քիմիական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ
ԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՌՒՓՍՒՄԵ ԵՆԳՒԲԱՐՅԱՆ
Քիմիական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ

Օ ^ժվար է ասել, թե երբ է Սրոհունդը համարել են «99 ծաղիկների բջջահյութի մեջ, իսկ
մարդը դիմել բույսերի օգնությա­ անտոցիանները՝ ծաղիկների
նը՝ որպես բուժամիջոցի, և երբ հիվանդությունների խոտա– և պտուղների մեջ։ Այս նյութերը
է սկիզբ առել այն ըմբռնումը, նպաստում են արյան անոթների
որ որոշ բույսեր ունեն ցավը և բույս»։ «Ինչպես առանց ալյուրի թափանցելիության փոքրացմա­
հիվանդությունը բուժելու հատ­ նը և օրգանիզմում վիտամին Շ-ի
կություն։ Սակայն ակնհայտ է, չի կարելի հաց թխել, այնպես էլ կուտակմանը։
որ մարդու ինքնագիտակցման և
ինքնաճանաչման գործընթացին առանց սրոհունդի չի կարելի բու­ Եթերայուղերը սրոհունդին
զուգահեռ, սեփական ցավի և տալիս են բնորոշ հոտ,
հիվանդության բուժման ձգտու­ ժել բազմաթիվ հիվանդություն­ դաբաղանյութերը՝ տտիպ համ,
մը նրան մղել է շրջակա միջա­ ունեն հակաբորբոքիչ ազդեցու­
վայրում որոնելու բուժիչ հատ­ ներ»,– հավատացնում է ժողովր­ թյուն և ճնշում են մանրէների և
կությամբ օժտված միջոցներ։ վիրուսների աճը։ Սրոհունդում
դական բժշկությունը։ պարունակվող օրգանական
Բուժիչ խոտաբույսերի մեջ իր թթուներն ակտիվորեն մասնակ­
նշանակությամբ առանձնանում Քիմիական բաղադրությունը։ ցում են նյութափոխանակության
է սրոհունդը, որը հայտնի է նաև պրոցեսին, բարձրացնում թքար­
արևքուրիկ, խնձորածաղիկ, Բույսի լայն կիրառումը պայմա­ տադրությունը, լեղու և լեղահյու­
պուտակ և այլ անուններով։ Սրո­ թի անջատումը, իսկ խեժերն
հունդը մինչև 80 սմ բարձրութ­ նավորված էնրա քիմիական բա­ օժտված են վերքեր բուժելու և
յամբ, ճյուղավորված բարակ հակամանրէային հատկություն­
արմատներով, հաճախ բազմա­ ղադրությամբ. այն պարունակում ներով։
թիվ հավելյալ արմատներով,
ուղիղ և ողորկ ցողունով բազ­ է դաբաղանյութեր և խեժանյու­ Բժշկական նշանակությունը։
մամյա խոտաբույս է։ Ծաղիկները Բուժման նպատակով օգտ ա ­
բազմաթիվ են, ոսկեգույն, ծաղ­ թեր (10 - 12 %), անտոցիաններ գործվում է խոտաբույսի վեր­
կում է հունիս-հուլիս ամիսներին, գետնյա մասը, որը մինչև պտղա–
պտղաբերում՝ օգոստոսին։ (5 ֊6%)։ կալելը հավաքում են ծաղկման
շրջանում՝ առանց կոշտ մասերի։
Աշխարհում հայտնի է սրո­ Բույսի բոլոր մասերը, բացի Հումքը չորացնում են լավ քա մ­
հունդի 300 տեսակ, որոնցից հարվող տեղում կախած կամ
Հայաստանում հանդիպում է արմատներից, պարունակում են փռած վիճակում։ Չոր հումքը
20-ը։ Գիտական բժշկության պետք է ունենա բնականին մոտ
մեջ ճանաչում է գտել միայն սո­ ներկանյութեր՝ հիպերիցին, պսև– տեսք, դուրեկան հոտ, դառը,
վորական սրոհունդը, իսկ մյուս տտիպ համ։ Այն պիտանի է օգ­
տեսակներն օգտագործվում են դոհիպերիցին, պրոտոպսևդոհի– տագործման համար շուրջ երեք
ժողովրդական բժշկության մեջ։ տարի։
պերիցին և այլն։

Սրոհունդից քիմիական

եղանակով անջատվել են ֆլա–

վոններ (սապոնիններ)՝ հիպե–

րոզիդ, ռուտին, կվերցիտրին,

իզոկվերցիտրին և կվերցետին։

Խոտաբույսի մեջ կան նաև իզո–

վալերիանաթթվի բարդ եթերներ,

տերպեններ, սեսկվիտերպեն–

ներ, նիկոտինաթթու, ասկորբի­

նաթթու, վիտամին Բ, կարոտին,

ցերիլ սպիրտ, փոքր քանակութ­

յամբ (սոլին, ալկալոիդների հետ­

քեր և այլն։ Վերը նշված բոլոր

նյութերը բույսի տարբեր մասե­

րում են։

Ֆլավոնները դեղին գունան­

յութեր են և պարունակվում են

58 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎտ2. 2012

ՆՅՈՒԹԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Դեղաբույսն ունի կիրառման յունների արդյունքում բացւս– Չափահաս ընձուղտի լեզ­
հին պատմություն։ Այն ճանաչվել հայտվել է սրոհունդի դրա­ վի երկարությունը կես մետր է և
է որպես հրաշագործ միջոց։ Նրա կան հակւսընկճախտային այնքան շարժուն է, որ դրա ծայ­
մասին նշել են Հիպոկրատը և ազդեցությունը նյարդային հա­ րով կենդանին կարող է քչփորել
Դիոսկորիդր, իսկ միջնադարում՝ մակարգի վրա։ Այդ հայտնա­ ականջը։
Պարացելսը։ Ընդունված է եղել գործության գլխավոր դրական
այն հավաար, որ «Տեր աստծո կողմը կողմնակի հակացուցում­ ***
կողմից տրված այս զենքն ուղղ­ ների բացակայությունն է։ Սրո­
ված է կախարդների և սատա­ հունդի խտանյութի «հելարիում» Մեկուսի մեծացած խավա­
նաների դեմ»։ Այդ պատճառով անվամբ դեղագործական պատ­ րասերն ավելի ամաչկոտ է, երկ­
րաստուկն օգտագործվում է թույլ չոտ ու զգույշ, քան նրանք, որոնք
ժողովուրդն այս խոտաբույսն և միջին փուլերին բնորոշ ընկ– մեծացել են ցեղակիցների մեծ
անվանում է աստվածային, ճւսխտների բուժման ժամանակ։ խմբում։ Սա հայտնաբերել են
«աստծո ողորմություն»։ Ֆրանսիայի Ռեն քաղաքի միջա­
Սրոհունդն օժտված է վառ տաբանները։
Ավիցեննան սրոհունդի սերմե­ արտահայտված ֆիտոնցիդ
րի յուղը կաթիլների ձևով օգտ ա ­ ազդեցությամբ, այն ոչնչացնում ***
գործել է մանկական բժշկության է ստաֆիլոկոկները, աղիքային
մեջ լսողության խանգարումների ցուպիկները։ Գարեջուր արտադրող ամե­
ժամանակ՝ նշելովնաևնրա վեր– րիկյան մի ընկերություն սկսել
քամոքիչ, ցավազրկող, միզամուղ ժողովրդի մեջ կա այն կարծի– է արտադրել թույլ ոգելից ըմ­
հատկությունները։ Օգտագոր­ քր, որ սրոհունդից պատրաստ­ պելիք 9000 տարվա վաղեմութ­
ծել է նաև խոցերի, նստանյարդի ված թեյը քնելուց առաջ օգնում է յուն ունեցող բաղադրատոմսով։
բորբոքումների ժամանակ։ երեխաներին՝խուսափելու ակա­ Բաղադրատոմսը վերականգ­
մա գիշերամիզությունից։ նել են հնագետները՝ վերլուծե­
Ամիրդովլաթ Ամասիացին լով ըմպելիքի հետքերը խեցեղեն
սրոհունդը տարբեր անուններով Սրոհունդի յուղն օգտագործ­ ամանների վրա, որոնք հայտնա­
օգտագործել է այրվածքների, վում է կոսմետիկայում, և, քանի բերվել են Չինաստանի հյուսի­
դեղնախտի, դժվարամիզության, որ այն պարունակում է հիպերի– սում քարեդարյան գյուղի պեղում­
ուռուցքների, բարձր ջերմության, ցին, ապա օգնում է քաղցկեղա­ ների ժամանակ։
փորկապության, կոնքացավերի յին հիվանդությունների բուժման
ժամանակ։ Նա նշում է, որ բույսի ժամանակ։ ***
սերմերն օժտված են հակաբեզմ­
նավորիչ և վիժեցնող հատկութ­ Սակայն սրոհունդն ունի նաև Շատ երկրների օրենքներ
յուններով։ վնասակար հատկություններ։ արգելում են արբանյակային
Սասնավորապես, այն հակա­ ալեհավքներ տեղադրել բազ­
Կլինիկական հետազոտութ­ ցուցված է լյարդի և երիկամների մաբնակարան շենքերի պատշ­
գամբներում, քանի որ դրանք
բորբոքումների ժամանակ։ տգեղացնում են շենքի ճակատի
արտաքին տեսքը։ Հեռուստատե­
սության սիրահարներին օգնե­
լու համար Գերմանիայում սկսել
են արտադրել պարաբոլային
ալեհավաք, որն ունի բազկաթո­
ռի տեսք։ Բայց այդ բազկաթոռին
չի կարելի նստել, այլապես ռա–
դիոալիքները կարգելափակվեն,
և չի կարելի տեղաշարժվել, քա ­
նի որ այն կողմնորոշված է դեպի
արբանյակը։

* »»ա38ե,2010,յ՝յ ւ.

իվօշ. շ 12 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 59

ՆԱՆՈՏԵԽՆՈԼՈ–
ԳԻԱՆԵՐԸ ՏԵՔՍ­
ՏԻԼ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹ­
ՅՈՒՆՈՒՄ

ԲՈՐԻՍ ՄԱՄՒԿՈՆ0ԱՆ ՀԱՍՄԻԿ ՆԻԿՐ1Լ5ԱՆ

Տեխնիկական գիտությունների ՀՊՃՀ Գյումրու մասնաճյուղի
դոկտոր, պրոֆեսոր մագիստրանտ

Ուսումնասիրությունների ոլորտըՏ Ուսումնասիրությունների ոլորտըՏ
տեխնոլոգիական պրոցեսների տեքստիլ նյութագիտություն

ավտոմատացման համակարգեր 5-/773//; ո0<օ1)/8ոհՁտտ11<@տ9ւ1.ա
Է-Ո1311։ԵօտՅու@^9ոժ6ճ.ա

հա մա ձա յն նանոտեխնո– նպատակային օգտագործման հրակայունությունը և մաշա­
ունակություն, օրինակ՝ դրանցում կայունությունը (նկ. 1)։ Արծա­
լոգիաների միջազգային 7-րդ լցված դեղամիջոցները դիֆու­ թի մասնիկներ օգտագործելիս
կոնֆերանսի (Վիսբադեն, Գերմա­ զիայի հետևանքով անընդհատ գործվածքը ձեռք է բերում ման­
նիա, 2004թ.) դասակարգման՝ դուրս կգան նյութի ծակոտինե– րէասպան հատկություն։ Գործ­
առանձնացնում են նանոհամա– րից և կազդեն մարդու մարմնի վածքները կարելի է պատել
կարգերի հետևյալ տեսակները. այն մասերի վրա, որոնց հետ այնպիսի մասնիկներով, որոնք
• նանոծակոտկեն նյութեր, պետք է կապվեն։ Մանրաթելե­ կարող են կլանել տարբեր երկա­
• նանոմասնիկներ, րի ծակոտկենությունը կարելի րության լուսային ալիքներ, ինչը
• նանոխողովւսկներ և նանո– է օգտագործել գործվածքների հնարավորություն կտա ստանալ
ձևափոխման, դրանց նոր հատ­ գործվածքներ հատուկ նշանա­
մանրաթելեր, կություններ տալու նպատակով։ կության հագուստների համար։
• նանոցրվածքներ (նանոդիս– Օրինակ՝ մետաղի կամ մետաղի Նանոժապավենի նստեցումը
օքսիդի մասնկիներով տեքստիլ մանրաթելերի վրա հնարավոր է
պերսներ), նյութերի մակերևույթների պա­ մեկ այլ մեթոդով, այն է՝ մոլեկու­
• նանոկառուցվածքային մա­ տումը բարձրացնում է դրանց լային շերտավորմամբ (նկ. 2)։

կերևույթներ և ժապավեններ, Նանոմասնիկներ Նանոմասնիկներ (մետաղի, օքսիդի)
• նանոփնջեր (նանոկլաստեր–
ՄԱՆՐԱԹԵԼ Նանոմասնիկներ Պոլիմերի շերտ
ներ) և նանորյուրեղներ։ Տաքացում
Այս նանոհամակարգերից
յուրաքանչյուրը կարող է օգտ ա ­ Պոլիմերի նանոժսսպավեն
գործվել տեքստիլ նյութերի և
մանրաթելերի արտադրություն­ ՄԱ Ն ՐԱ Թ ԵԼ ՄԱՆՐԱԹԵԼ
ներում։
Սկսենք նանոծւսկուոկեն ա
նյութերից։ Տեքստիլ մանրա­
թելերից շատերը, հատկապես Նկ. 1. Պոլիմերների ձևափոխիչ ժա պ ավենի (ա) և մասնիկների
այն քիմիական մանրաթելերը, կպչուն շերտի (ր) ձևավորումը
որոնք ստացվում են թաց ձևա–
վորմամբ, նանոծակոտկեն են,
և դրանց չափերը հասնում են
2-ից մինչև 5 նմ։ Դրանք կարելի
է օգտագործել որպես տարբեր
մասնիկների պահպանման և

60 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | ՒՎՏ2. 2012

ՏԵՔՍՏԻԼ ՆՅՈՒԹԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

շակի քիմիական ռեակցիաների

միջոցով։ Ձևափոխման (մոդիֆի­

կացիա) այս մեթոդը զգալիորեն

տարբերվում է գործվածքի

վրա մասնիկների նստեցման

եղանակից։ Քանի որ քիմիա­

կան ռեակցիայում մասնիկները

փոխազդում են մակերևութային

կարբօքսիլ խմբերի հետ, ապա

քիմիապես կապված են ձևա­

փոխիչին՝ ի տարբերություն մա­

Նկ. 2. Մակերևութաակտիվ մասնիկների (ՄԱՄ) մոլեկուլային շերտի (ա) ևքիմիա կա ն կերևութային մասնիկների հետ
ամրացուցիչով ձևափոխիչի մոլեկուլային շերտի (բ) ձևավորումը
ֆիզիկական փոխազդեցության։

Նանոտեխնոլոգիան տեքս­

ՄԱՄ լուծույթներում, կախ­ կերևութային ձևւսկերպիչներ են։ տիլում։ Քաղաքակրթության
ված նյութերի կուտակումից, Նան ոկառուցվածքային
առաջանում են տարբեր չափերի պատմությունը, դրա տեխնոլո­
և ձևի նանոցրվածքային միցել– մակերևույթներ և ժապավեն­
ներ, որոնք օգտագործվում են ներ։ Տեքստիլ մանրաթելերի մա­ գիաների հանրագումարն իրա­
տՏսրբեր նպատակներով։ Ստորև կերևույթը կարելի է այնպես մշա­
բերված Է նանոչափեր ունեցող կել, որ միայն նւսնոչափի կարգի կանում բնության նմանակում­
միցելների սխեման (նկ. 3)։ հաստությամբ շերտը լինի վերա­
փոխված։ Օրինակ՝ գործվածքի ներ (իմիտացիաներ) են։ Մեկ
ա ** վրա առաջանում է պլազմային
ներգործություն, երբ մանրա­ բառով դա կոչվում է բիոմեմե–
12 թելերի մակերևույթին գոյանում
են որոշակի բևեռային խմբեր, տիկա։ Բիոմեմետիկան կեն­
Նկ. 3. ՄԱՄ-երի լուծույթներում որոնք գործվածքին տալիս են նոր
տարբեր նանոչափերով մասնիկների հատկություններ։ Նման արդյուն­ դանի և անկենդան բնությունից
քի կարելի է հասնելնաև խմորիչ­
ա ռա ջացման սխեման. 1՝ ՄԱՄ-ի ների (ֆերմենտներ) օգտագործ– փոխառնված մտքերն ու դրանց
մոլեկուլներ, 2՝ գնդային միցելներ, մամբ։ Խմորիչները փոխազդում
3՝ գլանային միցելներ, 4՝ գլանային են մակերևութային շերտի հետ՝ օգտագործումն է մարդու պա­
վերափոխելով մանրաթելերի
միցելի վեցանիստ ագրեգատ, 5՝ մակերևույթը։ Իհարկե, կարելի է հանջմունքների բավարարման
շերտավոր միցել, 6՝ միցելներ ոչ ջրային մանրաթելերի մակերևույթը ծած­
կել նաև նանոչափերի վերափո­ համար։ Գիտական այս նոր ուղ­
մ իջա վա յրո ւմ խող ժապավեններով։
ղության սկիզբը համարվում է
Նանոխողովակները և նւս– Նանոփնջեր և նանոբյուրեղ–
նոմանրւսթելերն աննկարագրե­ ներ։ Նանոփնջերը մի քանի մո­ 1906 թիվը, երբ Դեյտոն քա ղա ­
լի ամուր են, ուստի օգտագործ­ լեկուլից կամ ատոմից կազմված
վում են հատուկ նշանակության գոյացություններն են։ Դրանք քում (ԱՄՆ) առաջին անգամ տե­
տեքստիլ նյութերի արտադ­ անիզոտրոպ են, այսինքն՝
րության մեջ։ Ներմուծվելով սո­ դրանց հատկությունները կախ­ ղի ունեցավ դրա վերաբերյալ
վորական մանրաթելերի կազմ՝ ված են մակերևույթից ունեցած
դրանք ապահովում են այնպիսի հեռավորությունից։ Ակնհայտ է, գիտաժողով։ Մարդն իր կյանքի
ամրություն, որի շնորհիվ հնա­ որ նման հատկությունները կախ­
րավոր է դառնում դրանց օգտ ա ­ ված են նաև դրանց չափերից։ ողջ ընթացքում ուսումնասիրել և
գործումը նույնիսկ զրահապատ Որոշ առումով նանոփունջը կա­
հագուստներում։ րելի է համարել նոր ֆազի սաղմ։ կրկնօրինակել է բնությունը։ Որ­
Մետաղական նանոփնջեր կարե­
Նւսնոցրվածքները (կոլոի– լի էձևավորել անմիջապես գործ­ պես դրա ամենավառ օրինակ
դային համակարգեր) տեքստիլ վածքի մանրաթելերի վրա՝ որո­
նյութերի արտադրությունում մա­ կարելի է հիշատակել հանճարեղ

Լեոնարդո Դա Վինչիի փորձը՝

ստեղծել թռչունների նման թռչող

սարք, ինչպես նաև Ա. էյֆելի

հիանալի նախագիծը՝ էյֆելյան

աշտարակը, որը կառուցվել է

մարդու կողերի գլխամասի նմա­

նությամբ։

Բերենք բիոմեմետիկայի օրի­

նակներ, որոնք օգտագործվել են

նանոտեքստիլում՝

1.գերջրամերժում (ուլտրա–

հիդրոֆոբիա) և ինքնամաքրում

(«լոտոս»–ի ազդեցություն),

2.սարդային մետաքս,

3.կառուցվածքային գունավո­

րում («թիթեռի թև»–ի ազդեցու­

թյուն),

4.հագուստ լողորդների հա–

Ա°2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 61

ՏԵՔՍՏԻԼ ՆՅՈՒԹԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ Նկ. 6. Ւնքնամաքրվող գործվածքներ

մար (շնաձկան կամ դելֆինի
մաշկի նմանակում)։

Լոտոսը (նկ. 4) մաքրության
խորհրդանիշ է եղել դեռևս հին
Եգիպտոսում։ Լոտոսի տերևը
պատված է բարակ, ջրամերժ,
ջրավանող մեղրամոմի բյուրե–
ղիկներից կազմված անհարթ
նանոժապավենով։ Ջրի, անձրևի
կամ ցողի կաթիլը, ընկնելով լո­
տոսի տերևի վրա (նկ. 5), սահում
է դրա վրւսյով՝ այդ կերպ մաքրե­
լով այն։

Նկ. 7. Ւնքնամաքրվող հագուստներ

Նկ. 4. Լոտ ոսի տերևի ջրա մերժ երևույթը դոստայնը, որը գործում են սար­ ճակի է ձևավորել գույն բնական
դերը որսի համար, սպիտակու­ գունանյութերից, որոնք կլանում
լոտոսի մակերևույթ ցային թել է, որը նման է շերամի են լույսի տեսանելի սպեկտրի
գործած մետաքսին՝ միայն մի որոշակի երկարության ալիքներ։
կեղտ փոքր տարբերությամբ։ Սար­ Նման հատուկ գունավորում ու­
դոստայնի սպիտակուցի եզա­ նեն թիթեռների թևերը (նկ. 8)։
ջրի կաթիլ կի կառուցվածքն ապահովում է Այժմ գիտնականներն առաջին
դրա բացառիկ բարձր ամրութ­ հաջողված փորձերն են իրա­
ջրի կաթիլի յունը՝ մի քանի անգամ ավելի կանացնում՝ օգտագործելու այդ
ամուր, քան պողպատե թելերը և երևույթը գազային տվիչներում
V գլորման ուղղությունը արոմատիկ պոլիամիդի «կևլառ» կիրառելու համար։ Այս խնդիր­
Նկ. 5. Լոտ ոսի տերևի ինքնա մա քրմա ն ամենաամուր սինթետիկ ման­ ները լուծվում են նանոբջիջներ
սխեման րաթելերը։ Սարդոստայնի թելե­ կամ նանոմանրաթելեր ստեղծե­
րի համալիրը նանոմանրաթելե– լու ճանապարհով։
Այժմ ստացվել են գործվածք­ րից ոլորված մանվածք է։ Նման
ներ (նկ. 6), որոնք օժտված են սպիտակուցից «Դյուպոն» ֆիր­ Այսօր սպորտային տեքստիլը
ինքնամաքրման հատկությամբ։ ման (ԱՄՆ) արտադրում է ման­ լայնորեն օգտագործում է նա–
Գործվածքի ինքնամաքրումը կա­ րաթելեր, որոնք ունեն բացառիկ նոտեխնոլոգիայի մեթոդները՝
տարվում է ճիշտ այնպես, ինչ­ ամրություն։ Այս մանրաթելերն ստեղծելով միջհագուստային
պես լոտոսի տերևինը։ Այդ գործ­ սկսել են օգտագործել զրահւս– տարածությունում հարմարավե­
վածքներից կարում են տարբեր բաճկոնների, օդապարիկների տություն (խոնավություն, ջեր­
ինքնամաքրվող հագուստներ քարշափոկերի, կարի թելերի մություն) ապահովող սպորտա­
(նկ. 7)։ արտադրության համար։ յին հագուստ, ցանցային (օո-հո©)
տարբերակով մարզիկի օրգա­
Սարդային մետաքս։ Սար– Պարզվում է՝ բնությունն ի վի– նիզմի վիճակին հետևող ախտո–

62 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ |Ա °2 . 2012

ՏԵՔՍՏԻԼ ՆՅՈՒԹԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

խելամիտ նախազգուշացումներ

նանոտեխնոլոգիայի հնարավոր

վտանգների և ռիսկերի մասին։

Նանոտեքստիլը, նանոհա–

գուստը հպման մեջ են մարդու,

նրա մաշկի հետ, ձևավորում են

նրա շրջակա միջավայրը, օգտ ա ­

գործվում են բժշկության, կոսմե­

տիկայի, ճարտարապետության,

շինարարության մեջ և այլուր,

որտեղ առաջացնում են յուրա­

հատուկ խնդիրներ։ Ընդ որում,

փայլուն անփայլ պետք է հիշել, որ ոչ մի ապրանք
Նկ. 8. Թիթեռի թևի գունանյութի կառուցվածքը
հնարավոր չէ համարել բացար­

ձակապես անվտանգ։ Գոյութ­

րոշիչ զգայական հագուստ, է ունեցել ատոմային էներգիայի, յուն ունի հասկացություն զրոյա­
գերամուր սպորտային գույք՝ նոր գենային վերափոխված սննդի,
սերնդի համար, շնաձկների և համընդհանուր համակարգչայ– կան ռիսկի մասին, որին պետք
դելֆինների կաշվի նւսնոկառուց– նացման և համացանցայնաց–
վածքի նմանությամբ գերհիդ– ման հետ։ Բացասականը հետ է ձգտել, սակայն այն անհասա­
րոդինամիկ հատկություններ է մղվել և հետ է մղվում գիտնա­
ապահովող հատուկ կառուցված­ կանների, հասարակական կազ­ նելի է։
քով տրիկոտաժից սպորտային մակերպությունների, պետական
հագուստ լողորդների համար կառավարման մարմինների օգ­ Եթե որևէ գործունեություն
(նկ. 9ա, 9բ)։ նությամբ, իսկ դրականը մտնում
է առօրյա կյանք։ վնասում է մարդուն կամ շրջակա
Նանոտեխնոլոգիայի բա­
ցասական կողմերը։ Ամեն մի Նույնը տեղի է ունենում նաև միջավայրը, ապա պետք է ձեռ­
տեխնոլոգիա ունի Լւ դրական, նանոտեխնոլոգիայի հետ։ Նա–
Լւ բացասական կողմ և, ինչպես նոտեխնոլոգիան անվտանգութ­ նարկվեն նախազգուշական
նշել է Ֆ. էնգելսը, գիտատեխնո– յան տեսանկյունից ոչ միայն
լոգիական առաջընթացի յուրա­ միջճյուղային, այլև կարևոր մի– միջոցառումներ, եթե նույնիսկ
քանչյուր ուղղություն սկզբնական ջարտադրական տեխնոլոգիա
շրջանում ներկայացվում է միայն և արտադրանք է, որը թափան­ դեռևս լրիվ բացահայտված
դրական կողմով, իսկ բացասա­ ցում է մարդու գործունեության
կան կողմը մղվում է երկրորդ բոլոր ոլորտները՝ ազդելով ինչ­ չէ «չվնասելու» պատճառա–
պլան։ Ինչպես անցած դարերում, պես մարդու, այնպես էլ շրջակա
այնպես էլ այժմ, նման բան տեղի միջավայրի վրա։ Ներկայացնենք հետևանքային կապը։ Նախազ­

գուշական միջոցառումներ

պետք է կիրառվեն նաև նանո–

տեխնոլոգիաների նկատմամբ,

քանի որ կատարված հետազո­

տությունները ցույց են տվել, որ

որոշ նանոնյութեր և նանոտեխ–

նոլոգիաներ կարող են վնաս

հասցնել մարդու առողջությանը

և շրջակա միջավայրին։

Արհեստական տեխնածին

նանոնյութերի չափազանց փոքր

չափերը (~1 նմ) դրանց տալիս

են յուրահատուկ օգտակար ֆի­

զիկական, քիմիական, կենսա­

բանական (այդ թվում՝ բուժա­

կան) հատկություններ։ Միևնույն

ժամանակ, նանոնյութերի բարձր

փոխազդունակությունը (ռեակ–

ցիոն ունակություն), շարժունութ­

յունը, ֆոտոակտիվությունը և

այլ հատկություններ կարող են

նպաստել դրանց բարձր թունա­

վորությանը։ Նշենք, որ վտանգ­

ա բ ներ են առաջանում նույնիսկ

Նկ. 9. Լողորդի սպորտային հագուստ ոչ տեխնածին, բնական նանո–

մասնիկների դեպքում։ Օրինակ՝

Տ°2. 2012 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ | 63 |

ՏԵՔՍՏԻԼ ՆՅՈՒԹԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ասբեստային մանրաթելերը, որոնց չափերը 30 նմ-ի կարգի

են, մշակման ժամանակ շնչելու միջոցով հեշտությամբ անց­

նում են թոքեր՝ առաջացնելով թոքերի սիլիկոզ։ Նանոնյութերի ՀՀ ԳԱԱակադեմիկոս
հնարավոր թունավորությունն այլ քիմիական նյութերի թունա֊ ( ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆԻ
վորության համեմատությամբ ավելի բարձր է։ Նյութերի բարձր :ԱՆԱՆԻԱ ՇՒՐԱԿԱՑՈՒ

թունավորությունն օգտագործվում է բժշկության մեջ. կատար­ հետարյշիր և բազմաբովանդակ հոդվածը 3 Ր*-- 1
վում է դրանց հասցեագրված (նպատակային) առաքում դեպի
■ -ք~- ■
ախտահարման օջախ, օրինակ՝ քաղցկեղի ուռուցքներ, որտեղ 1 ճ հ ո ,։ Լ ծ գ |՚ Iլ■ յ
նանոնյութերը դրսևորում են իրենց բացառիկ թունավորությու– 1
էԴՈՒԱՐԴ ԴԱՆԻեԼՅԱՆԻ
նը՝ կասեցնելով քաղցկեղի բջիջների աճը կամ էլ ոչնչացնելով «ԱՆԱՆԻԱ ՇՒՐԱԿԱՑՈՒ ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ
դրանք։
ԲՆԱՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ,
Շնորհիվ իրենց չափազանց փոքր չափերի՝ նանոմւսսնիկ– ՏԻԵԶԵՐԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ
ԱՇԽԱՀՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌՆԵՐՈՒՄ»
ները կարող են ներթափանցել կենսաբանական մեմբրաններ, բովանդակալից հոդվածը։
բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգաններ ավելի դյուրին, քան ավե­

լի մեծ չափեր ունեցող մասնիկները։ Շնչելիս դրանք կարող են

թոքերից անցնել արյան շրջանառության համակարգ և տա­

րածվել ամբողջ օրգանիզմով՝ կուտակվելով հյուսվածքներում,

բջիջներում, օրգաններում, այդ թվում՝ ուղեղում, սրտում, լյար­ ՏԱԹԵՎհԿ ՇԱԽԿՈՒԼՅԱՆՒ
դում, երիկամներում, փայծաղում, ոսկրածուծում, նյարդային և «ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ ԵՐԱԺԻՇՏԸ։
ավշային համակարգերում։ Նույնը տեղի է ունենում, երբ նանո–
հոդվածը։

մասնիկներն ընկնում են մարսողական համակարգ։ Նանոմաս–

նիկների ներթափանցումն օրգանիզմ հնարավոր է ոչ միայն

վնասված, այլև անվնաս մաշկի միջով։ Թափանցելով բջջի

մեջ՝ նանոմասնիկները կարող են խախտել նրանց բնականոն

գործունեությունը, առաջացնել օքսիդավերականգնողական ՀՀ ԳԱԱԲյուրականի աստղադիտարանի
ռեակցիաներ, որոնք բերում են բջիջների մահվան։ Հւսյտն– տնօրեն ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ և
վելով շրջակա միջավայրում՝ տեխնածին նանոմասնիկները
և նանոնյութերն իրենց դրսևորում են որպես արդյունաբերա­ Հայկական աստղագիտական ընկերության
կան աղտոտվածության աննախադեպ հատուկ դաս։ Դրանց համանախագահ ԱՐԵԳ ՄհՔԱՅԵԼՅԱՆհ
հատուկ վտանգը կարող է կապված լինել օգտագործված
«ԱՆԱՆԻԱ ՇՒՐԱԿԱՑՈՒ ՏԻԵԶԵՐԱԳԻՏԱԿԱՆ
ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԲՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ» հոդվածը։

նյութերի անսովոր հատկությունների հետ, այդ թվում՝ դրանց

շարժունության և հողում, ջրում, օդում կայունության հետ։ Կեն–

սակուտակումը կարող է առաջացնել քիմիական և կենսաբա­

նական նյութերի անկանխատեսելի փոխազդեցություն։

Տեքստիլնյութերը, հագուստը, կոշիկը, որոնք ավելի շատ են

պատրաստվում նանոմասնիկների և նանոնյութերի կիրառու­

մով, նույնպես կարող են վնաս հասցնել մարդու օրգանիզմին և

շրջակա միջավայրին։ Հագուստը, գլխարկները, սպիտակեղե­

նը մարդու մաշկի հետ ուղղակի կամ անուղղակի հպման մեջ են.

տնային տեքստիլը ձևավորում է մարդուն շրջապատող միջա­

վայրը, իսկ հիգիենիկ տեքստիլն անմիջականորեն է կապված

մարդու հետ։ Իհարկե, բոլոր տեքստիլ նյութերի, հագուստնե­

րի, գլխարկների, կոշիկների համար գոյություն ունեն հատուկ

չափանիշներ, որոնց հիմքում ընկած են մարդու առողջության

ապահովման սկզբունքները։ Ինչպես նանոտեխնոլոգիայով

պատրաստված այլ ապրանքներ, այնպես էլ նանոտեքստի–

լը վտանգավորության տեսանկյունից լրիվ ուսումնասիրված

չէ։ Իհարկե, նանոտեխնոլոգիաների զարգացումն արգելա–

կել անիմաստ է, քանի որ այն XXI դարի քաղաքակրթության

կարևորագույն ձեռքբերումն է, սակայն դրանից առաջացող

իրական վտանգները պետք է ուսումնասիրել, համակարգել և

փորձել նվազեցնել դրանց հնարավոր հետևանքները։

64 I ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀՈ Ւ Մ |Ւ1չ 2. 2012

աաաաայաթք$տ

ՀԱՅԱՍ ՏԱՆ ՈՒՄ

ԲԱԺԱՆՈՐԴԱԳՐՎԵԼՈՒ
ՀԱՄԱՐ ԿԱՐՈՂ ԵՔ
ԶԱՆԳԱՀԱՐԵԼ

. 52 38 30