19-2009-4

յւ^աՈԱոտրՀաա^ւ

«■

ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ «ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ»
Ա* 4, 2 0 0 9 ԳԻՏԱՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ ՀԱՆԴԵՍԸ
5 տարեկան է
Լրատվական գործունեություն ՀՀ ԳԱԱՊՈԱԿ ՆԱՐՒՆե ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ
իրականացնող՝ Նախագահություն
8 ԿՈՄՒՏԱՍ
Պետական գրանցման ՕՅԱ055313,
վկայականի համարը՝ տրված՝ 28.06.2002թ. ԱՆՆԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ

Գլխավոր խմբագիր՝ Ղազարյան էդ. 17 ԱԶԳԱՆՎԵՐ ԳՈՐԾԻՉԸ.
Գլխավոր խմբագրի
տեղակալ՝ Շահինյան Ա. ՊՈՂՈՍ ՆՈՒԲԱՐ ՓԱԵՍ
Բաժինների խմբագիրներ՝ Ներւփսյան Ա. ՍԱՄՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
Նորափան Ա.
Գործադիր տնօրեն՝ Պողոսյան Ա. 24 ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ՝ ՒԲՐեՎ ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ
Պատասխանատու Խառատյան Ա.
քարտուղար՝ ԿԱՌՈՒՅՑԻ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ
Տեխնիկական խմբագիր՝ Սարգսյան Ա. ԱՐԱՍ ՍՒՍՈՆՅԱՆ
Սրբագրիչ՝ Վարդանյան Ն.
Դիզայներ՝ Մխիթարյան Գ. 32 ԱՅԴՔԱՆ ՊԱՐԶ «ՆԱՆՈ»–Ն
Թարգմանիչ՝ Հովհաննիսյան Ք.
Օհանջանյան Ա. ՔԵՎՒՆ ՏՐԵՆԲԵՐԳ
Համարի պատասխանատու Սարգսյան Ա.
Վարդանյան Ն. 34 ՏԻԵԶԵՐՔԸ՝ ԱՆՍԿԻԶԲ ՈՒ ԱՆՎԵՐ»

Ստորագծված էտպագրության՝ 20.11.09 ԱՆՈՒԵ ՍԱՍՎԵԼՅԱՆ
«Գիտության աշխարհում» հանդեսի խմբագրական
կոլեգիայի կազմը՝ 41 ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՏՈՒՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ
Ադամյան Կ– Ադալովյան Լ., Ադասյան Ա., Առաքելյան Ն.,
1 Ա Ա Ծ տ հ տ ա ն Ա . ւ Աֆրիկյան Է., Բարխուդարյան Վլ., ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵ^ԱԳՄՒՅՆ ՊԱՐԳԵՎՆԵՐՒ8
Բրուտյան Գ., Գաբրիելյան է., Գրիգորյսւն Ս., ՍԵԿՆ է
Հարությունյան Բ.,Համբարձումյսւն Ս.,Հարությունյան Հ., ՈՈՒԲԵՆ ՏՐԲԱԵՅԱՆ, ԷՐԻԿ ԽԱԼԱԹՅԱՆ
Մսւնթաշյան Ա., ՄելքոԸյան Ա., Շուքուրյան Յու.,
Սարգսյան 3 ու., Սեդրւվյան Դ., Քուչուկյան Ա.։ 47 ՍՆՈՒՆԴԸ» ԱՌՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆԸ,

Խմբագրության հասցեն՝ ԵՐԿԱՐԱԿԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ
Մարշալ Բաղրամյան 24 դ, ՍԵՍՐՈՊ ԽԱՆԲԱԲՅԱՆ
Հիմնարար գիտական գրադարանի շենք,
11-րդ հարկ, 53 ՑԱՎԸ ԵՎ ՆՐԱ ԱՄՈՔԻՉՆԵՐԸ
հեռ. 523830, ֆաքս՝ 568068
ԱԶԱՏ ՆՈՐԱՎՅԱՆ
6–ՈՈՅ|1։ քաւա«1@տ<ո–8ա
©«Գիտության աշխարհում» գիտահանրամատչելի 58 ԻՆՏԵԳՐԱԼ ՍԽԵՄԱՆԵՐ՝ ՄՈՒՐԻ
հանդեսը ստեղծվել Էկառավարության ևՀՀ ԳԱՍ
նախագահության որոշմաճբ։ ՕՐԵՆՔԻ «ՓՐԿՈՒԹՅԱՆ» ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐԸ
ՎԱՁԳԵՆ ՄԵԼԻՔՅԱՆ
Տպաքանակը 500 օրինակ։
Ծավալը՝ 64 Էշ։
Գինը՝ պայմանագրային։

Հոդվածների վերատպումը հնարավոր Էմիայն
խմբագրության գրավոր համաձայնության դեպքում։
Մեջբերումների դեպքում՝ հանդեսին հդումը պարտադիր
Է։ Խմբագրությունը միշտ չէ, որ համակարծիք է
հեղինակների հետ։ Խմբագրությունը
պատասխանատվություն չի կրում գովազդային
նյութերի բովանդակության համար։

Տպագրված է ԷԴԻԹ ՊՐԻՆՏ
«Էդիթ Պրինտ»
հրատարակչությունում Ե ր և ա ն , թ ՜ո ւմ ա ն յա ն 12

հեո.՝ (374 10) 320 840
« ո » » . »<111 ո է . «լա
1ոքօ® 6էաբւ–1ոէ.»տ

«ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱԵԽԱՐՀՈՒՄ» ՏՀ

ԳԻՏԱՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ ՀԱՆԴԵՍԸ ^

Մինչ «Գիտության Տ Ա Ր Ե Կ Ա Ն է
աշխարհում»֊ի հրատարա­
կումը մեր ա նկա խ հանրա­
պետությունում, ըստ էության,
նմա նա տ իպ հանդես չենք
ունեցել;

Կոմիտասը մոռացությու­
նից փրկեց հայ գեղջուկի եր­
գը; Նրա գործունեությունն այս
տեսակետից Ամենայն հա­
յոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի
դիպուկ գնահատմամբ համե­
մատելի է Մեսրոպ Մաշտոցի
սխրանքի հետ;

Ցավը սովորաբար
ուղեկցվում է տրա մա դ­
րության անկմամբ, շատ
հաճախ տագնապի կամ
վախի զգացումով;

ՀԱՆՔԱՅԻՆ
ՏՈՒՐԸ Ներկայումս հայտ­
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ նի հանքային ջրերի
ԲՆՈՒԹՅԱՆ բազմազանությամբ և
ՄԹԱԳՈՒՅՆ պաշարներով Հայաս­
ՊԱՐԳեՎՆեՐԻՑ տանը դասվում է եզա­
ՄեԿՆ է կի ու յուրատիպ երկր-
ների շարքը;

«ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ»

ԳԻՏԱՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ ՀԱՆԴԵՍԸ

՛Արգանդ շնորհավորում եմ «Գիգության ՏԱՐԵԿԱՆ է
աշխարհում» գիգահանրամագչեի հանդեսի
խմբագրակազմին հանդեսի հիմնադրման 5– (Հարցազրույց «Գիտության աշխարհում»
ամյակի կապակցությամբ։ հանդեսի գլխավոր խմբագիր էդուարդ
Ղազարյանի հետ )
Հինգ գարի առաղ ՀՀՉ՜ԱԱհովանու ներվո
հիմնադրվեի ակադեմիայի առաղին և միակ - Պարո՜ն Ղազարյան, այս տ ա րի լրանում է
գիգահանրամագչեի հանդեսր։ ժամանակր «Գիտության ա շխա րհում» հա նդեսի 5-ամյակր;
ցույց գվեց, որ նրա գոյությանն, իրով, Խնդրեմ, պ ա տ մեք, թե ինչպես ստ եղծվեց այն, ինչու
անհրաժեշգ էր և կարևոր։ Ակադեմիայում հիմնա դրվեց հենց ԳԱԱ-ում;
լույս են գեսնում գիգական գարբեր
ուղղություններով գարբեր ամսագրեր, սա­ - Նախ խոսեմ այն մասին, թե ինչ է ընդհանրապես
կայն գիգության բոլոր բնագավառներր գիտահանրամատչելի գրականությունը; Այն գիտութ­
յան տարբեր բնագավառների կամ առանձին խնդիր­
մեկգեղող, գիգահանրամագչեի միակ ներին վերաբերող, ինչպես նաև կենսագրական բնույ­
հանդեսր «Չ-իգության աշխարհում»–ն թի հանրամատչելի գրականություն է, որի նպ ա տ ա կն է
է։ Այս հինգ գարիների րնթացվում նրա գիտության և տեխնիկայի նվաճումների լայն քա րոզո^
գործոնւեությոնն ու րնթերցողների կողմից մը; Այն բազմաժանր է և ստեղծվում է ինչպես գիտության
սգացվող շերմ և դրական արձագանքներն այս կամ այն բնագավառի շրջանակներում (օրինակ՝
ապացուցում են, որ հանդեսն իր առղև դրած Ա. Ֆերսմանի «Քարերի գույնը», Ցու. Պերելմանի «Հե­
նպագակներր լավագույնս իրականացնում տ ա քրքրա շա րժ ֆիզիկա» և այլն), այնպես էլ կենսագ­
է։ «^–իգության աշխարհում»–ի էղերում րական բնույթի նյութերի հիման վրա (Մ. Գորկու հիմ­
հանդես են գաիս հանրապեգության լա­ նա դրա ծ «Նշանավոր մարդկանց կյանքը» շարքը);
վագույն գիգնականներից շագերր։ Հան­
դեսում գպագրվող հոդվաՅներր նվիրված Հայ իրականության մեջ գիտահանրամատչելի
են գիգության արդի հիմնախնդիրներին և գրականության նմուշները (մասամբ թարգմանաբար)
պարունակում են հեգավրվրաշարժ նյու­ հայտնի են դեռևս միջնադարից (Անանիա Շիրակացի
թեր։ «Չ-իգության աշխարհում»–ի ^Լա- «Մնացորդք բանից», Մխիթար Հերացի «Ջերմանց մխի­
թարություն»);
վորումր ժամանակակից է և գրավիչ։ Այն
իր բար^ր որակով ևս առանձնանում է Մինչ «Գիտության աշխարհում»֊ի հրատարակումը
մեր հանրապեգությունում լույս գեսնող մեր ա նկա խ հանրապետությունում, ըստ էության, նմա ­
գիգական հանդեսներից։ Հանդեսն այսօր նա տ իպ հանդես չենք ունեցել; Իհարկե, գոյություն ուներ
ոնւի բաժանորդների և րնթերցողների սգվար «Գիտություն և տեխնիկա» ամսագիրը, սակայն ա նկա ­
բանակ, մասնագեգ հեղինակների խումբ։ խությունից հետո այն լուրջ դժվարություններ ունեցավ
և, որքան ինձ հայտնի է, այն պարբերական հրա տ ա ­
Այսօր «Չ-իգության աշխարհում» րակություն չունի; Ակադեմիայում նմանօրինակ հ ա ^
հանդեսի 5- ամյակի առիթով մաղթումեմձեզ սի հիմնադրման գա ղա փ ա րը վաղուց էր ծագել; Դեռևս
երկար գարիների բեղմնավոր աշխագանվ

ի նպասգ մեր երկրի երիգասարդ սերնդի
մգավոր դասգիարակության և ցանկանում
նորանոր ձեռքբերումներ։

Հ Հ ԳԱԱ ՆԱԽԱԳԱՀ Լ՜
ԱԿԱԴԵՄԻԿՈՍ

ՌԱԴՒԿ ՄԱՐՏՒՐՈՍՅ1^1ԱIՆI.

2 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Ա°4. 2009

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց

Վիկտոր Համբարձումյանի օրոք մի, որոնց մեծ մասը նվիրյալներ հպարտանում են, որ իրենց ա յս
մենք մի քա նի երիտասարդներով պիսի գործ է վստահված ու մեծ
դիմեցինք Համբարձումյանին՝ են, ի պ ա տ իվ մեր հեղինակների ոգևորությամբ են աշխատում
նմանօրինակ ամսագիր ստեղ­ հանդեսի յուրաքանչյուր համա­
ծելու առաջարկով; Նա ոգևոր­ և ակտիվ ընթերցողների, հան­ րի վրա; Պետք է նշել նաև հրա­
վեց, ա նգա մ անվանումը մեզ տարակչին՝ «էդիտ Պրինտ»
հուշեց՝ «Ֆոտոն», սակայն այն դեսը ոչ միայն գոյատևեց, այլև հրատարակչության տնօրինութ­
ժա մա նա կ ամեն բան արվում էր յանը, որը ևս, առանց շահույթ
Մոսկվայի հա մա պ ա տ ա սխա ն զարգացավ, և այսօր մենք կա­ հետապնդելու, աջակցում է հան­
հրահանգով. դիմել էին ու մեր­ դեսի լույսընծայմանը;
ժում ստացել; Իսկ անկախությու­ րող ենք հպարտանալ, որ Հա ­
նից հետո թույլտվության խնդիր - «Գիտության ա շխ ա ր­
այլևս չկար, իսկ Ակադեմիան յաստանում՝ Գիտությունների հում» ^ հրա տ ա րա կումն ի՛նչ
այդպիսի հանդես չուներ; ՀՀ ն պ ա տ ա կ ն ե ր Ա խ նդի րներ էր
ԳԱԱ-ի խնդիրը չէ միայն նոր ազգային ակադեմիայի հովանու հետապնդում, Ա արդյոք հիմա՝
գիտելիքի ստեղծումը, գիտութ­ 5 տարի անց, դուք կարող եք
յամբ զբաղվելը, շատ կարևոր ներքո, այսպիսի հանդես է լույս ասել, որ հասել եք ձեր առջև
է նաև գիտելիքի փոխանցման դրված նպատակների իրակա֊
խնդիրը; Այսօր մենք տեսնում ընծայվում, որն իր բովա նդա ­ նացմանը;
ենք, որ Ակադեմիան այդ խնդի­
րը ևս վերցրել է իր վրա. դա լա­ կությամբ, արտաքին տեսքով, - Մեր օրերում, երբ գիտութ­
վագույնս իրականացվնում է յան արագընթաց զարգացումն
Ակադեմիայում գործող մագիստ­ դիզայնով և որակով չի զիջում հանգեցրել է գիտական տեղե­
րատուրայի և ասպիրանտուրայի կատվության ա ննա խա դեպ աճի,
միջոցով; Ակադեմիայի գործա­ արտասահմանյան նմանօրինակ առավել արդիական է դառնում
ռույթների մեջ է մտնում նաև լու­ գիտահանրամատչելի գրակա­
սավորչական գործունեությունը, ամսագրերին; նության դերը;
այսինքն՝ գիտելիքը տարածելու,
հնարավորինս շատ մարդկանց Մեր հանրապետությունում Հանրամատչելի գրականութ­
լուսավորելու խնդիրը; յունն ունի 2 հիմնական գործա ­
գոյություն ունեցող գիտ ա հա ն­ ռույթ՝ տ եղեկատվական և կրթա­
Երբ ներկայացրինք ն ա խ ա գ ի ­ կան; Այդ իսկ պ ա տ ճա ռով այն
ծը ԳԱԱ նա խա գա հին, ապա՝ ՀՀ րամատչելի հանդեսներից, կարող է մեծ դեր խաղալ աճող
կառավարությանը, հուրախութ­ սերնդին գիտությանը հաղորդա­
յուն մեզ, այն ընդունվեց ոգևո­ որոնք նվիրված են գիտության կից դարձնելու հարցում;
րությամբ; Առաջին մարդը, որը
ոգևորվեց և մեզ օժանդակելու առանձին ճյուղերին, «Գիտութ­ Բարձր տեխնոլոգիաների,
պատրաստակամություն հայտ­ ինֆորմատիկայի, կենսատեխնո­
նեց, լուսահոգի վարչապետ Անդ­ յան աշխարհում» հանդեսը լոգիաների, հումանիտար մշա­
րանիկ Մարգարյանն էր; Նա ոչ կումների և գիտության այլ ուղ­
միայն ողջունեց մեր առաջարկը, տարբերվում է գիտության բոլոր ղությունների բուռն զարգացումը
այլև կառավարության որոշմամբ կտրուկ փոխեց աշխարհի գիտ ա ­
նախատեսեց համապատաս­ ոլորտների ընդգրկումով. ֆիզի֊
խան ֆինանսավորում, և ահա
արդեն 5 տարի է, ինչ «Գիտութ­ կամաթեմատիկական, տեխնի­
յան աշխարհում»֊ը իրականութ­
յուն է; ՀՀ ԳԱԱնախագահությունը կական, բնագիտական, հումա­
նույնպես աջակցեց, թեև սկզբում
կային հոռետեսներ, թերահա­ նիտար;
վատներ, որոնք համոզված էին,
որ 1-2 համարի հրա պա րակո^ - Ո՞վքեր եղան ա մսա գրի
մից հետո հանդեսը կդադարի առաջին աջակիցները;
գոյություն ունենալուց, սակայն
ի պ ա տ իվ մեր աշխատակագ֊ - Արդեն ասացինք, որ ա ռա ­
ջին աջակիցը վաղամեռիկ վար­
չապետն էր; Կուզենայի հա­
տուկ շեշտել Գիտակրթական
միջազգային կենտրոնի տնօրենի
և այն ա շխա տակիցների դերը,
որոնք աշխատում են նաև հան­
դեսի խմբագրությունում. նրանք
իսկապես նվիրյալներ են, որոնք

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 3

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց Հենց սա է ամսագրի հիմնական - Ւ՝նչ դժվա րություններ ունի
ձեռքբերումը; Այո, այն պ ա հա ն­ այսօր հանդեսը, Ա ինչպես եք
կան պատկերը; Բարձր տեխնո­ ջարկ ունի, նրա տեղը մինչ այդ այն հաղթահարում;
լոգիաները վերակառուցում են բաց էր, ու այդ բաց տեղն այսօր
մարդու գործունեության սովորա­ լրացված է; Այլ խնդիր է, որ մենք - Մեր առջև ծա ռա ցա ծ թիվ
կան դա րձա ծ ոլորտները; Վերջին միգուցե գովա զ չենք անում, և մեկ խնդիրը հանդեսի միջազ­
տարիներին դրանք ինտենսիվ հա սա րակական լայն շրջանակ­ գայնացումն է; Վերջերս ԳԱԱ-ում
կերպով ներդրվում են յուրա­ ները տեղյակ չեն ամսագրից, բացվեց Սփյուռքի բաժին, ար­
քանչյուրիս առօրյա կյանքում; բայց ով հետ ա քրքրվա ծ է, նա դեն մոտ 70 հայազգի ա րտ ա ­
Այս պայմաններում ամենամեծ միշտ գտնում է; Հանդեսը շատ սահմանյան անդամներ ունենք;
պահանջարկ ունեցող ապրանքը օգտակար էնաև գիտնականնե­ Սա մի ամբողջ բանակ է, որոնց
դառնում է գիտելիքը, այսինքն՝ րին; Տարբեր բնագավառներում պիտի ներառել ոչ միայն որպես
կրթական մակարդակը; Հայտնի աշխատող գիտնականների հա­ պոտենցիալ հեղինակներ, այլև
է, որ կրթությունն է պայմանավո– մար էլ շատ կարևոր է իմանալ, որպես հանդեսի տարածող–
րում մրցակցությունը դինամիկ թե ինչ է կատարվում մյուս բնա­ ներ Սփյուռքում; Վերջերս ՀՀ-ում
զարգացող համաշխարհային գավառներում. դա լավագույնս ստեղծվեց նաև Սփյուռքի նա խ ա ­
տնտեսակա ն ու քա ղա քա կա ն և հանրամատչելի լեզվով ներ­ րարություն. արդեն պ ա յմա նա ­
տարածքում, ինչպես նաև հան­ կայացնում է մեր հանդեսը; Մենք վորվածություն կա փ ոխ նա խ ա ­
դիսանում յուրաքանչյուր պե­ ներկայացնում ենք գիտության րարի հետ այն մասին, որ նրա նք
տության զարգացման հիմնա­ բոլոր բնագավառների նյութե­ մեզ աջակցելու են հանդեսը հայ­
կան և պարտադիր պայմանը; րը, ամենակարևորը՝ դրանք կական խոշոր համայնքներում
Եվ հիմա՝ 5 տարիների հեռա­ արդիական են, հետ ա քրքրա ­ տարածելու գործում; Սրա հա­
վորությունից, երբ նայում եմ շա րժ և հանրամատչելի, որը ևս մար նախ անհրաժեշտություն է
մեր կատարած աշխա տանքին մեծ ձեռքբերում եմ համարում; առաջանում հոդվածների ամփո­
ու այդ ա շխ ա տ ա նքի արդյունք­ փումները տալ նաև օտ ա ր լեզու­
ներն ու հետևանքներն եմ վեր­ Ձեռքբերում է նաև այն, որ ներով, հատկապես անգլերե­
լուծում, կարող եմ վստահորեն ամսագրի բոլոր համարները նով և ռուսերենով; Դա, իհարկե,
ասել, որ, այո, մենք մեծ մասամբ միշտ հրատարակվել են սահ­ կպահանջի լրացուցիչ ա շխ ա ­
հասել ենք մեր առջև դրված մանված ժամկետներում. գիտա­ տանք և ծախսեր, բայց սա ա ն հ
խնդիրների իրականացմանը; կան ամսագրերի համար սա րաժեշտ է; Հանդեսի ճանաչմանն
Ամենակարևորը՝ այսօր լրացված ա ննա խ ա դեպ փաստ է; ու տարածամը կնպաստի նաև
է այն բացը, որ կար գիտության կայքի ստեղծումը, և մենք այդ
ոլորտում մինչ հանդեսի հրա տ ա ­ ուղղությամբ ևս ա շխա տ ա նքներ
րակումը;

Գիտահանրամատչելի հան­
դեսի հրատարակումը Հա­
յաստանում և հատկապես
Ակադեմիայի հովանու ներքո
այլևս իրականություն է;

- Ւ±նչ ձեռքբերումներ է
ա րձա նա գրել ա մսա գիրը այս
5 տարիների ընթացքում;

- Ամենամեծ ձեռքբերումն
այն եմ համարում, որ մենք ու­
նենք ընթերցողների մշտական
բանակ; Ես ճանաչում եմ մա րդ­
կանց, որոնք ծայրից ծայր կ ա ր
դում են հանդեսը ու անհամբե­
րությամբ սպասում հերթական
համարի տպագրությանը; Լինե­
լով ֆիզիկոս կամ բնագետ՝ մե­
ծագույն հաճույքով կարդում են
ողջ ամսագիրը; Եվ ես վստահ եմ,
որ այդպես են վարվում շատերը;

4 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց

տանում ենք; Շատ հեղինակներ չեն կարողա­ քա նա կն իջեցրինք 500-ի; Եթե
Հանդեսի համար խնդիր է նում դիմակայել այդ գայթակ­
ղությանը; ԿԳ նախարարության հանրա-
նաև հեղինակների մշտական
բանկ ունենալու հարցը; Այսօր Երկրորդ օրենքն այն է, որ կրթության վարչությունը ինչ-որ
մենք մշտական բանկ չունենք, առաջին անգամ օգտագործվող
մանավանդ հանրամատչելի ցանկացած տերմին կամ հաս­ կերպ աջակցի մեր հանդեսին,
լեզվով գրող գիտնականներն էլ կացություն պիտի բացատրվի;
շատ չեն մեր իրականության մեջ, Առանց դրա ընթերցողը կդա­ ու գոնե դպրոցներից յուրաքանչ­
սակայն պիտի կարողանանք դարի հասկանալ տեքստը և մի­
դառնալ այնքան հանրաճանաչ, գուցե միանգամից մի կողմ դնի յուրը մեկական օրինակ բա­
որ նման խնդիրներ չունենանք ու նյութը;
հեղինակային նյութերի այնքան ժանորդագրվի, այդ դեպքում
քանակ ունենանք խ մբա գրո^ Երրորդ՝ յուրաքանչյուր հե­
յան պայուսակում, որ ինքներս ղինակ, լինի գրող, թե գիտ նա ­ բնական է, որ տ պ ա քա նա կը
լուրջ ընտրություն կարողա ­ կան, տեսնում է իր ընթերցո­
նա նք անել; Բոլոր մա սնա գետ ­ ղին; Հեղինակը չի կարող գրել կրկին կավելացնենք ու նաև
ներն էլ գիտեն, որ գիտ ա կա ն դատարկության մեջ; Ընթերցողը
հոդվածներ գրելը շատ ավելի միշտ իր առջև է, և հեղինակը դպրոցիների ուսուցիչներին
հեշտ է, քա ն նույն թեմայի վե­ հասկանում է, թե ինչ գիտի և ինչ
րաբերյալ հանրամատչելի հոդ­ չգիտի իր ընթերցողը; Դրանով է ու աշակերտներին կկապենք
ված գրելը; Զեկույցով հանդես որոշվում լեզուն, որով հեղինակը
գալն ավելի հեշտ է գործընկեր խոսում է ընթերցողի հետ, և դրա­ հանդեսի հետ, ինչը ես շատ եմ
ների նեղ շրջանում, քա ն լայն նով է որոշվում անհասկանալին
լսարանի առջև գիտահան­ հասկանալիից տարանջատող կարևորում; Այսօր, ըստ էության,
րամատչելի դասախոսություն սահմանը;
կարդալը; Գիտական նյութերի բա զմա թիվ բուհեր, գիտ ա կա ն
հանրամատչելի ներկայացումն Չորրորդ՝ գիտահանրամատ­
արվեստ է, որը հատուկ վա րպ ե­ չելի հոդվածների (գրքերի) շատ կազմակերպություններ ստանում
տություն և հմտություն է պ ա հա ն­ հեղինակներ անհրաժեշտ են
ջում հեղինակից; Թարգմանչի համարում տեքստում զետեղել են մեր ամսագիրը, որոշ դպրոց­
(տվյալ դեպքում՝ այն հեղինակի, բելետրիստական շեղումներ;
ով հանձն է առնում գիտական Հնարավոր և ցանկալի են փ ոխ ա ­ ներ ևս բա ժա նորդա գրվա ծ են,
նյութը հանրամատչելի ներկա ­ բերությունները, նմանակումնե­
յացնել հանրությանը) խնդիրն րը, զուգորդությունները, բայց սակայն սա, իմ կարծիքով, պի­
է գիտնականի խոսքը ներկա­ բելետրիստական ակնարկները,
յացնել այնպես, որ արթնացնի և որոնք ոչ մի կապ չունեն շա րա դր­ տի հա մա տ ա րա ծ բնույթ կրի;
հետաքրքրություն, և զարմանք ված նյութի հետ, անհասկանա-
տվյալ նյութի հանդեպ; Նյութը լին հասկանալի չեն դարձնում, Բայց հետաքրքրվողներ ևս շատ
հանրաճանաչ դարձնողը հենց այլ միայն նոսրացնում են տ ե ք ս
այդ թարգմանիչն է; տը, ինչպես ապուրն էնոսրանում կան, վերջերս Կոտայքի մարզի
մեկ բաժակ ջուր ավելացնելիս;
Ես կցանկանայի առաջարկել դպրոցներից մեկի տնօրենն էր
հիմնական օրենքների մի ցու­ - ԱրդյՈք դժվարություն կամ
ցակ, որին պիտի հետևեն գիտ ա ­ խ ն դ ի ր չէ նաև. այն փ ա ստ ը, որ զա նգա հա րել ու հե տ ա քր քը ր
հանրամատչելի հոդվածի հեղի­ «Գիտության աշխարհում»–ն
նակները; ա յսօր հա սա նելի է ոչ շ ա տ ե ­ վում էր բաժանորդագրությամբ;
րին; Հա նդ եսը լույս է տեսնում
Նախևառաջ՝ նա պետք է բա­ 500 օրինա կով, դ ա քիչ չէ՞ Հա– Այսինքն՝ «Գիտության ա շխ ա ր­
ցարձակ ճշգրիտ շարա դրի նյու­ յաստանի համար;
թը; Չկա ավելի հեշտ և գա յթա կ­ հ ո ւմ դ պահանջարկն իսկապես
ղիչ միջոց անհասկանալին - Այո, բայց մենք իրացման
դարձնելու հասկանալի՝ ի հա­ հետ կա պ վա ծ խնդիր ունենք; կա, ու մենք պիտի ա շխ ա տ ենք
շիվ պարզեցման, աղավաղման, Սկզբնապես 1000 օրինակով
երբեմն անգամ անճշտության; էինք տպագրում, սակայն չկա­ այն ուղղությամբ, որ գոնե ա վա գ
րողացանք իրացնել, և տ պ ա ­
դպրոցները մեկական օրինակ

բաժանորդագրվեն;

- Մի փ ո քր պ ա տ մ ե ք հ ա ն դ ե ­
սի հեռանկարների մասին;

- Շարունակելու ենք ա շխ ա ­
տել նույն ոճով, նույն պ ա տ ր ա ս
տակամությամբ, նույն ոգևորութ­
յամբ; Մենք գիտենք, որ շատ
կարևոր և լավ գործ ենք անում
և այդ լավ ավանդույթները շա­
րունակելու ենք; Հեռա նկա ր
ների մեջ են մտնում՝ հանդեսը
Սփյուռքում տարածելը, օտար
լեզուներով ամփոփումների նե­
րառումը հոդվածների վերջում,
կայքի վերջնական պատրաս­
տումը, բաժանորդագրություննե­
րի թվի ավելացումը;

- Շնորհակալություն, պ ա ­

րո՛ն Ղազարյան, հետ ա քրքիր և

բովանդկալից հարցազրույցի
հ ա մա ր ;*

Հ ա ր ց ա զ ր ո ւյցը՝
Նարինե Վարդանյանի

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 5

§ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ» հ ա ն դ ե ս ի ն

Իր հիմնադրման օրվանից ցայսօր օգրակարությամբ րն–
հաճեի անակնկալների ու ապրումների կալվում են ինչպես
ակնկաիԺովսպասումեմ«ԳԻՏ%ՒԹՅԱՆ մասնագերների, այն­
ԱՇ^/Ա^ՀսՒՄ» հանդեսի հերթական պես էլ գիրության
համարին: Արվեստին, գիրությանն րվյալ ճյուղից հե­
ու կրթությանր մնացորդային դերա­ ռու կանգնած անձանց
կատարում հարկացված այս ժամա­ կողմից։ Պրանում
նակներում հույժ կարևոր եմ համարում րնթերցողր պա^
նման զիրահանրամարչեի հանդեսի ւրական է ոչ միայն
դերն ու նշանակությունր, առավել ևս, հոդվածների հեղինակներին, այլև
եթե այն ունի մի կողմից– մարչեիության պարբերականի խմբագրական կազմին,
դայթակղիչ հրապուրանվր, մյուս կող­ որի դերր, անշուշր, այսրեդ վճռորոշ է.
մից դիտական խորություն ու ւրեղե– Շնորհավորելով «Գիրության աշ­
կարվության հրարապություն։ խարհում» հանդեսի խմբագրական կազ­
Ասր իս «Գիրության աշխարհում» մին և րնթերցողներին պարբերականի
հանդեսն, այժմ հաղողությամբ գոր­ հիմնադրման և նպարակասլաց գոր­
ծող հայարառ այն հազվագյուր ծունեության հինգ րարիների առթիվ
աղբյուրներից է, որից յուրաքանչյուր ցանկանում եմ գիրության քարոզչության
ով (այդթվում ոչ գիրության աշխարհի բնագավառում կարարվոդ ազգօդուր
կարոդ է համարեղ րմպել օդրակարն աշխարանվի անկասելի րնթացվ ի փառս
ու հաճելին։ Գիրության ամենարարբեր հայրենի զիրության ու կրթության։
բնադավառների հոդվածներր մարուց–
վում են այնպիսի մարչելի լեզվով որ Հայկ Ղազարյան
դրանվ գրեթե նույն հաղողությամբ ու
Հանդեսի հաստատուն ընթերցող,

պրոֆեսոր

«Գիրության ա^ար–
հում» եռամսյա հանդեսի
զլխավոր խմբագիր պ.
Ղազարյանին, խմբազբա-
կազմին և բազմահազար
րնթերցողներին ի սրրե
շնորհավորում եմ հանդեսի
հրարարակութչան 5–րդ
«Գիրության աշխարհում»
գիրահանրամարչեի հանդեսի րարեդարձի առթիվ.
Մեր սրրնթաց օրերի համար հինդ րարին
խմբագրությանը հասրարոն վկայությունն է այն բանի,
որ հանդեսր կայացել է, հաղթահարել ու
Մեծարգո գործրնկերներ շարունակում է պարվով հաղթահարել այն
բոլոր դժվարությոններր որպիսիվծառանումեն
Շնորհավորում եմ հան– րնթերցողին զիրության վսեմ ուխորհրդավոր
գեսքւ հոբելյանը. Նրա լոդս– աշխարհին ծանոթացնելու գործում։
րնծաչումր նղանակալից իրա­ Մաղթում եմ ձեզ կորով և հերևոդա-
դարձություն է Հաչասրանի կանություն ձեր ազնիվ աշխարանվի հարա-
գիրական, հասարակական– րևման մեղ։
վաղավական կյանվում Հան­
դեսր քէեռվ է բերել համրնդհանուր ճանաչում, Աշոտ Մելքոնյան
դարձել հանրապերության գիրական, կրթական
և հասարակական կյանվի նշանակաից իրա­ ՀՀ ԳԱԱպատմության ինստիտուտի տնօրեն,
դարձությունների հավասրի արրացոլման ՀՀ ԳԱԱթղթակից անդամ
հայեի։
Այն իր յուրահարուկ և հեղինակավոր
րեղն է զբաղեցրել հանրապերության գիրա­
հանրամարչեի պարբերականների շարվում
ցանկանում եմ հանդեսի խմբագրությանր
և հեղինակային ողղ անձնակազմին նորանոր
հաղողություններ իրենց արգասավոր գոր­
ծունեության մեղ։

Պարգև Ավետիսյան

Հայ-ռուսական (Սլավոնական) համալսարանի
գիտական գծով պրոռեկտոր,
ֆիզ.–մաթ.գ.թ., փիլիսոփ.գ.դ.

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՆՆԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ

արվեստագիտության դոկտոր,
ՀՀ ԳԱԱարվեստի ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ

Նկարի հեղինակ Սարգիս Մուրադյան

«Կոմիտաս։ Ամեն անգամ, երբ լսում եմ այս շնորհիվ համաշխարհային հռչակ ստա­
անունը, իմ առջև պատկերանում են մեր անզու­ ցավ։ Կոմիտասը մեր ժողովրդի մեծագույն
գականլեռներնուանարատ աղբյուրները, նրանց կոմպոզիտորն է, մեր երաժշտության հոգևոր
պաղպաջուն ջրերը։ Այդ ջրերի պես հստակ ու հայրը։ Եվ ամեն մի հայ երաժիշտ պետք է
պայծառ է Կոմիտասի երաժշտությունը, որի խոր ուսումնասիրի Կոմիտասի երգը, որպեսզի
ակունքները հայ ժողովրդի հոգու խորքերում չկտրվի մեր ժողովրդի երաժշտության
են։ Հայ ժողովրդական երգը, որն ունի ակունքներից»։
դարավոր ինքնակա պատմություն, Կոմիտասի
ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

8 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Ա°4. 2009

2009 թ. սեպտեմբերի 26-ին թողիկոս Վազգեն Ա-ի դիպուկ ԱՐՎԵՍՏ
գնահատմամբ համեմատելի
լրացավ հայ երգի վեհա փ ա ռ և է Մեսրոպ Մաշտոցի սխրան­ հոգևոր եղանակները; Վիեննայի
քի հետ. «Ինչպէս սուրբ Մեսրոպ համալսարանի երաժշտության
հայ ժողովրդի երա խտ ա րժա ն քաոսէն դուրս բերաւ եւ բիւրե֊ դասախոս, պրոֆեսոր Վիլեշ
ղեց ձայները հայ բարբառին եւ Ետոնը գրեց. «Կզարմանամ Կո­
զավակ Կոմիտաս վարդապետի իր ազգին ու աշխարհին պ ա ր միտասի արտակարգ ընդունա­
գեւեց կոթողը հայերէն լեզուին, կության վրա; Շատ լավ ըմբըռ
ծննդյան 140-ամյա հոբելյանը; այնպէս ալ Կոմիտաս վա րդա ­ նելով ժողովրդական երգը, ան
պետ՝ պեղեց, մաքրեց եւ լոյս դաշնակած է երգերը հազվա­
Կոմիտասը հայ երաժշտական աշխա րհ բերաւ կոյս աղբիւրը դեպ ճաշակով և ճշգրտությամբ;
հայ երգին; Եւ բազում տարիներ, Այն բոլոր երգերը զոր անձամբ
մշակույթի այն երախտավորն անդուլ, անյոգնաբեկ, միշտ նոր լսած եմ Կոմիտասեն կամ ուսում­
աւիւնով ու ստեղծարար տեն­ նասիրած եմ, կապացուցանեն,
է, որի մասին գրվել են և շարու­ դով, այդ աղբիւրէն հայ երգին որ Կոմիտաս եզական դեմք է՝
լոյսը բաշխեց իր ժողովրդին»2; իբր դա շնա կող եւ իբր փոլիֆո֊
նակվում են գրվել ամենաշատ Իր ողջ կյանքում նա հավաքում նիստ»4; Իսկ գերմանացի հայտ­
ու գրառում էր ինչպես հայ, այն­ նի երա ժշտ ա գետ ու խմբավար
հետազոտությունները, գրքերն պես էլ քրդա կա ն ու թուրքական Ալոիս Մելիշարը Մ.Բաբայանին
ուղղված նամակում նկատեց.
ու հոդվածները; Կոմիտասն իր «...Կոմիտաս աննման վարպետ

ստեղծագործական ոչ երկա­

րատև կյանքի ընթացքում ծա-

վալեց բազմակողմանի ու

արդյունաշատ գործունեութ­

յուն՝ մեծապես կանխորոշելով

հայ երա ժշտա կան արվեստի

զա րգա ցմա ն ուղիները;

Կոմիտասը հայ ազգային

դասական երաժշտական դպրո­

ցի հիմնադիրն է, որն իր նա ­

խորդների նվաճումների և հա­

մաշխարհային հարուստ փորձի

օգտագործման ճանապարհով

ստեղծեց հայ երաժշտության

ազգային ոճը՝ խա րսխ վա ծ հայ

ժողովրդական երգի վրա; 1897-

ի հունվարին Կոմիտասը Բեռլի֊

նից Դևորգյան ճեմարանի տե­

սուչ Կարապ ետ Կոստանյանին

գրում է. «Ուսուցչապետս միշտ

կրկնում է. «Դուք ստեղծել եք

երաժշտական ազնիւ և ինք­

նուրոյն ոճ, որ կարմիր գծի պէս

ձեր ամբողջ գրուածքների և շա ­

րադրութեանց մէջ պայծառ անց Նկարի հեղինակ Մարտիրոս Սարյան, 1969թ.

է կենում. այդ ոճը ես անուանում

եմ հայկական ոճ, ասում է, որով­ ժողովրդական երաժշտությունը; է. անոր դաշնակումը (հՅոտօու©)
Կոմիտասը համոզված էր՝ աներևակայելի դժվար ու գու­
հետև մեր երաժշտական ծանօթ նավոր է, անոր մեներգերի ու
«ով ուզում է ստեղծել հայ կուլ­ խմբերգերու շարահյուսումները
աշխարհի համար նորութիւն է»1; տուրական երաժշտություն, նա անկարելի է գերազանցել»5;
պիտի հիմք ընդունի ժողովրդա­
Մեներգերի և խմբերգերի կողքին կան երգը, նա պիտի ղեկավար­ Կոմիտասը հայ երաժշտու­
վի այդ երգի ոճական սկզբունք­ թյան քարոզիչներ էր՝ հայ եր­
նրա կոմպոզիտորական գործու­ ներով, այլապես նրա ստեղծած գի առաքյալն ինչպես օտ ա ր­
երաժշտությունը չի լինի հայկա­ ների, այնպես էլ հենց հայերի
նեության ուրույն ճյուղն են ներ­ կան երաժշտություն»3; համար; Նրա կյանքի նպ ա տ ա կ­
ներից էր համոզել աշխարհին,
կայացնում «Սիփանա քաջերը», Կոմիտասը բազմաձայնեց որ հայն ունի իր ինքնուրույն
հայ ժողովրդական երգն ու երաժշտությունը;
դաշնամուրային պարերը, ինչ­
2 Գ.Գյոդակյան, Կոմիտաս, Երևան, 1899-ի ապրիլին պրոֆեսոր
պես նաև հատվածներն «Անուշ» 2000, էջ79։
3Վ.Տեր–Առաքելյան. նյութերի ժողովա­ 4Ա.Չոպանյան, Երկեր, Երևան, 1988,էջ477։
օպերայից, որը, ցավոք, մնաց ծու, Երևան, 1998, էջ 107։ 5Նույն տեղում։

անավարտ;

Կոմիտասը մոռացությու­

նից փրկեց հայ գեղջուկի երգը;

Նրա գործունեությունն այս 1; ^

սակետից Ամենայն Հայոց կա-

1Կոմիտաս,Նամակներ, Երևան,2000,էջ85։

Ա°4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 9

ԱՐՎԵՍՏ

14-ին տեղի է ունենում

Կոմիտասի՝ հայ ժո­

ղովրդական և հոգևոր

երաժշտությանը

նվիրված երկրորդ

դասախոսությունն ու

համերգը։ Անհրաժեշտ

բացատրություններից

հետո Կոմիտասը ցույց է

տա|իս հայ ժողովրդա­

կան և եկեղեցական

եղանակների կազ­

մության տարբերութ­

յունները, կատարվում

են քրդա կա ն, պարս– Կոմիտասը Գևորգյան ճեմարանի սաների հետ,
կական և թուրքական 1890–1891թթ.

Նկարի հեղինակ Փանոս Թերլեմեզյաե երգեր, նա ներկա­ քում ելույթ ունեցան Շուշանիկ և
յացնում է դրանց և հայկական Մարգարիտ Բաբայան քույրերը,
Օսկար Ֆլայշերի նա խ ա ձեռ­ եղանակների միջև եղած տ ար­ Փարիզի կոնսերվատորիայի ու­
նությամբ Բեռլինում հիմնվում է բերությունները7; Կոմիտասի սանողներ Ա. Շահմուրադյանը,
«երաժշտական միջազգային ելույթից երկու օր անց՝ հուլիսի Պ.Մուղունյանը, երգեցիկ խում­
ընկերության» բեռլինյան մաս­ 16-ի նամակում 0.Ֆլայշերը գրում բը (բաղկացած երեսուն հոգուց)
նաճյուղը. որպես հայկական է. «Ձեր հմտալից եւ խորիմաստ ՝ Կոմիտասի ղեկավարությամբ;
երաժշտության ներկայացուցիչ՝ դասախօսութեան միջոցով խո­ Ծրագրում՝ Կոմիտասի մշակած
ընկերության անդամ է ընտրվում րունկ մի հայեացք ձգել տուիք ու բազմաձայնած խմբերգեր ու
Կոմիտասը; Ընկերության՝ մայի­ դէպի այն երաժշտութիւնը, որը մեներգեր9, դաշնամուրային պ ա ­
սի 10-ին գումարված նիստում Կո­ մեզ համար ցա րդ գրեթէ փակ էր, րեր; Համերգին ջերմորեն ա րձա ­
միտասը գերմաներեն կարդում է եւ որը մեզ՝ արեւմտականներիս, գանքում է մամուլը; Լ6 1^6ՐՇԱՐ6
«Հայոց եկեղեցական և ա շխա ր­ շա տ բան ուսուցանել կարող է; 1^ստւօ31֊ում Լուի Լաուլան գրեց.
հիկ երաժշտությունը» բանա­ ...Դուք կարող եք արդի գիտու­ «Մեզմե ոչ մեկը, կարծեմ, բա­
խոսությունը, որի մասին այդ թեան անգնահատելի ծառայու­ ցի շատ սակավաթիվ իրազեկ-
ընկերության նա խ ա գ ա հ 0 ^ 1^ ^ թիւն մատուցել, եթէ հրատարա- ներե. կրնար մտքեն անցընել
շերը նկատեց. «...Կոմիտասի կեք Ձեր աշխատութիւնները»8; գեղեցկություններն այդ արվես­
կարդացած դասախօսութիւնը տին, որ իրապես ոչ եվրոպական
հայ հոգեւոր եւ ժողովրդական 1905-ի ապրիլի 1-ին և 3-ին և ոչ արևելյան, այլ ունի նկա րա ­
երաժշտութեան մասին պիտի Թիֆլիսի Արտիստական ընկե­ գիր մը՝ աշխարհիս մեկ հատիկ՝
մնայ անմոռանալի; Առաջին րության դահլիճում տեղի են ու­ շնորհալի քաղցրության, խորա­
անգամն է, որ Բեռլինում այդպի­ նենում Կոմիտաս վարդապետի թափանց հուզման և ազնվական
սի մի դասախօսութիւն էկարդաց- ղեկավարած ճեմարանական գորովի; Փափուկ, սակայն որոշ
ւում եւ գուցէ մինչեւ այժմ Փարիզի սաների՝ 60 հոգանոց ք ա ռ ա ­ ոլորումներով մեղեդիներ, ճա ­
աշխարհանդէսում անգամ այդ­ ձայն երգչախմբի համերգները, պուկ ու կենդանի կշռություններ,
պիսի դասախօսութիւն չի կ ա ր իսկ ապրիլի 6-ին Հովնանյան երաժշտություն մը, որ ամբողջո­
դացուել»6; Օ.Ֆլայշերի ն ա խ ա ­ օրիորդաց դպրոցի դահլիճում վին սրտեն կբխի և կհոսի, ինչ­
ձեռնությամբ Բեռլինում հունիսի Կոմիտասը կարդում է բանա­ պես ջուր մը զով, թափանցիկ ու
խոսություն հայ եկեղեցական և պայծառ; Արև կա այդ երգերուն
ժողովրդական երաժշտության մեջ, բայց ոչ Արաբիո և Պարս­
մասին՝ իբրև բացատրություն կաստանի անապատներուն
երգելով առանձին կտորներ; հրատոչոր արևը, այլ ոսկե­
զօծ լույս մը, համակ երկրային,
1906-ի դեկտեմբերի 1-ին որուն ջերմությունը փայփայանք
«Տյ116 ճ6Տ ^ցո0ս1է6սրտ»֊ի մեծ
սրահում տեղի ունեցած հայկա­ 9 Տե՜ս 0. Մազմանյան, Հայ երաժշտա­
կան նվագահանդեսի ընթաց- կան կյանքի տարեգրություն. 1901-1910,
երևան, 2006, էջ 117-118;
6 Գրական նշխարք Կոմիտաս վարդապե­ 7Նույն տեղում։
տի բեղուն գրչէն, Մոնթրեալ, 1994, էջ15։ 8Նույն տեղում։

10 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ԱՐՎԵՍՏ

Մեկ էջ Կոմիտասի «Տարրական կոնսերվատորիայի մեծ դահլի­ Կոմիտաս, 1896թ.
երաժշտություն» ուսումնական ճում Կոմիտասի ղ ե կ ա վ ա ր ո ^
ձեռնարկի ինքնագրից յամբ տեղի է ունենում հայ և ռուս սեպտեմբերի 12-ին կայանում է
ուսանողներից կազմված երգ­ նրա ղեկավարած 90 հոգանոց
մըն է սարերու սպիտակութ­ չախմբի համերգը, որից գոյա­ երգչախմբի համերգը; Սեպտեմ­
յան, անտառներու կանանչին ցած 2000 ֆրանկի հասույթն բերի 25-ին Կոմիտասը ժա մա ­
և քաղցրակարկաչ առուներու ուղարկվում է Վանի սովյալնե- նում է Կ.Պոլիս և ձեռնամուխ
ցոլքերուն; Թերևս չեն սխալիր րին; Հետևում են Կոմիտասի լինում նոր երգչախմբի ստեղծ­
անոնք, որ Եդեմի դրա խտ ը Հ ա ­ դասախոսությունները ժնևում, մանը; Նոյեմբերի 21-ին Կ.Պոլսի
յաստանի մեջ՝ Արարատ լեռան Լոզանում և Բեռնում; Իսկ հուլիսի Պտի Շանի ձմեռային թատրո­
ոտքը կզետեղեն; Որովհետև այդ վերջերին Կոմիտասը Ա.Չոպան- նում հանդիսավորապես տեղի է
երկիրը, որուն պատմությունը յանի հետ մեկնում է Վենետիկ՝ ունենում 300 հոգուց բաղկացած
այնքան դժբախտ է եղած, ար­ Մխիթարյանների ձեռագրա­ երկսեռ երգչախմբի անդրանիկ
դարև ընտրյալ ա շխա րհ մըն է, տանը մա սնա գիտ ա կա ն ուսում­ համերգը՝ Կոմիտասի ղեկավա­
ուր բնությունը՝ հուռթի ու բարյա­ նասիրություններ կատարելու; րությամբ՝ խափանելով խռովա ­
ցակամ՝ իր բարիքները կշնորհե Հուլիսի վերջին Մուրադ-Ռաֆա- րարների դավերն ու Պ ատրիար­
մարդուն»10; Իսկ Լ6 ^օոճ6 1\^ստւ֊ յելյան վարժարանում նա հան­ քարանի հարուցած արգելքները;
031-ը գրեց. «Ահա մի նորութիւն, դես է գալիս հայ ժողովրդական
մի յայտնութիւն, որ մեզ տանում և եկեղեցական երաժշտության 1911-ի ապրիլի 6-ին Կոմիտա­
է հեռու եւ ապրել տալիս մի մո- մասին բանախոսությամբ, իսկ սը մեկնում է Եգիպտոս. ապրի^
ռացուած ժողովրդի կեանքով; հուլիսի 17-ին Լոզանից Կ.Կոս մայիսին Ալեքսանդրիայում ու
Եւ մի՛թէ դեռ չի տեսնում մարդ տանյանին գրում է. «Իտա­ Կահիրեում հանդես է գալիս
այն երկար սեւ ուրուականի կխ լիան շա տ գեղեցիկ է, բայց համերգներով ու դասախոսո^
սադէմքը, որի բարձր վեղարը մեր դժբա ղդ հայրենիքն աւելի թյուններով; Հունիսի 16-ի համեր­
աւելի երկարացնում էր նորա գեղեցիկ է»12; գի առիթով Տիգրան Կամսարա-
ստուերը, դեռ չե՛ն զգում այն կանը գրեց. «...Անցեալ գիշեր...
երգերի խորհրդաւորութիւնը, այն 1908-ի ապրիլի 1-ին Բաքվի երգելով ու բարբառելով, զուա ր
քա ղցր մելամաղձոտութիւնը, այն ժողովարանի դահլիճում Կոմի­ ճաբանելով, երբեմն ալ միշտ
հնչիւն ճոխութիւնը, որ մաղթում տասի ղեկավարած երգչախմբի հանկուցանելով, Հայաստան
են Ամենակարողին կամ գովում համերգի ընթացքում ներկայաց­ ուխտագնացութեան տարիք մե­
բնութեան գեղեցկութիւնը, սիրե­ վում են 24 երգ ու նվա գ Կոմիտա­ զի. կամ լաւ եւս է ըսել քիչ մը Հա ­
լի «հովը», «խնկի ծառը», «բա­ սի ստեղծագործություններից; յաստան բերիք Եգիպտոսի հայե­
րերար անձրեւը», «սիրելի եզը», Համերգին նախորդում է Կոմի­ րուս. մենք կը կարծէինք, թէ հայ
«իմ եղբայրը» կամ այն պարերի տասի դասախոսությունը հայ կրօնաւորը, որ էջմիածնէն կու
անդիմադրելի ոյժը...»11; երաժշտության մասին; գայ՝ միւռոն միայն կը բերէ, դուք
Մասիսն ու Արագածը փ ո խ ա դ ^
1907-ի հունիսի 1-ին ժնևի 1910-ի մայիսի 20-ին Կո­
միտասը մեկնում է Կուտինա.
10Ա. Չոպանյան, Երկեր, էջ474։ ճանապարհին համերգներով
11Գրական նշխարք Կոմիտաս վարդա­ ու դասախոսություներով հան­
պետի բեղուն գրչէն, էջ54։ դես է գալիս Բաթումում; Հուլիսի
25-ին Կոստինայի տ ղա մա րդ­
կանց, իսկ հուլիսի 26-ին կա­
նանց համար տեղի են ունենում
Կոմիտասի կազմած (վարժա­
րանի աշակերտներից) և ղե­
կավարած քառաձայն երգեցիկ
խմբի համերգները; Մեներգիչ՝
Կոմիտաս13; Շուտով Կոմիտասն
անցնում է Աֆիոն-Գարահիսար,
էսկիշեհիր, Բրուսա, որտեղ էլ

12 Կոմիտաս, Նամակներ, էջ96։
13Մ. Մազմանյան, Հայ երաժշտական
կյանքի տարեգրություն. 1901-1910, էջ
183;

Ա°4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 11

ԱՐՎԵՍՏ

ներըչենքալեր...»14։ Կոմի– I ցիկ խմբերով, տարբեր

տասն Ալեքսանդրիայից I I քաղաքներում տված

մեկնում էՓ արիզ Անգլիա, I I համերգներով ու բանա–

IՓարիզ, Բեռլին, Դրեզ– I խոսություններով ջնջեց
Iդեն, 1912-ի հունիսին
դարձյալ անցնում Փարիզ, I հայ ժողովրդի անտար–

դասախոսություններով I I բերությունն ու անգի–
I տությունը սեփական եր­
հանդես գալիս Անգլիա– I
գի հանդեպ։

յում, վերադառնում Բեռ– I Կոմիտասը գիտնա­

լին, Լա յպ ցիգ և հուլիսի I կան հետ ա զոտ ող էր. նա
վերջին վերադառնում I
հայ երաժշտագիտու­
IԿ.Պոլիս։ 1914-ի հունիսի
թյան հիմնադիրն է։ Իր

1-15-ը Կոմիտասը Փարի– I ուսումնասիրություննե­

զում մասնակցում է Մի– I րով նա սկզբնավորեց

ջազգային երաժշտական I երաժշտական ֆոլկլո–
ընկերության համագու– I
մարին։ «Հայկական խա– I րագիտությունն ու

զագիտությունը», «Հայ I երաժշտական միջնա–

գեղջուկ երաժշտությունը» I դարագիտությունը։

Կարևոր էր նրա գործու–

երկու հիմնական -------յ նեությունը խ ա զա գի­

դա ս ա խ ոս ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ց Սպիրիդոն Մելիքյան, Կոմիտաս և տության ասպարեզում;
բացի՝ երաժշտական ընտրա­ Արմենակ Շահմուրադյան
Խազերի վերծանմամբ նա զբաղ­

նու խ նդրա նքով նա կարդում է ըսա վ Անտրեոթթի, պ ետ ք չկա ոչ վեց շուրջ 20 տարի՝ 1893-ից

երրորդը՝ հայ երաժշտության դաշնակումի, ոչ խումբի, կբավե մինչև կյանքի վերջին օրերը;

ամանակի, կշռի, շե շ տ ա վ ո ր ո ^ որ դուք մենակ բեմ ելլեք և այդ 1910-ի մարտի 15-ին Կոմիտասը

յան և տաղաչափության մասին; հրաշալի երգը, ձեր այդ հրաշալի գրում է. «Իրաւ է, ես գտել եմ հայ­

Հայ ժողովրդական երգի կերպովը երգեք»15; կական խազերի բանալին և նոյ֊

հա նդեպ պա շտ ամունքը Կո- Կոմիտասը հայ երգը տ ա րա ­ նիսկ կարդում եմ պ ա րզ գրո­

միտասը փոխանցում էր իր ծեց նաև հայերի շրջանում և ւածքներ, բայց դեռ վերջակէտին

շրջապատին, հա ճա խ նաև՝ ստիպեց նրանց, որ սիրեն այն; չեմ հասել. զի իւրաքանչիւր խ ա ­

օտարներին; Ինչպես հիշում է Իր ժողովրդին վերադարձրեց զի խորհրդաւոր իմաստին թա­

Ա.Չոպանյանը. «Օր մը, տանս սեփական երգը; Մինչ այդ Հա ­ փանցելու համար, նոյնիսկ տաս­

մեջ զինքը հրավիրեր էի ն ա խ ա ­ յաստանից դուրս, ա նգա մ հայ նեակ ձեռագիրներ պրպտելով,

ճաշի՝ քա նի մը եվրոպացի ու մտավորական կյանքի կենտրոն- երբեմն ամիսներ են սահում, իսկ

հայ բարեկամներու հետ, որոնց ներում՝ Պոլսում, Թիֆլիսում, Վե- ձեռքիս տակն եղած խազերը,

մեջ կային Անտրեոթթի իտալա­ նետիկում, Մոսկվայում, Բաքվում, այն էլ անուն ունեցողները, 198

ցի տ ա ղա նդա վոր ա րձա նա գոր­ հայ ժողովրդական երգը քիչ էր հատ են ա ռ այժմ. մի կողմ թող­

ծը և մեր Տիրան Ալեքսանյանը; ծանոթ; Երգվում էին հիմնակա­ նենք դեռ անանուն խազերը,

Կոմիտասը երգեց ի մեջ այլոց. նում «ազգային» երգեր, որոնց որոնք խիստ շատ են»16;

«Արի, արի, քե մատաղ» կալի եր­ բառերը հայկական էին՝ հայրե­ Կոմիտասն իր մանկավար­

գը, աննման կատարելությամբ; նասիրական, բայց երաժշտու­ ժական գործունեության մեջ

Անտրեոթթի ինքնիրմեն ելած էր. թյունը մեծ մասամբ եվրոպական խիստ կարևորում էր ազգային

«Դուք՝ հայերդ, կգոչեր, այսպի­ օպերաներից կտորներ էին կամ երաժշտական կադրերի պատ­

սի երաժշտություն ունիք և մայ- էլ՝ փ ոխ ա ռվա ծ ծանոթ եվրոպա­ րաստման անհրաժեշտութ­

րա քա ղա քե մա յրա քա ղա ք չէք կան երգերից («Արի, իմ սոխակ», յունը; Դևորգյան ճեմարանում

երթար ամբողջ մարդկությանը «Մեր հայրենիք», «Բամ փորո­ փոխարինելով Կարա-Մուրզա-

զայն հայտնելու...»; - «Ես այս տան» և այլն); յին՝ նա անմիջապես գործա­

երգը բազմաձայն դաշնակած Հայ երիտասարդությունը տեղ֊ ծության մեջ դրեց եվրոպական

եմ, ըսա վ Կոմիտաս, եթե զայն յակ չէր հայ երաժշտության ձայնագրությունը, քա նի որ

խումբե մը իմանաք, ավելի խոր գոյությանը; Եվ ահավասիկ Կո֊ առանց դրա իմացության ա նհ^

տպավորություն կկրեք»; - «Ոչ, միտասն իր հմայքով, հրատա- նար էր հաղորդակցվել համաշ­

----------------------- րակություններով, կազմած երգե- խարհային երաժշտությանը;

14Գրական նշխարք Կոմիտաս վարդա– 15՚Աա. Չոպանյան, Երկեր, էջ473։ 16Կոմիտաս, նամակներ, էջ72։
պետի բեղուն գրչէն, էջ26։

12 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ Աշ4. 2009

ԱՐՎԵՍՏ

Կոմիտասի մեծագույն փ ա ­

փ ա գն էր հայ երեխաների հա­

մար երաժշտական կրթութ­

յան ապահովումը, ազգային

երաժշտական մասնագիտական

կադրեր պատրաստող հաս­

տատությունների ստեղծումը,

նրա գերագույն երազանքն էր

ազգային կոնսերվատորիան;

Եվ նա այդ ուղղությամբ կա­ ա*

տարում էր գործնական քա յ­

լեր; 1910-ին Կ.Պոլսում «Գուսա­

նի» բա զմա թիվ համերգների ու

դասախոսությունների հասույ­

թը նա հավաքում էր հայկական

ազգային կոնսերվատորիա ք՛ ■■ լ՛է.–.V» , . ,՚*.

հիմնելու նպա տա կով; Կոնսեր­ -՜ I ** *

վատորիա ստեղծելու Կոմի­

տասի գաղափարին ջերմորեն

արձագանքում է մամուլը; 1912-ի

ապրիլի 1-ին Պտի Շանի ձմեռա ­ ք՝*1 ա
ք ճ՛ –՜՝
յին թատրոնում տեղի է ունենում

կոնսերվատորիա հիմնելու ֆոն­

դին նվիրված Կոմիտասի «Գու­

սան» երգչախմբի համերգը;

Ապրիլ-մայիսին կայացած «Գու­

սանի» համերգների հասույթը

նույնպես հատկացվում է հիմն^

վելիք հայկական կոնսերվատ^ Ք* ա

րիային ;

Կոմիտասն ստեղծել էր ման­

կավարժական ավարտուն 1՛ ք
ա
համակարգ, որտեղ խիստ

կարևորվում էր ուսուցչի դերը

մատաղ սերնդի դաստիարա­ Նկարի հեղինակ Եղիշե Թադևոսյան

կության գործում; 1912-ի սեպ­ հան Տեր-Առաքելյանը, Միհրան
Թումաճանը, Բարսեղ Կանաչյա-
տեմբերի երկրորդ տասնօր­ ներ պիտի ըլլային, եղած են գո­ նը, Վաղարշակ Սրվանձտյանը,
ղեր ...»17; Ապա. «Ուսուցիչ պ ա ­ Վարդան Սարգսյանը, ովքեր,
յակին Կ.Պոլսում հարյուրավոր րոններ ու քոյրեր, զգուշութեամբ շարունակելով իրենց Ուսուցչի
եւ երկիւղածութեամբ մօտեցէք գործը, մեծ նպ աստ բերեցին հայ
երաժիշտ-մանկավարժների և դաստիարակութեան գործին. երաժշտության առաջընթացին;
խիստ փափուկ պ աշտ օն մըն է
մասնագետների համար Կոմի­ ձերը; Դաստիարակելու կոչուած Կոմիտասն արտակարգ եր­
էք սերունդ մը, որ ա պ ա գա յ ազգն գիչ էր. այդ ձիրքը նա ժա ռա ն­
տասը դասախոսություն է կա ^ են; Սխալ ուղղութեամբ՝ ա զգ մը գել էր ծնողներից; «Հօրս ու
կը խորտակէք վերջը...»18; Կո­ մօրս ա զգա տ ոհմն ի բնէ ձայնեղ
դում «Մանուկն ու պարը» թեմա­ միտասը լրջորեն զբաղվել է է^ հետագայում, 1908-ին ինք­
դասագրքերի ստեղծման գոր­ նակենսագրության մեջ կգրի
յով, ուր մասնավորապես ասվում ծով; Նրա սաների թվում էին Կոմիտասը^ Հայրս եւ հօրեղ­
Արմենակ Շահմուրադյանը, Վա- բայրս՝ Յարութիւն Սողոմոնեանը
էր. «...Իսկական վա րժապ ետ ներ յայտնի դպիր են եղել մեր ք ա ­
17Գրական նշխարք Կոմիտաս վարդա­ ղաքի Ս.Թէոդորոս եկեղեցում;
չկան> Եթէ մանուկը չի հասկնար պետի բեղուն գրչէն, էջ213։
18Նույն տեղում, էջ214։
ձեր դասաւանդութիւնը, յան­

ցանքը ձերն է, որովհետեւ չէք

կրցած հասկնալ անոր հոգին,

պէտք է իջնել մինչեւ անոր հոգե­

կան աստիճանը եւ զայն ա ռնե­

լով ձեզի հետ բարձրանալ; Սխալ

դաստիարակութեան արդիւնքն

է, որ շատերը, որոնք հա նճ ա ^

Ա°4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ 13

ԱՐՎԵՍՏ

Հայոց Կաթողիկոսը հրա մա նա գ­ հրամայեց Վեհը Մանկունի Վ ա հ

րել էր, որ առաջնորդը հետը բե­ րամ եպիսկոպոսին՝ իր դիւանա-

րէ եւ մի որբ աշակերտ, իր Ա.էջ- պետին»21;

միածնում հիմնած Մայր Աթոռի Բեռլինում ուսանելու տարինե­

Դէորգեան ճեմարանի համար; րին՝ 1899-ի ապրիլին, Ռիխարդ

Քսան որբի մէջ վիճակն ինձ ըն- Շմիդտը փորձում է Կոմիտասի

կաւ եւ առաջնորդն ինձ Ա.էջմիա- ձայնը և բացահայտում, որ այն

ծին բերաւ»; Եվ ահավասիկ հոկ­ ամփոփում է «բարձր տենորի եւ

տեմբերի 1-ին Աողոմոնը Դևորգ ստոր բարիտոնի ամբողջ տ ա րա ­

վրդ. Դերձակյանի հետ ներկայա­ ծութիւնը 2-3/4 ութնեակ 20 ա ստի­

նում է կաթողիկոսին. «Բազմած ճան», և որ նրա «ձայնի մէջ ձուլո­

էր Հայոց հայրապետը, պ ա տ ­ ւած է հանրագումարը թէ տենորի

կառելի մի ծերունի; Ակսաւ ինձ ճկունութեան, եւ թէ բարիտոնի

հարցուփորձ անել; Ես ապուշ էի փափկութեան»22; Իսկ տարիներ

կտրել մնացել, չէի հասկանում, անց Տիրան Ալեքսանյանը պիտի

թէ ինչ էր ասում, որովհետեւ խ օ­

սում էր հայերէն, իսկ ես, որպէս եւ

մեր քա ղ ա քա ց ի ք20, տ ա ճկա խօս

Հեղինակ՝ Արա Հարությունյան էի, թէեւ հայերէն գրել կարդալ
գիտէի, բայց բոլոր առարկաները

Մօրս եւ հօրս տաճիկ լեզվուով եւ անցել էի տաճիկ լեզուով, ուստի

եղանակներով յօրինած երգերը, եւ չէի հասկանում կարդացածս

որոնցից մի քա նիսն արդէն գրել ու հայերէնը; Վեհը տեսաւ, որ

եմ 1893 թուին հայրենիքումս, ես հայերէն չեմ իմանում, ասաց
դեռ երգում են մեծ հիացմունքով տաճկերէն լեզուով.

մեր քա ղա քի ծերերը»19; Հենց «Դու զուր ես եկել այստեղ,

իր ձայնի շնորհիվ էլ Աողոմոնը որովհետեւ մեր ճեմարանում

շրջեց բախտի անիվը; Դեռ իր ամէն բան հայերէն են անցնում»;

ծննդյան կես տարին չբոլորած՝ Ես էլ ա ռանց քաշուելու, ման­

1870-ի մարտի 15-ին, Աողոմո­ կական միամտութեամբ, համար­

նը կորցնում է մորը, և երեխայի ձակութիւն եկաւ վրաս եւ ասացի,

խնա մքը ստանձնում է տատը՝ թէ «Ես եկել եմ հայերէն սովորե­

Մարիամը; 1880-ի հունվարին Աո– լու»;

ղոմոնն ավարտում է Կուտինայի ^ հ , լաւ, ձայն ունես եւ երգել Նկարի հեղինակ Երվանդ Քոչար
ազգային վարժարանը, հայրը գիտես;
նրան ուղարկում է Բրուսա՝ ու­ նկատեր. «Աշխարհի առաջին
սումը շարունակելու; Աակայն ^յո, ունեմ ու գիտեմ; երգիչն է այս մարդը. այս տեսակ
՜Ւ^նչ երգեր գիտես;

ամիսներ անց՝ մայիսի 17-ին, Փնչ ասես գիտեմ, հայե­ երգիչ ես դեռ չեմ լսած, կենդանի

վախճանվում է հայրը. ուսումն րէն, տաճկերէն, եկեղեցական, նվա գա րա ն մըն է»23;

անավարտ՝ որբացած Աողոմո­ աշխարհական; Կոմիտասն անկրկնելի խմբա­
նը վերադառնում է Կուտինա և ^ ա տ լաւ, «Լոյս Զուարթ»^ վար էր; «Անոնք, որ բա խտ ունե­
սկսում դպրություն անել Ա.Թեո ցած են Կոմիտասի ծունկներուն
դորոս եկեղեցում; Դժվար է գու­ գիտես; տակ աշակերտելու կամ իր կա զ­
շակել, թե ինչպես կընթանար ^իտեմ; մած մեծ ու փոքր երգչախմբերուն
Աողոմոնի կյանքը, բայց... «1881 «Լոյս Զուարթ»^ երգելիս մեջ երգելու^ հետագայում կհիշի
թուին մեր վիճակի առաջնորդը Միհրան Թումաճանը^ վկա են, թե
Դէորգ վարդապետ Դերձա- նկատեցի, թէ ինչպէս նորա աչ­ ինչպես, մեկ խոսքով մը կամ պ ա ­
քից արցունքները գլորւում էին
վերարկուի ծալքերի մէջ;

կեանը պէտք է գնար Աուրբ ^ ս ո ր ճեմարան տարէք,՜ տահական ակնարկով մը, կամ

էջմիածին եպիսկոպոս ձեռ 20 Ասում են, թե տասնամյակներ դրա­ դեմքի ա նա կնկա լ շարժումով մը
նադրուելու^ կհիշի հետագայում նից առաջ Կուտինայում հայերեն խոսելն 21Գրական նշխարք Կոմիտաս վարդա­
Կոմիտասը^ Դէորգ Դ. Ամենայն արգելված էր, հայերեն խոսելու համար պետի բեղուն գրչէն, 1994, էջ8։

հայերի լեզուները կտրում էին, այդ 22 Նույն տեղում, էջ 14։
19 Գրական նշխարք Կոմիտաս վարդա­ պատճառով էլ կուտինահայերը խուսա­ 23Ա. Չոպանյան, Երկեր, Երևան, 1988,
պետի բեղուն գրչէն, էջ3։ փում էին խոսել մայրենի լեզվով։ էջ473։

14 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Ա°4. 2009

ԱՐՎԵՍՏ

կը միավորեր, կր համադրեր՝ կապում էր Ռուսաստանի հետ։

հայ երգը հայերեն ու սրտանց 1912-ի դեկտեմբերի 25-ին Կ.

երգելու անմոռանալի ճաշակը Պոլսից Ա.Չոպանյանին հաս­

տալով նրանց։ Նմանապես իբրև ցեագրված նամակում նա գրում

խմբավար՝ երգչախմբի ընդհա­ է. «Պէտք է նա խ բոլոր հայերը

նուր փորձերու ատեն կամ հա­ խմբուեն մէկ տերութեան, մէկ

մերգներու ամենահանդիսավոր օրէնքի տակ, աճեն ու զա րգա ­

պահերուն, Կոմիտասի բազմա­ նան բարոյապէս և նիւթապէս^

բեղուն ու բագմալար հանճարը գրում է Կոմիտասը^ և ապա ժա ­

դուրս կը պոռթկար իր մարմ­ մանակն ինքն է, որ պիտի բերէ

նեղեն կառուցվածքեն, կարծես մեգ մեր ազատութիւնը. շտ ա պ ե­

անտեսանելի հոգի մըն էր, որ լով՝ առաջինը չառած, երկրորդ

մարմին ա ռա ծ էր ու կը թևածեր քայլի դիմելով՝ բոլորովին պիտի

անհունության մեջ»24։ կորչենք. տաճիկէն ոչ մի յոյս մի՛

Այսպես՝ հայ երաժշտա կան ունենաք, մի՛ սպասէք. նորա ուղե­

արվեստի հետագա զարգա­ ղը քարէ ժայռից է, զա րգացման

ցումն ընթացավ Կոմիտասի անընդունակ, լոկ փշրուելու հա­

նա խ ա նշա ծ ուղով. դրա հա ­ մար պիտանի և ոտքի տակը սա-

մար անհրաժեշտ պայմաններ լայատակելուն յարմար։ Չպէտք է

ստեղծվեցին միայն Խորհրդային բաժնուենք. չպէտք է խաբուենք

Հայաստանում։ Ստեղծվեց հգոր Եւրոպայի գանագան խոստում­

կոմպ ոզիտորա կան դպրոց, որը նալից խաբկանքներէն. միանա­

հայ երաժշտությունը տարածեց լու ենք և գործնական ճամբան

ա շխ ա րհով մեկ, աշխարհում բռնելու, ըստ իս առաջին քայլն

հայտնի վոկալ-կատարողական է՝ բոլոր հայութիւնն ամփոփել

հայկական դպրոց։ Հիմնադըր Ռուսի իշխանութեան տակ, երկ­
րորդ քայլն է՝ տնտեսապէս ու Հեղինակ՝ Արա Հարությունյան
վեց ագգային կոնսերվատո­

րիան, որը իրավամբ ա նվանա­ բարոյապէս, գուտ ագգային,
առանց օտ ա րին ու մեգ անմարս
կոչվեց Կոմիտասի անունով, գաղափարներով առաջնորդելու՝ ...Կոմիտասը շա տ էր սիրում
գարգանալ, երրորդ քայլն է ար­ ծաղիկներ։ Ասում են՝ նրա բնա­
մանկական երաժշտական դէն ինքը՝ ռուս յեղափոխութիւնն կարանը միշտ գա րդա րվա ծ էր
է, որ պիտի անէ, ոչ թէ մենք, իսկ լինում թարմ ծաղիկներով՝ իր
դպրոցների ծավալուն ցանց, մենք օգտուելու ենք այդ քայլէն, սիրած վարդերով ու մեխակնե­
սակայն պատրաստուելով, լեհե- րով, որոնք սենյակը լցնում էին
որտեղ երաժշտական կրթութ­ րու պէս գուտ ագգային շաւիղը անուշ բույրով։ Փ.Թերլեմեգյանի
բռնելով. եւրոպական մարդկա­ հետ զրույցներից մեկի ընթաց­
յուն էին ստանում հայ մանուկ­ յին գա ղա փ ա րները որքան որ քում Կոմիտասն ասել է. «Փանոս
ընտիր են ու փափագելի, բայց ջան, կը գգամ, թե մահս երջա­
ները, ստեղծվեցին դասագրքեր։ մեգ անպէտք են. պ ա ղ երկրի բղ^ նիկ պիտի ըլլա, այս սիրած ծա­
սերը մեր ջերմ արևին տակ կկի- ղիկներս անպ ա կա ս պիտի ըլլան
Հիմնարկվեց հայ իրականութ­ գուեն։ Ես վախ չունեմ, թէ ռուս գերեգմանես»26։ Եվ իսկապես,
կառավարութեան մէջ կհալենք, Երևանի Կոմիտասի անվան
յան մեջ առաջին պրոֆեսիո­ որքան ալ որ հալենք, այնուա- պանթեոնում 1955-ին կանգնեց­
մենայնիւ մեր ինքնագիտակցու­ ված մահարձանը, որի հեղինակն
նալ երգչախումբը՝ կապելլան։ թիւնը գարթնա ծ է, և եթէ խելօք է Արա Հարությունյանը, միշտ
շարժուենք՝ կվաստկենք։ Ես այս ծածկված է թարմ ծաղիկներով։
Մեծ առա ջընթաց ապրեց հայ կարծիքն ունեմ»25։ Հիրավի, այ­ Դրանք արտահայտությունն են
սօր էլ այս խոսքերն առավել քա ն այն համագգային սիրո ու հար­
երաժշտագիտությունը. 1958-ին ա րդիա կան են և մեգ պարգորոշ գանքի, որ երա խ տ ա պ ա րտ հայ
հուշում են մեր հետ ա գա ուղին։ ժողովուրդը տածում է իր հան­
ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի նորաստեղծ ճարեղ գավակի հիշատակի
նկատմամբ։
ինստիտուտի բաժիններից մե­

կը երաժշտության բաժինն էր,

որից 1965-ին ծնվեց նաև ժո­

ղովրդական երաժշտության

բաժինը։ Արվեստի ինստիտու­

տի երաժշտագետների ջանքե­

րով հրատարակվեց Կոմիտասի

երկերի ժողովածուն՝ 14 հատո֊

ր ոՎ։

Թուրքիայում ծնված և Գերմա-

նիայում կրթված Կոմիտասն իր

հարագատ ժողովրդի ապագան

24Կոմիտաս սքանչելագործ, էջ29: 25 Կոմիտաս, Նամակներ, Երևան, 2000,
էջ 155-156։ 26Նույն տեղում, էջ 154։

Ւ՝|շ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 15

1Ւ ԴԵՊ...

ՀԱՄԵՐԳ ՈՒՂԵՂԻ ԿԱԹՎԱԾԻՑ ՀԵՏՈ

Հելսինկիի համալսարա­

նական կլինիկայի բժիշկները

փորձեր են կատարում ուղե­

ղի կաթված ստացած հիվանդ­

ների վերականգնման նոր գիրք լսողներինը՝ 18 %-ով, երրորդ խմբի
--- - հիվանդներինը՝ 29 %-ով; Ուշադրությունը
եղանակներ գտնելու ուղղութ­ Հ ր *
կենտրոնացնելու և մտքում խնդիրներ լու­
յամբ; Հիվանդները բաժանվել
ծելու՝ երաժշտություն լսողների ունակութ­
են երեք խմբի; Առաջին խմբում յունը բարելավվել է 17 %-ով, իսկ մյուս եր­
կու խմբերի հիվանդների շրջանում որևէ
հիվանդներն ամեն օր մի քա նի փոփոխություն չի նկատվել; Բացի այդ՝
«երաժշտասեր» հիվանդներն ավելի հազ­
ժա մ լսել են իրենց իսկ ընտրած վա դեպ են դրսևորել մտքի խճճվածություն և
ճնշվածություն;
երաժշտությունը, երկրորդում՝ Ֆինն բժիշկները խորհուրդ են տալիս կա թվա ­
ծից հետո հնարավորինս շուտ սկսել երաժշտական
ձայնագրված գրքեր, իսկ երրոր­ բուժումը, բայց ընդգծում են, որ այն ոչ թե բուժման
սովորական եղանակների փոխարինում է, այլ ըն­
դում նրա նք ոչինչ չեն լսել; Փորձի դամենը դրանց հավելում;

գրեթե բոլոր մասնակիցները տ ա ռա պ ել են շա րժո­

ղական ապարա տի հիշողության խանգարումնե­

րից և ուշադրության կենտրոնացման հետ կապված

խնդիրներից;

Երեք ամիս անց երաժշտություն լսողների՝ բա­

ռեր հիշելու ունակությունը բարելավվել է 60 %-ով,

*** *** ***

հ ամակարգչային մասնա­ Ա նգլիացի ուսանողների Ա արդու օրգանիզմում արյո^
գետների ժարգոնն աշխարհի շրջանում ինտերնետի միջոցով
ամենաարագ աճող լեզուն է։ անցկացված անանուն հարցու­ նատար անոթների ընդհանուր
Յուրաքանչյուր տարի դրանց մը ցույց է տվել, որ նրանցից յու­ երկարությունը կազմում է շուրջ
ավելանում են շուրջ 100 նոր րաքանչյուր հինգերորդը քննութ­ 100 հազար կիլոմետր։
տերմիններ։ յունների ժամանակ, ռեֆերատ,
կուրսային կամ դիպլոմային ***
*** աշխատանք հանձնելիս օգտ ա ­
գործում է ուղեղի աշխատան­ Ի նչպես հայտնի է, ման­
Ա շխարհում ամենահայտնի քը խթանող դեղորայք։ Տհաճ
երգը շարունակում է մնալ «Ին­ հետևանքների մասին հարցին կան շուրթերով բարբառում է
տերնացիոնալը»։ Այն թարգման­ նրանց գրեթե կեսը նշել է գլխա­ ճշմարտությունը։ Բայց մինչև
ված է80 լեզուներով։ Հիշեցնենք, ցավի, ձեռքերի դողի, քնի խ ա ն­ ո՞ր տարիքը։ Կանադայի հոգե­
որ ֆրանսիացի նկարիչ էժեն գարումների մասին։ բանների կարծիքով դա տևում
Պոտյեի տեքստը, որը լույս է տե­ է մինչև չորս տարեկանը։ Հետո
սել 1871 թ., սկզբում երգել են *** երեխան սովորում է հարմարեց­
«Մարսելյեզի» եղանակով, իսկ նել իր արտահայտությունները
այսօր մեզ հայտնի մեղեդին հո­ Ա ոտավոր հաշվարկներով զրուցակցին և դադարում է սոսկ
րինել է բելգիացի բանվոր Պիեռ ողջ կյանքի ընթացքում մարդու ճշմարտությունն ասել։
Դեգեյթերը։ ուղեղը յուրացնում է միջին հաշ­
վով 1250 գիգաբայթ տեղեկատ­ ***
վություն։
Ի նշան ապաշխարանքի՝ Վա֊
***
տիկանը մտադիր է կանգնեցնել
հ անգիստ վիճակում սիր­ Գալիլեյի արձանն այն շենքի մ ^
տը մեկ րոպեում մղում է 6 լիտր տակայքում, որտեղ 1633 թ. հա­
արյուն, իսկ ծանր ա շխա տանքի վատաքննության դատից առաջ
դեպքում՝ մինչև 40 լիտր։ Հասուն պահել են մեծ ֆիզիկոսին։
մարդու մարմնում առկա է 5-6
լիտր արյուն։ ***

Ա արդու գլխի մազերն ա­

ճում են մոտավորապես տարում
12,8 սմ արագությամբ։

. * ս * ա ո ւ , 2008, 7-12.

16 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՄՎԵԼ ՊՈՂՈՍՑԱՆ

պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ

այոց պատմության վանաբար հայ իրականության նիքով հաստա տվել են Եգիպ­
մեջ յուրահատուկ մեջ նա միակ գործիչն է, որի տոսում; Փարիզում ճարտարա-
տեղ է զբաղեցնում ստեղծած բոլոր բարեգործական, գետ-երկրաչափի որակավորում
եգիպտահայ նշանավոր բարե­ կրթական հաստատությունները ստանալուց հետո աշխատել է
րար, հասարակական-քաղա- գործում են հիմնադրի մահվանից Ֆրանսիայի հանքերում ու երկա­
քական գործիչ Պողոս Նուբար տասնամյակներ անց։ Եթե Պ.Նո^ թուղիներում, որպեսզի կա տ ա ­
փաշան (1851-1930 թթ.)։ Նրա բարը որպես հաջողակ գործա­ րելագործի գիտելիքներն ու
անվան հետ է կապված հայկա­ րար, բարեգործ, հասարակական հմտությունները;
կան ամենախոշոր բարեգործա­ գործիչ հայտնի էշատերին, ապա
կան հաստատություններից մե­ միայն քչերը գիտեն, որ նա տ ա ­ «Ուրիշներ, հարուստի զա ­
կի՝ Հայկական բարեգործական ղանդավոր գյուտարար էր և վակներ, հեշտության մեջ պիտի
ընդհանուր միության (ՀԲԸՄ) արժանացել էր բազմաթիվ մի­ փնտրեին, ինքը աշխատության
ստեղծումն ու բարգավաճումը, ջազգային մրցանակների։ մեջ միայն գ տ ա վ կյանքի ն պ ա ­
Հայկական հարցի ամենածանր տ ա կ ը ^ նշում է Երուսաղեմի
շրջանում՝ 1912-1921 թթ., նա ղե­ Պողոս Նուբարը (Նուբար հայոց պատրիարք Թորգոմ արք.
կավարեց Հայ ազգային պատ­ յան) եգիպտահայ նշանավոր Գուշակյանը1; Պողոս Նուբարը
վիրակությունը և մեծ ջանքեր պ ետ ա կա ն գործիչ Նուբար փ ա ­ ձգտում էր իր ա շ խ ա տ ա ս ի ր ո ^
գործադրեց հայանպաստ լու­ շա Նուբարյանի որդին էր; Նա յան և անձնական արժանիքների
ծումների հասնելու համար։ Հա­ ծնվել է 1851 թ. օգոստոսի 2-ին
Կ.Պոլսում, իսկ 1855 թ. ընտ ա ­ 1 «Սիօն», Երուսաղեմ, 1930, թիվ 7-9, էջ
231։

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 17

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

այս բնա գա վա ­ պես կիրառել; Նա Եվրոպայից
ռում՝ հրա ժա ­ ճանաչված երկրագործներ ու ք ի ­
միկոսներ էր բերում տեղում փոր­
րական տվեց; ձեր կատարելու համար;
Հայ գործխ
չը ամեն կերպ 1898 թ. հիմնվեց Եգիպտոսի
փորձում էր արքայական երկրագործական
պաշտպանել ընկերությունը՝ իշխան Հուսեի-
իրեն հյուրըն­ նի նախագահությամբ, որտեղ
կալած երկրի Պ. Նուբարը փ ոխ նա խ ա գա հն
ազգային շահե­ էր և, փաստորեն, ընկերության
րը; Հետագայում իրական ղեկավարը; Նա մեծ
ներդրում ունեցավ ընկերության
նրան բազմիցս բարգավաճման և առաջին երկ­
րագործական ցուցահանդեսնե­
առաջարկեցին րի կազմակերպման գործում3;
1905 թ. Պ. Նուբարը՝ որպես
նախարարա­ եգիպտական կառավարութ­
կան պաշտոն­ յան պատվիրակ, մասնակցեց
ներ, սակայն Երկրագործական միջազգային
հայազգի գոր­ առաջին խորհրդաժողովին, որը
գումարվեց Հռոմում՝ Իտալիայի
Պողոս Նուբար փաշայի առանձնատունը Եգիպտոսում ծիչը չընդունեց2; թագավորի նա խա գա հությա մբ4;
Պ.Նուբարը Նա նշանակալի դեր կատարեց
այդ խորհրդաժողովում, չնայած
և բելգիացի մի­ փոքր երկրի ներկայացուցիչ էր5;
լիոնատեր Անբե- Նա հաջորդ տարի ևս Հռոմում
նը, որը Փարիզի ներկայացրեց եգիպտական կա­
մետրոյի հիմ ռավարությունը;

շնորհիվ դիրքի հասնել և հնարա- նադիրներից էր, Պ. Նուբարը ստեղծեց նոր
վորինս խուսափում էր հոր՝ Նո^ Կահիրեի հյո^ տիպի տրակտոր, որը 1900 թ.
բար փաշայի աջակցությունից; սիս-արևելքում կառուցեցին ^ ցուցադրվեց Փարիզի ցուցա­
Միաժամանակ պետք է նշենք, լիոպոլիս թաղամասը; Այն մինչև հանդեսում; Այդ գյուտի համար
որ նշանավոր հոր անունը, բնա­ այժմ էլ Եգիպտոսի մա յրա քա ղա ­ նա ստացա վ ոսկե առաջին
կանաբար, մեծապես նպաստում քի լավագույն թաղամասն է հա­ մեծ մեդալը և Պատվո լեգեոնի
էր նրա առաջընթացին; մարվում; ասպետության խաչ; Պ. Նուբա­
Պ.Նուբարը խոշոր ներդրում րը 1906 թ. այն կատարելագոր­
1880 թ. Պ.Նուբարը վերջնա­ ունեցավ Եգիպտոսի երկրագոր­ ծեց6; Տրակտորը հնարավորութ­
կանապես վերադարձավ Եգիպ­ ծության զարգացման գործում; յուն էր տալիս կարծր հողերի
տոս, ձեռնամուխ եղավ ֆինան­ Նա առաջինն էր, որ անմշակ ու վրա բամբակ մշակել, որը մեծ
սական, ճարտարագիտական աղակալած հողեր գնեց, դրանք առավելություն էր Եգիպտոսի
ու երկրագործական խոշոր նորագույն մեթոդներով մշակե­ համար; Այդ սարքը 1906 թ. սեպ­
ձեռնարկներ իրագործելուն և լի դարձրեց և շահա վետ գներով տեմբերին Միլանի ցուցահանդե­
կարճ ժամանակ անց դարձավ վաճառեց; Նրա ագարակները սում ևս մեծ հաջողություն ունե­
Եգիպտոսի ամենահարուստ լավագույնն էին համարվում ցավ; Պ. Նուբարը ստ ա ցա վ ոսկե
մարդկանցից մեկը; Այստեղ նա ամբողջ երկրում, իսկ դրանց մեծ մեդալ և Պատվո լեգեոնի
ղեկավարեց մոտ 20 խոշոր ձեռ­ արտադրանքն ամեն տարի սպայության աստիճան, ինչպես
նարկություններ, որոնց մեծ մա­ մրցանակների էր արժանանում նաև՝ Ֆրանսիայի երկրագործա­
սի հիմնադիրն էր; Նրա կազմած Կահիրեի հողագործական ցու­ կան ընկերության ոսկե մեդալ՝
նա խ ա գծով Նեղոսի վրա կառուց­ ցահանդեսում; Նշանավոր երգի­
վեցին Կահիրեին ջուր մա տ ա կա ­ ծաբան Երվանդ Օտյանը որոշ 3Նույն տեղում, էջ 174։
րարող ջրհան կայաններ; ժամանակ հաշվապահ է աշխա­ 4«Լուսաբեր», Գահիրէ, 1905, թիւ 63։
տել Պ.Նուբարի ագարակներից 5«Լուսաբեր», 1905, թիւ 104։
Պ.Նուբարը 7 տարի ղեկա վա ­ մեկում; Նա նշում է, որ չկար հո­ 6 Նորահնար հերկիչ մը, «Լուսաբեր»,
րել է Եգիպտոսի երկաթուղինե­ ղագործական նորույթ ու գյուտ, 1906, թիւ 220։
րի վարչությունը; Նրա ջանքերով որ Նուբարը չփորձեր անմիջա-
երկաթուղային համակարգը մեծ
զարգացում ապրեց; Սակայն 2 Ալպօյաճեան Ա., Արաբական Միացեալ
չհանդուրժելով անգլիացիների Հանրապետութեան Եգիպտոսի նահանգը
անհարկի միջամտություններն եւ հայերը, Գահիրէ, 1960, էջ 167։

18 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

01^6Ր ճ6 Տօւ^տ, որը չորս տարին 1895-96 թթ. համիդյան ջար­ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
դերից հետո, երբ Եգիպտոսում
մեկ շնորհվում էր երկրագործա­ ապաստանեցին հազարավոր իրեն ըսի^ հանըմ, ինչու՞ այդ
հայ գաղթականներ, Պ. Նուբա­ շրջազգեստդ այդչափ խնամել
կան լավագույն գյուտարարին; րը ղեկավարեց Ալեքսանդրիայի կ՛ուզես; - Միակ նոր շրջազգեստս
նպաստամատույց հանձնաժողո­ է, ըսաւ ան; Զարմացմամբ իրեն
1914 թ. Եգիպտոսի կա ռա վա ­ վը և բա զմաթիվ հայերի փրկեց ըսի^ Ինչպէն, դուն փաշայի մը
թշվառությունից ու սովից; Իր կին, միակ մէկ նոր շրջազգեստ
րությունը քննա րկեց անգլիացի կապերի շնորհիվ նա բազմաթիվ ունիս; - Այո՛, ըսաւ, երբ Պոլսէն
գաղթականների ապահովեց փ ա խ ա ծ այնչափ հայ գա ղթա ­
մասնագետների պատրաստած աշխատանքով; կաններ կան (խոսքը 1896 թ.
ջարդերից հետո Եգիպտոսում
Սուդանի ջրաբաշխական ծրագ­ Նուբարյան ընտանիքի բարձր ապաստանած փախստական­
բարոյականությունն ու հայրենա­ ների մասին է - Ս.Պ.) անօթի են,
րի երկու նա խա գիծ; Կա ռա վա ­ սիրությունը վա ռ ա րտ ա հա յտ ­ ինչ քա ր սիրտ ունենալու եմ՝ որ
վում է Պ.Նուբարի կնոջ՝ Մարիի աւելորդ շրջազգեստ շինեմ; Կը
րությունը դիմեց Պ. Նուբարի նախընտրեմ հագուստի դրամը

աջակցությանը, որպեսզի նա՝

որպես հմուտ ճարտարագետ,

ընտրի դրանցից լավագույնը;

Սակայն Պ. Նուբարը կազմեց իր

տարբերակը, որը հավանության

ա րժա նա ցա վ և նույնությամբ

գործա դրվեց7;

Պ. Նուբարը երկար տարիներ

ղեկավարեց եգիպտահայ հա­

մայնքի ներքին կյանքը և նպ ա ս­

տեց համայնքի զարգացմանը;

Նա իրեն դրսևորեց որպես «իմաս­

տուն, օրինասէր և ազգասէր

պետ մը»8; Նա ուներ բարձր

ազգային արժանապատվութ­

յան զգացում; Նրա հրամանով

հայերին արգելվում էր Եգիպտո­

սում և Սուդանում կոշիկ մա ք­

րելը9; Նրա ատենապետության

օրոք առաջնորդարանի՝ նախ­

կինում կուտակված պ ա րտ ­

քերը վճարվեցին, իսկ հա­

սույթներն ավելացան; Նա

առաջնորդարանի դրամով

արժեթղթեր գնեց, որոնց մի

մասի արժեքը բարձրացավ և

եկեղեցուն մեծ եկամուտներ ՀԲԸՄ վարչության անդամները Պ. Նուբարի տանը, 1925թ.։

բերեց; Իսկ անկում ապ րա ծ

արժեթղթերի համար Պ. Նուբա­

րը պ ա տ ա սխ ա նա տ ու հա մա ­ հետ կա պ վա ծ մի դիպվածում; այդ խեղճերուն տալ»11;
Մարի Նուբարը չափազանց հա­
րեց իրեն և սեփական գրպանից մեստ, գթասիրտ, բարեգործ և Պ.Նուբարը դեռևս
հայրենասեր հայուհի էր և սե­
փակեց վնասները10; Այս փ ա ս­ րում էր Պոլսի նշանավոր Տատ- երիտասարդ տարիքից միշտ աչ­
յան գերդաստանից; Երվանդ
տը ցույց է տալիս նրա ազնվութ­ Աղաթոնը մի հետ ա քրքրա շա րժ քի է ընկել բարեգործական հա­
դրվա գ է մեջբերում նրա կյան­
յունն ու պատասխա նատ վությա ն քից, որը կարծում ենք ամբող­ կումներով; Եգիպտոսում գործող
ջությամբ բնութագրում է նրա
բարձր զգացումը; Կարծում ենք՝ վեհանձն բնավորությունը. «Մա­ հայկական որբանոցների բյուջե­
րի հանըմ շատ ազնիւ եւ ա շխ ա ­
հազվադեպ կարելի է հանդիպել տասէր կին մըն էր. օր մը տեսնե­ ների մի խոշոր մասը գոյանում
լով որ շրջազգեստը չաղտոտելու
նման բարձր բարոյականության համար մեծ ուշադրութիւն կ՚ընէր, էր նրա նվիրատվություններից,

տեր անհատների; նյութապես աջակցում էր նաև

7«Միութիւն», 1930, թիւ 141, էջ332։ եգիպ տահայ մամուլի զա րգա ց­
8«Լուսաբեր», 1906, թիւ 180։
9 Դավթյան Ռ., Բարերարը, «Խորհըր– մանը; Եգիպտոսում կատարվող
դային Հայաստան», Երևան, 1990, թիվ
94։ բոլոր հանգանակությունների
10Օտեան Ե., Պօղոս Նուպար փաշա,
Կ.Պոլիս, 1912, էջ 11։ ցուցակները սկսվում էին նրա

11 Աղաթօն ե., Կեանքիս յիշատակները,
ժընէւ, 1932, էջ196;

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 19

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Պողոս Նուբարը երեք դեմքով. աջից ՝ դիվանագետ, ձախից՝ գործարարը, կան մի շա րք երկրներում այս
կենտրոնում՝ մարդասերը։ շրջանում ծավալված հայասի­
րական մեծ շարժումը որոշա­
անվամբ; Մեծապես աջակցում էր կազմել էր Պ.Նուբարը Ե.Աղաթո կիորեն արդյունք էր եվրոպացի
էջմիածնի Մայր Աթոռին, Կ.Պոլսի նի և փ ա ստա բան Ատտայի հետ; նշանավոր պետական գործիչ­
ու Երուսաղեմի պ ա տ րիա րքա ­ ների ու մտավորականների կ ո ղ
րաններին; Արդեն 1913 թ. կազմակեր­ մից դեպի Պ. Նուբարի անձն ու
պությունն ուներ 8.500 անդա մ և իմացականությունը տածած
Շուտով բարերարը համոզ­ 142 մասնաճյուղ, որոնք տ ա րա ծ­ հարգանքի, որովհետև նշանա­
վեց, որ մասնակի հանգանակութ­ ված էին Արևմտյան Հա յա ստ ա ­ վոր հայրենասերը և բարերարը
յուններ կատարելով կամ անհա­ նում և գաղթավայրերում; ՀԲԸՄ-ը այդ օտարների աչքում իր ազգի
տական օգնությամբ անհնար է հատկապես մեծ աջակցություն բարձր որակների մարմնացումն
վերացնել այն անհուն թշվառութ­ ցուցաբերեց կրթական գործին; էր; Նրա մասին բարձր կարծիքի
յունը, որի մեջ հայտնվել էր հայ Պ.Նուբարը ծրագրում էր ՀԲԸՄ-ի էր անձամբ Ֆրանսիայի ն ա խ ա ­
ժողովուրդը XX դարասկզբին; օժանդակությամբ հայ գյուղացխ գահ Ռ. Պուանկարեն; 1913 թ.
Նա մտածեց ստեղծել համա­ ների համար հող, եզ, սերմացու հունվարին նա խագա հ ընտրվե­
հայկական բարեգործական մի և երկրագործական գործիքներ լու պատվին տրված երեկույթի
ընկերություն, որը ժամանակին հայթայթել, ստեղծել երկրագոր­ ժա մա նա կ հանդիպելով մի հայի՝
օգնության կհասներ աղետների ծական կոոպերատիվներ և հո­ նա նշեց, որ Պ. Նուբարը մեկն է
դեպքում, կնպաստեր հայության ղագործական դրամատուն; Սա­ «այն սակաւաթիւ անձերէն որոնք
նյութական ու տնտեսա կան վի­ կայն մեծ հայրենասերի բոլոր բարձրագոյն բարոյական մը կը
ճակի բարելավմանը և մտավոր հույսերն ու ծրագրերը խորտ ա կ­ միացնեն շատ մեծ իմացականու­
ու բարոյական զարգացմանը; վեցին Առաջին համաշխարհային թեան մը»13;
պատերազմի և երիտթուրքերի
Պ.Նուբարը 1905 թ. դեկտ եմ­ իրագործած ցեղասպանության 1914 թ. հունվարի 26-ին Ռու­
բերին Կահիրեում ստեղծեց Հայ­ հետևանքով; սաստանի և Թուրքիայի միջև
կական բարեգործական ընդ­ ստորագրված հայկական բարե­
հանուր միությունը (ՀԲԸՄ), որի Պ.Նուբարը 1912-1921 թթ. ղե­ նորոգումների մասին համաձայ­
նպ ա տ ա կն էր օժա նդա կել հայ կավարել է Հայ ազգային պա տ­ նագիրն իրականություն դարձավ
ժողովրդի մտավոր և բարոյա­ վիրակությունը; Այդ ընթացքում նաև Պ. Նուբարի դիվա նա գիտ ա ­
կան զարգացմանը, օգնել հա­ նա ցույց տվեց դիվա նա գիտ ա ­ կան ճիշտ քայլերի շնորհիվ;
յության նյութական և տնտեսա­ կան բարձր ունակություններ; Պ.
կան վիճակի բարելավմանը, Նուբարը Եվրոպայի առջև հան­ Կիլիկիահայությանը փրկելու
քաջալերել այդ արդյունքները դես եկա վ ոչ թե կարեկցանք մտահոգությամբ 1914 թ. նոյեմբե­
ա ռաջ բերելուն ծառայող ամեն խնդրողի դերում, որը դարեր րի սկզբին նա դիմեց Եգիպտոսի
ձեռնարկ ու հրատարակութ­ շարունակ հայ եկեղեցական անգլիական հրամանատարութ­
յուն12; ՀԲԸՄ հիմնադիր ժողովը դիվանագիտության հիմնական յանը, որ ափհանում կատարեն և
տեղի ունեցավ 1906 թ. ապրիլի զենքն էր և որևէ օգուտ չէր տվել, գրավեն Կիլիկիան՝ խոստանալով
15-ին և հա ստ ա տ եց Միության այլ տերություններին ցույց տվեց տրամադրել մեծ թվով հայ կա­
կանոնագիրը, որը նա խ ա պ ես նրանց իսկ շահը հայկական նա ­ մավորների; Չնայած անգլիացի­
հանգներում բարենորոգումներ ները սկզբում հետաքրքրվեցին
12 Ոսկեմատեան Հայկական Բարեգոր­ կատարելու դեպքում; Եվրոպա­ այդ առաջարկով, սակայն Կիլխ
կիայում ափհանում չկատարվեց;
ծական Ընդհանուր Միութեան 1906-1931, Պ.Նուբարը ստիպված էր բավա­
Փարիզ, 1935, էջ25; րարվել հայ կամավորներին և
գաղթականներին օգնություն ու­
ղարկելով14; 1915 թ. Պ.Նուբարը և
Ազգային բյուրոյի ներկայացուցիչ
Հ.Զավրյանը կազմեցին ինքնա­
վար Հայաստանի ծրագիր, որը
ներկայացրին Ռուսաստանին,
Անգլիային և Ֆրանսիային; Ըստ

13Օտեան Ե., Պօղոս փաշա Նուպար, էջ
93։

14ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, գ. 19, թ. 85։

20 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

դրա՝ Հայաստանը ընդգրկելու վուրդն ի վիճակի չէր սեփական սփյուռքահայության կրթական
էր Արևմտյան Հայաստանի վեց
վիլայեթները և Կիլիկիան; 1916 ուժերով կազմավորել ընդարձակ ու մշակութային առաջընթացի
թ. վերջերին Պ.Նուբարի և Ֆրան­ պետություն; Ի վերջո հայ պ ա տ ­ գործում; Այն մեծ աջակցություն
սիայի միջև կայացած համաձայ­ վիրակները սկսեցին պահանջել, ցուցաբերեց Խորհրդային Հա­
նության հենքի վրա ստեղծվեց որ Հայաստանի Հանրապետութ­ յաստանի վերաշինությանը և
Հայկական լեգեոնը, որը մաս­
նակցեց Պաղեստինում և Սխ յանը միացվեն Վանի, Բիթլիսի, ներգաղթի կազմակերպմանը,
րիայում թուրքական բանակների էրզրումի ու Տրապիզոնի նա ­ իր գործունեությամբ ա նմա հա ց­
ջախջախման, ապ ա Կիլիկիան
ազատագրելու գործին; հանգները, իսկ Կիլիկիան ինք­ րեց հիմնադրի՝ Պողոս Նուբարի

1918 թ. հոկտեմբերին, երբ նավարություն ստանա Ֆրան­ անունը;
արդեն պ ա րզ էր պ ա տ երա զ­ սիայի հովանու
մում Թուրքիայի պարտութ­ ներքո; 1920 թ.
յունը, և օրակարգում էր նրա
կապիտուլացման հարցը, Պ.Նո^ օգոստոսի 10-ին
բարը դիմեց Դաշնակիցներին,
որ ա զա տ ա գրեն Արևմտյան Հա ­ ստորագրված
յաստանի վեց նահանգներն ու
Կիլիկիան, ապահովեն գա ղթա ­ Սևրի պայմա­
կան հայերի վերադարձն իրենց նա գրով ՀՀ-ին
օջախները, անհրաժեշտ մի­
ջոցներ ձեռնարկեն սովահար էին միացվելու վե-
հայ բնակչության գոյությունն
ապահովելու և երկիրը վարչա­ րոնշյալ 4 նա ­
կանորեն կազմակերպելու հա­
մար, իսկ հայերին ճանաչեն հանգների մի մա­
պ ա տ երա զմող կողմ15; Սակայն սը, իսկ Կիլիկիան
1918 թ. հոկտեմբերի 30-ին Մուդ վերադարձվում
րոսում Դաշնակիցների և պ ա րտ ­
ված Թուրքիայի միջև կնքված էր Թուրքիային;
զինադադարի պայմանագրով
Արևմտյան Հայաստանը թ ողնը Պ. Նուբարը
վեց թուրքերի վերահսկողության մտադիր էր Կխ
տակ;
լիկիա ուղարկել
1919 թ. հունվարին Պ.Նո^
բարը և ՀՀ պատվիրակության զորավար Անդ­
նա խ ա գա հ Ա.Ահարոնյանը Փա­
րիզի խաղաղության վեհաժողո­ րանիկին, որ­ Պ. Նուբար Ալեքսանդրապոլում դիմավորում է Կ. Պոլսի
վին ներկայացրած հուշագրով
պահանջում էին ստեղծել միաց­ պեսզի վերջինս նախկին պատրիարք Մաղաքիա Օրմանյանին, 1914թ. հուլիս
յալ հայկական պետություն, որի
մեջ էին մտնելու Արևելյան ու կա զմ ա կերպ եր
Արևմտյան Հայաստանները և
Կիլիկիան; Սակայն երկարատև տեղի հայկական ուժերը, քեմա- Առաջին համաշխարհային
քննարկումների արդյունքում
պ ա րզ դարձավ, որ մեծ տերութ­ լականներից ա զա տ ա գրեր Կխ պատերազմից հետո ՀԲԸՄ-ը Կխ
յունները որևէ կերպ չեն պ ա տ ­
րաստվում օժանդակել միացյալ լիկիայի տարածքները, սակայն լիկիայում և Սիրիայում բացեց
Հայաստանի ստեղծման հա­ Ֆրանսիան մերժեց Կիլիկիայում որբանոցներ, դպրոցներ և հի­
յության ձգտումներին, իսկ Մեծ ազգային ուժ կազմակերպելու Պ. վանդանոցներ; Մեծ գումարներ
եղեռնը վերապրած հայ ժ ո ղ ո
Նուբարի ծրագիրը16; հատկացվեցին հատկապես որ
15ՀԱԱ, ֆ. 430, ց. 1, գ. 26, թ. 15։
Հայ ժողովրդին պատուհասած բանոցները պահելուն; Վիճակը

մեծ աղետից ու Հայկական հարցի բարդանում էր նրանով, որ չափա­

ձախողումից ընկճված և ուժաս­ հաս դարձող որբերին չէր կարելի

պառ՝ Պ.Նուբարը 1921 թ. հեռացավ միանգամից դուրս հանել որբա­
ոչ միայն Ազգային պատվիրակութ­ նոցներից, քա նի որ «Այս տեսակ

յան նախագահի պաշտոնից, այլև լքում մը զանոնք ենթակայ պիտի
թողեց բոլոր անձնական գործերը ընէր բարոյական և նիւթական
և ամբողջ եռանդը նվիրեց ՀԲԸՄ բազմապիսի վտանգներու»17,-

հզորացմանը; մատնանշում էր Պ.Նուբարը, բայց

ՀԲԸՄ-ը գերազանցեց բոլոր նաև հասկանում, որ երկար պ ա ­
սպասումները, քա նի որ դա րձա վ հելը կարող է վարժեցնել նրանց
սփյուռքի ամենահզոր հասա­ ծույլ և անպ ա տ ա սխա նա տ ու

րակական կազմակերպությունը, կյանքի; Նա հարցի լուծում հա­

որի մասնաճյուղերը տ ա րա ծվե­ մարեց որբերին արհեստներ սո­

ցին հայկական բոլոր համայնք­ վորեցնելը և դրանով իսկ նրանց

ներում և մեծ դեր խաղացին սեփական ա շխա տ ա նքով հաց

16 «Անդրանիկի և Պողոս Նուբարի վաստակելու հնարավորություն
նամակագրությունից (1919-1921 թթ.)»,
«Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 17 «Միութիւն», Գահիրէ, 1924, թիւ 97,
Երևան, 1990, թիվ 1, էջ96-98։ էջ 6։

1՝՝|ջ 4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 21

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

տալը; Նրա նախաձեռնությամբ րը20; Ուսանողական այդ կրթաթո­ Հա յա գիտ ա կա ն ամբիոն՝ հայոց
որբանոցների սաներին սկսե­
ցին ուսուցանել արհեստներ, իսկ շա կով մի քա նի հայ ուսանողներ պատմության և գրականության
որբանոցից դուրս գալիս նրանց
որոշակի գումար էր տրվում, որ­ սովորեցին ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի ուսումնասիրության համար21;
պեսզի կարողանային սեփական
գործ սկսել; բարձրագույն հա ստ ա տ ութ յո^ Դրանով նա նպ ա տ ա կ ուներ հայ

Մեծ բարերարը առա նձ­ ներում; Սակայն այդ հիմնադրա­ ժողովրդի պատմությունը և գրա ­
նահատուկ ուշադրություն էր
դարձնում հատկապես նոր սերըն- մի արդյունքները չարդարացրին կանությունը այդ ա շխ ա րհա հըռ
դի կրթության և ճիշտ դաստիա­
րակության գործին; Եգիպտահայ Պ.Նուբարի հույսերը, և նա 1909թ. չակ գիտ ա կրթա կա ն կենտրո­
թեմի առաջնորդ Թորգոմ սրբա­
զանը հետևյալ կերպ է բնութագ­ սառեցրեց կրթաթոշակները; նի միջոցով հասանելի դարձնել
րել նրան. «Բարձր մտաւորական,
որ վարժուած էր ընդմիշտ մտ ա ­ 1924 թ. ուսանողական այդ հիմ­ եվրոպական միջավայրին;
ծելու թէ այս ժողովուրդին վերա­
կանգնումին ամէնէն կենսական նադրամը Կահիրեից տ եղա փ ո Հայագիտությանը նվիրված
լծակը կրթութիւնը կրնայ ըլլալ,
իր ամէնէն գորովա գեղ ուշադ­ խեց Բրյուսել, ուր ստեղծեց Հայ խոշոր ձեռնարկներից էր Փարի­
րութեան առարկայ ըրաւ ազգին
կրթութեան գործը»18; ուսանողական Նուբարյան հ ի մ զում Նուբարյան մա տ ենա դա րա ­

1907 թ. հունիսի 11-ին Կա հխ նարկությունը; Բարերարի պ ա ­ նի բացումը; Միաժամանակ այդ
րեում տեղի ունեցավ Գալուստյան
վարժարանի նոր շենքի բացման հանջով առաջնությունը տրվելու հաստատությանը հիմնադրամ
արարողությունը, որը կառուց­
վել ու կահավորվել էր Պ.Նուբա- էր նրանց, ովքեր հանձն կա ռ­ հատկացրեց, որի եկամուտներով
րի կողմից19; Կահիրեի Հելիո
պոլիս թաղամասում 1924 թ. նա նեին ուսումն ավարտելուց հե­ պ ետ ք է գնեին կամ հրատարա-
կառուցեց Նուբարյան ազգային
վարժարանը; Այդ վա րժա րա ն­ տո մեկնել Հայաստան; Այդ հիմ­ կեին Հայաստանին, հայերին և
ները գործում են մինչև այժմ և
ապահովում են եգիպ տահայ նա դրա մի շնորհիվ ամեն տարի Մերձավոր Արևելքին նվիրված
երեխաների հայեցի դաստիա­
րակությունը; տասնյակ հայ երիտասարդներ գ ր քեր22;

Լինելով ուսյալ և հեռատես՝ հնարավորություն ստացան Պ.Նուբարի բարեգործությո^
Պ.Նուբարը հասկանում էր, որ
հայերի բարեկեցիկ ապագան բարձրագույն կրթություն ստ ա ­ ների շարքում առանձնահատուկ
ապահովելու համար անհրա­
ժեշտ է բարձրագույն մասնա­ նալ Եվրոպայի լավագույն հա­ ուշադրության է արժանի նրա
գիտ ա կա ն կրթություն ստ ա ցա ծ
սերունդ; 1906 թ. մարտի 20-ին մալսարաններում; աջակցությունը Խորհրդային
«Լուսաբերդում հրատարակվեց
հայտարարություն, ուր նշվա ծ էր, Մյուս ուսանողական հ ա ս Հայաստանին; Չնայած նա հա­
որ Պ.Նուբարը ստանձնել է Եգիպ­
տոսի քոլեջներում ուսանել ցան­ տատությունը, որը Պ.Նուբարը մոզմունքներով դեմ էր խ որհըր
կացող մինչև 18 տարեկան հայ
պատանիների ուսման ծախսե­ հիմնեց 1930 թ., Փարիզի Հայ ու­ դային վարչակարգին ու տնտ ե­

18«Սիօն», 1930, թիւ 7-9, էջ234։ սանողական կենտրոնն էր, որն սաձևին, այնուամենայնիվ,
19 «Նոր վարժարանի բացման հան­
դեսը», «Լուսաբեր», 1907, թիւ 379։ իր կնոջ պատվին կոչեց Մարի չզլացավ օգնություն ցուցաբերել

Նուբար ուսանողական տուն; Նա հայրենիքին; «Իր լայնամիտ հա­

այդ հաստատությունը հիմնեց, յացքներով ու յստ ակատես հայ-

որպեսզի ուսանողները համա­ րենասիրութեամբ, ան Երեւանի

տեղ ապրեն, չկտրվեն հայկա­ այժմեան Հանրապետութեան

կան միջավայրից; մէջ ամէն բանէ առաջ ի նկա ­

Ազգային բարերարը տի ունէր, րէժիմի բոլոր հարցե-

առանձնահատուկ ուշադրություն րէն վեր, հայրենիքը, ուր ցեղին

էր դարձնում հայոց լեզվի և հա­ ճա կա տ ա գիրը կը դարբնուի, ուր

յագիտության զարգացմանը; Իր անոր մշակոյթը նա խ ա հա րց հո­

նվիրատվությունների զգալի մա­ ղին իսկ վրայ իր անջնջելի կեան­

սը նա հատկացրեց այդ բնա գա ­ քը կ՛ապահովէ»,- նշում է Արշակ

վառին; Պ.Նուբարի դրամով բա զ­ Չոպանյանը23;

մաթիվ հայերեն և օտարալեզու 1923 թ. նոյեմբերին Պ/ևո^

հայագիտական աշխատություն­ բարը Հայաստանի գյուղատըն-

ներ են լույս տեսել, բազմաթիվ տեսության ֆոնդին փոխանցեց

հայագետների կամ հա յա սեր 1.000 ոսկի՝ հողաշինարարա-

ների հատկացրել է նյութական կան֊ աշխատանքներ կ ա տ ա ^

օժանդակություն; 21 Գարտաշեան Ա.Հ., Նիւթեր Եգիւպ
Պ.Նուբարը 1924 թ. Օքսֆոր տոսի հայոց պատմութեան համար, հ.Ա,
Գահիրէ, 1943, էջ246։
դի համալսարանում հիմնեց 22«Միութիւն», Փարիզ, 1929, թիւ 132։

23 Չօպանեան Ա. «Պօղոս Նուպար
20 «Ազդարարութիւն Գահիրէի եւ բաշայի հայրենասիրական գործու-
Աղեքսանդրիոյ Հայ ուսանողներուն», նէութիւնը», «Պայքար», Պոսթոն, 1931,
«Լուսաբեր», 1906, թիւ 197։ սեպտեմբեր, էջ 125։

22 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

լու նպ ա տ ա կով24; Միաժամանակ Գալուստ Կյուլպենկյանը 100.000 Պ.Նուբարի հատկա ցրած
նրա նախաձեռնությամբ ՀԽՍՀ դոլար ուղարկեցին տուժածնե­ գումարներով 1930 թ. ա մռա ­
իշխանությունների հետ բանակ­ րին օգնելու համար26; նը ակադեմիկոս Ա.Թամանյա-
ցություններ սկսվեցին հայ որբե­ նի նա խ ա գծով Երևանից 7կմ
րին հայրենիք տեղափոխելու հա­ Պ.Նուբարը գիտակցում էր, հարավ-արևելք սկսվեց Նուբա-
մար; Արդեն 1924 թ. Երուսաղեմի, որ Հայաստանի վերաշինության րաշեն ավանի շինարարությու­
Հալեպի և Բեյրութի որբանոցների ու զա րգա ցմա ն համար անհրա­ նը; 1938 թ. ավանը ա նվա նա ­
250 սաներ ժամանեցին Երևան; ժեշտ են որակյալ մա սնա գետ ­ փոխվեց Սովետաշենի, և միայն
Տեղափոխության բոլոր ծախսերը ներ; 1924 թ. նա տեղեկացրեց 1989 թ. դեկտեմբերի 3-ին այն
հանձն ա ռա վ ՀԲԸՄ-ը, իսկ յուրա­ ՀԽՍՀ կառավարությանը, որ կրկին վերստ ա ցա վ իր հիմն ա դ
քանչյուր որբի համար Հայաստա­ 12.500 ոսկի ռուբլի է հա տ կա ց­ րի անունը28;
նի կառավարությանը տվեց 100 նում ՀԲԸՄ-ին՝ Երևանի պ ետ ա ­
դոլար՝ հոգալու նրանց մեկ տ ա ր­ կան համալսարանի լավագույն Ինչպես տեսնում ենք, Պ/ևո^
վա ծախսերը; Բացի այդ, ՀԲԸՄ-ը ուսանողներին կրթաթոշակ և Եվ֊ բարը միշտ էլ ձեռք է երկարել
որբերին տրամադրեց որոշակի րոպայում ուսումը շարունակելու հայրենիքին օգնելու համար՝
գումար՝ սեփական գործ սկսե­ հնարավորություն տալու համար; հաշվի չառնելով այնտեղ հաս­
լու՝ ըստ իրենց յուրացրած մաս­ Եվրոպայում ուսանողը պետք տատված կոմունիստական վար­
նագիտության; Պ.Նուբարի նա ­ է համարվեր նաև Բրյուսելի ու­ չակարգը, որի նկա տ մա մբ ունե­
խաձեռնությամբ ՀԲԸՄ-ը հոգաց սանողական հիմնարկության ցած բացասական դիրքորոշումը
նաև 1925-1927 թթ. հայ գա ղթ ա ­ թոշակառու27; Սակայն, ցավոք Պ.Նուբարին հետ չպահեց հայ­
կանների ներգաղթի ծախսերը, րենիքին օգնելուց, քա նի որ մեծ
որոնց զգալի մասը՝ բարերարի սրտի, առաջին երկու տ ա րի­ հայրենասերը և բարերարը քաջ
անձնական գումարներով; ներին ուղարկված գումարները գիտակցում էր, որ վարչակարգե­
ոչ ամբողջությամբ ծառայեցին րը կգան ու կգնան, իսկ հայրե­
Պ.Նուբարը ա րձա գա նքեց իրենց նպատակին, իսկ հետա­ նիքն ու հայ ժողովուրդը ապրելու
նաև Հայաստանի օգնութ­ գա տարիներին մրցանակակիր­ են հավերժորեն;
յան կոմիտեի (ՀՕԿ) ՀԽՍՀ-ին ների անուններ չներկայացվե­
աջակցելու 1924 թ. կոչին և հան­ ցին, և Նուբարյան մրցանակային Պ.Նուբարը կատարել է նաև
դես եկավ սփյուռքահայությանը հիմնադրամի գումարները եր­ բա զմա թիվ այլ նվիրա տ վությո^
ուղղված շրջաբերականով, որ­ կար ժամանակ չօգտագործվե­ ներ, որոնք ամբողջությամբ ի մի
պեսզի նրանք իրենց ներդրումը լուց հետո, ի վերջո, հանձնվեցին բերել պ ա րզա պ ես անհնար է;
բերեն Հայաստանի օգնության Բրյուսելի ուսանողական հ ա ս
հանգանակությանը25; 1924 թ. տատությանը; Նույնիսկ մահվան մահճում
ամռանը միայն Փարիզում ար­ բարերարը չէր դադարում իր
դեն հանգա նակվեց 142.930 1930 թ. բարերարի ջանքե­ ժողովրդի մասին մտածելուց;
ֆրանկ, որից 50.000 ֆրանկը Պ. րով Երևանում բացվեց Մարի Իր կտակում նա 50.000-ական
Նուբարի նվիրատվությունն էր, Նուբար ակնաբուժարանը; Այդ ֆրանկ նվիրեց Փարիզի Հով­
իսկ 20.000-ական ֆրանկ ն վ ի ^ հաստատությանը կարևոր դեր հաննես Մկրտիչ հայկական
ցին նրա քույրն ու որդին; էր հա տ կա ցվա ծ Հայաստանի եկեղեցուն, Փարիզի Հայ ա ղքա ­
բժշկական հաստատություննե­ տախնամին և Տիկնանց միությա­
Պ.Նուբարի օգնությունը չու­ րի համակարգում, հատկապես, նը, Կահիրեի և Ալեքսանդրիայի
շա ցա վ 1926 թ. Լենինականի եթե հաշվի առնենք, որ այդ տ ա ­ հայ ա ղքա տ ա խ նա մ ընկերութ­
երկրաշարժից տուժածներին; րիներին հանրապետությունում յուններին29; Ազգային մեծ բ ա ^
Աղետյալներին օգնելու համար լայնորեն տ ա րա ծվա ծ էին աչքի րարը իր մահկանացուն կնքեց
նա կա տարեց 40.000 դոլարի վարակիչ հիվանդությունները, 1930 թ. հունիսի 25-ին, Փարիզի
նվիրատվություն; Հա զիվ էին երկ­ իսկ մասնագիտացվա ծ հիվան­ իր բնակարանում 79 տարեկան
րաշարժի ցավերը դարմանվել, դանոց չկար; հասակում;
երբ բարերարին ցնցեց Երևանի
ջրհեղեղի չարաղետ լուրը; Նա և 1930 թ. հունվարին Պ.Նուբա- 28«Հայաստանի ևհարակից շրջանների
րը Հայաստանին 12.000 ֆրանկ տեղանունների բառարան», հ. 4, Երևան,
24ՀԱԱ, ֆ.113, ց. 43, գ.150, թ. 60։ արժողությամբ վիրաբուժական 1998, էջ35-36։
25 «Շրջաբերական Վսեմ. Պօղոս Նու֊ գործիքներ ն վ իրեց; 29«Միութիւն», Փարիզ,1930, թիւ 141, էջ
պար փաշայի Հայաստանի օգնութեան 26 Ռ.Դավթյան «Բարերարը», «Խոր֊ 352։
հանգանակութեան մասին», «Միութիւն», հրդային Հայաստան» օրաթերթ,
Գահիրէ, 1924, թիւ 98, էջ23։ Երևան,1990, թիվ 94։
27ՀԱԱ, ֆ.113, ց. 3, գ.1745, թ.15-16։

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 23

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅԱՐ

ԱՐԱՄ ՍԻՄՈՆՅԱՆ

Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր,
ՀՀ ԳԱԱթղթակից անդամ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ՝ ԻԲՐԵՎ

ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՅՑԻ

ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ Սի ւԻցԻԻԿ–..
ԸԱթաԱալ և ոչ հասաԱել...

Գ. Նարեկացի

Իբրև սկիզբ կամ հոբել­ նշել են՝ հաշվանքի սկիզբ ըն­ -մշակութային-պետական
յանի մշակութային չափ­ դունելով 1920 թվականը; Հա ­ նշանակությունը; Համալսարանի
յաստանի անկախացումով հա­ ծննդյան թվի ճշգրտումը մի կա­
ման խորհուրդը մալսարանը «մեծացավ» մեկ պով ևս առնչեց հայոց առաջին
տարով, ճշգրտվեց նրա ծննդա­ և երկրորդ հանրապետություն­
Երևանի պետական համալ­ բանությունը՝ 1919 թ. մայիսի 16; ները՝ կոմունիստական վարչա­
սարանը 90 տարեկան է; Կարևորը, սակայն, ժա մա նա ­ կարգի երախտիքը համարվող
կային չափումը չէ, այլ ազգային հայոց ազգային համալսարանը
Տասնամյակներ շարունակ
համալսարանի հոբելյանները

24 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅ ԱՐ

վերադարձնելով իր բուն տիրոջը; կան ծիրով; Դրան էր միտված բովանդակությամբ և վարդա­
Այդ ճշգրտումը հայտագրեց համալսարանի 1992-2009 թթ. պետական, այսինքն՝ դոկտո­
զարգացման ծրագրերի իրա­ րի աստիճան շնորհելու կարգով
ևս մի խորհրդանիշ՝ համալսա­ ցումը; Գլաձորի և Տաթևի համալսարան­
րանն իբրև հայոց պետակա­ ները համապատասխանում էին
նությանն ուղեկցող երևույթ; Այս Միջնադարյան հայոց եվրոպական մակարդակին;
առումով ԵՊՀ-ի ստեղծման խոր­ համալսարանը՝ որպես
հուրդը շատ ավելի մեծ էր. ավելի մշակութային ավանդույթ Այսպիսով՝ շուրջ 500 տա­
քա ն 600-ամյա լռությունից հետո րի (966-XV դարավերջ) Հայաս­
պետականության վերահաստա­ Բագրատունյաց թագավո­ տանում գործառել են բազմա­
տումը առթեց կորսված մյուս րության ընձեռած հարյուրամյա թիվ համալսարաններ, նույնիսկ՝
արժեքների վերագտնումը; խաղաղության շնորհիվ Հա յա ս աշխարհիկ; Պետականության
տանում քաղաքային կյանքի վերահաստատման և անկման
Պատմությունը, ցավոք, մեզ ծաղկումն սկզբնավորեց հայկա­ այդ ժամանակաշրջանում տե­
ստիպում է անվերջ հետ նայել; կան վերածնությունը, որը եվրո­ ղի է ունեցել մի զարմանահարույց
Նախորդ հարյուրամյակում կա­ պականին նախորդող միան­ երևույթ՝ հոգևոր շարժման նկւա
տարված սխալի սրբագրումը նոր գամայն ինքնուրույն երևույթ էր, տելի միասնականացում4, որին
հազարամյակում հրատապեց- «ազգային մշակույթի ու գրա ­ մեծապես նպաստել է համալ­
նում է առավել երկարաժամկետ կանության շարունակական սարանների գործառումը իբրև
պ ա րտ քի մարումը; 1980-ին ՅՈՒ- զա րգա ցման մի իրականութ­ մշակութային կենտրոններ; Հա­
ՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ նշվեց Գլաձո­ յուն»1; Վերածնության դրսևորում­ մալսարանները, հանդես գալով
րի համալսարանի 700-ամյակը, ներից մեկն էլ համալսարաննե­ որպես միմյանց ժառանգորդներ,
մինչդեռ մեր առաջին՝ Սանահխ րի հիմնումն էր X-XI դարերում այդ միասնականացման և դրսե-
նի համալսարանը հիմնվել է 966 (Սանահինի, Հաղպատի, Անիի և վորումն են, և գործոններից մեկը;
թ., ուրեմն՝ հայոց վա րդա պ ետ ա ­ այլն); Բագրատունիների հա րըս Լինելով պետականության ծնունդ՝
րանը հազարամյա պատմութ­ տության անկումով (1045 թ.) նրա անկման շրջանում, սակայն,
յուն ունի; Այստեղ կորուստն ավե­ բուն Հայաստանում մշակութա­ համալսարանները չեն կորսվել,
լի մեծ է. 1919 թ. հիմնադրված յին կյանքն ընդհատվում է, սա­ նրանցից լավագույնները՝ Գլաձո
ԵՊՀ-ն չժա ռա նգեց 500-ամյա կայն հառնող Կիլիկիան, որի հո­ րի և Տաթևի համալսարանները,
համալսարանական կրթության ղի վրա XI-XIV դարերում տեղի էր ծաղկել են՝ չունենալով պետական
ավանդույթները; Հիմնադիրնե­ ունենում «հայաստանյան կյան­ ապահովություն; Դա հայկական
րի փայլուն համաստեղության քի շարունակություն»2, ժա ռա ն­ մշակույթի առեղծվածներից է5;
ստեղծած նոր ավանդույթների գում էնաև հայոց համալսարանի
շնորհիվ ԵՊՀ-ն խորհրդային տ ա ­ ավանդույթները (Անիի, Հռոմկ- Հայ կյանքի իրողություններով
րիներին կարողացավ հասնել լայի և այլն)3; Այնուհետև XIII-XV պայմանավորված՝ արդեն միջ­
լավագույն արդյունքների; Հա­ դարերում դարձյալ պատմական նադարում համալսարանը ձևա­
մալսարանն այն կայուն ա րժեք­ Հայաստանում (Երզնկա, Գլաձոր, վորվել է իբրև ավանդույթ; Յուրա­
ներից էր, որ ժա ռա նգեց հայոց Տաթև, Քռնի, Ծործոր), որի լեռ­ քանչյուր համալսարան գործառել
երրորդ հանրապետությունը; նային վանքերում ապաստանած է ոչ միայն առանձին, այլև որպես
վարդապետներն անշեջ էին պ ա ­ նույն շղթայի մի օղակ; Մեկ օրի­
Երրորդ հազարամյակ ոտք հել հայոց կրթական ակութները, նակ միայն. Հայոց վա րդա պ ետ ա ­
դրած համալսարանը նոր հանձ­ ստեղծվում են նոր համալսարան­ րանը Խոր Վիրապից փոխադրվել
նառություն ունի՝ հայության նե- ներ; Դրանց շարքում է լավագո^ է նախ՝ Մշո Առաքելոց, այնու­
րազգային և միջազգային ին­ նը՝ Գլաձորի համալսարանը, որը հետև՝ Աղբերց վանք, ուր շարու­
տեգրացման հիմքերի ստեղծում՝ Սորբոնի համալսարանի (1273թ.) նակել է գործել իբրև Գլաձորի հա­
ի նպաստ Հայաստանի զարգաց­ ժամանակակիցն է; Կրթության մալսարան; Եթե ավելացնենք, որ
ման; Միջնադարյան համալսա­ վերջինիս փակվելուց հետո նրա
րանների թեկուզև մշակութա­ 10. Աբեղյան, Հայոց հին գրակա­ գործը ժառանգել է Տաթևի հա­
յին ավանդույթի ժառանգումը, նության պատմություն, գիրք երկ­ մալսարանը (1390-1435), այնու­
կամրջելով հայոց երկատված րորդ, Ե., 1946, էջ 4։ հետև՝ Մեծոփավանքի բա րձր
ներկան ու միասնական անց­ 2 Հր. Թամրազյան, Հայ քննադա­
յալը, կնպաստի վերագտնելու տություն, Բ գիրք, 1985, էջ 294։ 4 Հր. Թամրազյան, Հայ քննադա­
հայի ամբողջական նկա րա գի­ 3Ս. Վարդանյան, Բժշկությունը հին տություն, Բ գիրք, էջ 163։
րը; Դրա հետ մեկտ եղ ԵՊՀ-ն XXI և միջնադարյան Հայաստանում, Ե.,
դարը հատել է իր գանձարանով՝ 1982, էջ 21։ 5 Վ. Օզինյան, Սփյուռքյան հայ­
ապահովելու շարժումը սեփա­ կական վարժարանի առաքելու­
թյունը, 1966։

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 25

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅ ԱՐ սարանում սովորել են հայաբնակ թային նվաճումներից էր նշված
տարբեր վայրերից եկած ուսա­ գիտությունների գծով տերմին­
տիպի դպրոցը (1406-XVI դար), նողներ, իսկ վարդապետները ների մշակումը և գիտական հա­
ա պ ա Գլաձորի համալսարանի դասավանդել են թե պատմական յերենի հարստացումն ու զարգա-
60-ամյա գործառությունը (1280­ Հայաստանի, թե Կիիկիայի տ ա ր ցումը7;
1340) կներկայանա ավելի քա ն բեր համալսարաններում;
երեքհարյուրամյա ավանդույթով; զ) Հայ եկեղեցու և ազնվակա­
դ) Հայ դպրոցին բնորոշ ուսու- նության (Պահլավունյաց, Սյուն­
Միջնադարյան համալսարա­ ցիչ-աշակերտ առանձնահատուկ յաց, Օրբելյան, Պռոշյան և այլ
նական կրթության ավանդույթի փոխհարաբերությունը՝ իբրև իշխանական տոհմերի) փոխհա-
ձևավորման հիմքում ընկած են մշակութային ժառանգորդման մագործակցությունը՝ ի պաշտ­
հետևյալ իրողությունները. միջոց; Մաշտոցի և Կորյունի՝ Մա­ պանություն մշակույթի;
տենադարանի առջև տեղադըր
ա) Հայ մշակույթի միասնութ­ ված արձանները դրա խորհրդա­ Կիլիկյան թագավորության
յունը և զարգացումը սեփական նիշն են; կործանումը, այնուհետև XV-XVI
հիմքի վրա; Միջնադարյան հայ դարերի անընդմեջ պատերազմ­
մշակույթի ու կրթության մեծ ե) Համահայկական մշակույթի ները, ազնվականության ոչնչա­
երախտավոր Գրիգոր Մագիստ­ ստեղծումը; Համալսարաններում ցումը և վանքերի կործանումը
րոսը և իր ժառանգորդները, ծնունդ առած մշակույթի (քնա­ պ ա տ ճա ռ դարձան հայ մշակույ­
շարունակելով մեր դպրության րերգություն, մանրանկարչություն, թի, նաև համալսարանների անկ­
ոսկեդարի մեծագույն մտածո­ գրչության արվեստ, փիլիսոփա- ման; Համալսարաններն ընկան,
ղի՝ Խորենացու ավանդները, յո^ բայց հայ իրականության մեջ
րացրին ու կենտրոնացրին օտ ա ր նրանք երեք կարևոր ներդրում ու­
նեցան.
մշակույթների ձեռքբերումները՝ յություն, բնագիտություն, բժշկա­
ա) Համալսարանների ժա ­
սակայն ուսուցումը խարսխելով գիտություն, երաժշտություն և ռանգությունը մեկընդմիշտ նե­
րառված է հայ մշակույթի մեջ և
հայկական հիմքի վրա6; այլն) ստեղծմանը մասնակցել անուղղակիորեն ներգործել է հե­
տ ա գա հայ կյանքի վրա;
բ) Համալսարանների առըն- են հայության բոլոր հատված­
բ) Գործելով վանքերին կից,
չությունները արտերկրի կրթա- ները; Միջնադարյան մշակույթն որոնք «մեղմում էին հայ կյանքի
կոպտությունը»8, համալսարան­
գիտ ական կենտրոնների հետ և այսօր էլ զարմանք է հարուցում. ները որոշակիորեն պայմանա­
վորել են հայ հասարակության
հիմնված լինելը անտիկ մշակույ­ չմոռանանք, որ այն ստեղծողնե­ բարոյահոգևոր զարգացումը; Այս
առաքելությամբ նրանք նույնա­
թի ու համամարդկային արժեքնե­ րից շատերը համալսարանների նում են եվրոպական համալսա­
րաններին;
րի վրա. համաշխարհային մտքի ռեկտորներ և վարդապետներ
գ) Հայոց հոգևոր նկարագիրը
յուրօրինակ մշակումը ազգային են եղել՝ Գրիգոր Մագիստրոս, հարստացավ նոր՝ համալսարա­
նական կրթության ավանդույթով,
հողի վրա; Ներսես Շնորհալի, Մխիթար Գոշ, որը շարունակվեց ա ր տ ե ^
րի համալսարաններում հայ
գ) Հայոց համալսարանների Եսայի Նչեցի, Գրիգոր Տաթևացի, երիտասարդության ուսումնա­
ռությամբ; «Հայ ժողովրդի արևել­
սերտ փոխհարաբերությունները. Վարդան Արևելցի, Գրիգոր Տղա, յան և արևմտյան հատվածների
ուսանողությունն է եղել հայ կյան­
յուրաքանչյուր նշանավոր համա^ Հովհաննես Երզնկացի, Կիրակոս քը խմորողը. Դորպատի, Պետեր-
բուրգի, Փարիզի և այլ համալսա­
6 Հր. Թ ամրազյան, Հայ քննադա­ Գանձակեցի և այլք; րանների հայ ուսանողներն են
տություն, Բգիրք, էջ 194։ Համալսարանների մշակու­ եղել Խ. Աբովյան, Ս. Նազարյան,

7 Ռ. Իշխանյան, Ակնարկ հայերենի
տերմինաշինության, Ե., 1981, էջ 14։
8Մ.Աբեղյան, Հայոց հինգրականության
պատմություն, գիրք երկրորդ, էջ351։

26 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅ ԱՐ

ԼV

Մ. Նալբանդյան, Ռ. Պատկանյան, նած աշխարհիկ համալսարանն հական համակարգը՝ խթանե­
Գ. Արծրունի...»9; լով հանրապետության մտավոր
ամենահռչակավորն էր; կյանքի զարգացումը;
Այդ ավանդույթը, որին բնորոշ
մի շա րք արժեքներ համահունչ Այսպիսով՝ միջնադար Այսօր ԵՊՀ-ն, ազգային պե­
են ժա մանակակից համալսարա­ տականության կերտման մեջ
նական կրթության զարգացման յան հայոց համալսարանները՝ իր դերի գիտակցումով, վերա­
ոգուն, արժևորվում է հատկապես փոխման տևական ընթացքում
իր ազատականությամբ; Առհա­ իբրև մշակութային ավանդույթ, փորձում է վերագտնել նաև այդ
սարակ ազատությունը հային կորուստը՝ համալսարանական
ներհատուկ է ոչ միայն ի բնե՝ Հայ­ անուղղակիորեն նպաստել են կրթության ավանդույթը; Սա­
կի պատվիրանով, այլև ազգային կայն դրա ենթատեքստը շատ
մտածողության (հայկական փիլի­ հայության մտավոր ներուժի ավելի խորն է; Նորագույն մեկ­
սոփայական մտածողության հիմ­ նաբանությամբ կրթությունն
քում ընկած էկամքի ազատության հարստացմանը և պահպանմա­ անընդհատ հաղորդակցում է
սկզբունքը) և դավանանքի (քրիս­ մշակույթին՝ իր հերթին ուղղոր­
տոնեությունը նույնպես ուսմունք նը; դելով նրա զարգացումը; Անկա­
է կամքի ազատության մասին) խության վերագտնումով սկիզբ
տեսանկյուններից10; Միջնադարի Հայաստանը վերստին համալ­ առավ համազգային ինտեգրաց­
հայ փիլիսոփա և ռաբունապետ ման մի գործընթաց, որի հիմքում
Ներսես Լամբրոնացին նույնիսկ սարան ունեցավ 1919 թ.; Երևա­ մշակույթն է; Խոսքը ոչ միայն
Աստծուն էր անարդար համա ­ միասնական նախաստեղծ մշա­
րում մարդու ինքնիշխան կամքի նի պետական համալսարանը, կույթի մասին է, որ ուսուցանվում
վրա ազդելու դեպքում. Կիլիկիա- է, այլև ամենից առաջ՝ միասնա­
յի մա յրա քա ղաք Սսում նրա հիմ­ ցավոք, անմիջաբար չժառան­ կան ապագայի, որի ստեղծման
համար յուրահատուկ հանձնա­
9Ավ. Իսահակյան, Երկեր, հ.5, էջ301։ գեց միջնադարյան վարդապե­ ռություն ունի Երևանի պետական
10Ա. Վարդանյան, Համալսարանական համալսարանը;
կրթության դերը ազգային համախմբման տարանների ավանդույթը, սա­
գործում, Հանդես Երևանի համալսարանի,
1995, Ո 1, էջ57։ կայն մշակութային ճանապարհով

նրանց ներգործությունն առկա

է թե ԵՊՀ-ի զարգացման, թե

խորհրդային շրջանում Հայաս­

տանի գիտամշակութային թռիչքի

մեջ;

ժամանակը Երևանի պետա­

կան համալսարանի համար

սահմանել էր մշակութային մեկ

այլ հանձնառություն. նրա գիտ ա ­

կան ներուժի վրա խարսխվեցին

Հայաստանի գիտությունների

ազգային ակադեմիան և բո^

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 27

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅ ԱՐ

ԶԱՐԳԱՑՈՒ­ սոփայական իմաստավորումը կան կրթության սկզբունքները
ՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ սկզբնավորեց նոր շարժում՝ վե­ զարգացնելու համար; Ըստ այդ
ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱ­ րադարձ դեպի դասական հա­ գաղափարի՝ համալսարանն
ՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՆՈՐ մալսարանական կրթություն։ էլիտար ուսումնական հաստա­
ՀԱՆՁՆԱՌՈՒԹ­ տություն է՝ հիմնված կրթության
Ո՞րն է համալսարանական ու գիտ ա կա ն հետազոտություն­
ՅՈՒՆ կրթության արդիականության ների միասնության վրա, և չի
գաղտնիքը; Համալսարանի հետապնդում շրջանավարտնե­
Համալսարանական գաղափարը ներկայացվում է րի հետ ա գա գործունեությանն
կրթության դավանանքի երեք հայեցակետերի անքակտե­ ուղղված նեղ օգտապաշտական
լի միասնության մեջ՝ գիտելիքի նպատակներ;
վերածնումը ստեղծում (գիտություն), գիտ ե­
լիքի հաղորդում (կրթություն) և Համալսարանի դարձը իր
XX դարի փիլիսոփայական գիտելիքի տարածում (մշակույթ); բուն կոչմանը դրսևորվում է որ­
միտքը մարդկության մշակու­ Ներառելով ողջ գիտությունը՝ պես գիտելիքի և ազատության
թային վերջին զարգացումները նկատմամբ ժամանակակից
մեկնաբանեց իբրև հեռացում բնական և հումանիտար, միատե­ մարդու ձգտումների արտացո­
համամարդկային արժեքնե­ ղելով նրա ավագ և երիտասարդ լում; Այս առումով էլ այն հոգեհա­
րից; Դրանում մեղսագրվեց նաև սերունդներին, պահպանելով րազատ է հային;
կրթությունը, մասնավորապես՝ գիտելիքի և կյանքի էության կա­
համալսարանը; XVIII դարից պը՝ համալսարանն ապահովում Անձի համակողմանի զա րգա ­
սկսած՝ նրա զարգացումը դիտ­ է ինչպես գիտության՝ իբրև մշա­ ցում, համամարդկային ա րժեք­
վեց իբրև նահանջ մարդասի­ կույթի բաղադրիչի առավել բնա­ ների գերակայություն և հասա­
րական սկզբից և հրաժարում կանոն զարգացումը, այնպես էլ րակության հումանացում. ահա
մշակույթի զարգացման կողմ­ այդ մշակույթը կրողների ձևավո­ այս խնդիրներն են պայմա­
նորոշիչ լինելուց; Համարվեց, որ րումը; Այսպիսով՝ իբրև կրթութ­ նավորում համալսարանական
XX դարում բարձրորակ կա դ­ յունը, գիտությունը և մշակույթը կրթության արդի վերափոխումը
րերի պատրաստման խնդիրը համադրող եզակի կառույց՝ հա­ և զարգացման ընդհանուր մի­
համալսարանին իրականում տումները;
պարտադրել է ինստիտուտի մալսարանն ապահովում է ինչ֊
կարգավիճակ; Այս ամենի փիլի­ պես դրանց, այնպես էլ մա րդկա ­ Հայ իրականության մեջ հա­
յին զարգացումը; մալսարան կոչվող կամ կոչման
հավակնող հաստատությունների
ժամանակակից համալսա­ թվում Երևանի պետական համալ­
րանի գաղափ արը հիմնվում է սարանը, անշուշտ, միակն էր, որ
Վ. Հումբոլդտի հայեցակարգի կարող էր իրագործել դասական
վրա, որը հիմք է հանդիսացել 0. համալսարանի գաղափարը՝
Շելլերի, Օրտեգա-ի-Գասետի և դառնալով ազգային մշակույթի
այլոց կողմից համալսարանա­

28 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

զարգացման կողմնորոշիչը; Հա- բազմափուլ երևույթ; ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅ ԱՐ
վաստելով հավատարմությունն
իր տեսակին՝ իբրև կրթության Վերափոխման առաջին համակարգը ԵՊՀ-ում; Այժմ
միջազգային ձևի՝ համալսա­ համալսարանը շարունակում է
րանը, այնուամենայնիվ, փորձեց փուլը (1992-1999), որն ուղղված աշխատանքը որակի հավաստ­
գնալ իր ճանապարհով; Հայեցա- ման ազգային համակարգի
կարգային պահանջներից զատ՝ էր համալսարանի ի ն քն ա պ ա հ ստեղծման ուղղությամբ;
ԵՊՀ-ի կրթական հա մա կա ր­
գի վերափոխումը անհրաժեշտ պանմանը և ինքնահաստատ- Կրթության եռաստիճան հա­
դարձրին նաև այլ գործոններ; մակարգի և կրեդիտային ուսուց­
մանը, իրագործվում էր բարդ ման ներածումը ԵՊՀ-ի համար
ԵՊՀ վերափոխման ծի– նշանակում էր ամենից առաջ
րերը պայմաններում; ԵՊՀ-ի վե­ համալսարանական կրթութ­
յան համապատասխանեցում
1990-ական թվականների րափոխման նախաձեռնողնե­ միջազգային չափանիշներին;
սկզբին անկախացած Հայաս­ Վերջինիս ենթատեքստը կրթութ­
տանը վերստին կանգնեց պե­ րը իրազեկ էին, որ կրթությունն յան ազգային բաց համակար­
տականության կերտման խնդրի գի ստեղծումն էր՝ փ ոխ հա ղո^
առջև; Հանրապետությունում ա վա նդա պ ա հ ոլորտ է, նրա դակցվելու այլ մշակույթների ու
քաղաքական, տնտեսական և ժողովուրդների հետ, ինչպես
մշակութային նոր իրադրությու­ զարգացման միտումները յուրա­ նաև բարենպաստ պայմաններ
նը միանգամայն այլ պահա նջ­ ապահովելու հայության տարբեր
ներ էր ներկայացնում կրթութ­ քանչյուր երկրում դրսևորվում են հատվածների հարաբերվելու
յանը, ինչն անհրաժեշտ էր համար; 0եր հայրենակիցները
դարձնում ոչ միայն պ ա հպ ա ­ յուրովի; Ուստի ընտրվեց եվրո­ կրթական մակարդակով խիստ
նել համալսարանի լավագույն ա նհավասար են, ինչը սերունդ
ավանդույթները, այլև ձեռք բերել պական եռաստիճան կրթական ների, համայնքների, ինչպես
կրթության նոր որակ; Այդ նոր, նաև հայության երկու հա տ վա ծ­
ազգային համալսարանի կայաց- հա մակարգի ոչ թե դասական ների օտ ա րա ցմա ն պ ա տ ճա ռ է;
մանն էր ուղղված Հայաստանի Միջազգային լավագույն փորձի
Հանրապետության նախագահի մոդելը, այլ նորը բխեցվեց հնից՝ յուրացումը համաչափելի կդարձ­
1992 թ. հրամանագիրը՝ ԵՊՀ-ին նի մեր գիտելիքները, ա պ ա և
առանձնաշնորհելով ինքնավար կրթության կառուցվածքի հիմ­ կյանքը;
կրթական, գիտական և մշակու­
թային հաստատության կարգա­ նական փոփոխությունը հան­ Ըստ այդմ, համալսարանի
վիճակ; հաղորդակցությունն ընդլայնվում
գեցնելով նախկին համակարգին է երկու ուղղությամբ՝ ներա զգա-
Հաջորդ քայլը համալսարա- յին ու միջազգային. ըստ որում,
նինն էր, և ԵՊՀ-ի ղեկավարությու­ ներհատուկ, բայց չկառուցավոր փորձ է արվում երկրորդը նպ ա ս­
նը նախաձեռնեց նրա վերափո­ տավոր դարձնել առաջինի հա­
խումը; Սակայն համալսարանի ված որակների հստակեցմանը և մար;
առջև ծա ռա ցա ծ էին ներհակ
խնդիրներ. մի կողմից անխուսա­ խորացմանը; 1995/1996 ուսում­ ԵՊՀ-ի գործառության
փելի էր դառնում միջազգային մշակութային չափումը
կրթական չափանիշների ընդու­ նա կա ն տարվանից ԵՊՀ-ն ան­
նումը, մարդկության զարգացու­ Ւնքնավերահաստատումը
մը պա յմանա վորող արժեքների ցավ կրթական նոր համակարգի; համալսարանին հնարավորութ­
յուրացումը, մյուս կողմից՝ սեփ ա ­ յուն ընձեռեց տեր կանգնելու
կան ավանդույթների պ ա հպա­ Կրթության երկու կարևորագույն ազգային արժեքներին՝ իրագոր­
նումը և ազգային արժեքների ծելով իր մշակութային դերը; Այս
վերագտնումը; Նշված հանգա­ հատկությունները՝ պահպանո­ առումով վերափոխման ձեռքբե­
մանքները համալսարանի վե­ րումները հանգում են հետևյա­
րափոխումը դարձնում էին բա­ ղականությունը և գալիքին միտ- լին;
վական բարդ, համապարփակ և
վածությունը, դարձան այն եր­ Ա. Ելնելով այն հայտնի դրույ­
թից, որ «կրթության ու պ ա տ ­
կու սյուները, որոնց վրա սկսեց րաստության բոլոր տեսակները
և ձևերը ազգային մասշտաբով
բարձրանալ վերափոխվող հա­

մալսարանը՝ հիմնվելով անցյալի

վրա և նայելով ապագային;

ԵՊՀ-ի վերափոխման

առաջին փուլի հաջողությունը

պայմանավորեց անցումը երկ­

րորդին (2000-2009), որը կա պ ­

ված էր Բոլոնիայի գործընթացին

մասնակցության և ուսուցման

կրեդիտային համակարգի

ներդրման ու կրթության որակի

մշակույթի ստեղծման հետ; Այս

հարցերի շրջանակներում ԵՊՀ-ն

համագործակցում է եվրոպա­

կան բազմաթիվ համալսարան­

ների և գիտական կենտրոնների,

ինչպես նաև հանրապետության

մի շա րք բուհերի հետ; 2007/2008

ուսումնական տարվանից կրեդի­

տային համակարգը ներդրվեց

համալսարանի մագիստրատու­

րայում, 2008/2009-ից՝ նաև բա-

կալավրատում; Սրանով ամբող­

ջացավ կրթության եռաստիճան

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 29

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅ ԱՐ

ներկայացնում են մեկ ամբող­ մատեղել, բայց ոչ երբեք մեզ հա­ իր ուսանողներին պ ատրա ստե­
լու է որպես պատասխանատու
ջություն» (Քինգ)՝ ԵՊՀ-ն մի շա րք մար առաջնագույնը զոհելով; և բեղմնավոր գործունեությամբ
քաղաքացիներ՝ բազմաձև և ժո­
ձեռնարկումներով խթանեց հան­ բ) Դպրոցի հետ կապի խ թ ա ­ ղովրդավարական հասարա­
կությունում կյանքի և ա շխա ­
րապետության կրթական հա մա ­ նում; տանքի համար։ Համալսարանը
կլինի բարձրագույն կրթության
կարգի զարգացումը; Վերջին երկու տ ա ս ն ա մ առաջատարը երկրում՝ տրամադ­
րելով որակյալ կրթական ծրագ­
ա) Կրթության օրենսդրական յակում կրթության բոլոր մա­ րեր, առաջարկելով նորարարա­
կան ուսանողամետ ուսուցում և
ապահովում; կարդակներում (այդ թվում և խրախուսելով գերազանցության
սկզբունքները ուսանողների և
Վերափոխումը ձեռնարկելով դպրոցում) պահպանվում է մ ո աշխատակիցների մեջ։

կրթության իրավական դաշտի տիվացիայի անկումը, և դիմորդ Մինչև 2015 թ. ԵՊՀ-ն կդառնա
համալսարանական կրթության
բացակայության պայմաննե­ ների թույլ համակազմը բարձրա­ ազգային մոդել»։

րում՝ ԵՊՀ-ն հանձնառեց գործել գույն կրթության զարգացումը Համալսարանական
կրթության մողելները
այնպես, որ համալսարանական կասեցնող գործոն է դառնում;
Միջազգային բարձրագույն
կրթության հիմնադրույթները Համալսարանական կրթության կրթությունը հարուստ է ուսուց­
ման և պատրաստության ձևե­
հող նա խա պ ա տ րա ստ եին բարձ­ անհրաժեշտ որակը ակնկալելի րով; Այդուհանդերձ ա ռա ջա տ ա ր
երկրներում բնակչությունը բարձ­
րագույն կրթության զարգացման է միայն միջնակարգ կրթության րագույն կրթություն է ստանում
հիմնականում համալսարանա­
համար առհասարակ։ Դրանով պատշաճ զարգացման պարա­ կան մասնագիտություններով;
Փաստորեն համալսարանական
սկսվեց ԵՊՀ-ի նպատակային, գայում; Ուստի համալսարանը պատրաստություն ունեցող­
ներն են կազմում միջազգային
հետևողական ներդրումը թե խթանում է դպրոցի հետ կապը հանրության մտավոր սերուց­
քը, որը լուծում է համերկրային
«Կրթության մասին» ՀՀ օրենքի մի շա րք ուղղություններով՝ դրան հիմնախնդիրները և ձևավորում
համաշխարհային նոր քա ղա ­
մշակման և թե կրթական քա ղա ­ նպատակամղելով նորաստեղծ քակրթությունը; Նման հանձնա­
ռությունը մեծ պարտավորություն
քականության ձևավորման մեջ; մինչհամալսարանական կրթութ­ է դնում համալսարանների կա­
ռավարման պատասխանատու­
Այս ուղղությամբ մյուս ձեռք­ յան կենտրոնի բազմակողմ գոր­ ների և կրթական քա ղա քա կա ­
նություն մշակողների վրա;
բերումը ազգային արժեքներին ծունեությունը;
Այսօր աշխարհում գնա հա տ ­
հավատարմության հավաս­ վում է չորս համալսարանական
մոդել12.
տումն էր օրենքում, այդ թվում ՑՈ± ԵՐԹԱՍ
և ԵՊՀ-ի դերի կարևորումը Երևանի պետական հա­ ա) Անգլիական հա մա լսա ­
(հոդված 28)։ Ւնչու էր դա անհ­ մալսարանի զարգացման րանում հատուկ ուշադրութ­
րաժեշտ եվրոպական և հա­ յուն է դարձվում ուսանողի անձի
մաշխարհային ինտեգրացման ուղղությունները
12 8 ե ^ ա 6 6 06թ33083հՍ6 8 ԸՏթՕՈ6,
հավակնող Հայաստանի համար; Համալսարանի վերափոխման 1991, Ա° 3, ^–թ. 44.
17-ամյա գործունեության արդ­
Դեռևս անցումային իրավիճա­ յունքները վկայում են, որ ինքնա–
պահպանման և կայուն գործառ–
կում գտ նվող հանրապետության ման շնորհիվ նախադրյալներ
են ստեղծվել նրա առաջընթացի
կրթական համակարգը պարբե­ համար։ Վերափոխումը փակ
համակարգ չէ. նրա գումարելի­
րաբար վերափոխվում է՝ հա մա ­ ների թիվն աճում է՝ համալսա­
րանական կրթության հունի մեջ
պատասխանելու միջազգային ներառելով մշակութային բոլոր
բաղադրիչները և այն վերածելով
չափանիշներին։ Բայց չպետք համապետական ու համազգա­
յին խնդրի։ Վ երա փ ոխմա ն Եր­
է մոռանալ, որ այսօր ընդօրի- րորդ փուլ (2009-2014) մտնող
ԵՊՀ-ի զարգացման ռազմա­
նակելի ներկայացվող եվրոպա­ վարական ծրագրում նշվում է.
«Գիտակցելով տնտեսական,
կան միասնացմանը նախորդել տեխնոլոգիական և սոցիալ-մշա-
կութային աննախադեպ փոփո­
է ազգային կրթության շնորհիվ խություններով առաջադրված

ապահովված «ազգային ինք­

նատիպության, ազգային հո­

գեբանության և մշակույթի

առանձնահատկությունների

լիակատար ամրապնդումը՝

դաստիարակելով ազգային

ընդգծված ինքնագիտակ­

ցությամբ օժտ վա ծ մի քա նի

սերունդ»11։ ժա մա նա կը մեզ

պարտադրում է այդ երկուսը հա-

11 Ետխորհրդային Հայաստանի գլոբալ մարտահրավերները և
կրթության ծրագրման առանձնահատկու­ հնարավորությունները՝ ԵՊՀ-ն
թյունները ևսկզբունքները, Երևան, 1997։

30 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ՝ ՀՈԲԵԼՅ ԱՐ

զարգացմանը և բնավորության գլոբալ հետազոտական համա^
ձևավորմանը; սարան;

բ) Գ երմա նա կա ն հա մա լ­ Իր հերթին «Համալսա­
սարանին բնորոշ է գիտ ա ­ րանները XXI դարում» զ ա ^
կան հետազոտությունների բուրգյան մշտական սեմինարն
գերակայությունը, ընդ որում, առաջարկել է համալսարանների
դրանց արդյունքները հաջողութ­ դասակարգման նոր՝ եռանկյուն
յամբ օգտագործվում են ուսում­ մոդել, ըստ որի՝ համալսարանի
նական գործընթացում; զարգացումն ունի երեք ուղղվա­
ծություն՝ պետություն (հասարա­
գ) Ֆ րանսիա կա ն հա մա լսա ­ կություն), անձ և շուկա;
րանում հատուկ նշանակություն
էտրվում մասնագիտական կողմ Երևանի պետական հա­
նորոշմանը; Հաճախ այն անվա­ մալսարան. հայկական
նում են ուսուցա նող մոդել. համալսարանի մոդել
գիտահետազոտական աշխա­
տանքների գերակշիռ մասը կա­ Վերափոխման շնորհիվ հա­ ինտեգրացմանը՝ ապահովելու
տարվում է արտահամալսարա– մամարդկային և ազգային մշա­ նրա թռիչքային զարգացումը,
նական սեկտորից դուրս; կութային արժեքների ներածու­ ա պ ա և՝ միջազգային ինտեգ­
մը, ոչ թե սոսկ մասնագետների, րացմանը՝ գրավելու իր պ ա տշաճ
դ) Ամերիկյան հա մա լսա րա ­ այլ մշակութակիրների պ ա տ ­ տեղը ժողովուրդների ընտանի­
նը համարվում է աշխարհում լա­ րաստումը հատուկ պ ա տ ա սխա ­ քում; Առաջարկվող մոդելը յուրա­
վագույնը13; Այն հայտնի է որպես նատվություն է դնում ԵՊՀ-ի վրա՝ տեսակ անդրազգային համալ­
հետազոտական համալսարան, այն վերածելով գիտամշակո^ սարան է, բայց, ի տարբերություն
որը կրթության և գիտության ին­ թային զարգացման ազգային համաշխարհային համալսարա­
տեգրացման ժամանակակից ձև է; կենտրոնի; Եվ հենց սա՝ մշա- նի գաղափարի, տարամշակույթ
Թեև հետազոտական համալսա­ կութայնացումն է դիտվում իբրև ուսուցումը կազմակերպվում է
րանը եվրոպական երևույթ է, սա­ ա պ ա գա ԵՊՀ-ի հիմնական տ ա ր նույն ազգի ներկայացուցիչների
կայն աննախադեպ զարգացում համար՝ մշակութային ընդհա­
է ստացել ԱՄՆ-ում; Ամերիկյան բերիչ գ իծ; նուր հիմքով; Ըստ մեր մոդելի՝
համալսարանների հայեցակար­ Մշակութային արժեքների համալսարանների զալցբուրգ-
գում լավագույնս միահյուսվել յան եռանկյունին փոխարկվում
են վաղ միջնադարյան համա^ վրա հիմնված համալսարանա­ է քառանկյան՝ որպես չորրորդ
սարանների դեմոկրատական կան կրթությունը սփյուռքահայ գա գա թ առաջարկելով մշակույ­
ավանդույթները և գերմանա­ երիտասարդությանը կապում
կան համալսարանների պրագ­ է Հայաստանին; Տարբեր մշա­ թդ
մատիզմը; XXI դարի կեսին կույթներ կրող հայազգի (հա- Այսպիսով՝ Երևանի պ ետ ա ­
ամերիկյան համալսարանները յաստանցի և սփյուռքահայ)
վերածվեցին կրթական, հետա­ դասախոսների և ուսանողնե­ կան համալսարանը միջազգա­
զոտական և գիտաարտադրա- րի հա մա տ եղ գործունեությունը յին համալսարանական կրթութ­
կան հզոր համալիրների; Այդ ակնկալելի կդարձնի ոչ միայն յան զարգացման ընդհանուր
համակարգում աստիճանաբար համալսարանական կրթության հուն է մտնում՝ նրա մեջ բացելով
առանձնացավ հետազոտական նոր որակ, այլև հայության մտքի ազգային մշակույթի ակունքները
համալսարանը՝ որպես տարա­ թռիչք; Հիշենք՝ կիլիկյան ծ ա ղ և փորձելով գործառել իբրև նոր՝
ծաշրջանի զարգացման հզոր կուն մշակույթը համահայկական մշակութակենտրոն մոդել;
գործոն; ստեղծագործություն էր;

Այսօր զարգա ցա ծ երկրների Եվ այսպես՝ երկու՝ միջա զգա ­
լավագույն համալսարանները յին և ներազգային ուղղությամբ
վերակողմնորոշվում են դեպի ԵՊՀ-ի հաղորդակցության ընդ­
հետազոտական համալսարան; լայնումը ենթադրում է զա րգա ց­
ԵՊՀ-ն անում է ամեն հնարավո­ ման ուրույն ճանապարհ;
րը, որպեսզի 25 տարի անց մի­ Ազգային համալսարանում տա-
ջազգային չափանիշներով լինի րամշակույթ հայերի ուսուցման
կազմակերպումը միտվելու է
13հէէթ;//ո6^տտ©.օօտ.ս9. նախ՝ հայության ներազգային

Ւ՝|շ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 31

Կոլոիդային ոսկի՝ ոսկու նանո– Դարեր շարունակ մարդիկ ար կար­
մասնիկների կախույթահեղուկ։Ար– իրենց կենսագործունեության միր ապակի
վեստի պատմությունից հայտնի է, մեջ օգտ ա գործել են նանոնյու֊ պատրաստե­
որ կոլոիդային ոսկու օգնությամբ թեր և նանոերևույթներ, թեև չէին լիս); Իսկ կոլոի­
ապակի փչող վարպետները գունա­ էլ կասկածում դրա մասին; Դեռևս դային ոսկին ոչ
զարդել են իրենց աշխատանքնե­ հնում վարպետները գունազար­
րը՝ զարդերը և ապակենկարները։ դել են ապակենկարները կոլոի­ այլ ինչ է, եթե ոչ
Ինչպես, օրինակ, Բարսելոնայի կա– դային ոսկու միջոցով (ի դեպ, ոսկու նանոմասնիկ-
տալոնյան երաժշտության պալատի ների կախույթահե-
ապակենկարը։ նույն տեխնիկան է օգտ ա գործ­ ղուկ; Եվս մի օրինակ՝
վել նաև Կրեմլի աստղերի հա֊ Դամասկոսի պողպա­
տը, որը հայտնի է մ.թ. IV
հարյուրամյակից; Վերջերս
պարզվել է, որ այն պարու­
նակում է ածխածնային նա-
նոխողովակների խմբեր, որի
պ ա տ ճա ռով էլ այդ պողպատի
սրաշեղբերն այդքան ամուր են;
1931 թ. ստեղծվեց էլեկտ­
րոնային մանրադիտակը, և
առաջին անգամ մարդիկ կարո­
ղացան տեսնել նանոօբյեկտներ,
այդ թվում նաև՝ մանրէներ;
1952 թ. խորհրդային գիտ ­
նականներ Լ.Վ.Ռադուշկևիչը և
Վ.Մ.Լուկյանովիչը հայտնաբե­
րեցին առաջին նանոնյութը՝ այ­
սօր հանրահայտ ածխածնա­
յին նանոխողովակները, որոնք
առաջանում էին ածխածնային
էլեկտրաաղեղնավոր մոմերի
մրի մեջ; Այդ նյութն անվանեցին
«միաչափ նանոսկոպիկ օբյեկտ­
ներ», որոնց տրամագիծը կազ­
մում էր մոտավորապես 100 նմ;
Սակայն այն ժամանակ հայտ­
նագործությունը մնաց աննկատ;

32 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

Նանոխողովակների համաշխար­

հային համբավը սկսվեց 1991թ.

ճապոնացի հետազոտող Սումիո

Ինդիմայի հոդվածի հրապարա­

կումից հետո։

Նանոխողովակները դասվում

են ֆուլերենների՝ ածխածնի

միատոմական շերտերից կազմ­

ված նյութերի ընտանիքին։

Առաջին անգամ ֆուլերենների

մոլեկուլները՝ ֆուտբոլի գնդա­

կի տեսք ունեցող 60, 70 և ավելի

ատոմներից կազված բազմանի^

տեր, ստացել է 1980-ական թթ.

նանոտեխնոլոգիաների ռահվի­

րաներից մեկը՝ Ռիչարդ Սմոլլին

իր գործընկերների հետ միասին։

Այդ նյութերը իրենց անվանու­

մը ստացել են ճարտա րագետ և

փիլիսոփա Բակմինսթեր Ֆուլլե-1

րի պատվին, որը շինարարական

հորինվածքներում օգտագործել

էր նման կառուցվածք ունեցող

բազմանիստեր։ Վերջերս հայտ­ Նրբագույն արհեստավորա­
կան տեխնոլոգիան վերածնվել
նագործված գրաֆենը՝ ածխած­
է ռուս մասնագետների կող­
նի ատոմների վեցանկյուն բջիջ­ մից Մոսկովյան Կրեմլի հան­
րահայտ սուտակե աստղերը
ներից կազմված «գորգը», նույն
ստեղծելու ժամանակ։
ընտանիքի նյութերից է։
բառացիորեն ապշեցրել էին հա֊
Այն եղանակների առաջին սարակայնությանը; Դրա շնոր­
հիվ նանոտեխնոլոգիաները
հիշատակումը, որոնք հետագա­ հայտնվեցին համընդհանուր ու­
շադրության կենտրոնում;
յում անվանելու էին նանոտեխ-
Դրեքսլերի կանխատեսում­
նոլոգիաներ, 1959 թ. կատարել ներն այսօր ֆանտաստիկ են
համարվում; Բայց այն խնդիր­
է մեր ժամանակների խոշորա- 1986 թ. լույս տ եսա վ էրիկ ները, որոնց մասին նա գրել է՝
գույն ֆիզիկոսներից մեկը՝ Ռի­ Դրեքսլերի «Արարող մեքենա­ նանոկառուցվածքների ինքնա-
չարդ ՖԵյնմանը, «Այնտեղ՝ ները. նանոտեխնոլոգիաների հավաքումը, մոլեկուլյար մա­
ներքևում, շատ տեղ կա» հան­ դարաշրջանի սկիզբը» գ ի ր կարդակի արտադրությունը,նա-
րահայտ դասախոսության քը; Այդտեղ հեղինակը շա րա դ­ նոմասշտաբային բժշկական
ընթացքում։ Նա առաջարկել է րել է մոլեկուլյար մեքենաների մանիպուլյացաները, մնում են
1000 դոլար մրցանակ նրան, ով գա ղա փ ա րը, որոնք կարող են հետազոտության առաջավոր
առաջինը կստեղծի 1/64 դյույմից վերարտադրվել; Նա պնդում էր, բնագծում; Ով գիտի, գուցե
(0,4 մմ) փոքր չափերի ա շխա տ ող որ այդ մեքենաները՝ ն ա ն ո ռ ո այսօրվա իրատեսական նանո­
էլեկտրական շարժիչ և նույնքան բոտները, դուրս գալով վերա հըս տեխնոլոգիաները հանգեցնեն
գումար էլ նրան, ով կփոքրաց- կողությունից, կկարողանան ավելի ա ննա խա դեպ նվաճում­
նի տեքստի մի էջը 25000 ան­ այնքան ա րա գ զարգանալ, որ ների, քա ն այնպիսիք, որ կարող
գամ։ Նա խոսել է նաև առանձին «արարող մեքենաներից» կվե­ էին կանխատեսել երազողներն
ատոմներ տեղաշարժելու պո­ րածվեն «ոչնչացման մեքենա­ անցյալ դարում;
տենցիալ հնարավորության և ների» և կկլանեն երկրի ամբողջ
համապատասխան չափերի կենսազանգվածը; Խենթացած
մանիպուլյատորի օգնությանբ մեքենաներից կազմված այդ
դրանցից տարբեր կառուցվածք­ էությունը (սուբստանց) ստ ա ­
ներ ստանալու մասին։ Իսկ «նա- ցել է «գորշ լորձունք» անունը;
նոտեխնոլոգիաներ» տերմինը Այդ գիրքը և դրան հետևած բա­
1974 թ. գործածության մեջ է դրել նավեճը, որին մասնակցեցին
ճապոնացի ֆիզիկոս Նորիո Տա֊ խոշորագույն գիտնականներ,
նիգուտին։

Ւ՝|24. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 33

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց

- Դուք այն եզակիներից եք, որ տիեզերքը տեսել
է «ափի մեջ»։ Ւնչ զգացում կարող է առաջացնել
տիեզերքի անսահմանությունը՝ սարսափ, թ ե
հիացմունք։

- Ես տեսել եմ տիեզերքը՝ ափի մեջ, և ճիշտ
կլիներ ասել, որ տիեզերքի անսահմանությունը
սարսափ է առաջացնում, որովհետև տիեզեր­
քում ամեն ինչ վերջավոր է՝ բացի երկու բանից.
մեկն ինքը՝ տիեզերքը, որպես տարածություն,
երկրորդը՝ ժամանակը; Այս երկուսն անսահման
են, և այդ պ ա տ ճա ռով սարսափ է առաջանում;
Տիեզերքը կարելի է վերլուծել մասերի, բա ղա դ­
րիչների, ֆիզիկական երևույթների; Բայց մի
բան պ ա րզ է վաղուց. տիեզերքը չունի սահման;
ժամանակը՝ նույնպես; Որտեղ է սկսվում և որ­
տ եղ վերջանում, ոչ ոք չի կարող ասել;

Տիեզերքը տարբեր կերպ են ընկալում նկա ­
րիչն ու ֆիզիկոսը; Նկարիչն այնտեղ հարմոնիա է
տեսնում, ներդաշնակություն, ֆիզիկոսը՝ միայն
ու միայն ֆիզիկական գործընթացներ և դրանց
հետևանքները; Այստեղ անհատական ըմբռնու­
մը և վերլուծությունն են որոշիչ դառնում; Երկուսն
էլ՝ և ֆիզիկական, և գեղա գիտ ա կա ն ըմբռնում­
ներն էլ ճիշտ են և իրար լրացնում են; Երկուսն էլ
հատուկ ու բնորոշ են մարդուն. մարդը կարող

34 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

է հասկանալ գեղեցկությունը, - Կա մի բան, ա ռա նց որի Ձեր ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց
մարդը կարող է հասկանալ տիե­ կյանքը չեք պատկերացնում։
զերքը; Թե որն է առաջնայինը, Համբարձումյան, Գուրզադյան,
միանգամայն սուբյեկտիվ հար­ - Կյանքը, իհարկե, շատ Առուշանյան, Միկոյան
ցադրում է; Երկուսն էլ պ ետ ք են, բարդ հասկացություն է և տար­
երկուսն էլ ճիշտ են; բեր մարդկանց համար տարբեր րին աստիճանի խստապահանջ
կերպ է ընթանում; Ես էլ ունեմ մարդ; Եվ երբ Վելասկեսը շրջել
- Եթե մարդկությունը ստիպ­ իմ հետաքրքրությունները, իմ է նկարը, որ պ ա պ ը նայի, նրա
վա ծ լիներ ընտրություն կատարել ապրումները, որոնք իմ կյանքն առաջին արձագանքն այսպիսին
արվեստի և գիտության միջև, որը են; Ես իմ կյանքը չեմ կարող էեղել. «Միթե ես այդքան չար եմ»;
խորհուրդ կտայիք ընտրել։ պատկերացնել առանց արվես­ Որպես դիմանկար՝ ես այն դնում
տի; եմ արվեստի գագաթնակետին;
- Ես սիրում եմ գիտությունը, Ես հիմա էլ եմ փշաքաղվում, երբ
բայց չեմ թաքցնում, որ ավե­ - Արվեստներից ամենակարևո­ մտաբերում եմ այն; Դա տիեզե­
լի շատ սիրել եմ արվեստը; Իմ րը՝ Ձեր կարծիքով։ րական երևույթ է՝ Վելասկեսի
կյանքում գիտության և արվես­ հանճարեղ վրձնով ստեղծված;
տի համատեղումը կարծես կա­ - Արվեստ ասելով՝ ես հաս­ Ռուս արվեստի պատմության
յացել է; Ուրիշ հարց, որ ինչ-ինչ կանում եմ առաջին հեր­ մեջ, իմ կարծիքով, խոշորագույն
հանգամա նքներ թույլ չեն տվել թին երաժշտությունը; Երբ դիմանկարիչ Կրամսկոյը, Վենե-
դրանցից յուրաքանչյուրը լիա­ երաժշտություն ես լսում, թվում է, տիկում տեսնելով այդ նկարը,
կատա ր դարձնել; Հիշում եմ՝ թե դրանից վեր ոչինչ չի կարող այնպիսի ցնցում է ապրում, որ
երեխա էի, մատիտ ը ձեռքիս լինել; Հետո գալիս են ճա րտ ա ­ որոշում է ընդհանրապես թողնել
թղթի վրա տառեր չէի գրում, այլ րապետությունը և կերպար­ գեղանկարչությունը;
նկարներ էի նկարում; Այն ժա մա ­ վեստը; Երբ նայում ես Ռաֆայելի
նակ կարծում էի՝ բոլորն են այդ­ ստեղծագործություններին, նա ­ Վելասկեսին հանիրավի չեն
պես; Բայց հետո հասկացա, որ յում ես դասականներին... դասել Վերածննդի հանճարնե­
ոչ; Այստեղ անհատականության րի շարքը սոսկ այն պատճառով,
հարցը որոշիչ է դառնում; Մար­ Ամեն անգամ, երբ մտ ա ­ որ գործել է մի փոքր ավելի ուշ
դը զարմանալիորեն օժտված է բերում եմ հելլենիստական շրջանում, բայց ես չեմ կարող
ինչ-որ ձևով արտահայտվելու դարաշրջանի քանդակագոր­ նրան չդնել Ռաֆայելի կողքին;
հատկությամբ; Մատիտով գիծ ծությունը, ամբողջ մարմինս Նա ինձ ցնցել է նաև շատ ուրիշ
քաշել՝ ինչ-որ բան պատկերելու եռում է; Ինչ հրաշք էր, որ այդ գործերով, որոնցից մեկն էլ Վե­
միտումով, կամ կավից մի բան հեռավոր ժամանակներում մար­ ներան է; Շատ նկարիչներ են
սարքել. սրանք մարդու մեջ ի ծնե դը հասու եղավ նման քա նդա կա ­ նկարել Վեներային, բայց մեծ մա­
են դրված; Իրականում սա մարդ գործությանը; սամբ նրան պատկերել են մա տ ­
արարածի բնական ընթացքն է; չելի դիրքում; Միայն Վելասկեսն
Վերածնունդը հսկայական է, որ նկարել է մեջքից, պ ա ռկա ծ
Ինձ գիտության աշխա րհ տ ա ­ իրադարձություն է մա ր դ կ ո ^ վիճակում, բոլոր առումներով
րան հանգամանքները; Որքա­ յան պատմության մեջ; Այն չէր ա մենադժվարին դիրքից; Երբ ես
նով է դա ճիշտ կամ սխալ, նման սահմանափակվում միայն իտա­ Անգլիայում առաջին ա նգա մ տե­
հարցադրում ես չեմ ցանկանում լական արվեստի սահմաննե­ սա այդ նկարը (սրահում միայն
անել; Կան մարդիկ, որ սկսում րով, այլ ընդգրկում էր ամբողջ այդ մի նկարն էր կախված, ուրիշ
են զբաղվել ինչ-որ բանով, հե­ աշխարհը; Մի վայրկյան եթե նկար չկար), ցնցումն այն ա ստ ի­
տո հասկանում են, որ դա իրենց վերացնենք այդ հսկա արվես­ ճան էր, որ, ինչ մեղքս թաքցնեմ,
գործը չէր; Իմ կյանքը մի քիչ այլ տը, որ ծնվեց ու ձևավորվեց ես ընդհանրապես դուրս եկա
կերպ դասավորվեց. գիտությու­ Վերածննդի դարաշրջանում՝
նը դա րձա վ որոշիչ; հիմնված անտիկ արվեստի վրա,
ա պ ա հովվա ծ կլինի մարդու վե­
Ես սիրում եմ արվեստը; րադարձը քարանձավ;
ճիշտն ասած, այդ տարուբերում­
ներն իմ մեջ եղել են՝ արվեստ, թե Արվեստում ես ինձ համար
գիտություն; Այն հանգամանքը, անջատել եմ գործեր, որոնք, իմ
որ ես ունեմ որոշակի նկրտումներ կարծիքով, աշխարհներ են ներ֊
նաև արվեստի ասպարեզում, կայացնում; Առաջինն իսպանա­
դեռ պ ա տ ա սխ ա ն չէ; Դրանք ըն­ ցի նկարիչ Վելասկեսի՝ Հռոմի
դամենը տարուբերումներ են; Ինոկենտիոս XX պ ա պ ի դիմա ­
Ես սիրել եմ արվեստը, առանց նկարն է, որը նկարիչն ստեղ­
դրա ես իմ կյանքը չեմ պ ա տ կե­ ծել է ընդամենը երկու սեանսի
րացնում; Միայն Ռաֆայելը... Դա ընթացքում; Ինոկենտիոս XX-ը
տիեզերական երևույթ է; պատմության մեջ հայտնի է որ­
պես դժվա րահաճ, անզիջում, վե-

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 35

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց ծունեության ընթացքում հարյու­ ղությունն ամենամեծ երևույթն է,
րավոր անգամ ավելի արդյունք ամենամեծ հատկությունն է տիե­
պատկերասրահից; Ես չկարո­ տվեց, քա ն հարյուրավոր աստ­ զերքի և դրա մի փոքրիկ կտորի,
ղացա նայել այլ նկարներ; ղա դիտարաններ 100 տարվա որը կոչվում է մարդ;
ընթացքում; Չափազանցութ­
- Մարդկության ամենամեծ յուն այստեղ պ ետ ք չէ փնտրել, Երկրորդը հենց այդ մտա­
գյուտը։ առավել ևս, որ ա ստ ղա դիտ ա ­ ծողությամբ ստեղծված արժեք­
կի որակական արդյունքները ները պահել կարողանալն է;
- Մարդկության մեծագույն եղան անկանխատեսելիորեն Դրանք, անշուշտ, շա տ են,
գյուտերը ժամանակի ընթացքում բարձր; Տիեզերքի պատկերները, և առաջին հերթին պոեզիա­
աճել են աղետալի արագությամբ, սպեկտրները, որ ստացվում են յի, երաժշտության ա սպ ա րե­
և դժվար էառանձնացնել դրանք դրա միջոցով և անմիջապես հա­ զում, ոչ պակաս՝ գիտության;
կամ բաժանել կարևորի ու ղորդվում երկիր, խոշորագույն Լինի դա արվեստում, պոե­
անկարևորի; Այսպես՝ 1897 թվա ­ արդյունքներից պետք է համա­ զիայում, թե գիտության մեջ,
կանին անգլիացի ֆիզիկոս Թոմ֊ րել վերջին տասնամյակներում ակամա ապշանքն է պատում
սոնը հայտնագործեց էլեկտրոնը; աստղաֆիզիկայի ոլորտում; Հա ­ մարդուն; Ինչպես Նյուտոնը հա ­
Նոբելյան առաջին մրցանակա­ ճախ պատկերները չափազանց սավ տիեզերական ձգողության
կիրներից մեկը եղավ Ռենտգենը տպավորիչ են նաև արտաքինից, գաղափարին; Ինչպես տարիներ
իր հայտնագործած, իր կարծի­ իսկ իրականում դրանց ամեն մի անց արդեն ոչ երիտ ա սա րդ Նյու­
քով, ինչ-որ մասնիկի, իրա կա ­ կետը որոշակի ֆիզիկական գոր­ տոնը հայտնագործեց ռեակ­
նում՝ ճա ռագայթների համար; ծընթացներ ու փոխազդեցութ­ տ իվ ուժի գա ղափ արը; Հանեք
Այն ժա մա նա կ կարգին չգիտեին՝ յուններ է ի հայտ բերում; Տաս­ ասպարեզից ռեա կտ իվ ուժը,
որն է ճառագայթը, որը՝ մասնի­ նամյակներ առաջ այդպիսի բան կվերանա տիեզերքի ճանաչման
կը; Ռենտգենը չկարողա ցավ իր անհնարին էր նույնիսկ երազել; այսօրվա հնարավորությունը; Այ­
արա ծ հայտնագործության ինչ սօր բոլոր հրթիռները միայն այդ
լինելը հասկանալ; Նա չի հա վա ­ - Որոնք են այն ամենակարևոր գա ղա փ ա րով են գործում; Լուսնի
տացել, որ հայտնագործել է բոլո­ արժեքները, որոնք մարդկությունը վրա մարդը ոտ ք դրեց միայն այն
րովին նոր տիպի ճառագայթում; պարտավոր է պահպանել։ բանի շնորհիվ, որ կային այդ ու­
ժով գործող տիեզերական սա ր
էլեկտրոնի հայտնադործու­ - Ամենակարևոր արժեքնե­ քեր;
մը վիթխարի իրադարձություն րը երկուսն են; Առաջինը՝ մտ ա ­
էր գիտության և մարդկության ծողությունը; Մտածողությունն է Բայց թե ինչպես Նյուտոնը
համար; Բայց 20 տարի հետո ամենամեծ հատկությունը մարդ հա սա վ այդ գաղափ արին, մինչև
հայտնագործվեց պրոտոնը, արարածի; Այն հսկա գեներատոր հիմա լավ չգիտեմ;
որը, 2000 ա նգա մ ծանր լինելով է մարդու համար; Եվ մարդ պետք
էլեկտրոնից, դա րձա վ բոլորովին է կարողանա զգուշորեն վերա­ Պյութագորասի թեորեմի մա­
նոր երևույթ գիտության մեջ; Այս­ բերվել դրան, առաջին հերթին սին իմացա, երբ դպրոցի 6-րդ
պիսի իրողության պայմաննե­ ըմբռնել, որ իսկապես մտածո­ դասարանում էի սովորում; Երե֊
րում միանշանակ ասել, թե որն է
ամենամեծ հայտնագործությու­
նը, շա տ դժվա ր է; Միայն կարող
եմ ասել՝ ես ա պ շա ծ եմ տ ա րրա ­
կան մասնիկների գոյությամբ; Դա
տիեզերքն է; Տիեզերքն է, որին
դեռ 2000 տարի առա ջ հասու
էին հույն փիլիսոփաները; Շատ
եմ դժվարանում, որովհետև եթե
տարրական մասնիկների մասին
է խոսքը, գրողը տանի, բոլորն էլ
ապ շեցնող մասնիկներ են;

Ամերիկացիները տարիներ
առաջ ստեղծեցին աշխարհի
ամենախոշոր տիեզերական
Հաբլ աստղադիտակը, որը խ ո
շորագույն իրադարձություն ե­
ղավ տիեզերագիտության զար­
գացման, ընդհանրապես մեր
դարաշրջանի համար; Ես կա ­
րող եմ հանգիստ այսպես ձևա­
կերպել. այդ աստղա դիտակը
տիեզերքում իր 20 տ ա րվա գոր­

36 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Ա°4. 2009

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց

խ ա էի, բայց այդ թեորեմից ես րողացել է մարդու մեջ տ եղա ­ կելի։ Բայց հավանորեն այս տ ա ­
ահավոր ցնցում ապրեցի; Սխե֊ վորել մանկությունից սկսվող րուբերումներով է մարդը ներ­
մաներ էի նկարում, ուզում էի շարժումը, որը գիտ ա կա ն լեզ­ քուստ ձևավորվում, իր կերպարն է
սխալ գտնել Պյութագորասի թեո­ վով կկոչվի էվոլյուցիա; Իրա­ գտնում, արտահայտչական ձևերն
րեմում; Կարող եք պ ա տ կերա ց­ կանացել են մանկության իմ է գտնում, իր մտածողությունն է
նել... Ինչևէ; Կարելի է ասել, որ երազանքները; Այնքանով, գտնում։
այդ թեորեմով սկսվեց իմ կյանքը, որքանով իմ այսօրվա զբաղ­
և ես մինչև հիմա՝ այս հասակում, մունքներին են վերաբերում, - Իսկ չարածների համար չեք
չեմ կարողանում հագենալ դրա երևի՝ այո, ոչ լիակատար, ափսոսում։
գեղեցկությունից; Այն ոչ թե մա­
թեմատիկական առնչություն է, բայց՝ այո։ - Չարածներիս համար նույնպես
այլ տիեզերական գեղեցկություն; ափսոսում եմ, և երևի թե դրանք
Ու ես մինչև հիմա պ ա տ եպ ա տ եմ - Ձեր լավագույն խորհրդա– ավել շա տ են։ Ես նկա տ ի չունեմ
նետվում՝ փորձելով հասկանալ, տուն։ այն չարվածը, որը չեմ կարողացել
թե ինչպես է Պյութագորասը հա­ անել։ Այլ այն, որը կարող էի և չա­
սել այդ մտքին, որ ներքնաձիգի - Իմ լավագույն խորհրդա ­ րեցի։ Այդ ափսոսանքը կա, և դա
քառակուսին հավասար է էջերի տուն այս տարիքում կարող եմ միայն ա փ սոսա նք չէ, այլ տ ա ռ ա ­
քառակուսիների գումարին; Չգխ համարել մտածողությունը։ պանք, շատ ծանր ապրումներ;
տեմ;
- Արածների համար երբևէ - ճի՛շտ է, որ տարիքն իմաստութ­
- Ինչի մասին եք երագել ման­ ափսոսացել եք։ յուն է ավելացնում։
կության տարիներին, ևիրականա­
ցե՛լ են արդյոք այդ երազանքները։ - Ափսոսալ արածների հա­ - Տարիքը, անշուշտ, իմաս­
մար նշանակում է ափսոսալ տություն է ավելացնում։ Իհարկե,
- Մանկությունը մարդու կյանքի թույլ տ վա ծ սխալների համար; ոչ հավասարաչափ, ժա մա նա ­
թերևս ամենագեղեցիկ շրջանն է; Իսկ սխալների համար մարդ կի ընթացքում։ Բայց տարիքը, ես
Բնությունը ինչ-որ հրա շքով կա­ միշտ էլ ափսոսում է, միշտ էլ կասեի, ոչ այնքան իմաստություն,
տ առապ ում է; Ափսոսանքներ որքան ավելի զսպվածություն և
կան, որ դառնում են անշտ- մտածողություն է ծնում մարդու նե­
րաշխարհում։

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 37

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց

► - Ձեր հոգու խ որքումքա նի տա֊ տեսանկյունից։ Բայց ճա րտ ա ­ նում։ Անչափ մեծ է այն մարդ­
րեկան եք։ կանց քանակը, որոնք չգիտեն
րապետությունը հարմոնիա անգամ, թե ինչ բան է արվեստը։
- Ւմ հոգու խորքում ես բոլո­ Մտածողությամբ և ամեն ինչով
րովին երիտ ա սա րդ եմ։ Սա հենց է՝ գծերի, ձևերի, ծավալների։ մարդը մարդուց շատ է տար­
այնպես ասվա ծ խոսք չէ. ես իս­ բերվում։ Մարդկանց՝ գեղեցիկի
կապես ինձ շատ երիտասարդ ճարտարապետությունն այն է, ընկալումը նույնպես տարբեր
եմ զգում։ Ուրիշ հարց, որ ֆիզի­ է։ Գեղեցկությունը միայն նկա ­
կապես վիճակս առաջվանը չէ, ինչին մարդու հայացքը բառիս րը չէ, դա վարքագիծն է մարդ
բայց մտածողությունս, հատկա­ արարածի. ինչպես է նա շարժ­
պես գեղեցիկի զգացողությունը բուն իմա ստ ով ամեն օր է հա ռ­ վում, ինչպես է արտահայտվում,
նույնն է, ինչ տարիներ առաջ։ ինչպես է ժայռի վրա ինչ-որ բան
ված։ Պետք է պ ա րզա պ ես լսել փորագրում, ինչպես է գրում և
- Կարծում եք՝ ա մենքին է հա­ այլն, և այլն։ Այս պ ա յմա նա կա ­
տուկ գեղեցկության զգացողութ­ ճարտարապետական ռիթմը, նությունները բնորոշ են նույնիսկ
յունը։ նույն քաղաքակրթության, նույ­
ճարտարապետության սիմֆո­ նիսկ նույն գիտելիքների տեր
- Առանց գեղեցկության մարդկանց։
զգացողության անհնար է պ ա տ ­ նիան, երաժշտությունը՝ գծե­
կերացնել մարդկության գոյութ­ - Իսկ պոեզիայի ընկալումը։
յունը։ Տարերայնորեն է մարդը րով և ձևերով ներկայացված։
փնտրում գեղեցկությունը և ամեն - Պոեզիայի լեզուն այսօր մո­
անգամ հրճվում այն գտնելիս։ Համաձայն եմ՝ սա սովորական ռացվում է։ Տարիներ առաջ ես
Պոեզիայի տեսքով, որ իսկա­ հրապուրվել էի պարսկական
պես կարող է քարուքանդ անել երաժշտություն չէ, և դժվար է արվեստով ու գրականությամբ։
մարդու հոգին, ճարտարապե­ Եվ անսպասելի դեմ ա ռա մի
տության, որի առաջին քայլերն ըմբռնել։ նկարագրության. հեռավոր անց­
սկսվեցին Եգիպտոսում և հետո յալում Պարսկաստանում եղել է
հուժկու ընթացք ստացա ն մինչև Գեղեցկության զգացողությո^ մի երիտասարդ, շատ գեղեցիկ
մեր օրերը։ Ես տ րա մա դրվա ծ չեմ նը կա մարդու մեջ, այն սուբյեկ­ շահ, որն ունեցել է ա րտ ա կա րգ
նսեմացնելու մերօրյա ճարտա­ տ իվ զգացողություն է։ Դա մո­ գեղեցիկ կին։ Նրանք սիրել են
րապետությունը։ Այն հիմնված է տեցման, ըմբռնման հարց է։ Ինչը իրա ր բայց բանից պարզվել է
անցյալի խոշոր ձեռքբերումների կարելի է համարել գեղեցիկ։ Քա­ որ ավելի շատ սիրել են պոեզիա։
վրա, և այդ ընթացքը շարունակ­ րանձավային արվեստ գոյութ­ Այդ երիտասարդ, գեղեցիկ մար­
վում է։ ճարտարապետությունը յուն ունի։ Ես ա ռիթ եմ ունեցել դիկ իրենց ամբողջ կյանքում խո­
բարդ է ընկալելու և վերապրելու մինչև 15 հազար տարի ա ռա ջ­ սել են միայն պոեզիայի լեզվով,
վա ժա յռապատկերներ տեսնել։ բանաստեղծական լեզվով։ Գուցե
Եվ ա պ շա ծ եմ մնացել։ 13 հա­ գրակա նա գետ ներն են հորինել
զար տարի առաջ մարդը ժայ­ այս առասպելը, սակայն դա ես
ռի վրա անգամ կին արարած է մի քա նի տ եղ եմ հանդիպել։
պատկերել և այնքան գեղեցիկ
ձևով, որ դժվարանում ես հա վա ­ - Կողմ եք այն տեսակետին, թե
տալ, որ այդքան հեռավոր անց­ մարդկության պատմությունը բա ­
յալում մարդն իր ինտելեկտո^ րու և չարի շարունակական պայ­
ալ զարգացման մակարդակով քա ր է։ Եթե այո, ա պ ա ինչպե±ս է
կարող էր հասնել այդ վիճակին։ ավարտվելու այդ պայքարը, եթե
Կյանքում ամեն մարդուց պ ետ ք չէ մի օր, իհարկե, այն ավարտվի։
ակնկալել գեղեցկության ըմբըռ
- Բարու և չարի պայքարը
պետք է ընդունել պայմանակա­
նորեն։ Ինչ է չարը, և ինչ է բա­
րին. դրանք մարդ արարածը
ձևակերպել է ըստ իր ըմբըռն-
ման։ Երկրագնդի վրա ամեն մի
արարած այդ հասկացություննե­
րը տարբեր կերպ կարող է ընկա­
լել. մարդը՝ մի կերպ, կոկորդի֊
լոսը՝ այլ։ Բացարձակ միարժեք
ձևակերպումներ տալ հնարավոր

38 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ՀԱ ՐՑ Ա ԶՐՈՒՅ Ց

չէ։ Չարի և բարու հարցադրումը կացված լինելն էլ հասարակական
ավելի շատ բարոյական խնդիր երևույթ է։
է, քա ն ֆիզիկական աշխարհի
հետ առնչվող իրադարձություն։ - Ի±նչ եք կարծում, Դուք ծնվել
Բարոյական խնդիրները բնո­ եք ճիշտ տեղում և ճիշտ ժամանա­
րոշ են մարդու մտածողությանը, կին։
նրա գործելակերպին, մարդկա­
յին փոխհարաբերություններին - Ես չեմ կարծում, թե ծնվել եմ
և այլն։ Եթե մի գա զա ն հար­ ճիշտ տեղում և ճիշտ ժա մա նա ­
ձակվում է մի այլ գա զա նի վրա, կին։ Որովհետև գիտեմ, որ վաղ­
խիստ պայմանական է, թե դրան- վա օրն ավելի հարուստ է լինելու,
ցից որն է բարին, որը չարը։ ավելի հետաքրքիր, ավելի հար­
ցերով լեցուն, քա ն այսօրվա օրը։
- Ձեզ համար ծանր է Ձեր խաչը Վաղվա օրը ներկա շարժումն է,
էվոլյուցիան, և այն միշտ սպ ա ­
կրեւը– սողական վիճակ է ծնում մարդու
համար։
- Խաչը կրելը ծանր բան է,
անշուշտ։ Դա խաչ չէ, դա մի - Ինչն է Ձեզ վախեցնում։
զարհուրելի բան է։ Շատ ծանր
են իմ մտքերը աշխարհի անցո^ Փնձ վախեցնում է այսօրվա
դարձի, մարդկության անցյալի աշխարհը։ Այսօրվա ա շխա ր­
ու ա պ ա գա յի մասին։ Անեմ մի հի վարքագիծը սարսափելի է։
խոստովանություն. ներքուստ ես Այն նման չէ հույն փիլիսոփանե­
շա տ եմ կա պ վա ծ մարդկության րի ստեղծած աշխարհին, Վե­
անցյալին։ Չկան անցյալում ինչ- րածննդի ստեղծած աշխարհին։
որ դրվագներ, որ «չճանապար­ Սա զարհուրելի աշխարհ է, և ես
հորդեն» իմ ներսում։ Մարդկութ­ չգիտեմ, թե որքան կարող է դա
յան անցած ճանապարհը խոշոր տևել։ Ասում եմ՝ տևել և ոչ թե
երևույթ է։ Ես նկա տի չունեմ սոսկ փոխվել, որովհետև փոխվել այն­
իրադարձությունները, այլ ամեն պես, որ դա ռնա գեղեցկություն,
ինչ՝ սկսած հեռավոր անցյալի հանդուրժելի... հա զիվ թե...
գիտության սաղմերից։
- Երջանիկ լինելու Ձեր բա ­
- Ունկնդքքր եք արդյոք Ձեր ներ­ նաձևը։
քին ձայնին։ Մի՞շտ է այն Ձեզ ճիշտ
ճանապարհ ցույց տվել։ - Երջանիկ լինելու բանաձևը, Վենետիկ, Մխիթարյան միաբան հայր
կարծում եմ, իսկապես երջանիկ Միքայել Հովհաննիսյանի հետ
- Իմ ներքին ձայնին, անշուշտ, եղած մարդն էլչի կարող տալ։ Ես
ունկնդիր եմ։ Բայց այդ ունկնդ­ ինձ չեմ համարում այդպիսին, և
րությունը երբեմն դրա նով էլ վեր֊ ինձ դժվա ր էնման բանաձև տալ։
ջանում է։ Որոշում կայացնելն այլ Երջանկությունը օդից կախված,
խնդիր է։ Լսել ներքին ձայնը, չի ճոճվող մի ծանրոց է, որը չա փ ա ­
նշանակում գերի դառնալ, հպա­
տակվել այդ ձայնին, առավել զանց վերացական իմաստով
ևս՝ դարձնել գործունեության մխ պետք է հասկանալ։
ջոց։ Այդ ձայնը կա և ամենաքիչը,
որ այն կարող է անել, մտածո­ Մեծանուն գիտնական, աստղաֆիզիկոս Գրիգոր Գ ո ր
ղություն ստեղծելն է։ Այդ մտ ա ­ զադյանը ծնվել է Բաղդադում 1922 թ., ուր ապաստանել
ծողությունն իր զարգացումն ու էին Դեր Զոր ա նցա ծ նրա ծնողները։ Աշակերտելով Վիկտոր
ընթացքն ունի, և ես ակա մա ոչ Համբարձումյանին՝ եղել է Բյուրականի աստղադիտարա­
միայն ունկնդիր եմ դառնում, նի հիմնադիր կազմում։ Նրա ղեկավարությամբ են ստեղծ­
այլև հետևում եմ դրա շա րժմա ­ վել ժամանակի առավել կատարելագործված տիեզերա­

նը։ կան աստղադիտարանները՝ տեղա դրվա ծ «Սալյուտ»
տիեզերական կայանի, ապա «Սոյուզ» տիեզերանավի
- Ձեզ երբևէ վիճակվել է ապրել վրա։ Աստղաֆիզիկայի հիմնախնդիրներին նվիրված նրա
չհասկացված լինելու զգացումը։ գրքերը դարձել են աշխարհում տվյալ ասպարեզի գլխա­
վոր տեղեկատու աղբյուրներ, կրթել մասնագետների սե­
- Չհասկացված լինելու րունդներ։ Հայ ընթերցողի սիրելի գրքերից են դարձել նրա
զգացումը ինձ էլ է վիճակվել ա պ ­
րել։ Եղել է, որ ես մնացել եմ չհաս­ էսսեների ժողովածուները։ Ինքնատիպ գեղանկարիչ է։ ■
կացված իմ շրջապատում։ Չհաս­
Հարցազրույցը վարեց Անուշ Սամվելյանը

Ա°4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ | 39

ՆՈԲեԼՅԱՆ ՄՐՑԱՆԱԿՆԵՐ *

2009 թ. նոբելյան մրցանակակիրներն են. էլիզաբեթ ՔերոլԳրեյդեր Ջեք Շոստակ
Բլեքբերն
Բժշկագիտություն և ֆիզիոլոգիա՝ էլիզաբեթ
Բլեքբերն (□ւ28ե6էհ հ.618Շ^Եստ), Ջեք Շոստակ (յցշ^ Չարլզ Կաո Ուիլարդ Բոյլ Ջորջ Սմիթ
^ . ՏշօտէՅ^), Քերոլ Գրեյդեր (Օյրօ1 ^.0ր61Ճ6ր)՝ բջիջ­
ների ծերացման մեխանիզմների և տելոմերների ու Վենկատրամ Թոմաս Ստայց Ադա Ջոնաթ
տելոմերազայի ֆերմենտների օգնությամբ քրոմո­ Ռամակրիշնան
սոմների պաշպանության հետազոտությունների
բնագավառում աշխատությունների համար; էլինոր Օստրոմ Օլիվեր Ուիլյամսոն

Ֆ իզիկա՝ Չարլզ Կաո (Շհ8Ր|6Տ ^8օ), Ուիլարդ Հերտա Մյուլեր Բարակ Օբամա
Բոյլ (ա18Րճ 8օ 71տ), Ջորջ Սմիթ (Օտօրց Տտւէհ)՝ օպ ­
տիկական նրբաթելային կապի և ժամանակակից
թվային ֆոտոապարատների ա շխա տ ա նքի հիմքում
ընկած օպտիկական կիսահաղորդչային սխեմանե­
րի ստեղծման բնագավառում աշխատությունների
համար;

Քիմիա՝ Վենկատրամ Ռամակրիշնան ^6Ո^8էՐ8տ
^ՅտցԽ՜ւտհտՅո), Թոմաս Ստայց (1հօտ8Տ ^. Տէտւէշ),
Ադա Ջոնաթ (^Ժյ Ը. յօոցէհ)՝ ռիբոսոմների կառուց­
վածքը և գործառույթները որոշելու համար;

Տ նտ եսա գիտ ություն՝ էլինոր Օստրոմ (Ը1ւոօր ՕՏ-
էրօտ), Օլիվեր Ուիլյամսոն (Օ1^6Ր ^ւ11ւ8տտօո)՝ տ նտե­
սական կազմակերպվածության բնագավառում
աշխատությունների համար;

Գրականություն՝ Հերտ ա Մյուլեր (հ6Րէ8 1^Ա61֊
|6Ր)՝ թշվառների կյանքը բանաստեղծություններում
կենտրոնացվածությամբ, իսկ արձակում ազնվորեն
նկարագրելու համար;

Խ ա ղա ղությա ն մրցանակ՝ Բարաք Օբամա
(68Ր8Շ^ ՕԵցտց)՝ միջազգային դիվանագիտության,
միջուկային սպառազինությունների կրճատման և
ժողովուրդների միջև նոր կլիմայի ստեղծման բնա­
գավառում նշանավոր ջանքերի համար;

՚ 8 ^ Ս թ 6 հ^V«Ս, 2009, «11

40 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Ա°4. 2009

երկրաբանահանքաբանական գիտությունների
թեկնածու,
ՀՀ ԳԱԱերկրաբանական գիտությունների
ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող

Ջուրը բնության կողմից կան և քաղա քական խնդիրներ՝ շապ-պահապանների կոթողնե­
տրված բացառիկ բարիքներից սով, վերաբնակեցման միտում­ րը։ Բացի այդ՝ ջրի գովքը տ եղ
մեկն է և ամենաարժեքավոր օգ­ ներ և դրանց հետևանքով՝ նույ­ է գտել վա ղ ժամանակների հայ
տակար հանածոն։ XXI դարում նիսկ հնարավոր պատերազմա­ բանաստեղծական արվեստում և
ջրի դերն ու նշանակությունն կան իրադրություններ։ այլն։
աննախադեպ աճում է և ձեռք
բերում լուրջ ռազմավարական, Գոյություն ունեցող հիշա տ ա ­ Մատենագիրները մեզ են
քաղաքական և տնտեսական կումները փաստում են, որ դեռ հասցրել նաև հազվագյուտ հե­
նշանակություն։ Արդեն հնչում հազարամյակներ առաջ Հայկա­ տաքրքիր տեղեկություններ՝ Հայ­
են կարծիքներ, որ 2030-40 թթ. կան լեռնաշխարհում ջուրը եղել կական լեռնաշխարհում հայտնի
մարդկության կողմից օգտ ա ­ է պաշտամունքի առարկա։ Դրա հանքային ջրերի բուժիչ հատ­
գործվող ջրի սպասվող սակա­ մասին են վկայում հայտնաբեր­ կությունների օգտա գործման
վությունը երկրագնդի առանձին ված հեթանոսական ժամանա­ վերաբերյալ։ Մասնավորապես,
շրջաններում և երկրներում կա- կաշրջանին պ ա տ կա նող Նար Մովսես Խորենացու (V դար)
ռաջացնի լրջագույն ս ո ց ի ա ա աստվածուհու արձանիկները, աշխատություններում բերվում
ջրամբարների մոտ քարե վխ են տեղեկություններ՝ Հայկականդ

Ա°4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա ՐՀ Ո Ւ Մ | 41

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

առավել կարևորվել է Սևանա
լիճը, որն իր բարձրադիր դիր­
քո վ (ծովի մակերևույթից 2000
մ բարձրությամբ) և ջրի որակով
մեր ժողովրդի գոյատևման լրջա­
գույն երաշխիքներից մեկն է։

Բնության մեջ ջրի պ ա շա ր­
ները՝ որպես օգտակար հա­
նածո, ստորաբաժանվում են 2
մեծ խմբի՝ քաղցրահամ և հան­
քային։ Վերջիններիս շարքին
դասվում են տարբեր հանքային
տարրերով և միացություններով
(1 լիտրում 1 գ քանակությունը
գերազանցող) հագեցվա ծո^
յամբ ջրերը։

Ներկայումս հայտնի հա նքա ­
յին ջրերի բազմազանությամբ
և պաշարներով Հայաստանը
դասվում է եզակի ու յուրատիպ
երկրների շարքը։ Երկրի մա-

Հանքային ջրի ջրվեժ, ք. Ջերմուկ Շատրվանող հանքային տ աք ջրի աղբյուր Ուզ գյուղի մոտ, ք. Սիսիան

լեռնաշխարհի հանքային աղբ-
յուներով հարուստ այն շրջաննե­
րի վերաբերյալ, որտեղ հ ա ն գ ը ս
տանում և ապաքինվում էր հայ
արքունիքը։ Միջնադարի պ ա տ ­
միչ Ստեփանոս Օրբելյանը (XIII
դար), վերծանելով Տաթևի միա­
բանության ձեռագրերը, մատ­
նանշում է Վայոց Ձորի և Սյունիքի
հանքային ջրերը և նրանց բուժիչ
հատկությունները։ Մխիթար ^
րացին «Ջերմանց մխիթարութ­
յուն» միջնադարյան հանրահայտ
ձեռնարկում (1184 թ.) խորհուրդ
է տալիս որոշ հանքային ջրեր
օգտագործել տարբեր հիվան­
դություններ բուժելու ն պ ա տ ա ­
կով։ Հայաստանի և Հայկական
լեռնաշխարհի համար պա տ ­
մականորեն ջրերի շտեմարան է

միշտ եղել և ապագայի համար

42 | ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Ա°4. 2009

կերևութային ելքերից և հորա- կիրառմամբ, կարող են կորզվել ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
տանցքերից արտահոսքի տես­ և օգտագործվել տնտեսության
ք ո վ այստեղ հայտնի են տարբեր տարբեր ոլորտներում։ մագնեզիումային և այլ տիպերի
հանքային ջրերի շուրջ 700 ել­ ջրեր (7)։
քեր (նկ. 1, 2)։ Նրանց բա զմա ­ Բուժիչ հանքային ջրերը,
զանությունը պայմանավորված դասվելով ամենակարևոր և Ելնելով վերը նշված
է հանրապետության տարածքի ամենալայն օգտագործում ունե­ առանձնահատկությունների
երկրաբանական կառուցված­ ցող ենթախմբին, ստորաբաժան­ փոխկապակցվածության հարա­
քի, տեկտոնական, բնակլիմա­ վում են. բերություններից՝ Հայաստանի
յական, երկրաձևաբանական, տարածքի համար կատարվել է
լայնորեն ներկայացված նորա­ - ցածր (<1 գ/լ) հանքայնաց­ հանքային ջրերի տեղաբաշխ­
գույն հրաբխականության և այլ ված, խմելու (սեղանի) ման հիդրոերկրաքիմիական
առանձնահատկություններով (1, գոտևորում (2);
- միջին (1-5 գ/լ) հանքայնաց­
2)։ ված, բուժիչ խմելու Հայաստանում հայտնի հան­
Նախորդ դարի սկզբներում քային ջրերն իրենց քիմիական
- բարձր (10> գ/լ) հանքայ­ բաղադրությամբ և բուժիչ հա տ ­
հանքային էին համարվում միայն նացված, բուժիչ լոգանքի համար կություններով համադրելի են
այն ջրերը, որոնք օժտ վա ծ էին օգտագործվող; հանրահայտ և մեծ համբավ վա­
բուժիչ հատկություններով։ Ներ­ յելող խմելու և հանքային ջրերին;
կայումս հանքային ջրերի խմբին Բացի նշված հատկանիշնե­ Ստորև բերված սխեման ավելի
են դասվում ոչ միայն բուժիչ, րից՝ բուժիչ հանքային ջրերի պատկերավոր է ներկայացնում
այլև արդյունաբերական ու ջեր- դասակարգումը կատարվում է նշված համեմատությունները՝
մաէներգետիկ ոլորտներում օգ ­ ըստ գազային և իոնային բա­ ըստ հիմնական քիմիական բա­
տագործվող ջրերը նրանցում ղադրիչների, ինչպես նաև ջեր­ ղադրիչների տոկոսային հարա­
պարուրնակվոը յոդի, բրոմի, մաստիճանային բնութագրերի; բերությունների (նկ. 3);
մկնդեղի և այլ բաղադրիչների
առկայության, իսկ որոշ պայման­ Հայտնի հանքային ջրերի ջեր­ Խմելու համար հանրապե­
ներում՝ ջերմային պոտենցիա­ մաստիճանային ցուցանիշները տությունում շշալցվում են տ ա ր­
լի շնորհիվ։ Ստորգետնյա ջրերի տատանվում են 40Շ մինչև 30°Շ բեր բուժիչ հատկություններով
հանքայնացումը հաշվարկվում և եզակի դեպքերում՝ մինչև օժտ վա ծ և լայն ճանաչում ստ ա ­
է փորձերի միջոցով ջրերի գոլո 640Շ ( Սյունիքի մարզ) և ստորա­ ցած Ջերմուկ, Արզնի, Բջնի, Դիլխ
շիացման արդյունքում ստաց­ բաժանվում են 4 խմբի. ջան, Հանքավան, Լիճք, Լոռի և
ված չոր մնացորդում հանքային այլ հանքային ջրերը։ Այնուհան­
բաղադրիչների ընդհանուր ք ա ­ - Սաոը (ցածր ջերմային) –4-200Շ դերձ հարկ է նշել, որ շշալցման
շից (իոնների գումարով)։ Ընդհա­ - Միջին ջերմային – 21-420Շ ծավալները 1 տարվա կտրված­
նուր իոնական բաղադրությունը - Ջերմային –38-500Շ ք ո վ չեն գերազանցում 1 օրվա
կազմվա ծ է անիոններից՝ Ա003, - Գերջերմային – 50<8300 ընթացքում ընդերքից մակերես
Տ04 և կատիոններից՝ Շյ, 1^ց, դուրս եկող հանքային ջրերի
^8, ^, և այլն, որոնց հարաբե­ Հայաստանում տարածված ընդհանուր ծավալը;
րությունները ջրերում հաշվարկ­ հանքային ջրերը ընդհանուր
վում են ընդունված բանաձևե­ առմամբ հարում են ցածր ջեր­ Հանքային ջրերի հանքա­
րով։ Հանքայնացման բնույթը մային խմբին, սակայն առավել վայրերի գիտականորեն հիմ­
պայմանավորում է ջրի քիմիա ­ տ ա րա ծվա ծ են Ջերմուկ, Արզ­ նավորված ռացիոնալ շահա­
կան տիպը։ Առավել հանքայ­ նի, Բջնի, Հա նքա վա ն հանքային գործումը, բացի շշալցման
նա ցվա ծ են քլորիդ - հիդրոկար­ ջրերը, որոնք ելքերում ունեն մի­ գործընթացից, ենթադրում էնաև
բոնատ նատրիումային դժվար ջին և բարձր ջերմաստիճան։ առողջարանների ցանցի ընդ
փ ոխ ա կերպ վող ջրերը։ Վերջին­ լայնում։ Բացի խմելու և բուժման
ներս Հայաստանի տարածքում, Բուժիչ և կիրառական ն պ ա ­ նպատակներով օգտագործվող
որպես կանոն, հա րստ ա ցվա ծ են տակներով օգտագործվող հան­ հանքային ջրերից՝ Հայաստա­
8ր,յ, 8, ^Ե, Շտ, Տրև այլ միկրոբա- քային ջրերի կարևոր, բնորոշիչ նում հայտնաբերված են ջրեր
ղադրիչներով։ Նրանցում պարու­ հատկանիշներից է նաև նրան­ (Հանքավան, Ազատավան, Սա-
նակվող որոշ արժեքավոր միա­ ցում անիոնների և կատիոն­ յաթ-Նովա, Հորբատեղ), որոնք
ցությունները նոր, էկոլոգիպես ների տեսքով գերակայող գա ­ գերհա գեցա ծ են բորով, յոդով,
անվտանգ տեխնոլոգիաների զերի բաղադրությունը, ըստ բրոմով և մի շա րք հա զվա գ­
որի՝ առանձնացվում են հիդ­ յուտ ալկալային մետաղների՝ լխ
ր ո կ ա ր բ ո ն ա տ –ս ո ւլֆատայ ին, թիումի, ռուբիդիումի, ցեզիումի,
հիդրոկարբոնատ-սուլֆատ- գերմանիումի և այլ միացություն­
նատրիումային, հիդրոկարբո- ներով (5)։ Դա պայմանավորված
նատ-սուլֆատ-կալիումային,
հիդրոկարբոնատ – սուլֆատ-

Ա°4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 43

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ժամանակակից տարբեր գիտա- րիչ, բույսերի բերքատվության
տար ոլորտներում մշակված հա­ բարձրացման նպատակով; Մաս­
է հանքային ջրերի «ինֆորմա­ մապատասխան տեխնոլոգիա­ նավորապես շաքարի ճակնդե­
ցիան պահպանելու ունակութ­ կան սխեմաների կիրառմամբ; ղի, կորնգանի, խնձորենու վրա
յամբ»; Շարժվելով երկրի ընդեր­ Ներկայումս աշխարհում լիթիու­ կատարված փորձարկումները
քում տեղադրված բազմաբնույթ մի արդյունահանման մոտ 50 % տվել են հուսադրող արդյունք­
երկրաբանական զանգված­ իրականացվում է ջրահանքային ներ՝ ապահովելով 20-30 % չա­
ների միջով՝ նրա նք լուծում են հումքից (Չեխիա, Չիլի, ճ ա պ ո փերով բերքատվության աճ (4);
ապարների որոշ բաղադրիչներ նիա, Ւտալիա և այլն); Հեռա նկա ­
և հարստանում տարբեր քիմիա­ րային է նաև բորի միացություն­ Բացի այդ, որպես հեռան­
կան տարրերով; Այդ տիպի ջրերը ներով հագեցած որոշ հանքային կարային կարող է դիտարկվել
կարող են դիտարկվել որպես հա­ նշված ջրերի օգտագործումը
մալիր քիմիական հումքի ստաց- հատուկ բետոնային շաղախնե­
րում՝ ռա դիոա կտ իվ թափոնների
• 1 մեկուսացման համար, ինչն ունի
Ջերմուկ Կարլովի-Վարի առաջնահերթ բնապահպանա­
կան նշանակություն (3);
41 (Չեխիա)
Ըստ Հայաստանում լայն տ ա ­
Արզնի Ս՚. րածում ունեցող շշալցվող, բու­
ժիչ, սեղանի և արտահանվող
© Վիստ-Բադեն ճանաչված ջրերի տեղաբաշխ­
ման գազային, քիմիական-իոնա-
Բջնի, Դիլիջան (Գերմանիա) յին կազմի, բուժիչ և այլ հատկութ­
յունների՝ հիշատակման արժանի
0 են հետևյալ հանքավայրերը.

Բորժոմի, Վիշի Ջերմուկ– Գտնվում է Վայոց
Ձորի մարզում; Հայաստանում և
(Վրաստան) (Ֆրանսիա) այլ երկրներում լայն ճանաչում
ստ ա ցա ծ բուժիչ հանքային ջուր,
Թ © հանքայնացման աստիճանը՝
2.0 - 4.7 գ/լ, ջերմաստիճանը՝
Հանքավան, Լիճք Եսենտուկի մինչև - 640 Շ, բաղադրությու­
նը՝ ածխաթթվային, հիդրոկա ^
(Ռուսաստան) բոնատ-սուլֆատ-նատրիումա-
յին; Ւր բուժիչ հատկությունների
Քլոր 4 Մագնեզիում շնորհիվ օգտագործվում է որ­
Սուլֆատ 5 Կալցիում պես բուժիչ խմելու ջուր ստ ա ­
Հիդրոկարբոնատ 6 Նատրիում մոքսաաղիքային համակարգի,
լեղուղիների, ենթա ստ ա մոքսա ­
Հայաստանի հանքային ջրերի գւխավոր տիպերի քիմիական բաղադրությունները յին գեղձի, նյութափոխանակա­
(ձախից) և նրանց հանրաճանաչ նմանօրինակները յին համակարգի և մի շա րք այլ
(աջից) (տոկոսային հարաբերություններով) հիվանդությունների բուժման
նպատա կով; Բացի այդ, Ջեր֊
ման ոչ ա վա նդա կա ն աղբյուր՝ ջրերի (Եղեգիս, Հորբատեղ, Սա֊ մուկ հանքային ջուրը մոտ 4.0
նշված մետաղների կորզման և յաթ-Նովա) օգտագործումը գյու֊ գ/լ ընդհանուր հանքայնացմամբ
հետագա օգտագործման նպա- ղատնտեսության մեջ՝ որպես օգտագործվում է որպես սեղա­
տակներով արդյունաբերության պարարտանյութային բա ղա դ նի հանքային խմելու ջուր (սա­
կայն չարաշահել խորհուրդ չի
տրվում); Միաժամանակ օգ տ ա ­
գործվում է նաև որպես լոգանքի
բուժիչ ջուր, կիրառվում է սրտ ա ­
նոթային, գինեկոլոգիական, հե-
նաշարժումային համակարգի
հիվանդությունների բուժման

44 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

համար։ Ջերմուկ ջուրը իր հա տ ­ Հայաստանի հանքային ջրերի հանքավայրերի հիմնական տիպերի տեղաբաշխման
կություններով նման է հանրա­ սխեման՝ ըստ քիմիական կազմերի հատկանիշների

հայտ Կարլովի-Վարի (Չեխիա) ելքում՝ մինչև 37-420Շ։ Օգտա­ օգտագործվում է բացառապես
ջրերին։ գործվում է աղեստամոքսային, որպես սեղանի խմելու ջուր,
երիկամային, միզատար ուղինե­ ցածր ջերմաստիճանի է, ունի
Արզնի – Հայաստանում րի, լյարդի հիվանդությունների հիդրոկարբոնատ-քլորիդային,
և նրա սահմաններից դուրս բուժման համար, նաև որպես նատրիումային կազմ, հանքայ­
ավանդական ճանաչված հան­ խմելու և լոգանքի ջուր։ Իր հա տ ­ նացումը՝ 3-4 գ/լ։ Օգտագործվում
քային ջուր (նույնատիպ հա նքա ­ կություններով նման է Եսենտո^ է աղեստամոքսային, լեղապար­
յին ջրեր բնության մեջ հանդի­ կի – 4 և Մալկա (Ռուսաստան), կի հիվանդությունների բուժ­
պում են հազվադեպ)։ Գտնվում ման համար։ Հատկություններով
է Երևան քա ղա քից մոտ 20 կմ Լուգաչևիցե (Չեխիա) ջրերին;
հեռավորության վրա՝ Հրազ-
դան գետի կիրճում։ Հա նքա վա յ­ Դիլիջան - (Տավուշի մարզ)
րը հայտնի է դեռևս 1920-ական
թվականներից։ Իր կազմությամբ

Արզնի ջուրը դասվում է միջինից
բարձր հանքայնացման (3.9­
14.8 գ/լ), մինչև 200Շ ջերմաս­
տիճանային քլորիդ-հիդրոկար
բոնատ-նատրիումային ջրերի
շարքին։ Բուժիչ հատկություն­
ների շնորհիվ օգտագործվում է
խմելու և լոգանքի համար, սրտ ա ­
նոթային, ստամոքսաաղիքային
համակարգերի հիվանդություն­
ների բուժման նպատակներով;
Բաղադրությամբ և հատկություն­
ներով նման է նշանավոր Զոդեն
(Գերմանիա) հանքային ջրերին։

Բջնի - ջուրը գտնվում է Կ ո
տայքի մարզում։ Իր բաղադրութ­
յամբ հարում է ածխաթթվային,
հիդրոկարբոնատ-նատրիումա-
յին խմբին, հանքայնացման
աստիճանը՝ 4.2-5.1 գ/լ, ջերմաս­
տիճանը ելքում՝ հիմնականում
ցածր, իսկ առանձին ելքերում՝
մինչև 300Շ։ Օգտագործվում է
որպես սեղանի խմելու և բուժիչ
ջուր աղեստամոքսային և նյու­
թափոխանակության համա­
կարգերի հիվանդությունների
բուժման համար։ Նման է Վիշի
(Ֆրանսիա), Կրինիցա (Լեհաս­
տան), Բորժոմի (Վրաստան)
ճանաչված հանքային ջրերին;

Հա նքա վա ն - գտնվում է
Կոտայքի մարզում։ Քիմիա-
կան-գազային բաղադրությամբ
դասվում է հիդրոկարբոնատ-
քլորիդ-նատրիումային խմբին,
ընդհանուր հանքայնացումը՝
4.3-8.2 գ/լ, ջերմաստիճանը

Ա°4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 45

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

նման է Բջնի, Բորժոմի և Վիշի քային և, ընդհանրապես, ջրե­ ^ * թ 6 ^ ա Յ Ո Ր.1., 06XթՕ^Օ0 0 . X.,
րի պաշարները մեր ժողովրդի
հանքային ջրերին; ամենաարժեքավոր հարստութ­ Ճ .X ., - 1999, ՐւաՏՈ6աաՍ6
յունն են և նրա գոյատևման
Բացի թվարկված հանքա­ գրավականը; Այն պահպանելու ^6^X0թ0*ց6ՈՍՅ ց6Օյ1աՕ^աՕ0
և երկարաժամկետ օգտագոր­
յին ջրերի գլխավոր տիպերից՝ ծելու խնդիրներն առաջադրում ճ թ ^ 6 ո ս ս . 03ց. < ^ 6 ց – ^ ^ 6 ց » , Քթ60&ո,
են լուրջ ռա զմա վա րա կա ն ծրա­ 185 ^
Հայաստանում հայտնի են նաև գիր, որի իրագործումը պ ետ ք է
խստագույնս հսկվի և լինի կա­ X ^ ա x Յ Ո ^ . ^ . , - 1980, Ր& ա թ6 ց6^6 ՈՍ6
տարբեր քիմիական կազմ և ռավարության ուշադրության
կենտրոնում; 6օթ& 0 ^ Ս Ո 6 թ Օ տ Ո 0 « 0Օ^ՕՃ ճ թ ^ . ^ Ր .

տարբեր օգտագործման ոլորտ­ 03 ց. Ճ 0 ճ թ ^ . ^ Ր , Քթ60&Ո, 150օ.

ներ ունեցող հանքային ջրեր՝ X^^^XՅՈ ^ .^ .,- 2008, ՐՕԱՍՕՈՕ^եՈՕՏ

Ազատավան, Տաթև, Սևան, սաօտ3օ0& ոս6 ^ սո6 թօտ ոե« 0օց Րճ,

Արարատ, Ուռուտ, Եղեգիս և «Երկրաբանության և աշխարհագ­
րության ժամանակակից հիմնահար­
այլն, որոնց մի մասը շա հա գործ­ ցեր», Գիտ. աշխատ. ժողովածու,

վում է, իսկ մյուսների պ ա շա րնե­ ԵՊՀ հրատ, Երևան, էջ 63-70։
Հայաստանի Ազգային ատլաս,
րը դասվում են հեռանկարային Գրականություն
- 2007, հ.Ա, «Գեոդեզիայի և քար­
խմբին (6) (նկ. 4); ՃՏՇ՚ւ^ՅՈ 0 .Ճ ., ճ ա Ո Յ Ո Ճ..Ա , տեզագրության կենտրոն», ՊՈԱԿ,
Երևան, էջ 41։
Ավարտելով այս համառոտ X^Մ&'^Յո ^ . ^ . – 1985, Օ ^ օ տ տ ւ շ ^ 6 թ ա
7. Հայաստանի բնաշխարհ (Հան­
ակնարկը՝ Հայաստանի Հան­ թ շ ա օ ա տ ա ա ա ցթ օ^ օյւօա ս ճթ^. րագիտարան), - 2006, Հայկական
Հանրագիտարանի հրատարակչ.,
րապետության տարածքում 030.Ճ0 ճ թ ^ ^6թ. օ Երևան, էջ 692;

հայտնի և բազմակողմանի օգ­ 3 6 ^ 6 , X» 6, ^ 3-7.

տագործում ունեցող հանքային ^ օյւօա » ճթ^Յ ա տ ա – 1969,

ջրերի մասին՝ հարկ ենք համա­ « ^ ս ո 6 թ օ տ տ ւ 6 0օց ււ» X. 9, ո օ ց թ6ց.

^ճթյ^Յ ՈՅ., 03ց. Ճ 0 ճ թ ^ Քթ60&Ո,

րում կրկին մատնանշել՝ հան­ 523 ^

Ի Ո Պ .^

ՍԹՒՎ ՄՒՐՍԿԻ

ԿԱՐՈՂ ԵՆ ԱՐԴՑՈՔ
ԱՐԵՎԱԴԱՐՁԱՑՒՆ
ԱՆՏԱՌՆԵՐՆ ԱՆՁՐԵՎ
ԱՌԱՋԱՑՆԵԼ *

Հայտնի է, որ ա րևա դա ր­ թին առաջացնում է անձրև՝ հե­ Շեյլը,֊ և հասկանալի է դառնում
ձային անտառները գոյութ­ տադարձ կապի մեխանիզմով; անտառային զանգվածների
յուն ունեն ա ռա տ անձրևների «Տվյալ տեսությունը կարող է բա­ կրճատման վտանգը»; Շեյլը
շնորհիվ; Համաձայն նոր վար­ ցատրել, թե անձրևային ա նտ ա ռ­ նշում է, որ այդ խոստումնալից
կածի՝ անտառով ծածկված ներով ծածկված մայրցամաքի մոդելի հաստա տման համար
որոշ շրջաններ կարող են իրենք ընդարձակ տարածքներն ինչու պ ետ ք են լրացուցիչ տվյալներ՝
ստեղծել այնպիսի պայմաններ, են այդքան խոնավ,- ասում է վայ­ տարբեր տեսակի բուսականութ­
որոնք լինեն ա ռա տ տեղումների րի բնության պ ա հպ ա նմա ն ընկե­ յան հետ կապված օդի զա նգվա ­
պատճառ; Ըստ «բիոտիկական րության հետ ա զոտ ող Գուգլաս ծի շրջապտույտի վերաբերյալ;
պոմպի» տեսության՝ ընդար­
ձակ անտառային ծածկույթնե­
րի վերևում (օրինակ՝ Ամազոնի
ավազանում) առաջանում է ջրի
գոլորշու մեծ քանակություն; Ջրի
գոլորշիացման և հեղուկաց­
ման հետևանքով մթնոլորտային
ճնշումը նվազում է, ինչն իր հեր֊

46 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԵՍՐՈՊ ԽԱՆԲԱԲՑԱՆ

բժշկական ֊գիտությունների դոկտոր,
պրոֆեսոր

արդու կենսագործու­ էլ անհրաժեշտ էներգիայի աղբ­ տավոր աշխատունակության,
նեության ապահովման յուր են, ինչի շնորհիվ օրգա նիզ­ աշխատանքի արդյունավետո^
համար անհրաժեշտ է, որ օր­ մում տեղի են ունենում մկանների
գանիզմը, բացի օդից և ջրից, կծկումը և շարժումները, նյար­ յան, տրամադրության և երկա­
անընդհատ ստանա բազմաթիվ դային բջիջներում և գլխուղեղում րակեցության համար։ Հին Հու­
սննդանյութեր, որոնց շնորհիվ տեղի ունեցող դրդման և արգե­ նաստանում համարում էին, որ
կատարվում է նրա հիմնական լակման գործընթացները, որոնք կենսուրախ մարդը միշտ կուշտ
ֆիզիոլոգիական ֆունկցիան՝ ապահովում են ամբողջ օր գ ա ­ է և ունի լավ մարսողություն, իսկ
նյութերի և էներգիայի փ ոխա նա ­ նիզմի զգայությունները, շար­ վատ (մռայլ) տրամադրությու­
կումը։ ժումները և վարքի գործընթաց­
Նորմալ կ ե ն ս ա գ ո ր ծ ո ^ ո ^ ները։ նը կապված է մարսողության
յան համար մարդն օրական համակարգի հիվանդություն­
պ ետ ք է ստ ա նա 50-60 գրամ Նյութերի և էներգիայի ծա խ ­ ների հետ։ Երկարատև քաղցը,
սպիտակուց, 90-100 գրամ սերի չափաքանակները փոփոխ­ ոչ լիարժեք սնունդը մարդուն
ճարպ, 300-400 գրամ ածխա- վում են տարբեր հասակներում՝ դարձնում են դյուրագրգիռ, նրա
ջուր։ Սրանք անհրաժեշտ են կապված սեռի, աշխա տանքի աշխատունակությունը ընկնում
ինչպես բջիջների, հյուսվածքնե­ բնույթի, քաշի, օրգանիզմի ֆի­ է, քունն անհանգիստ է դառնում,
րի և օրգանների կառուցվածքի զիոլոգիական վիճակների հետ հաճախ է հիվանդանում, վաղ է
պահպանման համար, այնպես (հղիություն, ստրեսային իրավի­ ծերանում։ Սխալ սնվելը վնա սա ­
ճակ)։ ճիշտ սնվելն անհրաժեշտ կար է առողջությանը։
նախադրյալ է մարդու նպաս­
ճիշտ սնվելը ժամանակա­
կից յուրաքանչյուր մարդու
գլխավոր խնդիրն է։ Հանճարեղ

ռուս ֆիզիոլոգ Ի.Պ. Պավլովը ասել
է. « Սննդով ա րտ ա կա րգ տարվե­
լը մարդուն դարձնում է կենդանու
նման, սակայն անուշադրությունը
դրա հանդեպ անողջամտություն
է»։ Այժմ բժշկագիտության ժ ա ­
մանակակից ամենակարևոր
բաժիններից է նուտրիցիո–
լոգիան՝ սննդառության ֆի­
զիոլոգիան։ Օրգանիզմի բոլոր

ԱՏ4. 2009 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ | 47

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

բջիջների, հյուսվածքների, օր­ ժեք և ոչ լիարժեք։ Լիա րժեք են պանիրը լիարժեք սպիտակուց­
գանների հիմնական «շինան­ այն սպիտակուցները, որոնց ների ամենալավ աղբյուրներն են,
յութը» սպիտակուցն է, որը կառուցվածքում կան օրգանիզ­ իսկ բուսականներից՝ լոբին, սի­
կազմում է բջիջների չոր քա շի մում չա ռա ջա ցող բոլոր անփ ո­ սեռը, սոյան, ձավարեղենը։ Սա­
60-70 %-ը։ Չնայած սննդանյու­ խարինելի տարրերը, որոնք կայն ձավարեղենի սպիտակուց­
մարդը պետք է ստանա սննդի ները ոչ լիարժեք են, որովհետև
թերի բոլոր բաղադրամասերն միջոցով։ Նախկինում սպիտա­ նրանցում բացակայում են որոշ
անհրաժեշտ են օրգանիզմին, կուցային 21 ամինաթթուներից անփոխարինելի ամինաթթուներ։
սակայն սպիտակուցներն ու­ անփոխարինելի էին համարվում «Իդեալական» սպիտակուցն
նեն առանձնահատուկ նշանա­ 8-ը, իսկ այժմ'10-ը։ Սպիտակուց­ այն է, որի բաղադրությունում
կություն։ Սպիտակուցներից են ների օրական անհրաժեշտութ­ կան բոլոր անփոխարինելի
կազմված օրգանիզմի նյութա­ յունը կա պ վա ծ է տարիքի կամ ամինաթթուները։ Այդպիսի սպի­
փոխանակությունն ապահովող ծանր ստրեսային իրավիճակնե­ տակուցի «էտալոն» է ձվի սպի­
հատուկ նյութերը՝ ֆերմենտնե­ րում գտնվելու հաճախականութ­ տակուցը։ Սակայն նորածինների
րը։ Նրանց օգնությամբ սննդա­ յան հետ։ Որոշ անփոխարինելի համար «իդեալական» է համար­
նյութերի բարդ սպիտակուցները ամինաթթուները՝ արգինինը, վում մոր կաթի սպիտակուցը։ Եթե
տրոհվում են պ ա րզ բա ղա դրա ­ հիստիդինը, տաուրինը, անհրա­ սպիտակուցի քանակը երեխայի
մասերի՝ ամինաթթուների, որոնք ժեշտ են երեխաների օրգա նիզ­ սննդում անբավարար է, խիստ
մարմնի բոլոր հյուսվածքների, մի աճի և զա րգա ցմա ն համար։ նվազում է նրա օրգանիզմի
օրգանների՝ ոսկրերի, մկաննե­ Ստրեսային իրավիճակներում դիմադրողականությունը՝ իմու­
րի, մաշկի, նյարդերի, գլխուղե֊ սպիտակուցների տրոհումը ու­ նիտետը։ Նման երեխաների՝ վա­
ղի սպիտակուցների հիմքն են։ ժեղանում է, և օրա կա ն ծախսն րակներից մահացությունը աճում
Ամինաթթուներն անհրաժեշտ աճում է 1,5 - 2 անգամ, իսկ ծանր է և հասնում 30-40 %։ Սպիտա­
են նաև ժա ռա նգա կա ն ինֆոր­ ստրեսների դեպքում 2 - 4 ան­ կուցների անբավարարությունը՝
մացիա կրող և հաղորդող նյու­ գամ 1 կիլոգրամ քաշի նկատ­ կվաշիորկոր-ը, հաճախ հանդի­
թերի՝ նուկլեինաթթուների սին­ մամբ։ Եթե մարդը չի ստանում պում է աֆրիկյան երկրներում։
թեզի համար, ինչպես նաև այն սպիտակուցների անհրաժեշտ Սովորական պայմաններում
նյութերի, որոնք օրգանիզմի քանակը, մկանների ընդհանուր մարդն օրգանիզմի էներգետիկ
էներգիայի պահեստավորող֊ զա նգվա ծը նվազում է, իջնում է ծախսերի 16 %-ն ապահովում
ներ են։ Սակայն հայտնի է, որ նրա գործունեության ակտիվութ­ է սննդանյութերի սպիտակուց­
նշված նյութերի ոչ միայն ք ա ­ յունը։ ների հաշվին, իսկ ստրեսային
նակն է կարևոր, այլև որակը։ վիճակներում կամ սպորտային
Սպիտակուցները լինում են լիար­ Կենդանական սննդանյու­ մարզումներ կատարելիս այն
թերից միսը, ձուկը, ձուն, կաթը, աճում է մինչև 20-25 %։ Մկանա­
յին զանգվածն ավելացնելու հա­
մար անհրաժեշտ է էներգիայի
ավելացում՝ նա խա տ եսվա ծ նոր­
մից 2500 կիլոկալորիա և ավելի։
Այդպիսի էներգիայի աղբյուր է
կրեատինը, որն առավել շատ է
պարունակվում մսի և ձկան մեջ։
Այն կուտակվում է մկաններում
ազատ կամ կրեատինֆոսֆատի
միացության ձևով։

Օրգանիզմի բոլոր բջիջնե­
րի, հյուսվածքների անհրա­
ժեշտ երկրորդ բաղադրամասը
ճարպերը կամ լիպիդներն են,
որոնք մտնում են բոլոր բջիջների
թաղանթների կազմության մեջ։
Այս պ ա տ ճա ռով նրանց ա ռկա ­
յությունը սննդում անհրաժեշտ
է։ ճարպերի և լիպիդների մեջ

48 ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ Աշ4. 2009