42-2015-4

Լ ր ա տ վ ա կ ա ն գործունեութ յուն

իրա կա նա ցնող' Հ Հ ԳԱԱ ն ա խ ա գ ա հ ո ւթ յո ւն

Նա խա գա հ' Ռ. Մ ա ր տ ի ր ո ս յա ն

Պետա կա ն գրա նցմա ն 2 ՀԻՆ ՀՆԴԿԱԿԱՆ ԱՌԱՍՊԵԼԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆԸ

վ կ ա յա կ ա ն ի հա մա րը' 03Ա 055313 ԱԼԲԵՐՏ ԽԱՌԱՏՑԱՆ

Տրվա ծ' 2 8 .0 6 .2 0 0 2 թ. Հնդիկ ժողովրդի հնադարյան հոգևոր մշակույթի զարգացումը
ներթափանցված է նրա էպիկական չափազանց հարուստ ստեղծա­
Գ լխ ա վոր խ մ բա գ ի ր ' Ղ ա զա րյա ն Է դ. գործության հետ: Հնդկական հնագույն էպոսները սկիզբ են առնում
մ.թ.ա. II հազարամյակից. դրանք արտահայտում են հնագույն ժո­
Գ լխ ա վոր խ մ բա գ ր ի ղովրդի' բնության և նրա տարերային ուժերի աշխարհզգացողությունն
ու առասպելաբանական ըմբռնումները:
տ եղա կա լ' Ս ուվա րյա ն Յու.
10 ԳՐԻԳՈՐ Ե ՔԱՐԱՎԵԺ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՄԱՀՎԱՆ
Բ ա ժի ննե ր ի խ մ բ ա գ ի ր ն ե ր ' Պ ա պ ո յա ն Ա., Դ ա ն ա գ ո ւ լյա ն Գ. ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ԿՈՊԻՏԱՌԱ ԱՄՐՈՑԸ

Խ ա ռ ա տ յա ն Ա., Ս ի մ ո ն յա ն Ս. ՄԻՍԱՔ ՃԵՎԱՀԻՐՃՑԱՆ

Գործադիր տ նօրեն' Ս ա ր գ ս յա ն Ա. Գրիգոր V Քարավեժ (1193-1194 թթ.) կաթողիկոսի սպանության
հարցի կապակցությամբ կարելի է վկայակոչել մի քանի ժամանա­
Պ ա տ ա սխ ա նա տ ու կագրություններ, որոնցում հիշվում է Կոպիտառա ամրոցը:

քա րտ ուղա ր' Հովհա ննիսյա ն Ք. 1 4 ԱՆՏՈՆ ՍՈՒՐԻԱՆՈ ՀԱ ՑԸ

Տեխնիկակա ն ՀՐԱՉՅԱ ԲԱԼՈՑԱՆ

խ մբա գիր' Կ ի ր ա կ ո ս յա ն Ա. Գաղտնիք բացահայտածչենք լինի, ոչ էլ ազգային սնապարծություն
դրևորած կլինենք, եթե ասենք, որ հայ ժողովուրդը մեծ տաղանդով
Հա մ ա կ ա րգ չա յին ու ստեղծարար ջիղով օժտված ժողովուրդ է. դա ասում են նաև
օտարները, խոստովանում են նույնիսկ մեզ չհամակրողները, անգամ
օպ երա տ որ' Հովհա ննիսյա ն Ք. երբեմն' մեր թշնամիները:

Դ իզա յներ ' Օ հ ա ն ջ ա ն յա ն Ա. 2 2 ԲԱՐՁՐ ԷՆԵՐԳԻԱՆԵՐԻ ՖԻԶԻԿԱՆ ՄԹՆՈԼՈՐՏՈՒՄ

Թ ա րգմա նիչ' Ս ա ր գ ս յա ն Մ. ԱՇՈՏ ՉԻԼԻՆԳԱՐՑԱՆ

Հա մա րի Վերջին տարիներին Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տիեզերական
ճառագայթների բաժանմունքը Արագածում տեղակայված մթնոլոր­
պ ա տ ա սխ ա նա տ ու' Կ ի ր ա կ ո ս յա ն Ա. տային ֆիզիկայի ուսումնասիրության կենտրոնը համալրել է բազմա­
պիսի գրանցիչ և չափիչ սարքերով, որոնք հնարավորություն են տալիս
Ս տ որա գրվա ծ է իրականացնել համալիր և բազմակողմանի հետազոտություններ,
որոնք կամրապնդեն հայ գիտնականների առաջատար դիրքերը երկ-
տ պ ա գրո ւթ յա ն' 1 7 .1 2 .2 0 1 5 րաֆիզիկայի ոլորտում:

«Գ իտ ությա ն աշխարհում ի խմբա գրա կա ն 3 0 ԼՈՒՑՍԻ ՄԱՍԻՆ ԳԻՏՈՒԹՑՈՒՆԸ. ՀԻՆ ՕՐԵՐԻՑ
ՄԻՆՉԵՎ ԱՑՍՕՐ
խորհրդի կազմը'
ԱՐԱՄ ՊԱՊՈՑԱՆ, ԱՆԱՀԻՏ ԳՈԳՑԱՆ
Ա դ ա մ յա ն Կ ., Ա ղ ա լո վ յա ն Լ ., Ա ղ ա ս յա ն Ա., Ա յվ ա զ յա ն
Ս. (Ռ Դ ), Ա ֆ ր ի կ յա ն Է ., Բ ր ո ւ տ յա ն Գ ., Գ ա լս տ յա ն Հ ., Լույսը դարեր ի վեր եղել է հայ գիտնականների ուսումնասիրման
Ե ս ա յա ն Ս.(ԱՄՆ), Թ ա վ ա դ յա ն Լ ., Հ ա ր ո ւթ յո ւն յա ն Հ ., առարկա: Սակայն լույսի հետազոտման լայնածավալ աշխատանք­
Հ ա ր ո ւ թ յո ւ ն յա ն Ռ., Հ ա ր ո ւ թ յո ւ ն յա ն Ս., Հ ա մ բ ա ր ձ ո ւ մ յա ն Ս., ները մեկնարկել են XX դարի կեսերին, նախ' կապված աստղա­
Հ ո վ հ ա ն ն ի ս յա ն Լ ., Ղ ա զ ա ր յա ն Հ ., Մ ա ր տ ի ր ո ս յա ն Բ.(ՌԴ), ֆիզիկայի զարգացման հետ, իսկ 60-ականներից' նաև շնորհիվ
Մ ե լք ո ն յա ն Ա., Ն ե ր ս ի ս յա ն Ա., Շ ա հ ի ն յա ն Ա., Շ ո ւ ք ո ւ ր յա ն Ս.,
Ջ ր բ ա շ յա ն Ռ., Ս ե դ ր ա կ յա ն Դ ., Ս ի մ ո ն յա ն Ա.

Խմբա գրությա ն հասցեն'

Մ ա րշա լ Բ ա ղրա մյա ն 2 4 դ,
Հիմնա րա ր գիտ ա կա ն գրա դա րա նի շենք, 9-րդ հարկ,
Հեռ .' 5 2 3 8 30, ֆա քս' 56 80 68
e-m ail: jo u rn al@ sci.am

«Գ իտ ո ւթ յա ն ա շխ ա րհում» գիտ ա հա նրա մա տ չելի

հ ա ն դ ե ս ը ս տ ե ղ ծ վ ե լ է Հ Հ կ ա ռ ա վ ա ր ո ւ թ յա ն և Հ Հ ԳԱԱ

նա խ ա գա հո ւթ յա ն որոշմա մբ:

Տպ ա քա նա կը' 500 օրինա կ:
Ծ ա վա լը' 6 4 էջ:
Գինը' պ ա յմ ա նա գրա յին:

Հ ո դ վ ա ծ ն ե ր ի վ եր ա տ պ ում ը հ նա րա վո ր է միա յն
խ մ բա գ րո ւթ յա ն գր ա վ ո ր հա մա ձա յնութ յա ն դեպ քում:
Մ եջբերումների դեպ քում հ ա նդե ս ին հղումը պ ա ր ­
տ ա դ ի ր է: Խ մ բ ա գ ր ո ւ թ յո ւ ն ը մ ի շ տ չէ , ո ր հ ա մ ա ­
կ ա ր ծիք է հ եղ ինա կների հետ : Խ մ բա գր ութ յո ւնը պ ա ­
տ ա ս խ ա նա տ վ ութ յուն չի կրում գ ո վ ա զ դ ա յի ն նյութերի
բով ա նդ ա կ ո ւթ յա ն հա մա ր:

38

բուռն զարգացող լազերային ֆիզիկայի, ոչ գծային օպտիկայի
և օպտիկական նյութաբանության: Այսօր էլ հայ գիտնականները
իրենց ծանրակշիռ ավանդն ունեն լույսի և լուսային երևույթների հե­
տազոտման գործում:

3 8 ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ' ԴԵՂԱԳՈՐԾՈՒԹՑԱՆԸ

ԱՇՈՏ ՍԱՂՑԱՆ
Կենսատեխնոլոգիան գիտություն է արդյունաբերության մեջ և
տեխնիկայում կենսաբանական գործընթացների կիրառման վերա-
բերյալ: Անշուշտ, կենսատեխնոլոգիան' որպես կյանքի մասին գիտութ­
յուն, XXI դարում իր ուրույն խոսքը կասի գիտության ու տեխնիկայի
զարգացման տարբեր էտապներում և անգնահատելի դերակատա­
րություն կունենա դեղագործության, բժշկագիտության, գյուղատնտե­
սության, սննդարդյունաբերության և տնտեսության այլ ոլորտներում:

4 8 ՏԵՍՆԵԼ ԵՎ ՃԱՆԱՉԵԼ ԱՇԽԱՐՀԸ

ԷԴՈՒԱՐԴ ՑԱՎՐՈՒՑԱՆ
Աչքը մարդու և կենդանիների ամենաբարդ և նուրբ օրգաններից
մեկն է: Գիտնականներն ապացուցել են, որ մարդն արտաքին
միջավայրի մասին տեղեկատվության 80 %-ից ավելին ստանում է
տեսողության միջոցով: Տեսողությունն ունի չափազանց կարևոր դեր
նաև կենդանիների կյանքում: Աչքի միջոցով է, որ մարդը և կենդանիները
տեսնում են այն ամենը, ինչը շրջապատում է նրանց, ճանաչում և
գնահատում են բնության բազմապիսությունը, երևույթները, առարկայի
չափերը, գույները և այլ բնութագրեր:

5 2 ՍԻԼԻՑԻՈՒՄԻՑ ԼԱՎԸ

ՎԱՐՈՒՆ ՍԻՎԱՐԱՄ, ՀԵՆՐԻ ՍՆԵՑԹ, ՍԵՄՑՈՒԵԼ ՍԹՐԵՆՔ
Ճապոնական կիսամութ մի բարում մագիստրատուրայի ուսանող
Մայքլ Լին անձեռոցիկի վրա հապճեպորեն գրանցում էր արևային տար­
րեր ստանալու նորարարական բաղադրատոմսը, որում, սովորական
սիլիցիումի փոխարեն, օգտագործվում էր պերովսկիտ նոր նյութը:

5 8 ԳԵՐՄԵԾ ԻՆՏԵԳՐԱԼԱՑԻՆ ՍԽԵՄԱՆԵՐԻ
ՄԱՍՇՏԱԲԱՎՈՐՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ,
ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ
ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

ՕԼԵԳ ՊԵՏՐՈՍՑԱՆ
Կիսահաղորդչային էլեկտրոնիկան X X դարի երկրորդ կեսի
ամենախոշոր ձեռքբերումներից մեկն է և հետագայում կերպափոխվել
է միկրոէլեկտրոնիկայի (ՄԷ), որի հիմնական արտադրանքն ինտեգ-
րալային սխեմաներն են (ԻՍ): Բավական երկար ժամանակ նկատվում
է ԻՍ-երի ինտեգրացման աստիճանի էքսպոնենցիալ մեծացման երեք
ուղղություն: Հիմնականում դրանց մասին է ներկայացվող հոդվածը:

- ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆ ԱԼԲԵՐՏ ԽԱՌԱՏՅԱՆ

ՀԻՆ ՀՆԴԿԱԿԱՆ Պատմաբան
ԱՌԱՍՊԵԼԱԲԱ֊
ՆՈԻԹՅՈԻՆԸ

Հ նդիկ ժողովրդի հնա­

դարյան հոգևոր մշա­

կույթի զարգացումը ներթա­

փանցված է նրա էպիկական

չափազանց հարուստ ստեղ­

ծագործության հետ: Հնդկա ­

կան հնագույն էպոսները

սկի զբ են առնում մ.թ.ա. II հա­

զարամյակից՝ Ռիգվեդայով

(Հ ի մ ե ր ի գիրքը), որին հե­

տևում են ուշ վեդայական

առասպելները՝ Յաջուրվեդան,

Ախարվավեդան, Մահաբհա-

րատան, Ռամայանան և այլն,

որոնք արտահայտում են հնա-

գույն ժողովրդի՝ բնության և

նրա տարերային ուժերի աշ-

խ ա րհզգա ցո ղութ յո ւնն ու

առասպելաբանական ըմ-

բռնումները: Այս առասպելները

հարուստ պատկերաց ո ւն ե ր

են դրանք այն ստեղծող ների կնիքը: Հնում սիրված գործառույթները և կամ էլ իր
տեղը զիջել նոր դից արանների'
հնագույն ժողովրդի մշակույ­ սյուժեներն ու դեմքերն իրենց աստվածությունների նոր աս-
տիճանակարգային հերթակա­
թի, արվեստի և գրականութ­ տեղն են զիջել նորերին կամ նությամբ: Դրա շնորհիվ հին
հնդկական առասպելաբա-
յան զարգացման մասին: Բուն ենթարկվել հինա կա ն նությունը կարելի է դասդասել
ըստ շերտերի, որոնք, ի վերջո,
ա յդ առասպելները ընդգրկում փոխակերպումների: Հնամենի

են հազարամյակներ տ ևող մի աստվածների դիցարանը, ի

ժամանակաշրջան՝ անընդ­ դեմս կոնկրետ աստվածութ­

հատ կրելով փոփոխություն­ յունների, կամ ձևափոխել է իր

2
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

W

ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆ ՛է

ներկայացնում են քաղաքա­ հինդուիստական և բուդդայա­ ժերի արդյունքում: Բուդդայա­
կան առասպելները: Վեդա­ կանությունը կամ բուդդայա­
կրթական տեղաշարժերը՝ տի­ յական առասպելաբանությունը կան առասպելաբանությունը
ձևա վորվել է II հազարամյակի ձևավորվել է արդեն մ.թ.ա.
եզերական ու կրոնական փո­ վերջին և I հազարամյակի VI-V դ դ .: Այն ուրույն կրոնա­
սկզբին, հինդուիստականը՝ փիլիսոփայական համակարգ
փոխվող պատկերացումների ավելի ուշ արիական ցեղերի է, որը տրոհվում է մի քանի
ժողովրդագրական տեղաշար- հոսանքների: Բուդդայակա-
համեմատ:

Հին հնդկական առասպելա-

բանական համակարգերն

ընդգրկում են վեդայական,

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆ անսահման տառապանքները

նությունն ունի մարդակենտ- և նրանց վերամարմավորում-
րոն բնույթ, այսինքն՝ բուդ­
դայական փիլիսոփայության ները), հասնելու նիրվանայի'
մեջ մարդն առանձնահատուկ
տեղ է գրավում կենդանի գ ի տ ա կ ցո ւթ յա ն գե րա գո ւյն
արարածների ամբողջ աստի­
աստիճանի, և վերածվելու

Բուդդայի: Ավելացնենք, որ այս

փոխակերպման շնորհիվ

մարդու կերպարանքով հայտ­

նված Բուդդան աչքի է ընկնում

իր բացառիկ կարողություն­

ներով' գերազանցելով բոլոր

կենդանի էակներին, այդ

թվում և աստվածներին: Նիր­

վանայից հետո 500 տարի շա­

րունակ տվյալ Բուդդան ամե-

նաանմիջական ու զորեղ

ազդեցությամբ իր կնիքն է

դնում աշխարհի բոլոր իրա­

դարձությունների վրա, որից

հետո նրա ներուժը թուլանում

է և աստիճանաբար մարում:

Հասունանում է ժամանակը

նոր Բուդդայի հայտնության

համար, և այսպես շարունակ:

Անտարակույս, հին հնդկա­

կան կրոնական հավատա­

լիքների ամենաստորին ծալքե­

րից մեկը պետք է համարել

«Ռ իգվեդա » պոեմը: Այն նույն­

պես աչքի է ընկնում բավական

պահպանված բազմաշերտայ-

նությամբ: Այստեղ գործում են

Դյաուս, Վարունա և Ինդրա

գլխավոր աստվածների դիցա-

րանները' իրենց մյուս աստ­

վածություններով, որոնց մեջ

Սոման' սրբազան ըմպելիքի,

Սուրիան' արևի և այլ աստ-

վածություններ: Հնդկական

Սուրիան ևս, ինչպես հունական

Հելիոս-Արև աստվածը, երկ­

նակամարը հատում է իր ոսկե­

ճաճանչ կառքով: Առհասարակ,

բազմաթիվ զուգահեռներ կա­

րելի է անցկացնել հին հնդ­

ճանակարգում, որովհետև մի­ կական, իրանական (Ավեստա),
այն նա հնարավորություն ունի
փրկվելու, այսպես կոչված, հունական, հայ, ինչպես և այլ
սանսարայից (կեցության նա­
խասկզբնական ձև, որ են­ հին ժողովուրդների առասպել­
թադրում է կենդանի էակների
ների միջև, և այս հանգամանքը

ցույց է տալիս ոչ միայն հնա-

գույն ժողովուրդների առաս-

պելաբանական փոխառութ­

4
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆ

կերպ չէր կարող լինել, որով­

հետև Բրահմայից կարող էին

ծնվել միայն բարի սկիզբ

ունեցող էակներ: Հետագայում,

սակայն, ասուրները գոռո­

զացել էին և իրենց հասկանալի

ու արատավոր նախանձը

կուտակելով աստվածների

հանդեպ, մարտի էին նետվել

նրանց դեմ' ցանկանալով

նվաճել իրենց կրտսեր եղբայր­

ների երկնային տիրապետութ-

յունը: Ասուրների մետամոր­

ֆոզի մեջ նկատելի է բնության'

հին հնդիկների համար ան­

հաղթահարելի աղետաբեր ու­

ժերի վերապատկերումը:

Դրան համապատասխան'

ասուրները վերածվում են դա­

տապարտելի վերապրուկների

կամ վերասերված բարոյական

արժեքներ կրողների: Նրանց

համար սովորական է դառնում

ստորությունը, ամբարտավա­

նությունը, անգամ մարդակե­

րությունը և այլն: Ուշագրավ է,

որ աստվածների և ասուրների

պայքարը հիշեցնում է հին

հունական աստվածների ու

տիտանների պայքարը: Ասուր­

ները ևս ունեն տիտանական

նկարագիր և իրենց ահռելի

ուժի շնորհիվ մեկ անգամ չէ,

յունների (այսպես կոչված, Բրահման այս երկու մասերն որ հաղթանակ են տանում
թափառող սյուժեներ), այլև
հների աշխարհընկալման որո­ առանձնացնում է օդային տա- աստվածների դեմ, թեև ի
շակի նմանությունների իրո-
ղությունը: րածությամբ: Սա աշխարհ- վերջո պարտվում են: Ի դեպ,

Վեդաներում առասպելների ստեղծման գործընթացն է' ասուրների պարտության
մի ստվար խումբ միավորվում
է Բրահմա գերագույն աստվա­ ըստ վեդայական հավատա- պատճառը ոչ թե սոսկ հակա­
ծության պատումների շուրջ:
Բրահման նախածնողն է, որ լիքների: Բրահմայից են առա­ ռակորդ աստվածների գերա­
փաստորեն նույնացվում է
համայն բնության հետ: Ըստ ջանում աստվածները, մարդիկ զանց ուժն է, այլ նրանց մե­
առասպելի' Բրահմայից առաջ
ոչինչ չկար' բա ցի քաոսից ու և ամեն մի կենդանի արարած: ղանչելը բարոյական որևէ
ջրից: Ջրում ծնվում է ոսկե
ձուն, որից էլ' Բրահման: Նա Իսկ բնության վիթխարի նորմի դեմ: Այսպես, Ինդրան'
կոտրում է ձուն, որի վերին
մասը վերածվում է երկնա­ երևույթների ու դրանց հատուկ աստվածների արքան, կատա­
կամարի, իսկ ներքինը' երկրի:
բախումների իրողությունը րում է իր մեծագործութ­

առասպելական այս շարա­ յուններից մեկը' սպանելով

դրանքի մեջ արտացոլվել է ա հեղ ասուր Վրիտրային: Բայց

աստվածների ու ասուրների Ինդրան դրանով նաև մեղք է

միջև մղվող մշտական պայ- գործում, որովհետև Վրիտրան

քարով: Ասուրները աստված- բրահման էր' Բրահմայի

ների ավագ եղբայրներն են, ցեղից, իսկ ըստ վեդաների'

որոնք նախապես եղել են բրահմանին սպանելը հա­

առաքինի էություններ. այլ մարվում է մեծագույն մեղք:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

щ * ԴԻՑԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆ

մահկանացուն կարող է աստ-
վածներից ավելի զորանալ:
Հետաքրքիր է, սակայն, որ
ճգնակեցությունը հնդկական
առասպելներում հանդես է
գալիս որպես միջոց' երկրային
նպատակների համար, այն չի
ուղղվում բնության և կյանքի
օրենքների դեմ: Առավել հե­
տաքրքիր է, որ ճգնակեցութ­
յանը անհամատեղելի չեն
մարմնական վայելքն ու սերը:
Այս տեսակետից հնդկա կա ն
առասպելը միջին տեղ է
գրավում հունական կրոնական
հավատալիքների և քրիստո­
նեական ըմբռնումների միջև.
եթե հունական հավատալիք­
ները ներծծված են բնությանը
հաղորդակցվելու պատանե­
կան տրամադրություններով,
իսկ քրիստոնեությունը անգոս­
նում է մարմինը' այն ամբող­
ջովին ստորադասելով հոգուն,
ապա հնդկական զրույցները
չափազանց զուսպ են' թե մեկի
և թե մյուսի համեմատությամբ:
Ճգնավորներն առասպելներում
առանց որևէ դժվարության
ամուսնանում են իրենց դուր

Ուստի Ինդրա ն պատժվում է դերձ' հնդկական աստվածներն
նրանով, որ իր առջև փակվում
են երկնային թագավորության ունեն ամենասովորական
դռները: Երկնքում ժամանակա­
վորապես իշխում է Նահուշան: մարդկային նկարագիր. նրանք
Մահաբհարատայում Նահու-
շան' նախապես առաքինի և ևս ցուցաբերում են ստորութ­
ասկետ այս առասպելական
կերպարը, սակայն, իր հերթին յուն կամ մեծահոգություն,
մեղանչում է բարոյական
սկզբունքների դեմ' ոտնձգու­ վախկոտ են կամ խիզախ, ուխ­
թյուններ անելով Ինդրայի
միայնակ մնացած կնոջ' Շաչիի տադրուժ են կամ հավատարիմ
նկատմամբ և ոտքով հար-
վածելով բրահման Ագաստ- և այլն:
յային: Վերջինիս անեծքի ուժով
Նահուշան տասը հազար Ժամանակագրական իմաս­
տարով վերածվում է օձի, և
երկնային գահը կրկին անցնում տով «Ռիգվեդային» հետևում
է Ինդրային: Տիեզերական
ուժերը ներկայացնելով հան­ են, այսպես կոչված, ուշվեդա-

յական առասպելները (VIII-VII

դդ. մ.թ.ա.): Բրահման շարքի

աստվածները ևս կորցնում են

իրենց ե ր բ ե մ ի հզորությունը,

նրանց փոխարինում է գերա­

գույն աստվածությունը: Բրահ-

մային հաղորդակցվելու ամե­

նակարևոր միջոցը դառնում են

ծիսական արարողությունները,

որոնց անթերի կատարմամբ

3 JC

6
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ղին' անզոր աղավնու փրկութ­

յան համար: Ի դեպ, հայ գրա ­

կանության դասականներից

այս սյուժեն օգտ ա գործել է

Ավ. Իսահակյանը իր գողտրիկ

պատմվածքներից մեկում:

Ուշվեդայական շրջանում,

երբ գերագույն աստվածության

գործառույթն անցնում է Բրահ-

մային,հնդկական դից արանում

կատարվում են որոշակի տե-

ղաշարժեր: Ինդրան անվանա­

պես է պահպանում «Երկրի

տիրոջ» տիտղոսը, առավել

աճում է Վիշնու և Շիվա աստ­

վածությունների դերը: «Աշ­

խարհի պահապանները»

զրույցում երեք կարևոր աստ­

վածություններն են Բրահման,

Վիշնուն և Շիվան, իսկ դրա

մեկ այլ տարբերակում Ինդրա-

յին է հանձնվում Արևելքը,

Յամային (մահվան աստվածը)'

հարավը, Վարունային (ճշմար­

տության և արդարության

աստվածը)' արևմուտքը, Կու-

բերային (հարստության աստ­

վածը)' հյուսիսը: Միջանկյալ

եկած աղջկա հետ: Ի վերջո, արքունի անառակուհիները' աստվածությունների իրենց
միանգամայն մարդասիրական
ինքնատառապանքի միջոցով նպատակներով: Սակայն, ան­ գործառույթներն են ստանձ­
կախ սյուժետային էրոտիկ
նրանք երկրային նպատակների զա րգա ցումերից, կարևորն նում Սուրիեն, Սոման, Ագնին և
ա յստ եղ մարմնականը, սերն ու
են ձգտում, որպիսիք են ան­ բնությունը փառաբանող կեն­ այլն:
սաթրթիռ զրույցն է, դրանց
մահությունը, հզոր ուժի տի­ անդիմադրելի հմայքը մարդու Հին հնդկական էպոսի'
համար: Առասպելների մեկ այլ
րանա լը և այլն: խումբ ցուցադրում է համա­ «Մահաբհարատայի» հիմ­
մարդկային բարոյական առա­
Հնդկական շատ առասպել­ քինությունների վեհությունը: նական մասը ընդգրկում է
Այսպիսին է նույն պոեմի
ներ աչքի են ընկնում գեղար­ զրույցներից մեկը' «Ասք Ուշի- մեր թվարկությունից առաջ I
նարայի մասին»: Այստեղ գե­
վեստական մտածողության րագույն առաքինությունը հա­ հազարամյակի կեսերից մինչև
մարվում է այն ուժը, որն ի
գողտրիկ ու շքեղ պատկերնե­ սպաս է դրվում հանուն թույլի մեր թվարկության սկիզբն
փրկության: Այդպիսին է արքա
րով և դրան համապատասխան Ուշինարան, ով իր մարմինը ընկած ժամանակաշրջանը:
փերթ առ փերթ հոշոտելու է
հյուսվածքով, որ դրանք դարձ­ տրամադրում փորձիչ-անգ- Էպոսի սյուժեները բազմաշերտ

նում է կուռ և ամբողջական ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ են և բազմածալ, այն ընդգրկում

ստեղծագործություն: Կենսա­ է տարբեր դարաշրջաններում

կան ուժերի հաղթանակը ստեղծված ասքերը ևս, ինչպես

ճգնավորության, մարմինը և մյուս մեծ էպոսի' «Ռա-

չարչարելու ծեսերի դեմ' թերևս մայանայի» ուշ շրջանների

ամենից ավելի տպավորիչ հատվածները, որոնք ներ­

արտահայտվել է «Մահաբ- կայացնում են հինդուիզմի

հարատա» պոեմի «Ասք պա­ առասպելաբանությունը: Այս

տանի ճգնավորի մասին» վերջինս արտահայտում է,

զրույցում: Պատանի Ռիշյա- այսպես կոչված, Տրիմուրտիի'

շրինգային գայթակղում են գերագույն աստվածության

հասկացությունը, որ ա մբող-

Tea__________________

№ 4. 2015 7

к! ԴՒՑԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒ-Ն

է 16.100-ի' ընդսմին նրանց

միաժամանակ մերձենալու իս­

կապես առասպելական կարո­

ղությամբ, որի արդյունքը,

արդեն բնականաբար, լինում

են նրա թողած բազմաթիվ

սերունդները:

Մահաբհարատայի հետագա

դրվագներում առասպելական

կերպարները ստանում են նոր

զարգացումներ, հայտնվում են

նոր աստվածություններ, կամ

հները լցվում են նոր բովան­

դակությամբ: Այս կերպ զրույց­

ներում շրջանառում են Կամուն

(սիրո աստվածը), Շիվայի

զավակներ Սկանդան (պատե­

րազմի աստվածը) և փղագլուխ

Գանեշան (իմաստության

աստվածը)' նույնանշանակ

աստվածուհի Սարասվատիի

տ ա րբերա կով և այլն: Այս

աստվածությունների մեջ

առավել նշանակալի է Կալին'

Շիվայի կինը, որը մարմ­

նավորում էր աստվածային

ամենազոր էներգիան: Իր կոր­

ծանարար հատկությունների

հետ միասին կամ զուգահեռ,

Կալին պաշտամունքի օբյեկտ

էր դառնում նա և իբրև չար

ուժեր ոչնչացնող և ամենազոր

հովա նա վոր-ա ստ վա ծուհի,

ջանում է միասնական եռաստ- մակողմանիությունը, որ ներ­ հատկապես Բենգալիայում:
կայացնում է կրոնական
վածության տեսքով' ի դեմս այլաբանականից մինչև աշ­ Հետաքրքիր է, որ այստեղ է
խարհիկ և մարդկային զգա ­
Բրահմայի (տիեզերքի արա­ ցումներով հագեցած մի շատ գտնվում նրա Կալիգհատա
ուշագրավ կերպար: Կրիշնան
րիչը), Վիշնուի (տիեզերքի ևս կատարում է բազմաթիվ տաճարը, անգլերեն արտա­
սխրագործություններ (դևերին,
պահապանը) և Շիվայի (ամե­ ինչպես և օձերի տիրակալին սանությամբ Կալկաթան' Բեն-
ոչնչացնելը, իր հովանավորյալ
նակործան ուժը): Շարու­ ժողովրդի համար արդարացի գալիայի մայրաքաղաքը:
իշխանություն հաստատելը և
նակվում են տրոհվել նաև այլն): Ուշագրավ է, որ հանձին Հին հնդկական առասպելա-
Կրիշնայի, տեսնում ենք բա զ­
առասպելաբանական այս մակնության մղումների անե­ բանության մասին կարելի է
րևակայելի պոռթկումները.
պատկերացումները. հին- նա սկսում է ութ կին ձեռք անվերջ խոսել, դրա վերա­
բերելով, և այս թիվը հասցնում
դուիզմը բաժանվում է երկու բերյալ կուտակված է բավա­

հոսանքների' վիշնուիզմի կանաչափ պատկառելի գրա­

և շիվիզմի, այս վերջինից կանություն, որ վերաբերում է

ճյուղավորվում է կրիշնայիզմի ոչ միայն բուն առասպելներին,

ուղղությունը: Կրիշնայի մեջ այլև դրանց հիմքում ընկած

հավանաբար խտացել են հասարակական գիտակցութ­

տարբեր աստվածությունների յան ձևերին' փիլիսոփայութ­

հատկանիշները, և այստե­ յանը, բա ր ոյա գիտ ութ յա ն ը,

ղից էլ' նրա կերպարի բա զ- գեղագիտությանը, լեզվաբա-

8
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

'P

նությանը և այլն: Հատկապես

պետք է առանձնացնել այդ

առասպելաբանության մշակու­

թային համամարդկային ար­

ժեքը, որ ամենից առաջ ի հայտ

է գալիս հնդիկ ժողովրդի

անցյալի ու ներկայի գրակա­

նության և արվեստի ստ եղ-

ծագործություններում' իբրև

քաղաքակրթական ն ա յո ւն

որակներ: Իր սյուժեներով ու

կերպարներով հին հնդկականը

ամենևին չի զիջում հին հու­

նական առասպելաբանությա-

նը, թեև դրան տեղի է տալիս

նվա զ ժողովրդականությամբ

կամ տարածվածությամբ: Սույն

թռուցիկ ակնարկը, թերևս, իր

իրազեկող բնույթով ինչ-որ

չափով կնպաստի այս վերջին

գործոնին' հայ ընթերցողների

շրջանում:-

г ՄԻՍԱՔ ՃԵՎԱՀԻՐՃՅԱՆ

է ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՐԱՎԵԺ
ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ
ՄԱՀՎԱՆ
ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐԸ
ԵՎ ԿՈՊԻՏԱՌԱ

Ռո ւբ ի ն յա ն պարոն

Լևոն II-ը (ապա' Լևոն

I Մեծագործ թա գա վոր, 1185­

1219 թթ.) նա խ քա ն իշխանաց

իշխան լինելը զորավար էր

բյուզանդական բանակում:

Կիլիկիայի հայոց Ռուբինյան

իշխանության իշխանապետ

կարգվելուց (1187 թ.) հետո նա

ջանասիրաբար աշխատում պետից' այդպիսով խուսա­ Ռուբինյան իշխանին ուղարկել
փելով Բյուզանդական կայս­
էր իր իշխանության կոչումը րությունից կախյալ վիճա­ էր թ ա գ (1196 թ.)՝ իր հարակից
կի մեջ ընկնելուց: 1190 թ.
բարձրացնել թագավորական Հռոմեական սրբազան կայս­ մանրամասներով միասին:
րության կայսր Ֆրեդերիկ I
աստիճանի: Նկատենք, որ բյու- Շիկամորուսը (1152-1190 թթ.) Այդ մասին հետևյալն է գրել
խոստացել էր պարոն Լևոն
զանդական կայսրերի նպա­ II-ին տ ա լ արքայական թա գ: Սմբատ Սպարապետը. «Իսկ ի
Սակայն դրանից մի քանի օր
տակն էր «միարարության» անց նա խ եղդվել էր Սելևկիայի թուին ՈԽԵ (1196 թ.) առաքեաց
մի գետում, և այսպիսով
պատրվակով վերացնել հայոց մինչև 1199 թ. հունվարի 6-ը թագաւորն Յունաց Լեւոնի
նրա խ ոստ ում անկատար էր
անկախ Առաքելական Ս. եկե­ մնացել: թ ա գ պատուական. Եւ խ նդրէ

ղեցին և հայերին երկաբնակ Բյուզանդակա ն Ալեքս III ի նմանէ զմիաբանութիւն
Անգելոս կայսրը (1195-1203
հունադավանություն պար- թթ.), օգտ վելով առիթից, Հռո­ սիրոյ. Եւ նա առ ընկալավ ու-
մեական սրբազան կայս­
տադրելով՝ ուծացնել նրանց: րության կայսրին և Հռոմի րա խ ութեա մբ»1: (Իսկ 1196 թ.
պապին կանխելու նպատակով
Լևոն II-ը, լա վ գիտ ենա ­ Հունաց թագավորը Լեւոնին

լով բյուզանդացիների նպա­ պատվական թա գ ուղարկեց:

տակները, ցանկանում էր Եվ խնդրում էր նրանից՝

արքայական թա գը ստանալ միաբանել սիրով: Եվ նա

աշխարհագրական տեսա­ ընդունեց ուրախությամբ):

կետից հեռու մի երկրի Բ յո ւզա ն դ ա ց ի ք Լևոնին

թագավորից: Այդ պատճառով հորդորում էին. «Զթա գն Հռո-

նա ակնկալություն ուներ մեացւոց մի դիցես ի գլուխ

թագը ստանալ Հռոմեական 1Սմբատայ Սպարապետի տարեգիրք,
Վենետիկ, 1956, էջ 207:
սրբազան կայսրության միա-

10
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

« ք 0ճ

■ »ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ . • Л
քո, այլ զմերդ, զի առ մեզ հուպ ես, քան թէ

ի Հռոմ»2: (Մի դիր քո գլխ ի ն հռոմեացիների

թագը, այլ մերը, որովհետև դու ավելի մոտ ես

մեզ, քան Հռոմին):

Հիշյալ ժամանակներում շատ նուրբ և

դյուրաբեկ վիճակի մեջ էր գտնվում Կի-

լիկիայի հայոց Ռուբինյան իշխանության

քաղաքական և դիվանագիտական կացութ­

յունը: Ամենայն հայոց կաթողիկոսները

աչալրջորեն հետևում և ամեն տեսակի

ոտնձգություններից հեռու էին պահում Հայոց

Առաքելական Ս. եկեղեցու և հայ ա զգի

ինքնուրույնությունը: Նրանք չէին

հանդուրժում զիջո ւմ եր ի մասին որևէ

առաջարկ կամ ակնարկ: Թեկուզ իրենց կ յա ն ֊

քի գնով էլ լիներ՝ պատասխանում էին շատ

կտրուկ և անզիջում: Իսկ նրանց այդպիսի

դիրքորոշումը չէր համապատասխանում

Լևոն II-ի քա ղա քա կա ն ճկուն ուղղությանը:

Նա նույնիսկ բռնությ ուններ էր գործադրում

իր քաղաքականությանը առարկողների

նկա տ մա մբ: Այդպիսիք էին ե ղ ե լ Գ րիգոր IV

Տղա (1173-1193 թթ.) և Գրիգոր V Քա րա վեժ

(1193-1194 թթ.) կաթողիկոսները: Այս վերջինիս

սպանության հարցի կապակցությամբ կարելի

է վկայակոչել մի քանի ժամանակագրություն-

ներ, որոնցում հիշվում է Կոպիտառա ամրոցը:

Ինչպես հայտնի է, Գրիգոր Քարավեժի՝ Կոպի-

տառայում մահանալու իրողությունը պետք է

դիտ արկել Կիլիկիայի հայկական հոգևոր ու

աշխարհիկ իշխանությունների կասկածելի

մրցակցությունների ոլորտում: Ժամանակա­

գիրներից մեկը գրում է, թե «Եւ առեալ տէր

Յոհաննէս զդատապարտեալ Հայրապետն

եբեր առ Լեւոն և եդին զնա ի պահեստի ի

բերդն Կոպիտառայ, ժամանակ ինչ կալ զնա...

և առեալ կտաւ կախեցաւ ի գիշերի իջանել ի

բերդէն և կտաւն անկն բեկեալ պատառեցաւ և

անկեալ ի խոնարհ բարձաւ մեռեալ, և առեալ

տարան ի Դրազարկ և ա նդ թա ղեցին զ ն ա . ու

էր թուական Հայոց ՈԽԳ (1194 թ .)»3: (Եվ առավ

տեր Հոհաննեսը դատապարտյալ Հայ­

րապետին, բերեց Լևոնի մոտ և փակեցին

նրան Կոպիտառա բերդում՝ մի քանի

ժամանակ. Եվ առնելով պարանը, դրանից

կախվելով՝ գիշերով իջավ բերդից և պա­

րանը կտրվելով՝ ընկավ ներքև ու վախճանվեց

և նրան առան տարան Դրազարկ և այնտեղ

թ ա ղ ե ց ի ն . Այդ Հա յոց 1194 թվա կա նին էր):

Իսկ Կիրակոս Գանձակեցին և իր համա­

,. , խոհները կասկած են հայտնում արկածի մ ւս ֊
տ՜Հ
սիմ, լսոաջինր գրում է այս առթիվ. «...Զի

2Նույն տեղում, էջ 158: DjfiL 11
3 Նույն տեղում, էջ 205-206:
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ
ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

щ

եվրոպացի, այնպես էլ հայ

հետազոտողները' Ղ. Ալիշանը,

Հ. Մանանդյանը և ուրիշներ:

Այստեղ անհրաժեշտ է ճշտել

Կոպիտառա բերդավանի դիր-

քը: Առկա բոլոր փաստերը

ցույց են տալիս, որ այն

գտնվում էր ոչ թե Կիլիկիայի

հայկական պետության հյու­

սիսային սահմաններում,

ինչպես կարծել են, այլ

մայրաքաղաք Սիսի' առևտրա­

կան կարևոր այդ կենտրոնի

մոտ: Կոպիտառան Կիլիկիայի

թուրքմեն բռնապետ Շահսու-

վար Դուլկադիրի տիրույթն էր

1467-1468 թթ.: Նրա եղբա յր

Հասան բեյը դեպի Վրաստան

կատարած արշավանքից վե­

րադարձին Կարսում հաս­

ծախողք բազում էին նորա... Կոպիտառա ամրոցի մասին տատված թուրքմեն բնակ­

եպիսկոպոսք նախանձոտ և XIII դարում գրվա ծ տ եղե­ չության մի մասը տեղափոխել

մատնեցին զնա ստութեամբ կություններ չկան: Բայց էր Կոպիտառա, որպեսզի

Լեւոնի թագաւորին: Եւ նա մեզ հայտնի է, որ XII-XIII այստեղ չեզոքացվեր հայ

հրամայեաց արգելուլ զնա դարերում փոխվել էր այդ բնակչության գերակշիռ թվա-

ի բերդ մի, մինչև քննութիւն ամրոցի դերը Կիլիկիայի քանակը: Դրանից հետո փոխ­

լիցի ճշմարտութեամբ վասն հայկական պետության մեջ: վեց Կոպիտառայի անունը և այն

նորա... Յաւուր միում տեսին Այդ ժամանակաշրջանում կոչվեց Կ ա րս֊զյուլքա դերիյե,

զնա անկեալ ի պարիսպ հաստատվում է Այասից Սե- ապա' Կարս-բազար. բնակա­

բերդին' ունելով կտաւ զմիջաւ բաստիայի և Թ ա վրիզի վայրին ավելացվել էր «բա ­

իւրոյ, այնպէս մեռեալ: Եւ վրա յով Միջին Ասիա, Հնդկա ս­ զար» բաղադրիչը' նրա առև­

զայս ոմանք ասէին, եթե տան, Չինաստան, Կովկաս տրական վաղեմի կենտրոն

ծախողք նորա ընկեցին և Ռուսաստան տանող քա­ լինելու հանգամանքով: Այժմ

եպիսկոպոսքն որք ակն ունէին րավանային տարանցիկ ճա- այն կոչվում է Ք ա դիրլի: Այսօր

ժա ռա նգել զա թոռն»4: (Եվ նապարհը: Կոպիտառան էլ Քա դիրլի գյուղաքաղաքը

որովհետև նրան մատնողները գտնվում էր այդ ճանապարհից, շրջակա թուրքական գավառ­

շատերն էին, [այդ թվում և] ընդ որում՝ Այասից ըն­ ների առևտրական կենտրոնն

նախանձ եպիսկոպոսները, և դամենը մեկ հանգրվան է: Նրա կողքին են գտնվում

ստությամբ նրան մատնեցին հեռավորության վրա: XIV Կոպիտառա բերդը, ինչպես և

Լևոն թագավորին: Եվ նա դարի առաջին կեսին գործոն երեք այլ հայկական բերդերի

[թագավորը] հրամայեց բան­ դեր ունեցած Ֆլորենցիայի մի ավերակները: Կարս-բազարի

տարկել նրան մի բերդում, առևտրական տան գործակալ

մինչև ճշմարիտ քննություն Պ եֆոլոտ ի Բալդուչչին Այասի

կատարվի: Մեկ օր տեսան և Թավրիզի միջև բանող

նրան ընկած բերդի պարսպից՝ տարանցիկ ճանապարհին

մեջքին պարան և այդպես հաշվում է 34 հանգրվաններ և

մահացած: Եվ այս մասին ա յդ թվում' Այաս-Կոպիտառա-

ոմանք ասում էին, թե նրան Կ ա ն տ ոն -Կ ա սե ն ա -Ա մ ի րա լյո-

վայր էին նետել իրեն մատնող Յակումի-Սեբաստիա և

եպիսկոպոսները, որոնք այլն5: Սույն առևտրական

ակնկալում էին ժառանգել ուղու հանգրվանների հար­

[կաթողիկոսական] աթոռը): ցով__ զբա ղ վ ե լ են ինչպես

4 Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն 5 Ալիշան Ղ., Սիսուան, Վենետիկ,
Հա յոց, Ե., 1961, էջ 147-148: 1885, էջ 368:

ВС

12
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ա W

կողմերը մի ձեռագիր հի­

շատակարանի անհայտ

հեղինակը, ով մանրամասն

պատմում է ա յդ դեպքերի

մասին: Նույն ժամանակներում

ա յդ բերդն են տարել Սիսի

կաթողիկոսա րա նի Ս. Աջը և

սրբանվեր մասունքները:

Հայտնի է, որ 1487 թ.

Կիլիկիան նվաճեցին օսմանյան

ճարտարորեն կառուցված այդ ժ ո ղ ո վ ի ն 6: թուրքերը, բայց դրանից հետո
չորս բերդերը պաշտպանել են Կոպիտառայի բերդակալ
քաղաքը թշնամական հար- էլ դարեր շարունակ իրենց
ձա կումերից: Ավելացնենք, հայ իշխաններից հայտնի են.
որ շրջակայքում կան նաև Մեծն Լևոնի թագադրության գոյությունը պահպանեցին
այլ ավերակ բնակավայրեր'
իրենց կառույցներով, սրբա­ հանդեսին ներկաներից' «Իշ­ նրա վաղեմի բնակչության
տաշ սյուներ և շինաքա- խանն Կոպիտառոյ» Կոս-
րեր' իրենց հայերեն արձա­ տանդինը, «աւագ խորհրդա- սերունդները, այդ թվում և
նագրություններով, ինչպես և կա նա ց» Օշին իշխանը, ով
մի ավերակ վանք: Նույն' XIII-XIV մասնակցել է 1307 թ. Սիսի և հայերը: Նույն կերպ մինչև
դարերում Կոպիտառա բերդի 1317 թ. Ադանայի եկեղեցա կա ն
գործառույթը կենտրոնացել ժողովներին: առաջին աշխարհամարտի
էր առևտրական տարանցիկ
ուղիների, վաճառականների, Կիլիկիայի հայկական պե­ տարիները Կարս-բազարում
քարավանների և դրանց տության անկումից հետո ևս
առնչվող հարակից գործերի Կոպիտառայի բերդը մեում է ապրում էին Կոպիտառա վա­
անխափան ու անվտանգ աշ­ կանգուն և հայերի ձեռքին: Եվ
խատանքը ապահովելու վրա: երբ վերոհիշյալ Շահսուվար ճառաշահ բերդավանի հայ
Վերոհիշյալ' իրար մերձ չորս Դուլկադիրը տիրում է Եգիպ­
բերդերի մի մասը, կարելի տոսի մամլուքների ենթակա բնակչության հետնորդները:
է կարծել, հատկացվել են Դաշտային և Լեռնային Կի-
քարավանների բերած ապ­ լիկիայի բերդերին (1465­ Ցեղասպանությունից տուժե­
րանքներն ամբարելու նպա­ 1472 թթ.), դրանց մեջ էր
տակին, ինչին ծառայում էին նաև Կոպիտառան: Այստեղ է ցին նա և նրանք: Ողջ մ ա ց ա ծ
նա և Այաս նա վա հա նգստ ի փախել-ապաստանել 1468 թ.
աշտարակները: Ապրանքներն հայերի վերջին բեկորների
ամբարելուն հատկացված ամ­ 6 Չամչեան Մ., Հա յոց պատմութիւն, հ.
րոցները Կիլիկիայի հայկական III, Վենետիկ, 1786, էջ 310: արտա գա ղթը եղա վ 1922 թ.
պետության արքունի գանձա­
րանին բերում էին մեծ հա- հունվարին: Նրանց ամբողջ
սույթներ:
ունեցվածքին տիրեցին թուրք
Բազմամարդ և վաճառա­
շահ քաղաք է եղել Կոպի- կամ թուրքմեն բնակիչները:
տառան: Այն եղել է նա և
եպիսկոպոսանիստ կենտրոն' Իսկ Կարս-բազարի եկեղեցին
հայկական պետության ժամա-
նակներում: XIV դա րի հայ նրանք վերածեցին, ինչպես
եպիսկոպոսներից հայտնի է
«Սիմէոն եպիսկոպոս Կոպի- սովորաբար լինում է Թուր-
տառոյ» անձը, ով մասնակցել
է 1307 թ. Սիսի եկեղեցական քիայում, մզկիթի: Եկեղեցու

գմբեթը ստացել է մի տար­

օրինակ տեսք' ընդհուպ հար­

մարեցված մինարեի հա-

րևանությամբ: Եկեղեցու

պարտեզը վերածվել էր

բա ցօթ յա սրճարանի,

իսկ փողոցի մյուս եզրին

գտնվող եկեղեցապատկան

կալվածքներից մեկի վրա այս

տողերի հեղինակը տեսել էր

դեռ պահպանված հայերեն մի

արձանագրություն:

Քադիրլի գյուղաքաղաքի

բնակչությունը 1958 թ.

դրությամբ բաղկացած էր քոչ­

վոր և լեռնական թուրքմեն

ցեղերի ժառանգներից, որոնք

շարունակում էին պահպանել

իրենց միջնադարյան բարքերն

ու սովորույթները:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

к!
ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՑԵՐ

ՀՐԱՉՅԱ ԲԱԼՈՅԱՆ

Բանասիրական գիտություների

թեկնածու

աղտնիք բացահայտած տեղեկություններ են հասել:
չեմ լինի, ոչ էլ ազգային
սնապարծություն դրևորած Միջին Արևելքի ււր շրջանից
կլինեմ, եթե ասեմ, որ հայ
ժողովուրդը մեծ տաղանդով էր Ռիվա դելլի Սկեավոնին
ու ստեղծարար ջիղով օժտված
ժողովուրդ է. դա ասում են նա և ափ իջել ծովային առևտ-
օտարները, խոստովանում են
նույնիսկ մեզ չհամակրողները, րում, պատերազմական, ճար­
անգամ ե ր բ ե մ ' մեր թշնա­
միները: Դարձյալ գաղտնիք տարագիտական, բժշկական և
բացահայտած չեմ լինի, եթե
ասեմ, որ մեր տ ա ղա նդն ու այլ բնագավառներում հմուտ,
ստեղծարար ջիղը հաճախ
շենացրել են օտար ափերը' ճկուն մտքի տեր այս հայ
մերը թողնելով թշվառ ու
կիսավեր: Դրա պատճառը երիտասարդը, դժվա ր է ասել:
ե ր բ ե մ եղել է հայրենի եզերքում
գործունեության պայմանների Հավաստի փաստաթղթերի
բացակայությունը, ե ր բ ե մ էլ'
անտարբերությունը հայրենիքի պակասության պատճառով
ու ա զգի նկատմամբ: Օտար
հողում բեղուն գործունեություն հարցի վերաբերյալ ընդամենը
ծավալած և ասպնջական ժո-
ղորդին անգնահատելի ծա­ եզրակացություններ կարելի է
ռայություն մատուցած հայոր­
դիներից է Անտոն Սուրյանը անել:
(Սուրիանո Անտոնիո, Surian
Antonio detto Armeno): Վերջի­ Վիճարկման ենթակա չէ,
նիս մասին, ցավոք, մեզ ժլատ
սակայն, Անտոնի ազգությունը.

Վենետիկում նրան անվանում

էին Անտոն Հայկազուն: Նա

իր ազգակիցների նման բա­

րեպաշտ քրիստոնյա էր, հա­

ճախում էր Հայերի նրբանցքում

գտ նվող Ս. Խաչ հայկական

եկեղեցին' պ ա տա րա գ լսելու:

Բացի դրա նից' 1561 թ. հունիսի

24-ին Վենետիկի դոժ Ջիրոլամո

Պրիուլիին հասցեագրած

աշխատանքային դիմումի

մեջ ստորագրել է Սուրիան

ազգանվամբ, որից կարելի է

հետևություն անել, որ եկել

14
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

'P

է Սիրիայից, ուր բա զմա թիվ 1104 թ. Կաստելլո թա ղա ­ ծովերը ճեղքող գրեթե 3000

հայեր էին ապրում: Այդ մասում կառուցվում է նավա­ առևտրական առագաստա­

ժամանակ Վենետիկ եկած շինարան, որը դառնալու էր նավ, 7 թնդանոթաձիգ առա­

արևելցիների (և ոչ միայն Վենետիկի գլուխգործոցը: գաստանավ և ռազմական նա-

նրանց) մեջ սովորություն կար Երեք դարերի ընթացքում վատորմիղ: Նավաշինարանում

ներկայանալիս մկրտության այս շինությունը այնքան է կար առավել քան 16000

անվան կողքին դնել նա և այն ընդարձակվում ու կատա­ աշխատող' ամենաբազմազան

քաղաքի կամ շրջանի անունը, րելագործվում, որ այնտեղ մասնագիտությունների տեր:

որտեղից եկել են: իրականացվում է ցռկանավի Ծովային ճարտարապե­

Անտոնը հավանաբար տության այս հզոր մւսրմի֊

Վենետիկ է հասնում այն նր հրապուրում է հայ երի­

նավախմբերից մեկով, որոնք տասարդին: Այդ պատճառով

շաքար ե գինի էին տեղա­ էլ նա դոժին հղւսծ դիմումի

փոխում: Ըստ հաշվարկների' մեջ առանձնահատուկ կերպով

այդ ժամանակ մոտ 20 տա­ նշում է իր ունւսկություններր'

րեկան էր: Լինելով նավերի բացահայտորեն հասկացնե­

ե ծովի գիտակ' նրւս հա­ լով, որ շւստ օգտակար

մար իհարկե դժվար չէր կարող է լինել ծովային

ձեռք բերել հատուկ պար­ Վենետիկին: Դոժր ե սենւս֊

տականություններով նավա­ տորներր, կարդալով այս դ ի ֊

մատույց: Բայց ծովա գնա ­ նախագծում, կառուցում' ընդ­ մումը, կարող էին և հավատ
հուպ մինչև ծովն իջեցնելը և
ցության կիրքն է, որ նրան պաքսիմաթով ու բլիթներով չընծայել երիտասարդ ներ­
պարենավորելը:
մղում է ծառայության Ս. գա ղ թ յա լի կարողություն­
Այդժամ Վենետիկն ուներ
Մարկոսի հզոր ծովային հան- ներին, սակայն Վենետիկը

րապետությունում: վաղուց ի վեր պատրաստ է

с♦ ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՑԵՐ Նավաշինարանում, թե դրսում: և թուրքական նավատորմիղը'

եղել աշխատանքում փոր­ Սակայն տաղանդաշատ հայ իր 222 ցռկանավով, 90000
ձելու երիտասարդ խանդա-
վառներին, և Ծերակույտը երիտասարդը երբեք չգոռո­ մարդկանցով և 750 միավորից
որոշում է նրան ընդունել Նա -
վաշինարան: Սուրիանը շատ զա ցավ և երբեք չփորձեց կազմված հրետանիով:

իշխել: Իր ա յդ բնավորության Քրիստոնեական ընկերակ­

շնորհիվ նա վայելեց վե­ ցության կողմից խաչա­

րադասի և գործընկերների զարդ բոսորագույն մետաքսի

համակրանքն ու շատ շուտով դրոշներով վեհացած ցռկա-

գրավեց կառավարության նավերի կիսալուսնաձև

վստահությունը: ավանդական շարքի առջևից

Անտոնն ամուսնանում զույգ-զույգ ընթանում էին այն

է Կիարա անունով վենե- ժամանակվա զորեղ ծովային

տիկցի մի օրիորդի հետ, ուժերը' 6 վենետիկյան եռա­

որը, ենթադրվում է, ջրապ­ կայմ մարտանավերը, որոնք

տույտով նետ արձակող յուրաքանչյուր կողմում ունեին

պատերազմական զենքի 30-ական թի' նպատակ ունե­

արհեստավորի դուստր էր: նալով ջախջախել թշնամուն,

կարճ ժամանակահատվածում Կիարան 10 տարվա ըմթացքում որինավերի վրա փողփողում էր

անսպասելի հաջողության է Անտոնին պարգևում է 6 ոսկետառ «Ալլահ» գրությամբ

հասնում և մեծ օգուտ տա­ զավակ: Վերջիններիս և նրանց սպիտակ մետաքսե դրոշը:

լիս Վենետիկի Հանրապե- սերունդների մասին ավելի Անտոն Սուրիանը հրամա­

տությանը: քան մեկդարյա վկայություններ նատար Ֆրանչեսկո Դուո-

Անտոնն այդ տարիներին կան Նավաշինարանի պատ­ դոյի նա վի վրա արդեն

ապրում է Նավաշինարանի մության մեջ: նախապատրաստել էր բոլոր

շրջանում, բայց ստույգ հայտ­ Անտոն Սուրիանի վենետիկ- թնդանոթների ուղղութ­

նի չէ' որ մասում և ում մոտ: յան գործունեության փայլուն յունները. մի դիպ ուկ ու

Շուտով նա աչքի է ընկնում արդյունքներից է մեծ նա­ արագ կրակ, և վնասվում են

իր ձեռներեցությամբ և կա­ վերը ծովն իջեցնելու նոր թուրքական նավերը' խուճապի

րողություններով. ջրի երես համակարգի մշակումը, ինչ­ մատնելով յուրայիններին:

է հանում նավահանգստում պես նաև խորտակված նավերը Քրիստոնյաների հաղթանակը

ընկղմված մի առագաստա- ծովի հատակից բարձրացնելու բացահայտ էր: Սուրիանը,

նա վ' իր բոլոր թանկարժեք և ծովի հատակում դարերով վտանգելով անձը, անմիջապես

ապրանքներով, բնական վի­ կուտակված տիղմը մաքրող նորոգում էր վթարված

ճակի բերում Վենետիկի սարքի ստեղծումը: նավերը: Ի դեպ, հայ անխոնջ

Հանրապետության ծովա­ Սակայն նրա' մինչև օրս ճարտարապետը ընկղմվելուց

կալ Ջիրոլամո Կոնտարինիի մշուշով պատված անունը, փրկում է նա և Դուոդոյի նա վը'

թնդանոթաձիգ առագաս­ ոսկե տ ա ռերով կ գր վ ի 1571 հանպատրաստից փակելով մի

տանավի 3 մեծ թնդանոթները, թ. հոկտեմբերի 7-ին տե­ մեծ ճեղքվածք: Լեպանտոյի

չափազանց օգտակար խոր­ ղի ունեցած Լեպանտո- ճակատամարտում թուրքերի

հուրդներ տալիս Տանային, յի ճակատամարտի տարե­ կրած պարտության պան-

որն արտադրելու էր զանազան գրության մեջ: Պատրասսիո

ճոպաններ, ստեղծման գործի ծովածոցի դեմ հանդիման

վերաբերյալ, ինչպես նաև կանգնած էին երկու ուժեր'

մեծ դեր խաղում Երկաթյա 208 ցռկա նավից (106 վենե-

այգու ստեղծման գործում, տիկյան, 90 իսպանական' ջե-

որը թնդանոթի պահեստ էր նովա կա նը ներա ռյա լ, 12 քա ­

լինելու: Իր այս յուրահատուկ հանայապետական) բաղ­

ունակությունների շնորհիվ կացած քրիստոնեկան նավա-

շուտով նրան սկսում են տորմիղը' 1800 միավոր հրե­

կոչել ճարտարապետ' թե տանիով ու80000 մարդկանցով,

16
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՑԵՐ

ծա լի լուրը 10 օր անց հաս­ յունները, ապա մահասփյուռ

նում է Վենետիկ: Այս համաճարակի ժամանակ ի

ճակատամարտը, որ մտնում հայտ են գալիս նրա մար­

է բոլոր ժամանակների ծո­ դասիրությունն ու կազմա­

վային ճակատամարտերի կերպչական ձիրքը:

առաջին հարյուրյակի մեջ, 1575 թ. հուլիսի 21-ին հի­

ճակատագրական դեր է վանդությունն սկսում է

խաղում Եվրոպայի համար. օձապտույտ շրջաններով առա­

Վենետիկում ցայսօր նշվում է ջանալ ծովակում: Պադովա

ա յդ հաղթանակը: Իմիջիայլոց, խորհրդի կանչված լավագույն

այս ծովամարտին իսպանական բժիշկներն անգամ սկզբում

զորքերի կազմում մասնակցել չեն հասկանում իրավիճակի

և ծանր վիրավորվել է ապագա լրջությունը: Բայց շատ շու­

մեծ գրող, անմահ «Դոն տով ամեն ինչ պարզվում

Կիխոտի» հեղինակ Միգել դե է: Համաճարակը կանխելու

Սերվանտեսը: համար հասարակապետութ­

Թուրքիայում հայ կաթոլի­ յան ձեռնարկած միջոցները

կության թեմի առաջնորդ, արդյունք չեն տալիս: Հի- խելացնոր վարակվածներով:

եպիսկոպոս, պրոֆեսոր հայր վանդությունը' որպես մի Հանրապետության տարած­

Լևոն Զեքիյանը, անդրա­ անհագ հրեշ, բազմաթիվ քում բժշկական գործու­

դառնալով այդ իրադարձութ­ մ ա րդ կա յի ն կյանքեր է նեությունը կարգավորող

յանը, գրում է. «Քրիստոնեական ւժռում' )խնաւԼւ|ու| ւսնզւսմ օրենքները խստագույն էին.

միության հաղթանակի գաղտ­ դատավորները պատժում էին

նիքը Սուրիանի թնդանոթ­ բժշկողներին' թույլ տրված

ների դիպուկության մեջ յուրաքանչյուր ապօրինի քայլի

էր»: Ս. Մարկոսի Հա նրա ­ համար: Սուրիանն առա­

պետությունում Անտոնի կող­ ջարկում է իր օգնությունը:

մից ստեղծած հրետանու Կառավարությունը գիտեր,

ավերիչ ազդեցությանն է որ նա իր հայտնագործած

ա նդրա դա րձել Մարկո Մորին դեղով ծովային մարտերի

1985 թ. Վենետոյի կաթողիկե ժամանակ բազմիցս փրկել է

դրամատան կողմից հրա­ վիրավորներին, ուստի վստա­

տարակված «Վենետիկը և հորեն ընդունում է բա զ­

թուրքերը» հատորյակի «Լե- համաշխարհային կերպար­ մատաղանդ հայորդու օգ­
վեստի հսկաներից մեկին'
պանտոյի ճակատամարտը» 96-ամյա Վեչելիո Տիցիանին: նության առաջարկը' նրան
Անցյալում էլ Վենետիկը
գլխում: Փաստորեն Անտոն բազմիցս բախվել էր այդ հանձնելով Վենետիկի մի
չարիքին, դրա համար էլ
Սուրիանը հին աշխարհը փրկեց առաջին քաղաքն էր, որում ամբողջ թաղամասի' Դորսո-
ստեղծվում են մեկուսացած
թուրքական յաթաղանից, դարմանավայրեր: Այս ան­ դուրոյի խնամքը: Սուրիանը
գամ համաճարակը այն­
որը հարյուրամյակներ անց պիսի չափերի է հասնում, անսահման նվիրվածությամբ
որ ստիպված են լինում Ս.
պիտի դանթեական դժոխքից Մարկոսի ափին առողջա­ լծվում է գործի և իր ստեղծած
պահական վիճակը հսկող
սարսափելի դժոխք ստեղծեր ցռկանավի շուրջը նավակ­ գաղտնի պարունակություն
ներով դարմանատուն հիմ­
իր ժողովրդի համար: նել. այն շուտով լցվում է ունեցող դեղերով մահվան

Հայկական միտքը հաղթեց ճիրաններից փրկում հազա­

թուրքական վայրագությանը: րավոր մարդկանց, կանխում

Չորս տարի անց մեկ համաճարակը: 2 տարի

այլ չարիք է պատուհասում ա նց' 1577 թ. հուլիսի 21-ին,

Վենետիկը. ժանտախտ: Եթե մարդակուլ չարիքը հռչակվում

Լեպանտոյի ճակամարտում է հաղթահարված, ծովին բա զ­

փայլում են Սուրիանի բա­ մած գեղեցկուհին փրկվում է:

ցառիկ ծովային իմացութ­ Անտոն Սուրիանը բազմաթիվ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015 17

վենետիկցիների ընտանիքներ հային հասատատուն կերպով է ապարանք, որը, ըստ

էր փրկել մահից ' առատորեն Նավաշինարանի կազմում վերոհիշյալ աղբյուրի, վա­

ներդնելով իր իսկ սեփական ընդգրկելով' շնորհելով ցմահ ճառել է 1584 թ.: Եթե դա

միջոցները' առանց հատուցում անվճար սնվելու արտո- ճիշտ է, ապա այդ վաճառքը

խնդրելու: նություն: բացատրվում է որպես ճա­

Հասարակապետության սե­ Ինչպես տեղեկացնում են րահատյալ քայլ' ի հետևանք

նատի որոշմամբ' հուլիսի 17-ը նոտարական փաստաթղթերը, ժանտախտի դեմ տարած

համարվում է Փրկության օր. մեծ հայը, մեծ մա րդասերն ու պայքարում առատաձեռնորեն

դրա պատվին կառուցվում բազմատաղանդ գյուտարարը, տրամադրած սեփական

Ս. Փրկիչ եկեղեցին: Այս որը հաղթել էր մտքի բա զ­ միջոցների: Մի բան հստակ

ամենից հետո սպասելի մաթիվ մենամարտերում, է' Սուրիանի ընտանիքը դրա­

էր, որ վենետիկյան իշխա­ հաղթել էր դաժան հիվան­ նից հետո վարձով ապրել է

նությունները անսահման դությանը, դեռ վաթսուն Ս. Մարտին թաղամասում'

երախտապարտ կլինեին տարին չբոլորած վախճանվում վենետիկցի ազնվական Բեռ-

Սուրիանին, նրան կտային է 1591 թ. օգոստ ոսի 22-ին: Նրա նարդո Տրևիզանի' Ստորտո

անթիվ-անհամար գանձեր, մարմինն ամփոփված է Սեն կամրջից ներքև գտնվող

կապահովեին նրա ու նրա Մարտին եկեղեցում: պալատում:

սերունդների կյանքը, այն­ Տասսինիի վկայությամբ' Մահվանից միայն 24 տարի

պես, որ վերջիններս եր­ Անտոն Սուրիանը Ս. Պոլո թա ­ ա նց' 1615 թ. մայիսի 8-ին գրվա ծ

բեք չիմանային «չկա» բառի ղամասում ուներ սեփական փաստաթղթում Ծերակույտը

իմաստը, գրեթե կսրբացնեին ապարանք: Միշտ կասկածի պաշտոնապես ճանաչում է

նրա ն...Բայ ց կառավարությ ունը տակ է առնվել այն փաստը, այն բոլոր անգնահատելի ծա­

բավարարվեց միայն քաջարի թե Անտոնը երբևէ ունեցել ռայությունները, որ Անտոն

18
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՀԱՑԵՐ

Սուրիանը մատուցել էր ժո­ էջերում արված մեջբերումների: Այս ապարանքը ԺԷ դարում
Մարչիանայի ժամանակա- հյուրընկալել է ֆրանսիական
ղովրդին և արտահայտում իր դեսպանությանն ու նրա քար­
գրերը, Սանուդոյի օրագրերը տուղար Ժան-Ժակ Ռուսոյին:
երախտագիտությունը' Նա­ և Մոլմենտիի Պատմությունը
ԺԵ-ԺԸ դարերի միջև ընկած Անտոն Սուրիանի ժամանա­
վաշինարանում նրա հյուսն ժամանակահատվածում Վենե- կակից վենետիկյան վերնա­
տիկում հիշատակել են այլ խավի համեմատ' սերունդներն
որդի Հովսեփի (Իզեպպո) Սուրիանների, որոնք եղել են ավելի երախտագետ դուրս
հարուստ մարդիկ, փայլուն եկան. այսօր Վենետիկում
աշխատավարձին օրական բժիշկներ, վաճառականներ կա Սուրիանների անվամբ
և ունեցել են ոչ միայն տներ, նրբանցք, կալլե (վենետիկյան
8 սոլդո հավելավճար է ա յլև դղյա կներ Ս. Հուլիանոսի նրբանցք) և բակ: Իսկ ճար­
և Ս. Տրովա զոյի շրջաններում, տարապետ Անտոնը մինչև օրս
նշանակում: Այս իրողության նույնիսկ' իրենց ազնվատոհմ էլ կենդանի է Նավաշինարանի
զինանշանը դռների վրա: հիշողության մեջ' մտերմիկ
մասին իմանում ենք պե­ հիշվելով որպես' l’ Anton de’
Բայց ամենազմայլելի դղյա ­ canon (հրետանու Անտոն):
տական դիվանում Սուրիանի կը, որ պատկանել է Սուրի-
աններին, Կաննարեջջո լայ­
վերաբերյալ պահպանված մի նահուն ջրանցքից երևացող
համանուն շրջանում գտնվող
վավերական փաստաթղթից' 697 համարի դղյակն է' իր վեհ
գեղեցկությամբ վենետիկյան
շնորհիվ Ղ ևոնդ Ալիշանի բազմաթիվ կամուրջների մեջ
հավասարը չունեցող Տրե
«Հա յ-Վենետ » աշխատության Արկի կամրջից քիչ այն կողմ:

Ըստ Հերմետ Ալերամոյի

և Ռատտի դի Դեզիո Պաոլա

Կոնիի «Հայերի Վենետիկը»

(Երևան, 2000), Հրավարդ

Հակոբյանի «Հայերը և

Իտալիան» (Երևան, 2005) և

Արծվի Բախչինյանի «Հայազգի

գործիչներ» (Երևան, 2002)

գրքերի:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ii\

2015 Թ. ՆՈԲԵԼՑԱՆ ՄՐՑԱՆԱԿԱԿԻՐՆԵՐԸ

Ֆիզիկայի բնագավառում Արթուր Մակդոնալդ Տակաակի Կաջիտա
Նոբելյան մրցանակի են ար­ Յույու Տու
ժանացել Տոկիոյի համալսա­ Ազիզ Սանկար
րանի պրոֆեսոր Տակաակի
Կաջիտան (Ճապոնիա) և Քու-
ինսի համալսարանի պրո­
ֆեսոր Արթուր Մակդոնալ-
դը (Կանադա)' «նեյտրինոյի
տատանումների բացահայտ­
ման համար, որն ապացուցում
է, որ նեյտրինո մասնիկը
զանգված ունի»:

Ֆիզիոլոգիայի և բժշկութ­

յան բնագավառում Նոբել ան

մրցանակի են արժանացել

Ուիլյամ Քեմփ բելը, Սատոշի

Օմուրան և Յույու Տուն'

մա կա բույծների հարուցած

վարակների և մալարիայի

բուժման նոր եղանակ Ուիլյամ Քեմփբել Սատոշի Օմուրա

բացահայտելու համար:

Քիմիայի բնագավառում
Նոբելյան մրցանակ է շնորհվել
Թոմաս Լինդահլին (Մեծ Բրի-
տանիա), Փոլ Մոդրիչին և Ազիզ
Սանկարին (ԱՄՆ)' Դ ՆԹ -ի
վերականգնման մեխանիզմի
հետազոտության համար:

Թոմաս Լինդահլ Փոլ Մոդրիչ

20
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

Տնտեսագիտության բնա­
գավառում Նոբելյան մրցանա­
կի է արժանացել Փրինսթոնի
համալսարանի (ԱՄՆ) պրո­
ֆեսոր Անգուս Դիթոնը'
սպառման, աղքատության և
բարեկեցության գնահատման
ուղղությամբ կատարած գի­
տական վերլուծությունների
համար:

Գրականության բնա գա ­

վառում Նոբել ան մրցանակ

է շնորհվել բելառուս գրող

Սվետլանա Ալեքսիևիչին'

«Նրա արձակի բազմաձայն

հնչեղության և տառապանքի

ու քաջության հավերժացման

համար»: Սվետլանա Ալեքսիևիչ

Խաղաղության Նոբելյան

մրցանակը շնորհվել է «Թունի-

սի ազգային երկխոսության

քառյակ» կազմակերպությանը'

«2011 թվա կա նի Հասմիկների

հեղափոխությունից հետո

Թունիսում բազմակարծութ­

յան (պլ ուրալիստական) ժո­

ղովրդավարության ստեղծման

գործում վճռորոշ ավանդ

ներդնելու համար»:

«Թունիսի ազգային երկխոսության
քա ռյա կ» կազմակերպություն

$r it Ր ՜ ւմիայն մեկն է ֆինանսական Ի ԴԵՊ

Կենտրոնական Ֆլորիդա- Մեզանից յուրաքանչյուրը ՛ույհաջողություն բերում գյու-
յի համալսարանի ֆիզիկոս­ ծնվելիս ունի 350 ոսկոր, բայց
ներն ստացել են լազերային չափահաս մարդու ոսկորնե­ տարարին:
ամենակարճ իմպուլսներ' 67 րը ընդամենը 206 են: Մնացած
ատովայրկյան տևողությամբ: ոսկորները սերտաճում են' վե­ 2012 թ. Եվրոպայում տղա­
1 ատովայրկյանը վայրկյա­ րածվելով ավելի խոշորների մարդկանց մահացության դեպ ­
նի մեկ միլիարդերորդ մասի (օրինակ' գանգատուփը): քերը քաղցկեղի տեսակների
մեկ միլիա րդերորդ մասն է: մեծ մասից նվ ա զել են 10 %-ով,
67 ատովայրկյանի ընթացքում • •է իսկ կանանցը՝ 12 %-ով: Այդ մի­
լույսը հասցնում է անցնել ըն­ տումը չի տարածվում միայն
դամենը 20 նանոմետր: Նոր ապրանքների հարյուր թոքերի և շագանակագեղձի
գաղափարներից շուկա են քաղցկեղի վրա:
«Наука и ж изнь», N 2, 2013 հասնում միայն հինգը, սակայն

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015 21

ш № /г ԱՇՈՏ ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ
- ՖԻԶԻԿԱ
Ա. Ի. Ալիխանյանի անվ. ազգային
ԲԱՐՁՐ գիտական լաբորատորիայի (Երևա­
ԷՆԵՐԳԻԱՆԵՐԻ նի ֆիզիկայի ինստիտուտ) տնօ­
ՖԻԶԻԿԱՆ րեն, Տիեզերական ճառագայթների
ՄԹՆՈԼՈՐՏՈՒՄ ֆիզիկայի բաժանմունքի ղեկավար,
ֆիզմաթ. գիտությունների դոկտոր,
պրոֆեսոր

Հ արավային Կովկասի Արագած լեռան լանջին է ավարտելուց հետո, ձեռնարկ­
վել է մի նոր, հետաքրքիր
ամենաբարձր լեռ հա­ տեղակայված տիեզերական ուղղություն' արևի ֆիզիկա ն և
տիեզերական եղանակը: 3200
մարվող Արագածը' 400 մ ճառագայթների ամենահին և մ և 2000 մ բարձրություններում
իրականացվող նեյտրոնային
խորությամբ սառցե ավազանի մեծ կայանը (նկ. 1): Ա. Ի. մշտադիտարկումերը, բա զ­
մաթիվ նոր մասնիկներ գրան­
վերածված խառնարանով, Ալիխանյանի անվան ազգային ցող դետեկտորները, որոնք
չափում են երկրորդային տիե­
քնած հրաբուխ է: Արագածի լաբորատորիայի (Երևանի ֆի­ զերական ճառագայթների լից­
քավորված և չեզոք բաղադ­
չորս գագաթները հիշեցնում զիկայի ինստիտուտ) Տիեզե­ րիչները, Արագածը դարձրել
են աշխարհի խոշորագույն
են հեռավոր անցյալում լեռան րական ճառագայթների բա­ կենտրոններից մեկը, որտեղ
ուսումնասիրում են Արեգակ-
ա վելի քա ն 10. 000 մ բարձրութ­ ժանմունքը (ՏՃԲ) 70 տարվա Երկիր կապերը: Արեգակնային
ֆիզիկայի հետազոտություն­
յա ն մասին: 1,5 միլիոն տարի ընթա ցքում Արագածի (3200 մ) ները նոր որակ ստացան Տիե­
զերական միջավայրի ուսում­
առաջ հզոր ժայթքման հե­ և Նոր Ամբերդի (2000 մ) նասիրության և վերլուծության
SEVAN ցա նցի ստեղծումով:
տևանքով լեռան բարձրութ­ հետազոտական կայաններում Կառուցվեց մասնիկներ գրան­
ցող դետեկտորների ցանց'
յունն իջել է մինչև ներկայիս մշտապես շահագործել է տեղակայված միջին և ցածր
լայնություններում, որի նպա­
4095 մ: Ընդա մենը 100 կմ հե­ լիցքավորված և չեզոք տիե­ տակն է տիեզերական եղա­
նակի ոլորտում արդի հիմ­
ռու' Արաքսի հովտի մյուս կող­ զերական ճառագայթների նարար հետազոտությունների
իրագործումը, ինչպես նաև
մում, վեր է խոյանում Արագածի (մասնիկների) հոսքերը գրան­

քույրը՝ բիբլիական Արարատը: ցող բազմաթիվ դետեկտորներ:

Լեռան 820 կմ2 տարածքով Վերջին 20 տարվա ընթաց­

կենտրոնական շրջանում քում ՏՃԲ-ում մշակվել և

մշտապես առաջանում են ստեղծվել է գիտական և

հուժկու ամառային փոթորիկ­ տեխնիկական նոր ենթակա-

ներ, որոնք, շարժվելով լան­ ռուցվածք, որը ներառում է նոր

ջերն ի վար, հասնում են մինչև դետեկտորներ, նոր էլեկտրո­

շրջակա հովիտներ: Արագա- նիկա, համակարգչային հզոր

ծում ամպրոպային ակտիվութ­ ցանց, տվյալների կուտակման

յունը չափազանց բարձր է, որի ու ինտեգրման ժամանակակից

պատճառով էլ այդ լեռն անտիկ համակարգեր, ուսուցողական

շրջանում ամպրոպի և կայծակի լաբորատորիաներ: Արագածի

հայկական աստծո' Վահագնի վրա, ծավալուն մթնոլորտային

տունն էր համարվում: հեղեղների գիտափորձերն

22
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

տիեզերական փոթորիկների Երկրա գնդի եզա կի դիրքն ու "Ш

վտանգավոր հետևանքները մթնոլորտի առկայությունը ՖՒԶՒԿԱ ա w

կանխելու կարճաժամկետ և ձևա վորել են նրա եղա նա կն ու կոսներին կատարել մթնոլոր­
տի մշտադիտարկում և
երկարաժամկետ կան­ կլիման, առանց որոնց չէր մանրակրկիտ հետազոտութ­
յուններ: Դրանք մթնոլոր­
խատեսումների իրականացու­ կարող գոյանալ կյանքը: Զար­ տային ֆիզիկայի շարժիչ
ուժն են, քանի որ լաբորատոր
մը: Լինելով արևային մանալիորեն մթնոլորտը եր­ պայմաններում շատ բա րդ
է հետազոտել մթնոլորտում
մոդուլումների հետևանքների կար ժամանակ բավակա­ տեղի ունեցող ֆիզիկական
երևույթները, որոնց տարածա­
ուսումնասիրման հզոր համա­ նաչափ չի ուսումնասիրվել: կան մասշտաբները տասնյակ
և երբեմն հարյուրավոր կիլո­
կարգ' ցանցը տարբեր բարձ­ Միայն վերջին տարիներին են մետրեր են:

րություններում գրանցում է արվել հիմնարար հայտնա­ Երկրի մթնոլորտի ուսում­
նասիրությունը և պոտենցիալ
տարատեսակ երկրորդային գործություններ, որոնք փոխել վտանգավոր գործընթացների
մշտադիտարկումը կարևոր են
տիեզերական ճառագայթների են դարերով ընդունված պատ­ տնտեսության տարբեր ոլորտ-
ներում' գնահատելու ռիսկերը,
փոփոխվող հոսքերը: կերացումներն ու տեսություն­ մասնավորապես' զարգացող
առկա բա րդ տեխնոլոգիական
Սկսած 2008-ից Տիեզերա­ ները: Այդուհանդերձ, մինչև սարքավորումների (այդ թվում'
միջուկային) անվտանգության
կան ճառագայթների բաժա ն­ հիմա դեռ չեն ստեղծվել ապահովման տեսանկյունից:
Այդ սարքավորումների
մունքը ձեռնարկել է մթնոլոր­ ճշգրիտ ֆիզիկական մոդելներ,

տում տեղի ունեցող բարձր որոնք բացատրում են տարբեր

էներգիայի երևույթների ու- մթնոլորտային երևույթներ,

սումնասիրություններ: Մթնո­ օրինակ' կայծակների գոյացու-

լորտը երկրագունդը պաշտ­ մը:

պանում է տիեզերքում հզոր Վերջին տարիներին աշ­

պայթյուններից առաջացած խարհում դիտ վող եղանա­

վտանգավոր ճառագայթում­ կային փոփոխությունները և

ներից, որոնք կարող են արտակարգ պատահարների

վերացնել կյանքը Երկրի վրա: թվի աճը խթանում են ֆիզի-

Նկար 1. Տիեզերական ճառագայթների ուսումնասիրության «Արագած» կայանը

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՏՋ ՖԻԶԻԿԱ
O rigin o f S eco n d ary C osm ic R ays

Երկրորդա յին տ իեզերա կա ն ճա ռա գա յթ ների ծա գումը

Նկար 2. Տիեզերական ճառագայթների աղբյուրները

TGF - Terrestrial Gamma-ray Flashes - Գ ա մմ ա - LPCR - Lower Positive Charge Region - Դ ր ա կ ա ն
ճա ռա գա յթմա ն երկրային բռնկումներ
լիցքի ստորին շրջան
Sun - Ա րեգա կ
EAS - Extensive Air Shower - Ե րկրորդա յին մ ա ս ­
SNR - Supernova Remnant - Գ երնորի մ ն ա ց ո ր դ նիկների լայն մթնոլորտ ա յին հեղ եղ

GCR - Galactic CosmicRays- protons and fullystrip­ “ Secondary” Cosmic Rays, reaching and detected
ped atoms - Գ ա լա կ տ ի կ ա կ ա ն տ ի ե զ ե ր ա կ ա ն ճ ա ռ ա ­ at Earth’s surface - Երկրի մա կերև ույթ հ ա ս ն ո ղ և
գայթներ' պրոտոններ և լրիվ իոնա ցվա ծ ատոմներ գրա նցվող երկրորդային տիեզերական մասնիկներ

SEP - Solar Energetic Particles - protons and ArNM - Aragats Neutrons Monitors - Ն եյտ րոնների
partially stripped atoms - Ա րեգա կի ա ռ ա ք ա ծ մոնիտորներ Արագածում
բա րձր էներգիա յով մա սնիկներ՝ պ ր ո տ ո նն ե ր և ոչ
SEVAN - SEVAN ցա նց
լրիվ իոնա ցվա ծ ատոմներ
Standi - STAND1 դ ետ ե կ տ ո ր
Van Alen Belt - Վան Ալենի գ ո տ ի
NaI crystal - NaI բյուրեղային կայծկլտիչներ
Whistlers - «Ռադիոսուլոցներ»
Scint. 3 cm - 3 սմ պ լա ստ իկ կայծկլտիչների հ ա մ ա ­
Double Layers - Կ րկնա կի (դ րա կա ն և բ ա ց ա ս ա կ ա ն կարգ

լից ք ե րի) շ ե րտ ե ր ASNT - Aragats Solar Neutrons Telescope - Ա րա գա
Electric Field - Է լեկտ րա կա ն դ ա շտ ծի արեգա կնային նեյտրոնների դիտ ա կ

TGE - Thunderstorm Ground Enhancement - Կ ա յծա ­ CUBE - CUBE կայծկլտիչներ
կով պայմանավորված ուժեղացում
Metsamor (Nuclear Power Plant) - Մ եծամոր
(ա տ ոմ ա կ ա յա ն)

24
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՖԻԶԻԿԱ

խափանումը կարող է ունենալ նական կայաններ ամեն րոպե գործում է էլեկտրոնային արա­

աղետալի հետևանքներ և ընթացիկ «տիեզերական» և գարար, որի փնջերը, փոխազ­

վտանգավոր տևական օդերևութաբանական եղանա­ դելով մթնոլորտի հետ, ծնում

ազդեցություն շրջակա միջա­ կի հետ կապված չափումների են գամմա-քվանտներ և նեյտ-

վայրի և մարդկանց կենսա­ ամփոփ արդյունքներն ուղար­ րոններ: Եվ եթե ունենանք

պայմանների վրա: Այդպիսի կում են Երևանում տեղա­ համապատասխան տարրա­

սարքերի նախագծման ժա­ կայված տվյալների շտեմարան: կան մասնիկների դետեկտոր­

մանակ սովորաբար հաշվի են Բոլոր տվյալները նույն պահին ներ, ապա կարող ենք գրանցել

առնվում հնարավոր կործա­ հասանելի են դառնում համա- այս մասնիկների հոսքերը:

նարար գործոնների հետևանք­ ցանցում: Եզակի տվյալների Արագածի ֆիզիկոսները դրա­

ները, սակայն բնական աղետի շտեմարանը պարունակում է նով են զբաղվում վերջին 6

վաղ ահազանգումը հնարա­ տասնյակ տերաբիտ ծավալով տարիներին:

վորություն է տալիս ձեռնար­ տեղեկատվություն, որը ՏՃԲ- Գալակտիկայի խորքերում

կելու գործողություններ' ժա­ ում մշակված բազմաչափ առաջացած պրոտոններն ու

մանակին կանխելու կամ տեսանելիացման և վիճա­ միջուկները, հասնելով Երկիր,

ն վ ա զեցնե լու հնարավոր կագրական վերլուծության առաջացնում են լայնածավալ

վնասները: Մեծ են նա և տեղե­ ծրագրի միջոցով հասանելի մթնոլորտային հեղեղներ'

կատվության և հսկման համա­ է բոլոր շահագրգիռ կազմա­ էլեկտրոնների, պոզիտրոննե­

կարգերի ռիսկերը: Դրանց կերպություններին ու գիտնա- րի, նեյտրոնների և գամմա-

խափանումը կարող է հան­ կաններին: Վերջին 5 տարում քվանտների հոսքեր, որոնք

գեցնել այնպիսի հետևանք­ Արագածում կատարված հե­ գրանցվում են տարրական

ների, որոնք համադրելի են տազոտությունների արդյուն­ մասնիկների դետեկտորներով

ոչնչացման ավանդական եղա­ քում գրվել են տասնյակ (նկ. 2): Նույն նկարում պատ­

նակների կիրառման հե­ հոդվածներ և զեկուցում­ կերված են այսպես կոչված

տևանքների հետ: Առանց նոր, ներ, բայց ամենակարևորը «երկրորդային» տիեզերական

հուսալի երկրային մշտադի- տեխնիկական և գիտական մասնիկների աղբյուրները'

տարկման մեթոդների զար- հզոր ենթակառուցվածքի մեր մոտակա աստղ Արեգակը

գացման' հնարավոր չէ նվա­ ստ եղծում է, որը կոչված է և ... ամպրոպաբեր մթնոլորտը:

զեցնել մթնոլորտային ու աջակցելու Հայաստանում Արագածում դիտարկված

արտամթնոլորտային երևույթ­ մթնոլորտային ֆ ի զ ի կ ա յի ամպրոպների հետ կապված

ների վտանգավոր ազդեցութ- զարգացմանը: էլեկտրոնների, գամմա-

յունները: Ամպրոպային երևույթների քվանտների և նեյտրոնների

Այս հանգա մանքները և էլեկտրականության միջև անսպասելի մեծ հոսքերը

հաշվի առնելով' վերջին տա­ հիմնարար կապերը հաս­ (այսպես կոչված ամպրոպային

րիներին Երևանի ֆիզիկայի տատել է Բենջամեն Ֆրանկ- վերգետնյա աճեր), անկասկած,

ինստիտուտի Տիեզերական լինը դեռևս երկու և կես դար նոր հայտնաբերված համընդ­

ճառագայթների բաժանմունքը առաջ: Վերջին երկու տասնամ­ հանուր ֆիզիկական երևույթ­

համալրել է Արագածում տե­ յակների ընթացքում, դիտարկ­ ներ են, որոնք ազդում են

ղակայված մթնոլորտային ֆի­ ման մեթոդների կատարելա­ կլիմայի վրա: Արագած լեռը

զիկայի ուսումնասիրության գործման շնորհիվ, նկատվող մթնոլորտային էլեկտրակա-

կենտրոնն ամենատարբեր չա փ ումերի որակական թռիչ­ նության հետազոտման եզակի

գրանցիչ ու չափիչ սարքերով, քը հանգեցրել է ամպրոպային վայր է: Ամեն տարի լեռան

որոնք հնարավորություն են ամպերում նոր, հետաքրքիր և տարածքում շուրջ հարյուր

տալիս կատարելու համալիր շատ կարևոր ֆիզիկական ուժեղ ամպրոպներ են տեղի

հետազոտություններ: Հարյու­ երևույթների բացահայտման, ունենում: Դրանց մեծ մասն

րավոր տարրական մասնիկ­ որոնցից թերևս ամենահիշար- ուղեկցվում է բազմաթիվ կայ­

ների դետեկտորներ, էլեկտրա­ ժանը տիեզերական ճառա­ ծակներով և մասնիկների

կան և երկրամագնիսական գայթների էլեկտրոնների արա­ ուժեղացված հոսքերով: Արա-

դաշտաչափեր, ռադիոճառա­ գ ա ց ո ւմ է մինչև շատ բարձր գածի ուժեղ ամպրոպների

գայթում գրա նցող սարքեր և էներգիաներ: Կարելի է ասել, ժամանակ գրանցված համա­

ինքնաշխատ օդերևութաբա­ որ հենց մեր գլխավերևում լիր տվյալները հասանելի են

2 »% ՖՒԶՒԿԱ

щ

վերլուծության համար' h ttp :// գոյություն ունի ուղղակի կապ: թացներ են, և առավելագույն

wurw .crd.yerphi.am /adei/կայքից: Թ եև կայծակը ճառագայթում է մասնիկների հոսքերի պարա­

Ամպերում առաջացած մաս­ ռենտգենյան և գամմա- գայում սովորաբար կայծակներ

նիկների հոսքերի ուժգնութ­ քվանտներ, սակայն ամպրո­ չեն լինում: Սակայն երբեմն

յունը կարող է գերա զանցել պային մասնիկների հոսքերի հզոր և լայնածավալ մթնո­

տիեզերական ճառագայթների մեր դիտարկումներն ապացու­ լորտային հեղեղները մթնո­

ուժգնությունները մոտ 1000 ցում են, որ կայծակն անհրա­ լորտն իոնացնում են այն աս­

անգամ' հանգեցնելով Երկրի ժեշտ պայման չէ մասնիկների տիճան, որ կայծակի

մակերևույթին, իոնոլորտում և հոսքերի առաջացման համար: սկզբնափուլը («լիդեր»), տա­

մագնիսոլորտում ուժեղացված Ամպերում առաջացող էլեկտ­ րածվելով բացված ճանա­

ճառագայթման: Այս երևույթ­ րական դաշտերը մեծ էներ­ պարհով, հասնում է Երկիր և

ները պետք է դիտարկել որպես գիաներ են հաղորդում էլեկտ­ առաջացնում հզոր կայծակ:

Արեգակ-Երկիր կապերի րոններին, որոնք իրենց Այս տարի Արագածում

ա նբա ժա նելի բաղադրիչ, հերթին առաջացնում են նկատվել է արտակարգ կայ-

քանի որ ամպրոպները հիմ­ գամմա-ճառագայթում, իսկ ծակային ակտիվություն: Նկ.

նականում պայմանավորված գամմա-քվանտները ֆոտո- 3-ում ներկայացված է ամպրո­

են արևային ծագում ունեցող միջուկային ռեակցիաներում պային ակտիվության պատ­

կ ո ն վե կցիա յով : առաջացնում են նեյտրոններ: կերը հոկտեմբերի առաջին

Մթնոլորտում տեղի ունե­ Ամպրոպային մասնիկների շաբաթվա ընթացքում, երբ

ցող բարձր էներգիայի պրո­ հոսքերի ընդհանուր տևողութ­ Նոր Ամբերդի միջազգային

ցեսների մշտադիտարկումը յունը կա րող է հասնել 10 և գիտաժողովների կենտրոնում

նոր հզոր գործիք է առեղծված ավելի րոպեի, և այդ ընթաց­ ընթանում էր «Ամպրոպներ և

համարվող կայծակնային քում հանդիպում են մեծ քա­ տարրական մասնիկների

երևույթների ուսումնասիրման նակությամբ և մի քանի միկրո- արագացում» խորագրով

համար, որը մթնոլորտային վայրկյան տ և ո ղո ւթ յա մ բ միջազգային գիտաժողովը:

ֆիզիկայի առավել հինա կա ն երկրորդային էլեկտրոնային Հոկտեմբերի առաջին շա­

խնդիրներից է: Կա ընդունված հոսքեր: Մթնոլորտային պար­ բաթվա ընթացքում Արագա-

կարծիք, որ կայծակների և պումները և մասնիկների ծում, բնական «էլեկտրոնային

մասնիկների հոսքերի միջև հոսքերը մրցակից գործըն­ արագարարում» ստացված

ОсЮЗ. 04:00 Oct 04. 10:00 OctOS. 18:00 Oct 06. 22:00 Oct 08, 04:00
October. 2015. Time (UT)

Նկար 3. 2015 թվականի հոկտեմբերին Արագածում չա փվա ծ էլեկտրական դաշտի խոտորումները (սև հետագիծ),
կայծակների քանակը (կապույտ հետագիծ) և հեռավորությունը մինչև կայծակները (կարմիր հետագիծ):

Distance (km) - Հեռա վորություն (կմ)
Discharges Number - Պ ա րպ ումների ք ա ն ա կ
Near Surface Electric Field (kV/m) - Մ երձմա կերև ութա յին էլեկտ րա կա ն դ ա շտ (կՎ/մ)

October, 2015; Time (UT) - UT= Universal Time- Հ ո կ տ ե մ բ ե ր 2015, ժ ա մ ա ն ա կ (հա մա շխ ա րհա յին ժա մա նա կ )

26
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՖԻԶԻԿԱ •. ք ,

v>

Նկար 4. Մասնիկների հոսքի ավելացումը (վերին կոր) և էլեկտրական դաշտի խոտորումները (ստորին կոր).
14:45-ին նկատվել է ուժեղ կայծակ (էլեկտրական դաշտը կտրուկ մեծացել է մինչև 57 կՎ/մ և աստիճանաբար

վերադարձել նախորդ սկզբնական արժեքին' -13 կՎ/մ: Կայծակը նաև կտրուկ արգելակել է մասնիկների
հոսքը' բերելով այն հիմնական «ֆոնային» վիճակի:

Near Surface Electric Field (kV/m) - Մ երձմա կերև ութա յին էլեկտ րա կա ն դա շտ (կՎ/մ)
Distance (km) - Հեռա վորություն (կմ)
Count Rate - Հ ա շ վ մ ա ն ա րա գություն
October 7, 2015; Time (UT) - UT= Universal Time- 7 Հ ո կ տ ե մ բ ե ր ի 2015, ժ ա մ ա ն ա կ (հա մա շխ ա րհա յին ժա մա նա կ)

արդյունքները մեծ հե­ ապա չա փ ո ւմ եր կատարելու նիսական և էլեկտրական դաշ­

տաքրքրություն առաջացրին համար հարկ եղավ նախօրոք տերի չա փ ումերով' զուգորդ­

գիտաժողովի մասնակիցների ապահովել դաշտային տվիչ­ ված մասնիկների հոսքերի

շրջանում' խթանելով բա զ­ ների և մասնիկների դետեկ­ չա փ ումերով, որը համալիր

մաթիվ քննա րկուներ: Առավել տորների աշխատանքի' շատ հետազոտությունների նոր

ուշագրավ էր հոկտեմբերի բարձր ճշտությամբ համաժա­ հնարավորություններ է ընձե-

7-ին տեղի ունեցած ամպրո­ մանակացում (սինքրոնացում): ռում:

պային մասնիկների հոսքերի Միլիվայրկենային սանդղա­ Ստացված արդյունքները

հետազոտությունը, որի ըն­ կում կայծակի առաջացման, հաստատել են հայ ֆիզիկոս­

թացքում առաջին անգամ էլեկտրական դաշտի դանդաղ ների առաջնությունն այս նոր

միլիվայրկենային ժամանա­ ու արագ փոփոխությունների զարգացող գիտական բնագա­

կային սանդղակում միաժա­ ու տարրական մասնիկների վառում, որը կարելի է անվանել

մանակ գրանցվեցին մասնիկ­ հոսքերի միջև կապը հնարա­ մթնոլորտում բարձր էներգիա­

ների հոսքերը և կայծակը (նկ. վոր դարձավ պարզել շնորհիվ ների ֆիզիկա: Նախատեսվում

4): Արագածում տեղադրված նոր է շարունակել էլեկտրական

Հատկանշական է, որ կայ­ արագագործ էլեկտրոնիկայի: դաշտի արագ և դանդաղ

ծակը կտրուկ ընդհատում է Բազմաթիվ տարրական մաս­ փոփոխությունների' ստոր­

մասնիկների հոսքն ամպրո­ նիկների դետեկտորները և գետնյա և ամպերի մեջ, երկ-

պային ամպից: Դիտված դաշտաչափերն այժմ համա­ րամագնիսական դաշտի,

երևույթները հաստատում են ժամանակացված են մի քանի օդերևութաբանական պարա­

կապը պարպումային երևույթ­ տ ա սն յա կ նանովայրկյանի մետրերի, լիցքավորված և չե­

ների և մասնիկների հոսքերի ճշգրտ ությա մբ՝ GPS ընդու­ զոք տարրական մասնիկների

միջև: Քանի որ պարպումային նիչների միջոցով: Այսպիսով' հոսքերի, արագ պատկերագր­

երևույթները մթնոլորտում Արագածում տվյալների բազան ման և այլ չա փ ումերը: Բոլո­

ունեն 10-6 - 10-3 վ տևողություն, հարստացվում է երկրամագ- րովին վերջերս գործարկվեց

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015 27

Այս տարվա հոկտ եմբերի 5-ից 9-ը կա­

յացած 5-րդ գիտաժողովի կազմակեր­

պիչներն էին ԵրՖԻ-ի Տիեզերական

ճառագա յթների բա ժա նմունքը և Մոսկ-

վայի պետական համալսարանի միջու­

կային ֆիզիկայի ինստիտուտը: Գի-

տաժողովին մասնակցեցին 30

գիտնականներ ու ուսանողներ ԱՄՆ-ից,

Ֆրանսիայից, Ճապոնիայից, Իսրայելից,

Գերմանիայից, Ռուսաստանից և

Հայաստանից: Ելույթները նվիրված էին

ամպրոպաբեր ամպերում բարձրէներ-

գիական ա րտ ա նետ ումերի մոդելների

դիտ ա րկումերի ուսումասիրությանը,

կայծակների միջոցով մասնիկների

հոսքերի դադարեցմանը, մթնոլորտում

տիեզերքից և Երկրի մակերևույթից

առաջացող ամպրոպների բազմաչափ

դիտ ա րկումերին, ամպրոպաբեր ամ­

պերում ձևավորվող լիցքավորված կա­

ռուցվածքներին և դրանց չափերի

գնահատմանը, մթնոլորտային էլեկտրա­

կան արտանետումերի ռադիոճառա­

գայթմանը, կայծակի առաջացման վրա

լայնածավալ ամպրոպային հոսքերի

ազդեցության ուսումասիրմանը:

Նկար 5. Տիեզերական ճառագայթների բաժանմունքում ստեղծված Ք ննա րկումերի կիզակետում էին
բազմագործառական լիդարը
հետևյալ հարցերը' խթանու՞մ են արդյոք
Տիեզերական ճառագայթների բաժանմունքում ստեղծ­
ված բազմագործառական լազերային հեռազննման տարրական մասնիկները կայծակի
սարքը' լիդարը, որը նախատեսված է մթնոլորտում և
ամպերում հեռահար չա փ ում եր կատարելու համար առաջացումը, խոչընդոտու՞մ են արդյոք
(նկ. 5):
լայնածավալ ամպրոպային հոսքերը
Մթնոլորտային էլեկտրականության և ամպրոպային
պ ա րպ ումերի ֆիզիկայի հետազոտություններում վերգետնյա կայծակների առաջացմանը,
բազմաչափ փոխլրացնող մեթոդների կիրառումը հնա­
րավորություն կտա ի մի բերելու բոլոր չա փ ո ւմ ե ր ն ու ինչպես նաև տարրական մասնիկների
բացատրելու կայծակների ու մասնիկների հոսքերի
բա րդ կապը: Արագածում կատարվող հետա­ հոսքերի դադարեցման մեխանիզմը:
զոտությունները կամրապնդեն հայ գիտնականների
դիրքերը երկրաֆիզիկայի ոլորտում, կզա րգացնեն Հա ­ Գիտաժողովի մասնակիցները համա-
յաստանի գիտական և տեխնոլոգիական ներուժը'
նպ ա ստ ելով XXI դա րի ա ննախա դեպ մարտահրավեր­ ձայնեցին, որ նպատակահարմար է
ներին արագ արձագանքմանը:
համեմատել Հայաստանում, Ճապոնիա-
Ամպրոպաբեր ամպերի էլեկտրականացման, կայ­
ծակնային ակտիվության, բարձր հաճախության ռա­ յում, Սլովակիայում և ԱՄՆ-ում տարբեր
դիոճառագայթման և մասնիկների հոսքերի միջև կապը
քննարկելու նպատակով Երևանի ֆիզիկայի ինստի­ պայմաններում տարրական մասնիկ­
տուտի Նոր Ամբերդի միջազգային գիտաժողովների
կենտրոնում 2010 թվականից ամեն տարի կա զ­ ների դետեկտորների միջոցով ստացված
մակերպվում են «Կայծակներ և տարրական մաս­
նիկների արագացում» անվանումով գիտաժողովներ: ամպրոպային մասնիկների ուսումա-

նասիրությունների փորձարարական

տվյալների մեծ քանակությունը' ստու­

գելու համար ամպրոպաբեր ամպերում

տարրական մասնիկների առաջացման

մոդելները: Հայ գիտնականներն առա­

ջարկեցին Արագածում տ եղա դրել այն

երկրներում մշակված զգայակները, որ­

տեղ գարնանը և աշնանն առավել

հաճախ են գրանցվում ուժեղ ամպ-

րոպներ: Գիտաժողովում ելույթների և

քննա րկումերի տեսանյութերը հասա­

նելի են գիտաժողովի կայքում' h ttp ://

crd.yerphl.am /Conferences/tepa2015/hom e:

28
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ԳԵՐՄԱՆԱՑԻՆԵՐԸ ՍՏԵՂԾԵԼ ԵՆ Г" )
ԾՈՎԱԽԵՑԳԵՏԻՆ-ԱՎՏՈՄԵՔԵՆԱ IԻԾԴԵ_Պ\

Բրեմենի ռոբոտատեխնի- թա փ քի չափ երն են 2,5 մ/1,5 մ: հզորությամբ չորս էլեկտրա-
կայի կենտրոնի կոնստրուկ­ Ինչ վերաբերում է դրա հորին­ շարժիչներով' յուրաքանչյուր
տորները հնարել են մեգա- վածքին, ապա այն մասամբ անիվին' մեկ շարժիչ: Դրանց
պոլիսների ծանրաբեռնված հիշեցնում է խեցգետնի մարմ­ հզորությունը բավարար է
ճանապարհների համար թե­ նի կառուցվածքը' ավտոմեքե­ 65 կմ/ժ արագությամբ երթևե­
րևս ամենահարմար փոխադ- նա]ի անիվները կարող են ըն­ կելու համար:
րամիջոցը: Խեցգետին-ավտո- դարձակվել և սեղմվել ճիշտ
մեքենան կարող է սեղմվել, այնպես, ինչպես խեցգետինն Իր զարգացման ներկա փու­
տեղում պտտվել և կողքով է սեղմվում և թուլացնում իր լում E O ssec2^ կառավարում է
շարժվել' դրանով կարելի է վերջավորությունները: Ընդ մարդը, բայց դրա հորինված­
հեշտությամբ դուրս գա լ ցան­ որում, յուրաքանչյուր անիվ ու­ քում առկա են բոլոր այն բա­
կացած խցանումից և խցկվել նի պտույտի անկախ շարժակ, ղադրամասերը, որոնց շնոր­
այնտեղ, որտեղ չի կարող կա- որի շնորհիվ այս նորույթն ար­ հիվ ապագայում այն կարող է
յա նել ուրիշ ոչ մի ավտոմեքե- տ ա կա րգ շարժունակ է: դառնալ միանգամայն անկախ'
նա: առանց մարդու օգնության
Դրա քաշը 750 կգ է, որի կե­ շարժվել ճանապարհներով
Գերմանացի ճարտարա­ սից ավելին բաժին է ընկնում մյուս մեքենաների շարասյու-
գետների գյուտն ստացել է 54-վոլտանոց պոլիմերային լի- նում: Ասենք, արդեն այսօր
E0ssec2 անվանումը: Իր չափե­ թիումային կուտակիչ մարտկո- EO ssec2^ կարող է լազերային
րով այն փոքր է հայտնի բո­ ցին: Ավտոմեքենան շարժման ականների, տեսախցիկների և
լոր մեքենաներից. այս մոդելի մեջ է դրվում չորս կիլովատ բազմապիսի տվիչների օգնու­
թյամբ ինքնուրույն կայանել:
* h ttp://au toram bler.ru /jou rn al/n ew s/n em -
cy -sozdali-av tom o bil-krab-560991298/

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

г ԱՐԱՄ ՊԱՊՈՅԱՆ

է ՖՒԶՒԿԱ ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկական հետազոտու­
թյունների ինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ
ԼՈՒՅՍԻ ՄԱՍԻՆ ԳԱԱթղթակից անդամ
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ. էլ. փոստ' [email protected]
ՀԻՆ ՕՐԵՐԻՑ
ՄԻՆՉԵՎ ԱՅՍՕՐ ԱՆԱՀԻՏ ԳՈԳՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկական հետազոտութ­
յունների ինստիտուտի գիտքար-
տուղար, ֆիզմաթ. գիտությունների
թեկնածու
էլ. փոստ' [email protected]

2015 թվա կա նը ՄԱԿ-ը էր նվիրված մեր «2015 նվաճումների վրա: Ինչևէ,

հռչակել է Լույսի և լու­ թվականը' լույսի և լուսային լուսային տեխնոլոգիաների

սային տեխնոլոգիաների տեխնոլոգիաների տարի» բեկումնային զարգացումն

միջազգային տարի (Inter­ հոդվածը («Գիտության աշ­ անհնար կլիներ առանց

national Year of Light and խարհում», 2015 թ. թ. 1), որտ եղ դրանց նախորդող գիտական

Light-based Technologies - IYL հ ի ն ա կ ա ն շեշտը դրված էր նվաճումների, որոնց էլ

2015): Այդ իրադարձությանն լուսային տեխնոլոգիաների կանդրադառնանք ստորև:

30
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

"Ш

ՖՒԶՒԿԱ ա w

որ աչքից դուրս եկող ճառա­

գայթները պետք է տարածվեն

անվերջ մեծ արագությամբ:

Էվկլիդեսի, հետագայում նա և

Պտղոմեոսի աշխատանքները,

որոնցում քննարկվում է լույսի

անդրադադարձումը հարթ և

կոր հայելիներից, դարձան

դասական երկրաչափական

Ինչ է լույսը: Հա րց, որի օպտիկայի զարգացման հիմքը:

պատասխանը հետաքրքրել Այդ տեսությանը հակա­

է մարդկությանը դարեր ի դրվում էր հունական դպրոցի

վեր: Մարդկության զար­ այլ ներկայացուցիչների' Էպի-

գացմա ն ընթացքում լույսի կուրեսի և Լուկրեցիոսի զար­

մասին պատկերացումները գացրած ավելի ֆանտաստիկ

ձևավորվել են երեք փոխ­ տեսությունը, ըստ որի' լույսը

կապակցված գործոնների Էմպեդոկլես (մ.թ.ա. 495/490 - 435/430) կազմված է տարբեր առարկա­

համադրմամբ, այն է' ների «պատճեններից», որոնք,

պրպտուն մտքով օժտված կրակից, օդից, հողից և ջրից։ թռչելով բոլոր ուղղություն­

մարդիկ, նրանց մտքի ար­ Նա կարծում էր, որ Ափրոդիտեն ներով, ընկնում են աչքի վրա:

գասիք գաղափարները, և Հին Հնդկաստանում Սան-

գիտնականներին հասանելի մարդու աչքն ստեղծել է այդ քհյա և Վայշեշիկա դպրոցները

գործիքները: չորս տարրերից և այնտեղ դեռ մ.թ. I դարում ունեին

Լույսի մասին գիտության փայլող կրակ վառել, որն էլ լույսի իրենց տեսությունը:

(օպտիկայի) պատմությունն հնարավոր է դարձրել տե- Վայշեշիկա դպրոցում ֆ իզի­

անխզելիորեն կապված է սողությունը: Աչքերից ճա­ կական աշխարհը բացա­

մ ա րդ կ ութ յա ն ընդհանուր ռա գա յթվող լույսի մասին էր տրվում էր մասնիկային տե-

զարգացման հետ: Թ երևս այն ասում նա և Պլատոնը: Ինչևէ, սությամբ' հիմք ընդունելով

կարելի է բաժանել երեք եթե դա ճիշտ լիներ, մարդը հողի, ջրի, կրակի և օդի մաս­

ժամանակահատվածների. կկարողանար տեսնել ինչպես նիկները, ինչպես նա և ոչ

մինչև XVII դարը, երբ լույսի ցերեկը, այնպես էլ գիշերը, և մասնիկային եթերը, տարա­

հետազոտման համար մարդ­ Էմպեդոկլեսը ենթադրում էր, ծությունն ու ժամանակը:

կությունն իր տրամադրության որ աչքի ճառագայթների և Այդ պատկերացմամբ լույսը

տակ ուներ չափազանց սա­ աղբյուրի (օրինակ՝ Արեգակի) կազմված էր մեծ արագութ­

կա վա թիվ գործիքներ, XVII - ճառագայթների միջև փոխազ­ յամբ շարժվող կրակի'

XIX դարերը, երբ եղա ծ սարքա­ դեցություն կա: թեջանի մասնիկներից, ընդ

վորումների և փորձերի շնոր­ Մ.թ.ա. IV դարում Էվկ­ որում համարվում էր, որ

հիվ ձևավորվեցին լույսի մաս- լիդեսն իր «Օպտիկա» աշխա­ դրանց հատկությունները

նիկային (կորպուսկուլար) ու տությունում զետ եղել է լույսի կախված են արագությունից

ալիքային տեսությունները, և հատկությունների ուսում- և դասավորվածությունից:

XX դարի սկզբից առ այսօր, նասիրությունը: Նրա տեսութ­ Վիշնու Պուրանայում, որը

երբ հենց ա յդ տեսությունների յան համաձայն՝ լույսը տա­ հնդկական սուրբ գրություն է,

հենքի վրա մեկնարկեց լույսի րածվում է ուղիղ գծով. նա լույսը դիտարկվում է որպես

մասին գիտության երրորդ՝ նա և նկարագրել ու մաթե­ արևի յոթ ճառագայթ: Ավե­

ամենաբուռն փուլը, որը մատիկորեն ուսումնասիրել է լի ուշ բուդդայա կաններ Դ իգ-

խորհրդանշվեց քվանտային լույսի անդրադարձումը: Էվկ­ նա գա յի (V դար) և Դհար-

տեսության հաղթաշքերթով: լիդեսը կասկածի տակ է դրել մակիրտինշի (VII դար)

Լույսի մասին առաջին Էմպեդոկլեսի վարկածը, քանի ատոմիզմի տեսության հա-

գիտական գաղափարները: որ ըստ նրա՝ պարզ չէր, թե մաձայն' իրականությունը

Մ.թ.ա. V դարում Էմպեդոկլեսը ինչպես է մարդն անմիջապես կազմված է մասնիկային միա­

ենթա դրել է, որ ամեն ինչ տեսնում աստղերը, երբ գիշերը վորներից, որոնք լույսի կամ

կազմված է չորս տարրերից' բացում է աչքերը: Ստացվում է, էնե րգ ի ա յի ակնթարթային

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

г

с ՖՒԶՒԿԱ

երկրաչափական օպտիկայի քում) ալիքի համար ան­

մոտեցումները: Բեկումնային հրաժեշտ նյութական միջա­

կարելի է համարել XVII դարի վայրի («եթերի») բացակա­

սկիզբը, երբ արդեն հայտ­ յությունն էր: Ինտերֆերենցի

նա գործվել էին որակյալ հայե­ երևույթները (մասնավորա-

լիները, ոսպնյակը, պարզ պես' հենց Նյուտոնի դիտած

աստղադիտակները և այլ օպ­ վերադրման օղակները) մաս-

տիկական սարքեր: Հենց այդ նիկային տեսությամբ բա­

տարիներին հիմք է դրվել ցատրելու համար համարվում

լույսի մասնիկային տեսութ­ էր, որ լույսի մասնիկները

յանը, որն առաջարկել է պտտվում են: Մեկ պտույտի

ֆրանսիացի գիտնական Ռընե ընթացքում անցած ճանապար­

Դեկարտը (1596-1650), և հին վերագրվում էր «ալիքի

հետագայում էապես զա րգա ց­ երկարություն»: Բևեռացումը

րել անգլիացի գիտնական Նյուտոնը համարում էր լոկ

Իսահակ Նյուտոնը (1642-1726): պինդ մարմիններին բնորոշ

Համաձայն ա յդ տեսության' հատկություն, իսկ դիֆրակ-

լույսը շատ փոքր մասնիկների' ցիայի երևույթը նա բացատրում

կորպուսկուլների համախումբ էր նյութից լուսային մասնիկ­

է, որը շարժվում է որոշակի ների վանումով կամ ձգողութ-

Նկար 1. Ռոբերտ Ֆլադի մակրոկոսմի հետ ա գծով' լուսային ճառա- յամբ: Հետ ևելով Նյուտոնին'
1617 թ. պատկերը. առանձնացված
գա յթով: Այդ տեսությամբ XVIII դարում գիտնա կա նների
են հողի (terra), ջրի (aqua), օդի (aer) և
կրակի (ignis) տարրային ոլորտները: բնական ու պատկերավոր մեծ մասն ընդունում էր լույսի

ձևով բացատրվում էին այն­ մասնիկային տեսությունը, իսկ

պիսի երևույթներ, ինչպիսիք Հյույգենսի զարգացրած փայ­

փայլատակումներ են: Նրանք են լույսի ուղղա գիծ տարածու­ լուն ալիքային տեսությունն

համարում էին, որ լույսը հա­ մը համասեռ միջավայրում, ուներ միայն փոքրաթիվ հե-

մարժեք է էներգիային: անդրադարձումը հայելու մա­ տևորդներ:

Թերևս Հին աշխարհի կերևույթից, բեկումը երկու Միայն XVIII - XIX դարերի

մտավորականների պատկե­ միջավայրերի սահմանին, ինչ­ սահմանին անգլիացի Թո-

րացումները ժպիտ առաջաց­ պես նա և հետագծի կորացումն մաս Յունգը (1773-1829) ձեռ­

նեն, բայց պետք է հաշվի անհամասեռ միջավայրում: նարկեց ինտերֆերենցի և

առնել, որ հին դարերում Գրեթե միաժամանակ հո­ դիֆրակցիայի լուրջ հետազո­

մարդիկ չունեին բնությունը լանդացի Քրիստիան Հյույ- տություններ, որոնց ա րդ­

հետազոտելու այն հարուստ գենսը (1629-1695) առա­ յունքների համոզիչ մեկնա­

հնարավորություններն ու հա­ ջարկել է նույն երևույթների բանությունը տվեց ֆրանսիացի

սանելի գիտելիքները, որոնք մեկնաբանությունը' հ ի ն վ ա ծ գիտնական Օգյուստեն-Ժան

մենք ունենք այսօր: լույսի ալիքների ու ալի­ Ֆրենելը (1788-1827)' հիմ­

Լույսի մասնիկային և ա լի­ քային մակերևույթի հաս­ նվելով Հյույգենսի ալիքային

քա յին տեսությունների ձևա­ կացությունների վրա, համա­ տեսության վրա: Ֆրենելը

վորումը: Միջնադարում եր­ ձայն որի' լույսն իրենից նա և ապացուցել է, որ լույ­

կար տարիներ գերակայում ներկայացնում է տարածության սի ալիքային բնույթի մասին

էին լույսի մասին դեռևս Հին մեջ տարածվող ալիք: Ըստ պատկերացումները չեն

աշխարհում ձևավորված ա յդ տեսության' լուսային հակասում լույսի ուղղա­

պատկերացումները (նկ. 1): ճա ռ ա գա յթ ը վերացական գիծ տարածմանը համասեռ

Աստիճանաբար թափ առնող հասկացություն է, որը ոչ այլ ինչ միջավայրում: Իր կանխա­

աստղագիտությանը զուգըն­ է, քան ալիքային մակերևույթն տեսումների որակական ու

թաց սկսեց զարգանալ նաև ուղղահայաց հատող կոր: քանակական ճշտության

օպտիկան: Աստղերը դիտարկ­ Նյուտոնի հ ի ն ա կ ա ն փաս­ շնորհիվ ալիքային տեսութ­

վում էին որպես կետային տարկն ալիքային տեսության յունը XIX դա րի առաջին

աղբյուրներ, և զարմանալի չէ, դեմ ազատ տարածության մեջ կեսին հաղթեց մասնիկային

որ սկզբում իշխում էին (մասնավորապես' տիեզեր- տեսությանը: Այդ հաղթանակն

32
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ամրապնդվեց դարի երկրորդ Հեղափոխական զարգա­ ՖՒԶՒԿԱ

կեսում շոտլանդացի գիտ­ ցում. քվանտ ային տ եսութ­ Մաքս Պլանկ (1858-1947)

նա կա ն Ջեմս Մաքսվելի (1831­ յուն: Հայտնի է, որ երկարալիք ներմուծել է գերմանացի ֆի­
զիկոս Մաքս Պլանկը 1900 թ.:
1879) աշխատանքներով: Նա (ռադիո- և միկրոալիքային)
h = 6,626-10-34 Ջ-վ
ապացուցեց, որ լուսային տիրույթի էլեկտրամագնիսա­ հաստատունն անվանում են
Պլանկի հաստատուն: Արդեն
ալիքներն ունեն էլեկտրա­ կան ճառագայթումը կարելի է 1905-ին Ալբերտ Այնշտայնը,
հ ի ն վ ե լո վ Պլանկի աշխա­
մագնիսական բնույթ: Այդ դիտ ա րկել որպես ալիք: Մյուս տանքների վրա, նոր շունչ
հաղորդեց լույսի մասնիկային
եզրահանգմանը նպաստել է կողմից, կարճալիք ռենտ­ տեսությանը' ենթադրելով, որ
պլանկյան E=hv էներգիա յի
1831 թ. ա նգլիա ցի ֆիզիկոս գենյան և գամմա-ճառա- քվանտներն իրական մասնիկ­
ներ են, որոնք նա անվանեց
Մայքլ Ֆա րա դեյի (1791-1867) գայթ ո ւն ե ր ը դրսևորում են լույսի քվանտներ կամ ֆո-
տոններ: Սրանով Այնշտայնին
հա յտ նա բերա ծ էլեկտրա­ մասնիկային բնույթ: Հասկա­ հաջողվեց բացատրել ավելի
վա ղ հայտնաբերված ֆոտոէ­
մագնիսական մակածման նա լի է, որ ա յդ երկու սահ­ ֆեկտի երևույթը:

երևույթը: Մաքսվելի տեսութ­ մանների միջակայքում լու­ Լույսի մասին գիտության
համար կարևոր նշանակություն
յունը հաստատվել է գերմա­ սային ճառագայթումը պետք է ունեցավ Այնշտայնի հարա­
բերականության տեսությունը,
նացի ֆիզիկոս Հենրիխ Հերցի դրսևորի և ալիքային, և մաս-
Աբերտ Այնշտայն (1879-1955)
(1857-1894) և այլոց փորձերում: ն ի կ ա յի ն հատկություններ:

XVII դա րի կարևոր նվա ­ Փաստորեն, XVII - XIX դարերի

ճումներից էր 1676 թ. դանիացի գիտական բանավեճը հենց

գիտ նա կա ն Օլե Ռյոմերի (1644­ ա յդ դրույթի արտացոլումն էր:

1710)' լույսի արագության չափ­ Իրոք, որոշ օպտիկական

ման գիտափորձը, որը ցույց երևույթներ' ինտերֆերենցը և

տվեց, որ լույսը տարածվում դիֆրակցիան, հեշտությամբ

է չնայած շատ մեծ, բայց բացատրվում են ալիքային

վերջավոր արագությամբ: մոդելով, մինչդեռ ֆոտոէֆեկ­

Լույսի արագության առաջին տի կամ Քոմպտոնի երևույթի

ճշգրիտ չափումը երկու դար բացատրությանը հարիր է

անց' 1879 թ. իրականացրել է մասնիկային պատկերացումը:

ամերիկացի ֆիզիկոս Ալբերտ Հետաքրքիր է, որ լույսի նման

Մայքելսոնը (1852-1931): երկակի վարքի' «դուալիզմի»

Մայքելսոնի կարևոր նվա ­ բացատրման ու միասնական

ճումներից է նա և հետագայում պատկերացում ձևավորելու

իր անվամբ կոչված ինտեր- համար գիտնականներին պա­

ֆերաչափի մշակումը, որով հանջվեց մուտք գործել չհետա­

1881-1920 թվականներին զոտված ու առեղծվածներով

նրան հաջողվեց հերքել լի միկրոաշխարհ...

եթերի առկայությունը (դա Լույսի մասին գիտության

հետագայում կարևոր դեր երրորդ փուլը մեկնարկել է

է խաղացել հարաբերակա­ XX դարի սկզբին: Ֆիզիկայի

նության տեսության մշակման զարգացման համար այդ

համար), չափել աստղերի ժամանակաշրջանը վստա­

անկյունային չափերը և այլն: հաբար կարելի է անվանել

Լույսի էլեկտ րա մ ա գնի ­ հեղափոխական: Հատկանշա­

սական տեսությունը, որն կան է, որ հենց օպտիկական

ընդհանրացված էր Մաքս- կլանման ու առաքման

վելի դիֆերենցիալ հավասա­ սպեկտրների հետազոտումը

րումների համակարգով, հանգեցրեց քվանտային ան­

խորհրդանշեց լույսի մասին ցումների հասկացության

գիտության երկրորդ փուլի ներմուծմանը և գործողության

գագաթնակետը' լուրջ նախա­ նվազագույն քվանտի' h

պայմաններ ստեղծելով ոլորտի մեծության գաղափարին, որը

հետագա բուռն զարգացման սև մարմնի ճառագայթման

համար: սպեկտրը բացատրելու համար

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

иI I *
I I 1. Հ ՖՒԶՒԿԱ

որի զարգացման գործում մեծ Նոր գաղափարները հրա­ մասնիկա-ալիքային երկվութ­
ավանդ ունեն ֆրանսիացի
գիտնական Անրի Պուանկարեն պարակ բերեցին բազմաթիվ յան գաղափարը:
(1854-1912), հոլա նդա ցի ֆ ի ­
զիկոս Հենդրիկ Լորենցը (1853­ տաղանդաշատ գիտնական­ Քվանտային տեսությամբ
1928) և այլք:
ների, որոնք նպաստեցին հիմնավորված ատոմային
Կիրառելով լույսի քվանտի
գաղափարն ատոմեերի նկատ­ քվ ա նտ ա յի ն մեխանիկայի, սպեկտրների ընդհատ (դիս-
մամբ' դանիացի գիտնական
Նիլս Բորը (1885-1962) 1913 թ. քվանտային էլեկտրադինա­ կրետ) բնույթի, ինչպես նա և
հայտնագործեց ատոմի ճա­
ռագայթման հաճախության և միկայի, ռելյատիվիստական աստղադիտական ու սպեկ-
ատոմի n և m էներգիական
մակարդակների տարբերութ­ տեսության ձևավորմանը: Էա­ տրադիտական տեխնիկայի
յան պա րզ կապը'
կան նշանակություն ունեցան զարգացման շնորհիվ արդեն
Խ пт = E ո - E т.:
Քվանտային ֆիզիկայի հե­ ավստրիացի ֆիզիկոս Էրվին 1929 թվականին, ամփոփելով
տագա զարգացման համար
հիմեարար դեր է խաղացել Շրյոդինգերի (1887-1961)' աստղերի ճառագայթման
Այնշտայնի 1917 թ. գրվա ծ մի
աշխատանք, որտեղ մոլեկու­ 1926 թ. հրապարակած քվան­ սպեկտրների հսկայական
լային համակարգի ջերմա-
դինամիկական հավասարակ­ տային համակարգի քվան­ կարմիր շեղման տվյալները,
շռության դիտարկման հիման
վրա նա ներմուծել է տային վիճակը նկարագրող ամերիկացի աստղագետ
ստիպողական (հարկադրա­
կան) ճառագայթման հասկա- դիֆերենցիալ հավասարումը Էդվին Հա բլը (1889-1953) առաջ
ցությունը: Այդ աշխատանքի
հիման վրա շուրջ կես դար (Շրյոդինգերի հավասարում), քաշեց ընդարձակվող տիե­
անց ֆիզիկոսներն ստեղծեցին
քվանտային ուժեղարարներ և դրանից բխ ող ու անգլիա ցի զերքի վարկածը: Այսպիսով'
քվանտային գեներատորներ
(լազերներ): գիտնական Պ ոլ Դիրակի (1902­ օպտիկայի նվաճումները

Նիլս Բոր (1885-1962) 1984) ձևակերպած վերադրման նպաստեցին տիեզերաբա­

(սուպերպոզիցիա) սկզբունքը: նության (կոսմոլոգիա) զար-

Գերմանացի տեսաբան Վեռներ գացմանը:

Հա յզենբերգը (1901-1976) 1954-ին ամերիկացի գիտ­

1927թ. ձևակերպեց ֆիզիկայի նա կա ն Չա ռլզ Թ աունսը (1915­

համար հիմնարար նշանա­ 2015) ստեղծեց ամոնիակի

կություն ունեցող անորոշութ­ փ նջով աշխատող, 1,25 սմ

յունների առնչությունը, որի ալիքի երկարությամբ առաջին

համաձայն' որքան ճշգրիտ է քվ ա ն տ ա յի ն գեներատորը

չափվում քվանտային համա­ (մազեր), իսկ ռուս գիտնական­

կարգը նկարագրող մեծութ­ ներ Նիկոլայ Բասովը (1922­

յունների զույգից (օրինակ' 2001) և Ալեկսանդր Պրոխորովը

մասնիկի կոորդինատ ն ու (1916-2002) նույն թվականին

իմպուլսը) մեկը, այնքան ոչ մշակեցին նման սարքի ստեղծ­

ճշգրիտ է որոշվում մյուսը: ման կոնկրետ նախագիծ:

1925 թ. շվեյցարացի տեսաբան Քվանտային սկզբունքով աշ­

Վոլֆգա նգ Պաուլին (1900­ խատող այդ առաջին սարքերի

1958) ձևակերպեց իր անվամբ ստեղծման համար, որոնք

կոչված սկզբունքը, որի համա- հ ի ն վ ա ծ էին էլեկտրամագ­

ձայն' երկու էլեկտրոն չեն նիսական ճառագայթման ստի­

կարող զբա ղեցնել միևնույն պողական ուժեղացման վրա,

քվանտային թվերով նկարա­ նշված երեք գիտնականներն

գրվող վիճակը: Ֆրանսիացի արժանացան Նոբելյան մրցա­

գիտնական Լուի դը Բրոյլը նակի: 1960-ին ստեղծվեց

(1892-1987) 1923 թ. առաջ առաջին օպտիկական քվան­

քաշեց նյութական ալիքների տային գեներատորը' 694,3 նմ

գաղափարը' ցույց տալով, որ ալիքի երկարությամբ սուտա­

նյո ւթ ա կ ա ն մասնիկներին, կային լազերը: Գիտությունը և

մասնավորապես' էլեկտրոնին տեխնիկան առաջին անգամ

կարելի է վերագրել նրա p ստացան լույսի ալիքների

իմպուլսի հետ կապված ճ = հ /բ կոհերենտ աղբյուր, որը զարկ

ալիքի երկարություն: Փաս­ տվեց գիտության նոր ուղ-

տորեն, դրանով մաթեմա­ ղությունների' լազերային ֆի­

տիկական ապացույց ստացավ զիկայի ու նյութաբանության,

34 ....Գ. Ի Տ Ո Ւ Թ•Յ Ա Ն Ա Շ Խ Ա Ր Հ Ո Ւ Մ № 4 . 2 0 1 5

ոչ գծային օպտիկայի, ֆոտո- 4.10-7 - 7.10-7 մ միջակայքն ռական հնարավորություններ:
նիկայի, հոլոգրաֆիայի զար-
գացմանը: անվանվում է տեսանելի լույս: Լազերային տեխնոլոգիաները
Լույսի արագությունը վակուու-
Լազերների ստեղծումը չա­ մում 299792458 մ /վ է և մուտք գործեցին արդյունա­
փազանց կարևոր դեր է խա­ ընդունված է որպես բնության
ղա ցել լույսի մասին գիտութ­ հիմնարար հաստատուն: բերություն, բժշկություն, տե­
յան զարգացման գործում:
Սակայն ոչ պակաս դերակա­ Հայտնի են լույսի մի շարք ղեկատվական ու այլ կիրառա­
տարում են ունեցել նա և զու­ աղբյուրներ, որոնցից կարևո­
գահեռաբար ակտիվ զար­ րագույններն են ջերմային, կան ոլորտներ: Սակայն
գա ցո ղ էլեկտրոնիկան ու գազապարպումային, լուսա-
օպտոէլեկտրոնիկան, կիսա­ դիոդային և լազերային ա ղ- միևնույն ժամանակ լազերային
հաղորդչային ու նանոտեխ- բյուրները: Իր յուրահատուկ և
նոլոգիաները, օպտիկական փոխկապակցված հատկութ- ճառագայթումը դարձավ հզոր
նյութաբանությունը և այլ հա­ յուններով' մեներանգությամբ,
րակից ոլորտները, առանց կոհերենտությամբ, ուղղորդ- գիտական գործիք' ընդլայնե­
որոնց դժվար է պատկերացնել վածությամբ և պայծառութ­
ժամանակակից գիտության յամբ դրանցից առանձնանում լով ու խորացնելով բնության
զարգացումը: է լազերային ճառագայթումը:
Ավելին' լազերային ճառա- հետազոտման հնարավորութ-
Լույսի մասին գիտ ությունն գայթմամբ հնարավոր դարձավ
այսօր: Արդի պատկերացում­ ստանալ էլեկտրամագնիսա­ յունները:
ների համաձայն' լույսը 10-5 - կան դաշտեր, որոնց լարվա­
10-9 մ ա լիքի երկարությամբ ծությունը համեմատելի է նե­ Կարճ հոդվածում հնարա­
քվանտային հատկություննե­ րատոմային ու ներբյուրեղային
րով էլեկտրամագնիսական դաշտերի հետ, և որն ընձեռեց վոր չէ անդրադառնալ լույսի
ճառագայթում է: Այդ տիրույթի նոր հետազոտական ու կիրա-
մասին արդի հիմնարար գի­

տության բոլոր ուղղություննե­

րին: Թվարկենք միայն մի

քանիսը' միկրոաշխարհից

մինչև տիեզերք ընդգրկումով:

Առանձին ատոմները խիստ

զգայուն են բազմաբնույթ

արտաքին ազդեցությունների

նկա տ մա մբ (էլեկտրական ու

մագնիսական դաշտեր, հա­

րևան ատոմների ու մակե­

րևույթների առկայություն և

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

2»% ՖՒԶՒԿԱ

щ

է մեզ անտեսանելի ու անհա­

սա նելի «մութ նյութից» (26,8 %)

և «մութ էներգիա յից» (68,3 %):

«Մութ» էության լայնածավալ

Հէւճ որոնում է սկսվել և երկրային,

և տիեզերական լաբորատո­

րիաներում: Տասնյակից ավելի

գրանցիչներ են պատրաստվել'

լցված գերմաքուր հեղուկով,

որոնք ենթադրաբար կարող

են գրա նցել մութ նյութի

մասնիկները: Ինչևէ, վերջերս

տեսաբաններ Անդրեյ Դերե-

վիա նկոն (ԱՄՆ, Նևա դա յի

համալսարան) և Մաքսիմ Պոս-

Նկար 2. Գազային ռուբիդիումում բոզե-այնշտայնյան կոնդենսատի ձևավորման պելովը (Կանադա, Վիկտո­
փուլերը պատկերող արագությունների բաշխման գրաֆիկները
րիայի համալսարան) ենթա­

այլն): Սակայն ինչպես հայտ­ ռեակցիայի մեջ մտնելու ունա­ դրել են, որ մութ նյութը ոչ թե
նա բերել և օգտագործել այդ կությունը կամ դանդաղեցնել
զարմանալի հատկությունները, ջերմային շարժումը: մասնիկներից է բաղկացած,
եթե չգիտենք, թե ինչպես
կարելի է «շփ վել» ատոմեերի Օգտագործելով ռուբիդիու­ այլ իրենից ներկայացնում է
հետ: Այստեղ մեզ օգնության է մի ատոմական գոլորշու «լա­
գալիս լույսը, ավելի ճիշտ' զերային սառեցման» սկզբուն- վաղ տիեզերքի սառեցման
լազերային ճառագայթումը, քը' ամերիկացի գիտնականներ
որի հաճախությունը մեծ Էրիկ Կոռնելը և Կառլ Վիմանը հետևանքով առաջացած
ճշտությամբ համընկնում է 1995 թ. առաջին անգամ ստա­
ատոմեերի ռեզոնանսային հա­ ցան նյութի մինչ ա յդ չիրա­ արատներ: Նման եզրահանգ­
ճախության հետ: Ատոմային գործված նոր վիճակ' «բոզե-
սպեկտրադիտման գիտափոր­ այնշտայնյան կոնդենսատ», ման է հանգել նաև Ռոբերտ
ձերում այս փոքրագույն որի ձևավորման համար նյութը
մասնիկները գրգռվում են լա­ սառեցվել է մինչև 170 նանո- Պոլտիսը (ԱՄՆ, Բաֆալոյի հա­
զերային ճառագայթմամբ և կելվին' գրեթե բացարձակ
որոշ ժամանակ անց վերաճա- զրո: Այդ պայմաններում նյութը մալսարան), որի տեսության
ռագայթում' վերադառնալով սկսում է ցուցաբերել մակրոս­
հ ի ն ա կ ա ն վիճակ: Վերլու­ կոպական քվանտային հատ- համաձայն' մութ նյութը տոպո-
ծելով վերաճառագայթված կություններ: Հատկանշական
լույսի հատկությունները, կա­ է, որ բոզե-այնշտայնյան կոն­ լոգիական արատների շարք է,
րելի է մի կողմից ի հայտ բերել, դենսատի հատկությունների
թե ինչ են «զգում» ատոմեերը, հետազոտումը ևս կատարվում որոնք հանգեցնում են տիե­
մյուս կողմից' օգտ ա գործել է լազերա-օպտիկական եղա-
հետազոտվող երևույթները նակներով: զերքում պակասող զանգվածի
տարբեր սարքերի մշակման
համար (օրինակ' մագնիսա­ Վերջերս շատ է խոսվում տարօրինակ երևույթին: Եթե
չափերի կամ մակերևույթը «մութ նյութի» և «մութ էներ­
զննող զոնդերի): Ատոմեերը գիայի» մասին: Համաձայն գի­ այս ենթադրությունը ճիշտ է,
ենթարկելով ռեզոնանսային տական հանրության մեջ ըն­
լազերային գրգռման' հնա­ դունված վերջին պատկե- ապա Երկրի արհեստական
րավոր է փոփոխել նաև դրանց րացումեերի' տիեզերքի' մեզ
հատկություններն ու վարքը, հայտնի և հետազոտման հա­ արբանյակների վրա տեղա­
օրինակ' մեծացնել քիմիական մար հասանելի նյութն ու
էներգիան կազմում են միայն դրված ատոմային ժամացույ-
4,9 %-ը: Մնացածը բա ղկա ցա ծ
ցերի միջև մութ նյութի պատ­

ճառով կառաջանա ապա-

համաժամացում, որն էլ հնա­

րավոր է գրանցել: Նշենք, որ

ատոմային ժամացույցների

աշխատանքը հ ի ն վ ա ծ է լույսի

և նյութի փոխազդեցության

վրա:

Այնշտայնի հարաբերա­

կանության տեսությունից

բխում են զարմանալի հե-

տևություններ: Այսպես' ձգո­

ղականության ուժի նվազումը

հանգեցնում է ժամանակի

ընթացքի արագացման, իսկ

մարմեի արագ շա րժունը'

ժամանակի դանդաղեցման

36
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

"Ш

ՖՒԶՒԿԱ ա w

Մեկ այլ հիմնարար հարց, նակները, որոնք կարող են
որի պատասխանը մինչ այժմ
շարունակում են փնտրել ֆի­ տալ այդ հարցի վերջնական
զիկոսները. հաստատու՞ն են
արդյոք ֆիզիկայի հիմնարար պատասխանը: Այդ ուղղութ­
հաստատունները: Այդ հաս-
տատունների փոփոխության յամբ աշխատանքներ են
գրանցումը կնշանակի, որ
ներկայիս ֆիզիկական տե- տարվում ԱՄՆ Բերկլիի հա­
սությունները լուրջ վերա­
նայման կարիք ունեն: Նուրբ մալսարանում, Դմիտրի Բուդ-
կառուցվածքի, կամ Զոմեր-
ֆելդի հաստատունը (a) կերի խմբում, որտեղ օպտի­
ֆիզիկայի նման հիմնարար
հաստատուններից է, որով կական (լազերային) եղանա­
նկարագրվում է տարրական
լիցքավորված մասնիկների կով կատարվում են ատոմների
միջև փոխազդեցությունը: Ըստ
այսօրվա տվյալների' էներգիական մակարդակների

a = 7,2973525664-10-3: շատ մեծ ճշտությամբ չափում-
Որոշ գիտ նա կա ններ պնդում
են, որ եթե նուրբ կառուցվածքի ներ: Շատ հավանական է, որ
հաստատունը 4 %-ով մեծ կամ
փոքր լիներ, տիեզերքում մոտակա տարիներին նուրբ
նյութի ձևավորման միջուկային
ռեակցիաներում ածխածին չէր կառուցվածքի հաստատունի
առաջանա, հետևաբար' ած-
խածնի վրա հ ինվա ծ ներ­ անփոփոխ լինելու փաստը
կայիս կյանքը գոյություն չէր
ունենա: Վերջին տասնամյակ­ վերջնականապես հերքվի կամ
ներում մի շարք աստղադի­
տական տվյալներ կասկածի հաստատվի:
տակ են դնում ա յդ մեծության
Նկար 3. Աշխարհի ամենաճշգրիտ հաստատուն լինելը: Ավելի Նշենք, որ լույսը դարեր ի
ատոմային ժամացույցը' հիմնված ճշգրիտ են նուրբ կառուցվածքի
ալյումինի եզակի իոնի տատանում­ հաստատունի փոփոխության վեր եղել է հայ գիտնականների
ների վրա (Ազգային ստանդարտների և չափման օպտիկական եղա­
տեխնոլոգիաների ինստիտուտ, ԱՄՆ) ուսումնասիրման առարկա:

Սակայն Հայաստանում լույսի

(երկվորյակների պարադոքս): հետազոտման լայնածավալ

Վերջերս ԱՄՆ Բուլդերի աշխատանքները մեկնարկել

են XX դարի կեսերին. նախ'

Ազգային ստանդարտների և կապված աստղաֆիզիկայի

տեխնոլոգիաների զարգացման հետ, իսկ

ինստիտուտի (NIST) գիտ նա ­ 1960-ականներց' նաև շնորհիվ

կանները կատարել են այդ բուռն զա րգա ցող լազերային

երևույթների առավել ճշգրիտ ֆիզիկայի, ոչ գծային օպտի­

չափումներ: Աշխարհի ամե­ կայի և օպտիկական նյութա-

նաճշգրիտ օպտիկական ատո­ բանության: Այսօր էլ հայ

մային ժամացույցների օգտա­ գիտնականներն իրենց ծան­

գործումը (նկ. 3) նրանց րակշիռ ա վա նդն ունեն լույսի

հնարավորություն տվեց ապա­ և լուսային երևույթների հետա­

ցուցելու, որ ժամացույցն ըն­ զոտման գործում: «Գիտության

դամենը 33 սմ-ով բարձրաց­ աշխարհում» հանդեսը պար­

նելով, գրանցվում է ժամանակի բերաբար անդրադառնում է

չնչին, բայց չափելի արա­ ա յդ հետազոտություններին:

գացում. 79 տարվա ընթացքում

մարդը ծերանում է վայրկյանի

90 միլիարդերորդի չափով

ավելի արագ: Այսպիսով'

Արագածի գագաթին ապրող

մարդը կկարողանա «ստիպել»

ժամանակին ինչ-որ չափով

արագ ընթանալ: Նույն ժամա­

ցույցներով կատարված գի­

տափորձը հնարավորություն է

տվել գրանցելու ժամանակի

ընթացքի դանդաղում ընդա­

մենը 10 մ /վ արա գությա մբ

շարժվելիս:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ ԱՇՈՏ ՍԱՂՅԱՆ

ՆՍԱ ՀՀ ԳԱԱ «Հայկենսատեխնոլոգիա»
ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ' գիտաարտադրական կենտրոնի
ԴԵՂԱԳՈՐ­ տնօրեն, քիմիական գիտությունների
ԾՈՒԹՅԱՆԸ դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ

ակադեմիկոս

Կենսատեխնոլոգիան գի­ հանուր առմամբ կենսատեխ­ մարդիկ օգտագործել են հացի,
տություն է արդյունա­ նոլոգիան դարձել է գիտություն
բերության մեջ և տեխնիկայում կենսաբանության պրակտիկ գարեջրի, քացախի և մի շարք
կենսաբանական գործընթաց - կիրառությունների մասին, և
ների կիրառման վերաբերյալ: հենց դրանում է նոր անվան այլ մթերքների ստացման
Այդ անվանումը ծագել է ներմուծման իրական իմաստը:
հունարեն «bios» (կյանք), «te- եղանակներ, որոնք այսօր
ken» (արվեստ) և «logos» (գի­ Մարդկությունն իր գոյա ­
տություն) բառերից: տևման ընթացքում տիրապե- դասվում են կենսատեխնոլո­
Մինչև նախորդ դարի 80- տել է տարբեր կենսատեխ­
ական թվականները «կենսա­ նոլոգիական գործընթացների. գիական գործընթացների
տեխնոլոգիա» բառը մեր բա­ մարդիկ պարբերաբար օգտվել
ռապաշարում բացակայում էր, են մանրէաբանական գործըն- շարքում: Տարբեր կենդանա­
դրա փոխարեն օգտագործվում թացներից' առանց մանրէների
էին «արդյունաբերական միկ- մասին պատկերացում ունե­ կան և բուսական ծագում ունե­
րոկենսաբանություն», «տեխ­ նալու: Դեռևս մեր թվարկու­
նիկական կենսաքիմիա» և այլ թյունից 6000 տարի առաջ ցող մթերքներ օգտագործվել
եզրեր: Կենսատեխնոլոգիան,
որի անվան մեջ միավորած են են ոչ միայն որպես սնունդ, այլ
բոլոր նախկին անվանումները,
կենսաբանական գործընթաց­ նաև բժշկական նպատակնե-
ների և համակարգերի պրակ­
տիկ կիրառության գիտական րով: Այսպես' մեր թվա րկութ­
հիմքն է: Այն վերջին տասն­
ամյակների ընթացքում մեծ յունից առաջ VII-VIII դարերում
առաջընթաց է ապրել կյանքի
երևույթների գիտական բա­ Ասորեստանի մայրաքաղաք
ցատրության, և առաջին հեր­
թին' մանրէաբանության, էն- Նինվեում կար թագավորական
զիմաբանության, մոլեկուլային
կենսաբանության և գենետի­ գրադարան, որտեղ պահվում
կայի բնագավառներում: Ընդ­

a jC

38
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

էին ավելի քան 30000 սե­ նաց վեցին հակաբիոտիկների վությունը:

պագիր աղյուսակներ, որոնցից բազմատոննաժ կենսատեխ­ Կենսատեխնոլոգիայի զար­

33-ը պարունակում էին տե­ նոլոգիական արտադրություն- գացման ժամանակակից մա­

ղեկատվություններ տարբեր ներ: Այսօր հայտնի հակաբիո­ կարդակը պայմանավորված է

դեղամիջոցների և դրանց դե­ տիկների ավելի քան 95%-ն գիտության ու տեխնիկայի'

ղագրության մասին, իսկ քա­ արտադրվում է կենսատեխ­ հատկապես նախորդ դարի

ղաքի կենտրոնում տեղա­ նոլոգիական եղանակով, այն 50-ա կա ն թվականներին

կայված էր դեղաբույսերի հա­ դեպքում, երբ մինչև նախորդ սկսված ընդհանուր առաջըն-

տուկ այգի: դարի 50-ական թվականները թացով: Բավական է նշել այն­

Կենսատեխնոլոգիան, որ­ դրանք հինա կա նում ստանում պիսի ձեռքբերումներ, ինչպի­

պես կիրառական գիտություն, էին քիմիական սինթեզի եղա­ սիք են նուկլեինաթթուների

կարևորագույն դերակատա­ նակով կամ անջատում էին կառուցվածքի և ֆունկցիա­

րություն է ունեցել հատկապես բնական աղբյուրներից: ների պարզաբանումը, ռես-

Երկրորդ համաշխարհային Կենսատեխնոլոգիան իր տրիկտազ ֆերմենտների

պատերազմի տարիներին, երբ զարգացման բարձրակետին հայտնաբերումը, բջջի կ յա ն ֊

վարակված վերքերով վիրա­ հասավ գենատեխնիկական քում դրանց դերի բացահայ­

վորների բուժման համար հա­ փուլում, երբ ամերիկացի գիտ ­ տումը և հետագայում գենային

կամանրէային պատրաստուկ­ նական Պ. Բերգն ստեղծեց ճա րտ ա րա գիտ ութ յա ն մեջ

ների սուր պահանջ էր առաջին վերահամակցված (ռե- դրանց կիրառումը, հիբրիդոմի

առաջացել: Այդ ժամանակ կոմբինանտ) ԴՆԹ-ի (ռ-ԴՆԹ) ստեղծումը և միակլոնային

առաջին անգամ արդյունաբե- մոլեկուլը, որը դարձավ ռ-ԴՆԹ- հակամարմինների ստացումը,

րության մեջ ներդրվեցին հզոր կենսատեխնոլոգիայի զարգաց­ հաշվիչ մեքենաների և համա­

արտադրական հերմետիկ ման հիմքը: Դրան հետևեցին կարգչային ծրագրերի ներ­

կենսառեակտորներ և իրակա- վերահամակցված շտամ-գե- դրումը կենսատեխնոլոգիա­

րարտադրիչների կառուցումը և կան գործընթացներում և այլն:

դրանց կիրառմամբ տարբեր Անգնահատելի է կենսա­

կենսաբանորեն և դեղաբանո- տեխնոլոգիայի դերը քիրա-

րեն ակտիվ պատրաստուկների լային դեղապատրաստուկների

արդյունավետ կենսատեխնո­ ստացման գործընթացներում:

լոգիաների մշակումը: 1982 թ. Այսօր հայտնի դեղանյութերի

արտադրվել և վաճառվել է ավելի քան 35%-ը քիրալային

գենային ճարտարագիտության մոլեկուլներ են, որոնք ոչ ընտ­

մեթոդով ստացված մարդկային րողական սինթեզի պայման­

ինսուլինը, ինտերֆերոնը, ին- ներում առաջանում են երկու և

տերլեյկինը, մարդու աճի (սո- ավելի օպտիկական իզոմեր­

մատոտրոպ) հորմոնը և այլ ների տեսքով: Վերջին հանգա­

դեղապատրաստուկներ: մանքը դեղապատրաստուկ­

Գենային ճարտարագի- ների պ ա րա գա յո ւմ

տության հետազոտություննե­ անթույլատրելի է, քանի որ,

րը մեծ ներդրում ունեն տար­ ինչպես ցույց են տվել

բեր օրգանիզմների գենոմեերի բժշկակենսաբանական հետա­

կա ռուցվա ծքա ֆունկցիոնա լ զոտությունները, դեղաբանո-

ա ռա նձնա հա տ կությունների րեն ակտիվ քիրալային դե­

բացահայտման գործում: Հա ­ ղանյութի օպտիկական

տուկ ուշադրության են ար­ անտիպոդը' հակաիզոմերը,

ժանի տրանսգենային կենդա­ որպես կանոն, հինա կա նում

նիների և բույսերի ստեղծմանը ցուցաբերում է բացասական

նվիրված հետազոտական աշ­ դեղաբանական ազդեցություն:

խատանքները, որոնք պարու­ Օրինակ' հայտնի թալիդոմիդի

նակում և դրսևորում (էքսպրե- (R)-էնանտիոմերն օժտված է

սացնում) են օտարածին ուժեղ ցավազրկող ազդեցութ­

գենետիկական տեղեկատ­ յամբ, այն դեպքում, երբ նրա

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

к! - ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

Ոչ սպիտակուցային են հա­

մարվում այն ամինաթթուները,

որոնք չունեն սեփական

փ-ՌՆԹ1 և չեն հայտնվում

սպիտակուցների պոլիպեպ-

տիդային շղթայում հետտեղա-

փոխային (պ ոստտրանսլյա֊

ցիոն) ձևափոխման (մոդի­

ֆիկացիա) ժամանակ: Որպես

ֆերմենտների ոչ դարձելի

արգելակիչներ՝ ոչ սպիտակու­

ցային ամինաթթուները լայ­

նորեն կիրառվում են ժա­

մանակակից դեղագործական

ա րդ յունա բե րո ւթ յա ն մեջ:

Այսօր հայտնի են մեծ թվով

Նկար 1. Որոշ քիրալային դեղապատրաստուկների հակավիրուսային, հակա­
օպտիկական հակաիզոմերները
քաղցկեղային, հակամանրէ­

(Տ)-իզոմերն առաջացնում է ջատման գործընթացները ային և այլ ազդեցության դե­

հրեշածնություն (տեռատոգե- տնտեսապես արդարացված ղապատրաստուկներ, որոնք՝

նություն) կամ պենիցիլամինի չեն: Որոշ քիրալային կենսա- որպես դեղաբանորեն ակտիվ

(Տ)-էնանտիոմերն ուժեղ հա- մոլեկուլներ ստանալիս կիրառ­ բաղադրիչներ (ագլիկոն),

կառևմատիկ պատրաստուկ է, վում են նա և ոչ ավանդական իրենց բաղադրության մեջ

իսկ (R)- էնանտիոմերն առա­ ասիմետրիկ սինթեզի մեթոդ­ պարունակում են մեկ կամ մի

ջացնում է կուրություն (նկ. 1), ները, սակայն բազմատոննաժ քանի ոչ սպիտակուցային

և նմանատիպ բազմաթիվ արտադրության պարագայում ամինաթթվային մնացորդներ,

օրինակներ: Դա է պատճառը, դրանք նույնպես արդարաց­ օրինակ' լեուցինոստատին,

որ ներկայում մի շարք քիրա­ ված չեն: լեապրոլիդ, տուֆցին, մետոտ-

լային դեղապատրաստուկների Ժամանակակից դեղագոր­ րեքսատ հակաքաղցկեղային

արտադրություններ (հատկա­ ծության մեջ առանձնահատուկ պատրաստուկները, դակտինո­

պես քիմիական սինթեզի եղա­ ուշադրության են արժանի օր­ միցին, վանկոմիցին, բլեո­

նակով ստացվող) դադա­ գանիզմի ֆերմենտային հա­ միցին, տուբերակտինոմիցին

րեցվել են, իսկ համապատաս­ մակարգի համար անհրաժեշտ հակամանրէային պատրաս­

խան դեղամիջոցները հանվել օտարածին կենսամոլեկուլնե- տուկները, լիզինոպրիլ, կապ­

են դեղաշուկայից (օրինակ' րը: Դրանց ներմուծումը դե­ տոպրիլ, էնալապրիլ, ռեմիպրիլ

թ ա լիդոմ իդը): ղապատրաստուկների բա­ հակահիպերտոնային պատ­

Այսպիսով' ակնհայտ է, որ ղադրության մեջ վերջիններիս րաստուկներ և այլն: Դրանցից

քիրալային դեղապատրաս­ դարձնում է անճանաչելի օր­ մի քանիսի բանաձևերը

տուկը պետք է սինթեզվի գանիզմի պաշտպանական բերվա ծ են ստ որև (նկ. 2):

միայն օպտիկապես մաքուր և ֆունկցիաներն ապահովող Դեռևս անցյալ դարի 80-

պահանջվող էնանտիոմերի ֆերմենտների համար, որը ական թվականներին լատվիա­

տեսքով: Իսկ դա հնարավոր է հանգեցնում է դեղի ազդե­ ցի գիտ նա կա ն Գ. Չիպենսը

միայն կենսատեխնոլոգիական ցության երկարաձգման: Նման բացահայտել է, որ պեպտի-

մեթոդների կիրառման պայ­ կենսամոլեկուլների դասին են դային բնույթի դեղապատրաս­

մաններում, քանի որ դասական պատկանում նաև ոչ տուկի բաղադրության մեջ

քիմիական սինթեզն ավարտ­ սպիտակուցային ամինաթթու­ որևէ սպիտակուցային ամինա-

վում է օպտիկապես ոչ ակտիվ ները, որոնք ինչպես ազատ թթվի փոխարինումը նրա ոչ

ռացեմատ խառնուրդների ձևով, այնպես էլ պեպտիդային սպիտակուցային նմանակով

առաջացմամբ, իսկ բնական և այլ բնույթի դեղապատրաս­ հանգեցնում է դեղի ազդե­

աղբյուրներից էնանտիոմերա- տուկների կազմում առկա են ցության կտրուկ երկարաձգ­

պես մաքուր քիրալային կեն- բազմաթիվ դեղամիջոցների ման, երբեմն' մինչև 1000

սապատրաստուկների ան­ բաղադրության մեջ: 1փ-ՌՆԹ' փոխադրող ՌՆԹ

40
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

* ք 0ՀԼ

:ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ * ճ r l

он но

Վանկոմիցին Դակտինոմիցին

Նկար 2. Ոչ սպիտակուցային ամինաթթվի հենքի վրա կառուցված դեղապատրաստուկներ

անգամ: Բանն այն է, որ դեղն ներմուծելիս պեպտիդազ ֆեր­ րառվում են նա և մանրէա­
մենտներն անմիջապես գրո­
ընդունելուց հետո որպես օր­ հում և ճեղքում են ալանինի բանության ոլորտում՝ որպես
առաջացրած պեպտիդային
գանիզմի համար օտար միա­ կապը (ա), իսկ երկրորդ սպիտակուցային ամինաթթու­
դեպքում ֆերմենտների պեպ-
ցություն՝ այն անմիջապես են­ տիդազային ակտիվությունը ների նմանակներ գերարտա-
ճնշվում է շղթայում նրանց
թարկվում է օրգանիզմի համար օտար ալիլային ռա­ դրիչ շտամեերի ստացման
դիկալի առկայությամբ, որը
պաշտպանությունն ապահո­ հանգեցնում է պատրաստուկի գործընթացներում: Օրինակ՝
ազդեցության երկարաձգման
վող ֆերմենտային համակար­ S-(2-ամինոէթիլ) ցիստեինը
(բ ):
գի քայքայող ազդեցությանը: Ոչ սպիտակուցային ամինա­ լիզինի, O-մեթիլսերինը մեթիո­

Պեպտիդային կառուցվածքի թթուները հաջողությամբ կի- նինի, թ-իմիդազոլիլալանինը

դեղապատրաստուկների դեպ­ հիստիդինի ա ր դ յունա վ ետ

քում նման ֆունկցիաներ իրա­ նմանակներն են:

կանացնում են մասնավորա­ Անգնահատելի է ոչ սպի­

պես պրոտեոլիտիկ ֆերմենտ­ տակուցային ամինաթթուների

ները: Ոչ սպիտակուցային դերը պոզիտրոնային առա-

ամինաթթու պարունակող քումային շերտ ա գրմա ն (ՊԱՇ)

պեպտիդային դեղապատրաս­

տուկը, շնորհիվ նրա կառուց­ HOH Ւ ,1 _

վածքում առկա ոչ սովորական, сн3

օտար ռադիկալի, դժվարութ­ NH—C H C N— CH—СО N H C֊ H C֊ O O H + H2N СН СО
СН, Н A la ֊
յամբ է ենթարկվում ֆերմեն- сн,

տային համակարգի քայքայիչ

ազդեցությանը, որը երկա­

րաձգում է օրգանիզմում դեղի ա. ------ P h e— Ala HPHJ Phe OH

գոյատևման և ազդեցության

տևողությունը: Նկ. 3-ում ներ­ ^ hho"

կայացված է պրոտեոլիտիկ Օտար ալիլային խումբ

ֆերմենտների ազդեցությամբ N H - C H - Cis-+--- N------ СН СО
сн2 н
ալանին և նրա ոչ սպիտա­

կուցային նմանակ a -ա լիլգ-

լիցին պարունակող պեպտի-

դային դեղապատրաստուկ­ Բ- P he— a -Allyl-Gly---------

ների պրոտեոլիտիզի սխեման: Նկար 3. Օրգանիզմում պեպտիդային դեղապատրաստուկի պրոտեոիտիզի սխեման
ա. միայն սպիտակուցային ամինաթթուներ պարունակող պեպտիդային շղթա,
Առաջին դեպքում, դեղա ­ բ. ոչ սպիտակուցային a -ա ի լգի ցի ն պարունակող պեպտիդային շղթա

պատրաստուկն օրգանիզմ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015 41

ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

Նկար 4. Գլխուղեղի չարորակ նորագոյացման ՀՇ (կենտրոնում) և ՊԱՇ նկարները.
օգտագործվել են 18F-FDG (ձախից) և 11C-Met (աջից) ռադիոպատրաստուկներ:

մեթոդով ախտորոշման գործ­ կապես սրտային, բարձր (պ ոզիտ րոն արձանագրող

ընթացներում: ՊԱՇ-ը բժշկա ­ ճնշման (հիպերտոնիա), սարք)՝ հստակորեն բացահայ-

կան ախտորոշման ա մ ենա ֊ գլխուղեղի քաղցկեղային և տելով քաղցկեղային նորա­
այլ հիվանդությունների ՊԱՇ-
ժամանակակից մեթոդն է, որի ախտորոշման գործընթացնե­ գոյացումների (կամ բջջային
րում, ներառյալ զարգացման
միջոց ով կարելի է բաց ահայտել ամենավաղ փուլում չարորակ կուտակումների) դիրքերը և
նո րա գոյա ցում ներ ը :
և ախտորոշել բազմաթիվ դրանց տարածվածության

հիվանդություններ, նույնիսկ աստիճանը: Նկ. 4-ում բերված

զարգացման ամենավաղ փու­ է գլխուղեղի քաղցկեղային

լում: Այն հիմնված է պոզիտ րոն Ինչպես ցույց են տվել նորագոյացման համակարգ­
ֆրանսիացի գիտնականների
ճա ռա գա յթ ող իզոտոպներ հետազոտությունները, ռադիո- չային շերտագրման (ՀՇ) և

պարունակող ռադիոպատ- ՊԱՇ մի քանի նկար:

րաստուկների (ռա դիոտ եղա ֊ նշակիր ամինաթթուներն Ներկայում ստացված են մի

փոխիչներ) կիրառման վրա: առավել արագ և մեծ քանակով շարք 18F նշակիր ամինա­

Մինչև 2000 թ. ՊԱՇ-ախտորոշ֊ ներդրվում են հիվանդ և վնաս­ թթուներ, որոնք՝ որպես ռա-

ման գործընթացներում լայնո­ ված բջջապատերով քաղցկե­ դիոդեղապա տրաստուկներ,

րեն կիրառվել է ^ ֊ի զ ո տ ո պ ո վ ղային և այլ բջիջներում, քան հաջողությամբ կիրառվում են

նշադրված ֆտ որդեզօքսի֊ առողջ բջիջներում: Սակայն տարբեր հիվանդությունների
ներդրվելով բջջում' դրանք չեն
գլյուկոզը (FDG): մասնակցում սպիտակուցի հե­ ՊԱՇ-ախտորոշման գործըն-
տագա սինթեզին, քանի որ
Հետազոտությունները ցույց չունեն սեփական փ-ՌՆԹ, ուս­ թացներում: Դրանց ից են 18F
տի կուտակվում են բջջում:
են տվել, որ որոշ հիվանդութ- Արդյունքում քաղցկեղային նշակիր (Տ )ֆ֊ տ ո ր դ ե զ օ ք ս ի ֊
բջիջներում առաջանում են
յունների արագ և արդյունավետ պոզիտրոնային կուտակում­ գլյուկոզը ([18F]-FDG), ( Տ ) ֆ֊ տ ո ր ֊
ներ, որոնք անմիջապես արձա­
ախտորոշման գործընթացնե­ նագրում են ՊԱՇ-տեսածրիչը դիօքսիֆենիլա լա նինը ([18F]-

րում առավել հեռանկարային FD0PA), (Տ )ֆ֊ տ ո ր է թ ի լթ ի ր ո ֊

են պոզիտրոն ճառագայթող զինը ([18F]-FET), ( Տ ) ֊Յ ֆ֊ տ ո ր ^ ֊

իզոտ ոպ ներով (18F, UC և այլն) մեթիլթիրոզինը ([18F]M֊ eTyr) և

նշադրված a -ամինաթթուները: այլն (Նկ. 5):

Դրանք արդյունավետ են հատ- Պարզվել է նաև, որ արդյու-

сн2он 18 18г
ОН
ОН

[18F]-FDG [18F]-FDOPA -FET [18F]-MeFTyr

42 Նկար 5. 18F իզոտոպով նշագրված որոշ ամինաթթուների բանաձևեր

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

նավետ ՊԱՇ-ախտորոշման համար այսօր հրատապ է և էնզիմային մեթոդների վրա,

համար կարևոր է նաև ռադիո- այնպիսի մեթոդների ստ եղ­ և այս բնագավառում

դեղապատրաստուկի էնան- ծումը, որոնք կապահովեն մենաշնորհատերը (մոնոպո­

տիոմերային մաքրության աս­ վերջնական արգասիքների լիստ) ճապոնական “Ajinomo­

տիճանը: 18F նշակիր բարձր օպտիկական մաքրութ- to” ընկերությունն է: Հայաս­

ամինաթթուների օրինակով յուն: տանի Հանրապետությունում

ցույց է տրվել, որ ռադիոպատ- Այս խ նդիրը վաղուց լուծված այս ուղղությունը հաջողութ­

րաստուկի կազմում ակտիվ է սպիտակուցային ամինա­ յա մբ զա րգա ցվում է Հ Հ ԳԱԱ

ամինաթթվի օպտիկական հա- թթուների և այլ բնական կեն- «Հայկենսատեխնոլոգիա» գի-

կաիզոմերի մինչև 5% պարու­ սամոլեկուլների (մետաբոլիտ- տաարտադրական կենտրո­

նակությունը ՊԱՇ-պատկերում ներ) համար, սակայն այն առ նում, որտեղ գենետիկական

առաջացնում է անբարենպաստ այսօր մեում է դեռևս չլուծված սելեկցիայի և գենային ճար-

լրացուցիչ ֆոն՝ խանգարելով օրգանիզմի համար օտարածին տարագիտության մեթոդներով

արդյունավետ ախտորոշմանը: քիրալային միացությունների ստացվել են մի շարք սպի­

Անհրաժեշտ է նշել, որ վերը արտադրության համար, ինչ­ տակուցային ամինաթթուների

նշված գրեթե բոլոր բնագա­ պիսիք են, օրինակ, ոչ սպի­ ակտիվ շտամ-արտադրիչներ

վառներում (բժշկություն, դե­ տակուցային ամինաթթուներն և մշակվել են դրանց արտա­

ղագործություն, ՊԱՇ-ախտո- ու դրանցից կազմված պեպ- դրական կենսատեխնոլոգիա­

րոշում և այլն) քիրալային տիդային և այլ կառուցվածքով ներ (պրոլին, ալանին, վաչին,

մոլեկուլները, այդ թվում նաև կենսապատրաստուկները: Աշ­ արգինին, հիդտիդին, սերին,

ամինաթթուները, պիտանի են խարհի տարբեր երկրներում օրնիտին):

կիրառության համար միայն իրականացվում են սպիտա­ Ցավոք, հիմեանյութերի

էնանտիոմերապես մաքուր կուցային ամինաթթուների (սուբստրատներ) ոչ բնական

իզոմերների տեսքով: Հետևա­ բազմատոննաժ արտադրութ­ կառուցվածքի պատճառով

բար՝ դրանց արտադրության յուններ՝ հիմեված մանրէատին ամինաթթուների ստացման

ավանդական մանրէաբանա­ ազդեցությամբ տեղի է դեղագործական ընկերու­

կան և էնզիմային մեթոդները ունենում Լա֊ մինա թ թուների թյունների ուշադրության

կիրառելի չեն ոչ սպիտակու­ ասիմետրիկ սինթեզ 100% կենտրոնում է: Ակնհայտ է, որ

ցային ամինաթթուների ս ի ն ֊ ասիմետրիկ ելքով: կենսաբանորեն և դեղաբանո-

թեզի գործընթացներում: Իսկ Ասիմետրիկ սինթեզ կարող րեն ակտիվ քիրալային միա­

դասական քիմիական սինթեզն է ընթանալ ինչպես նոր քիրա- ցությունների արտադրական

արդյունքում ապահովում է լային կենտրոնի մակածմամբ, գործընթացներում հզոր կեն­

միայն օպտիկապես ոչ ակտիվ որը տեղի է ունենում, օրինակ, սատեխնոլոգիական մեթոդնե­

ռացեմատ խառնուրդների երբ նախաքիրալային մոլեկու­ րի հետ մրցունակ են հ ի ն ա ֊

առաջացումը, որոնց լը կամ նրա նացորդը սինթե­ կանում ասիմետրիկ սինթեզի

բա ժա նում օպտիկապես զի ընթացքում վերածվում է մեթոդները, իսկ ոչ բնական

ակտիվ իզոմերների նույնպես քիրալային մոլեկուլի, այնպես կառուցվածքով դեղապատ­

դժվարացված էհիմեանյութերի էլ ելային քիրալային կենտրո­ րաստուկների արտադրության

ոչ բնական կառուցվածքի նի փոփոխմամբ, օրինակ, երբ բնագավառում այն համար­

պատճառով: փոխվում են ասիմետրիկ ած- վում է միակ արդյունավետ

Հետևաբար՝ օրգանիզմի խածնի ատոմը շրջապատող ուղղությունը:

ֆերմենտային համակարգի տեղակալիչները: Սինթեզի Օգտագործվող քիրալային

համար օտար քիրալային միա­ ասիմետրիկ ընթացքը կարող է հարուցիչի (ինդուկտոր) քա­

ցությունների արտադրության պայմանավորված լինել ինչ­ նակությունից կախված, ասի­

նպատակով անհրաժեշտ է պես տարածական, այնպես էլ մետրիկ սինթեզը կարող է լի­

կիրառել առանձնահատուկ տարածաէլեկտրոնային գոր- նել ստեխիոմետրիկ կամ

մոտ եցուներ: Նման մոտեցում ծոններով: կատալիտիկ: Ստեխիոմետրիկ

է ասիմետրիկ սինթեզի ուղ­ Սկզբնական շրջանում ասի­ ասիմետրիկ սինթեզի ռեակցի­

ղությունը, որը, սկսած 1980- մետրիկ սինթեզը համարվում աներում քիրալային հարու­

ական թվականներից, ուժգնո­ էր արտասովոր երևույթ, և այն ցիչն օգտագործվում է հ ի ն ա ֊

րեն ներդրվում է քիրալային օգտագործվում էր հիմնարար նյութի հետ հավասար (1:1)

կենսամոլեկուլների արտա­ նպատակով' օրգանիզմում ըն­ քանակությամբ, իսկ կատալի-

դրության մեջ: թացող տարբեր կենսածին տիկ ասիմետրիկ սինթեզում

Ասիմետրիկ է կոչվում այն փոխարկումեերի մեխանիզմ­ կատալիտիկ քանակությամբ

սինթեզը, որի ընթացքում ների բացահայտման և կ ր կ ն օ ֊ (հիմեանյութի մոլային քանա­

քիրալային մոլեկուլի է ն ա ն ֊ րինակման համար: Ներկայում կության 1/(100-1000) ք ա ն ա ֊

տիոմերներից կամ դիաստե- ասիմետրիկ սինթեզը հաջո­ կով):

րեոմերներից, այսինքն' օպ տ ի ֊ ղությամբ ներդրվում է ար­ Ասիմետրիկ սինթեզի ուղ­

կական իզոմերներից որևէ տադրության մեջ, և այսօր մի ղությամբ միջազգային գիտա­

մեկն առաջանում է ավելցու- շարք կարևոր քիրալային դե­ կան հանրությանը հայտնի են

կով: Արգասիք-խառնուրդում ղապատրաստուկներ ար­ հանրաճանաչ գիտական

օպտիկական իզոմերներից տադրվում են ասիմետրիկ խմբեր, որոնք լուրջ ներդրում­

որևէ մեկի նույնիսկ 1% ա վել­ սինթեզի եղանակով: Իրակա­ ներ ունեն այս ուղղության

ցուկի դեպքում (օրինակ' երբ նում կենսապատրաստուկների զարգացման գործում: Օգտա­

L/D = 50,5/49,5% ) սինթեզը արտադրական պրակտիկա­ գործելով տարաբնույթ քիրա-

համարվում է ասիմետրիկ, այն յում ասիմետրիկ սինթեզը լային կատալիզատորներ և

կարող է լինել էնզիմային կամ լրացնում է այն բացը, որն ի օժանդակ ռեագենտներ'

քիմիական: Ասիմետրիկ սին­ զորու չէ լուծելու կենսատեխ- դրանք զբաղվում են զանա­

թեզը բնութագրվում է նոլոգիան: Խոսքը վերաբերում զան քիրալային միա ցություն֊

ասիմետրիկ ելքով, որն այլ է օրգանիզմի համար օտարա­ ների ասիմետրիկ սինթեզով:

կերպ կոչվում է հ ինա կա ն ծին քիրալային կենսա մոլե֊ Դրանցից հիշատակության են

արգասիք - իզոմերի էն ա ն ֊ կուլների արտադրությանը, ա րժա նի Հ. Կագանի, Ու. Շ ո լ ֊

տիոմերային ավելցուկ (ee), որը հնարավոր չէ իրականաց­ կոպֆի, Դ. Զեեբա խի, Ա. Է վ ա ն ֊

սինթեզի տարածական ընտրո­ նել մանրէաբանական և էնզի- սի, Վ. Օպոլզերի, Կ. Ն ա խ ե ր ա ֊

ղականություն կամ սինթեզի մային մեթոդների կիրառմամբ: յի, Մ. Նորթի, Յու. Բելոկոնի

օպտիկական ելք: Նշենք, որ Այսօր ասիմետրիկ սինթեզի աշխատանքները: Որոշ մշա-

օրգանիզմում ֆերմենտների ուղղությունը հանրաճանաչ կումեեր այսօր ներդրված են

44
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

HД ЛNH, - О H NH2
icy у г о н
ձ н NH2

ալիֆատիկ և ա րոմա տ իկ հ ե տ ե ր ո ց ի կ լ ի կ ա d|flն Шթ թ Ոէ ն ե Ո չհագեցած
ամինաթթուներ R= ալկիլ, արիլ, հետերոցիկլ ամինաթթուներ

Նկար 6. Սինթեզված ոչ սպիտակուցային ամինաթթուների ընդհանուր բանաձևեր

արդյունաբերության մեջ, և ներ: Դրանք՝ որպես մետա- մանիայի որոշ գիտական

արտադրվում են դեղաբանո- ղապրոտեազների, անգիո- կենտրոններում: Սինթեզված

րեն ակտիվ կենսապատրաս- տենզին-կոնվերտացնող և այլ ոչ սպիտակուցային ամինաթ­

տուկներ, որոնց ստացումը կարևոր ֆերմենտների ակտիվ թուների ընդհանուր բանաձև­

կենսատեխնոլոգիական եղա­ արգելակիչներ, Procter & Cam- երը բերված են նկար 6-ում:

նա կով արդյունավետ չէ: ble Pharmaceuticals, Novartis Արձանագրված տվյալների

Ասիմետրիկ սինթեզի ուղ­ Pharmaceuticals և այլ հանրա- հիման վրա մշակվել է օպտի-

ղությունը, սկսած 1990 թ-ից, ճանաչ դեղագործական ընկե­ կապես ակտիվ ոչ սպիտակու­

հաջողությամբ զարգացվում է րությունների ուշադրության ցային ամինաթթուների արդ­

նա և Հայաստանի Հանրապե­ կենտրոնում են: Սակայն, կա­ յունավետ փոքրածավալ

տությունում: Երկու գիտական րևորությամբ հանդերձ, հայտ­ արտադրական տեխնոլոգիա,

խմբեր՝ Հ Հ ԳԱԱ «Հա յկենսա - նի չհագեցած ամինաթթուների որն ունի մի շարք կարևոր

տեխնոլոգիաե գիտաարտադ- տեսականին խիստ սահմանա­ տեխնոլոգիական առավելութ­

րական կենտրոնը և Երևանի փակ է. դրա նք հիմնականում յուններ.

պետական համալսարանը, անջատվում են սնկերից: Իսկ • ունիվերսա լութ յուն.

զբաղվում են ոչ սպիտակու­ ինչ վերաբերում է չհագեցած տեխնոլոգիան հնարավորու­

ցային ամինաթթուների և ամինաթթուների սինթետիկ թյուն է տալիս միևնույն տեխ­

դրանցից կազմված պեպտիդ- նմանակներին, գրականու­ նոլոգիական սխեմայով և միև­

ների ստացման խնդիրներով: թյան մեջ նկարագրված են մի նույն հ ի ն ա կ ա ն ելային հումքի

Մշակվել են կողքային ռադի­ քանի նման միացություններ, ու քիրալային հարուցիչի կի-

կալում տարբեր բնույթի ալի- այն էլ ոչ ակտիվ ռացեմատ րառմամբ ստանալու զանա­

ֆատիկ, արոմատիկ և հետե­ խառնուրդների տեսքով: զան ոչ սպիտակուցային ամի­

րոցիկլիկ տեղակալիչներ Վերջերս մեզ հաջողվել է նաթթուներ,

պարունակող a -ամինաթթու- Սոնոգաշիրայի, Հեկի և Գլա- • բա րձր ընտրողականու­

ների բարձրաընտրողական զերի համակցման ռեակցիա­ թյա ն. հինա կա ն արգասիքի

ասիմետրիկ սինթեզի մեթոդ­ ների կիրառմամբ մշակել չհա­ էնանտիոմերային ավելցուկը

ներ, և սինթեզվել են 150-ից գեցած ամինաթթուների միջինացված տվյալներով գե­

ավելի նոր, գրականության սինթեզի ունիվերսալ մեթոդ, րազանցում է 90%-ը, որը հնա­

մեջ չնկարագրված էնանտիո- որի օգնությամբ սինթեզվել են րավորություն է տալիս ընդա­

մերապես մաքուր ոչ սպիտա­ կողքային ռադիկալում տար­ մենը մեկ բյուրեղացմամբ

կուցային (S)- և (R ^a-ամինաթ- բեր բնույթի չհագեցած կապե­ ստանալու 99%-ից բարձր օպ­

թուներ: րով (ացետիլենային, ալիլային տիկական մաքրությամբ նպա­

Ներկայում առավել արդի­ և այլն) ալիֆատիկ, արոմա- տակային ամինաթթու,

ական են կողքային ռադիկա­ տիկ և հետերոցիկլիկ խմբեր • քիրալային հարուցիչի

լում չհագեցած կապեր պարու- պարունակող էնանտիոմերա- ռեգեներացում. յուրաքանչյուր

նակող օպտիկապես ակտիվ պես հարստացված ավելի քան սինթեզից հետո ելային քիրա-

ամինաթթուները, որոնք կա­ 20 նոր a -ամինաթթուներ: Սին­ լային նյութը վերականգնվում

րելի է համարել նոր սերնդի ոչ թեզված նմուշները ներկայում է քանակական քիմիական ել­

սպիտակուցային ամինաթթու­ հետազոտվում են ՌԴ և Գեր- քով և ելային օպտիկական

ակտիվության ամբողջական Ներկայում պարբերաբար ար­ թյուն է հայտնաբերվել a -հիդ-
րօքսիլեյցինի օպտիկական
պահպանմամբ, որը հնարավո­ տ ա դրվում են շուրջ 15 անվա­ իզոմերների և դրանց ից կազմ­
ված պեպտիդների դեպքում,
րություն է տալիս այն բա զ­ նումով ոչ սպիտակուցային որը վկայում է այն մասին, որ
այդ միացությունները կարող
միցս օգտագործելու ասիմետ­ ամինաթթուներ, որոնք իրաց­ են կիրառվել նոր պոտենցիալ
հակավիրուսային դեղապատ­
րիկ սինթեզի ռեակցիաներում, վում են եվրոպական շուկա- րաստուկների ստացման գոր-
ծընթացներում: Բացի դրանից,
• շ ա հ ա վ ե տ ո ւ թ յ ո ւ ն . յում: Դրանց հ ի ն ա կ ա ն պատ­ ուժեղ բազմացումային (պրո-
լիֆերատիվ) ակտիվություն է
տեխնոլոգիան մատչելի և վիրատուներն են բելգիական բաց ահայտվել որոշ հետերո-
ցիկլիկ տեղակալված ոչ սպի­
էժա ն հումքից կարևոր և թա ն­ ACROS Organics, գերմանական տակուցային ամինաթթուների
և դրանցից կազմված պեպ-
կա րժեք ոչ սպիտակուցային IRIS Biotech GMB և լատվիական տիդների մոտ, օրինակ' կող­
քային ռադիկալում տեղակալ-
ամինա թթուներ սինթեզելու FNG Invest ընկերությունները: ված տրիազոլային օղակ
պարունակող ալանինի և ցիս-
հնարավորություն է տալիս: Հաշվի առնելով այն հան­ տեինի նմանակների դեպքում:
Դրանք կարող են կիրառու­
Հիմնական ելային հումքը բնա­ գամանքը, որ դեղագործու­ թյուն գտ նել նոր հակաուռուց­
քային դեղապատրաստուկնե­
կան գլիցին ամինաթթուն է, թյան և բժշկության ոլորտնե­ րի ստացման գործընթաց -
ներում:
որի 1 կգ-ի գինը համարժեք է րում ամինաթթուները
Անշուշտ, կենսատեխնոլո-
10 ԱՄՆ դոլարին, այն դեպ ­ կիրառվում են հ ի ն ա կ ա ն ո ւմ գիան' որպես կյանքի մասին
գիտություն, XXI դարում իր
քում, երբ արգասիքի, այսինքն' պեպտիդների տեսքով, զու­ ուրույն խոսքը կասի գիտու­
թյան ու տեխնիկայի զա րգա ց­
սինթեզված օպտիկապես մա­ գահեռաբար իրականացվել են ման տարբեր էտապներում
և անգնահատելի դերակա­
քուր, ոչ սպիտակուցային ամի­ հետազոտություններ սինթեզ- տարություն կունենա դեղա ­
գործության, բժշկագիտու­
նաթթուների շուկայական գնե­ ված ոչ սպիտակուցային ամի­ թյան, գյուղատնտեսության,
սննդարդյունաբերության և
րը տատանվում են 150-450 նաթթուները պեպտիդների տնտեսության այլ ոլորտնե-
րում:
ԱՄՆ դոլարի սահմաններում: կառուցվածքի մեջ ներդնելու

Մշակված տեխնոլոգիան իր ուղղությամբ: Այդ նպատակով

տեխնոլոգիական մատչելիու­ կիրառվել են պեպտիդային

թյամբ և պարզությամբ տվյալ սինթեզի դասական մեթոդնե­

բնագավարում է աշխարհում րը, որոնց օգնությամբ սին-

լավագույնն է, և այն այսօր կի­ թեզվել են 40-ից ավելի նոր, ոչ

րառվում է մի շարք արտերկ- սպիտակուցային ամինաթթու­

րյա հետազոտական և դեղար- ներ պարունակող պեպտիդ-

տադրող կենտրոններում ներ: Դրանց ընդհանուր բա­

(ՉԺՀ, ՌԴ, Գերմանիա, Լատ­ նաձևը ներկայացված է նկար

վիա և այլն): 7-ում:

Մշակված մեթոդների հի­ Միաժամանակ հետազոտ­

ման վրա Հ Հ ԳԱԱ «Հա յկենսա - վ ել են սինթեզվա ծ նոր ամի­

տ եխ նոլոգիա » ԳԱԿ-ի փորձա- նա թթուների և պ եպտ իդների

արտադրական կայանում բժշկակենսաբանական հատ-

կազմակերպվել է օպտիկա- կությունները: Պրոտեազ ֆեր­

պես ակտիվ ոչ սպիտակուցա­ մենտների (տրիպսին, պրոտե-

յին ամինաթթուների փոքրա­ ինա զ K և այլն) ազդեցության

ծավալ արտադրություն: ուժեղ արգելակիչ ակտիվու­

н r4
COOH

4 Նկար 7. Սինթեզված ոչ
ոչ սպիտա կուցային սպիտակուցային ամինաթթու
պարունակող պեպտիտների
ամինաթթվային մնացորդ ընդհանուր բանաձևը

46
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՀԱԴՐՈՆԱՅԻՆ ՄԵԾ ԿՈԼԱՅԴԵՐՆ ՍԿՍԵԼ Է ԻԴԵՊ
ԱՇԽԱՏԵԼ 13 ՏՐԻԼԻՈՆ ԷԼԵԿՏՐՈՆՎՈԼՏ ՚ *» յ
ՌԵԿՈՐԴԱՅԻՆ ԷՆԵՐԳԻԱՅՈՎ*

Միջուկային հետազոտու­ համար, իսկ ֆիզիկական հե­
թյունների եվրոպական կենտ­
րոնում՝ ՑԵՌՆ-ում, գրեթե երե­ տազոտությունները կկատար­
քամյա արդիականացումից
հետո վերջապես գործարկվել վեն 2016-2018 թթ.:
է Հադրոնային մեծ կոլայդերը
(ՀՄԿ): Կոլայդերի հզորությու­ ՀՄԿ-ն կառուցվել է 2008 թ.
նը մեծացվել է շուրջ 2 անգամ՝
8 տրիլիոնից մինչև 13 տ րիլի­ Ֆրանսիայի և Շվեյցարիայի
ոն էլեկտրոնվոլտ: Սա համաշ-
խարհային ռեկորդ է, որի ար­ սահմանին, 100 մ խորությու-
ժանիքը սակայն միայն դա չէ:
նում: Այն իրենից ներկա յա ց­
2008-2012 թթ.' կոլայդերի
աշխատանքի առաջին փուլում, նում է 27 կմ երկարությամբ
գիտնականները Ստանդարտ
մոդելի շրջանակներում ստա­ օղակաձև թունել, որտեղ տե­
ցել են Հիգսի բոզոնի՝ տաս­
նյակ տարիներ առաջ կան­ ղադրված է լիցքավորված
խագուշակված տարրական
մասնիկի գոյության ապացույ- մասնիկների արագարար՝
ցը:
հսկայական խողովակի տես-

հայտնաբերել, այսպես կոչ­ քով: Հետազոտության ընթաց­
ված, գերհամաչափ մասնիկ­
ներ' գլյուինոներ: Եթե դրանք ի քում նրա ներսում տարբեր
հայտ գան կոլայդերում, ապա
առաջին անգամ կհաստատվի ուղղություններով արձակվում
«մութ նյութի» գոյությունը, որը
տեսականորեն կանխագուշա­ են պրոտոնների փնջեր, որոնք
կել են գիտնականները:
արագացվում են մինչև հսկա­

յական՝ լույսի արագությանը

մոտ արագություններ, որից

հետո դրանց մի մասի միմյանց

բախվելու արդյունքում պետք

Նոր էներգիայով աշխա­ Սակայն մոտ ժամանակնե­ է ծնվեն տարրական նոր մաս-
տ ող կոլայդերի վերագործար- րում նրանք հայտնագործու­ նիկներ: Կոլայդերը նախա­
կումից հետո գիտնականները թյուններ չեն սպասում և ասում տեսված է նյութի էության և
ծրագրում են առաջին անգամ են, որ 2015 թվականն օգտ ա ­ ֆիզիկայի հիմնարար օրենք­
գործվելու է արդիականացված ների մասին սկզբունքորեն նոր
" http://www.newsru.com/ մեքենան լիովին հասկանալու տվյալներ ստանալու համար:
w orld/03jun 2015/cern .htm l

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015 47

ԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ՅԱՎՐՈՒՅԱՆ

Հայ-ռուսական համալսարանի պրո­
ֆեսոր,

ՀՀ ԳԱԱ կենդանաբանության թան­
գարանի տնօրեն,
կենսաբանական գիտությունների
դոկտոր, պրոֆեսոր

Աչքը մարդու և կենդա ­ բնության բազմապիսությու­
նիների ամենաբարդ նը, երևույթները, առարկայի
և նուրբ օրգաններից մեկն է: չափերը, գույները և այլ բնու-
Գիտնականներն ապացուցել թագրեր:
են, որ մարդն արտաքին միջա­
վայրի մասին տեղեկատվու­ Մարդու և կենդանիների
թյա ն 80 %-ից ա վելին ստանում աչքերը տարբերվում են ոչ մի­
է տեսողության միջոցով: Տե­ այն իրենց գույնով, չափերով,
սողությունն ունի չափազանց ձևով և տեսողության առանձ­
կարևոր դեր նաև կենդանի­ նահատկություններով, այլև
ների կյանքում: Աչքի միջո­ տեղադրմամբ: Այսպես' մար­
ցով է, որ մարդը և կենդանի­ դու և որոշ կենդանիների աչ­
ները տեսնում են այն ամենը, քերը գանգի ակնախոռոչնե­
ինչը շրջապատում է նրանց, րում տեղադրված են այնպես,
ճանաչում և գնահատում են որ նրանց աչքերի տեսողու­
թյան առանցքները զուգահեռ
են իրար: Իսկ որոշ կենդանի­ (նրանց աչքի խնձորակի չափը
ների աչքերի տեսողության մոտ 51 մմ է), սակայն դրա նք
առանցքները միմյանց հետ չեն առանձնանում տեսողու­
որոշակի անկյուն են կազմում: թյան սրությամբ:
Օրինակ' առյուծի և կատվի աչ­
քերի տեսողության առանցք­ Առավել զարմանալի տեսո­
ները կազմում են 18° անկյուն, ղություն բնությունը պարգևել
շան աչքերը' 50°, այծյամինը' է նապաստակներին և ճագար­
100°, ընձուղտինը' 140°, նա- ներին, որոնք կարողանում են
պաստակինն ու ճագարինը' առանց գլուխը պտտելու դի­
170° : Տեսողության առանցքնե­ տարկել ամբողջ շրջապատը
րի ոչ զուգահեռությամբ պայ- (տես նկարը): Սակայն դրանց
մանավորված' մարդու տեսա­ տարածական տեսողությունն
դաշտը 160° է, շանը' 250° , իսկ ընդամենը 30° է, երբ նայում
տարածական տեսողությունը, են առաջ, և 9° , երբ նայում են
համապատասխանաբար, 120° հետ:
և 90° է:

Ցամաքային կենդանատե­
սակներից ամենամեծ աչքերն
ունեն ձիերը և ջայլամները

48
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015