42-2015-4

ԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

մաքում, իսկ շատ ձկներ կար­ րիճները, մորմերը և, իհարկե,
շատ թրթուրներ և որդեր:
ճատես են:
Ընտանի այծերն իրենց
Այլ է գորտ երի և դոդ ոշ­ նախնիների նման, ունենալով
համեմատաբար լավ տեսո­
ների տեսողությունը: Դրանց ղություն՝ միշտ առաջնորդում
են կարճատես ոչխարների հո-
աչքերը հանգստի պահին լավ տը: Հետազոտություններից
պարզվել է, որ ընտանի ոչ­
են տեսնում հեռավոր առար­ խարների տեսողությունը եր­
կարատև ընտրության հետև­
կաները, իսկ երբ «զննում» են անքով այնքան է թուլացել,
որ դրա նք կարիք ունեն կրելու
մոտակա իրը (կենդանուն), -6,27 դիոպտրա ապակիներով
ակնոց:
աչքի ոսպնյակը տեղաշարժ­
Սուր տեսողություն ունեն
վում է առաջ, և դրանք կարո­ ծովային գլխոտանի փափկա­
մարմիններից ութնոտանին
ղանում են տարբերել միայն և կաղամարը: Ի տարբերու­
թյուն կաթնասունների աչքե­
շա րժվող առարկաները (որ­ րի՝ սրանց աչքի ոսպնյակը
կլոր է և կարող է տեղաշարժ­
դեր, բզեզներ, ճանճեր, թի­ վել և պտտվել իր առանցքի
շուրջը: Դրա հետևանքով այս
թեռներ և այլն): Զոհը հայտ­ գլխոտանիները կարող են
զննել շրջապատը'չշարժելով
նաբերելիս գորտը բացում է աչքի խնձորակը և չպտտելով
գլուխը: Ի դեպ, հաճախ այս
բերանը, դուրս է նետում լե­ կենդանիների ձախ աչքը չորս
անգամ մեծ է, քան աջը, որը
զուն և բռնում ու կուլ է տալիս հարմարվել է ծովի հատա­
կը դիտարկելուն, իսկ փոքրը
Այս կենդա նիները հետ աքր­ զոհին՝ այս ամենը կատարելով զննում է ծովի մակերևույթը:
քիր են նրանով, որ հետապն-
դողից փախչելիս կարող են 1/15-րդական վայրկյանում: Հայտնի է, որ թռչունների
միայն հետ նայել, ուստի եր- զգայարաններից առավել լավ
բ ե ն ընկնում են առջևում դա­ Երկկենցաղներով սնվող զարգացած են տեսողությունը
րանակալած գիշատչի ճան-
կերը: Նապաստակի «շլդիկ» սողունները (օրինակ՝ օձերը),
մականունը հենց այսպես տես­
նելու «շնորհքի» հա ստ ա տ ուն «իմանալով» գորտերի այդ սո­
է:
վորության մասին, բացում են
Մարդու աչքը կարող է ըն­
կալել լույսի աղբյուրի 18-ից ոչ բերա նը և շարժում լեզուն: Այն
ավել թարթում մեկ վայրկյա-
նում: Դրանից մեծ թվով թար- ընդունելով որդի կամ միջատի
թ ո ւն ե ր ը ձուլվում և դառնում
են մեկ ընդհանուր պատկեր: տեղ' գորտը նետվում է առաջ

Այնինչ որոշ կենդանիներ, և հայտնվում օձի բերանում:
օրինակ՝ թռչունները և միջատ­
ները, կարող են ընկալել մինչև Բնությունն էվոլյուցիայի
200 թարթում վայրկյանում:
ընթացքում ստեղծել է բա զ­
Փոկերը և դելֆինները հա­
վասարապես լավ են տեսնում մապիսի պայմանների հար­
ինչպես ջրում, այնպես էլ ցա­
մարված կենդանատեսակ-

ներ: Առաջացել են ցերեկային,

մթնշաղային և գիշերային

կյանք վարողներ և այդ պայ­

մաններին համապատասխան

տեսողություն ձեռք բերած տե-

սակներ:

Եթե օրվա լուսավոր ժա­

մերին ակտիվ են ճնճղուկազ-

գի թռչուններից շատերը, որոշ

մկնանման կրծողները, դրան­

ցով սնվող գիշատիչ թռչուն­

ները և գազանները, ապա

մթնշաղա-գիշերային ժամե­

րին թռչուններից ակտիվանում

են բվերը, նացած կենդա-

նատեսակներից' դոդոշները,

ոզնիները, որոշ օձեր, գոր­

շուկը, շատ կատվազգիներ,

միջատներից' որոշ բզեզներ,

թիթեռներ, երկթևանիներ,

հատվածոտանիներից' կա-

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

г

է ԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

խաղում ոչ միայն օրվա լուսա­ շփոթված կա նգնել և նույնիսկ
նահանջել:
վոր ժամերին, երբ ներքևում
Բնության մեջ գործում է
կարելի է կողմնորոշվել տե­ չգրված օրենք' «Ուզում ես ու­
տել կամ հաղթել թշնամուդ'
ղանքի անհարթությունների եղիր ուշադիր և միշտ զգոն:
Նկատիր այն ամենը, որ կա­
միջոցով, այլև գիշերը' աստ- տարվում է շրջապատում, այ­
լապես կփոխվեն դերերը: Աչքը
ղերի օգնությամբ: տրված ամեն ինչ ժամանակին
տեսնելու համար»:
Ծնվելու առաջին իսկ րո­
Այսպիսով' կյանքի ամենա­
պեներին կենդանու (նորած- մեծ բարիքներից մեկը աշխար­
հի հետ հաղորդակցվելու և
նի) տեսադաշտում հայտնված աշխարհը տեսնելու հնարավո­
րությունն է: Իսկ երբ ա յդ ամե­
էակը դառնում է ամենահա- նը լինում է ամենատարբեր
երանգներով, կյանքը դառնում
րազատը' շատ դեպքերում է առավել բովանդակալից, հե­
տաքրքիր և լիարժեք:
փոխարինելով այդ ժամանակ
Մարդը տեսողությամբ ըն­
տարբեր պատճառներով բա- կալում է սպեկտրի մանու­
շակագույն և կարմիր գույ­
ցակա ծնողներին: ների միջև լույսը: Այդպիսի
տեսողությունն անվանում են
Կենդանիների վարքագ­ եռագույն, քանի որ այն ձև­

ծով զբա ղվող գիտնականնե-

րը' վարքաբանները (էթոլոգ),

պարզել են, որ ամեն մի վայրի

և լսողությունը: Նապաստակ­ կենդանատեսակ ունի աշխար­
ների նման սրանցից շատերը
(կտցարներ, այծկիթ և այլն) հը ճանաչելու երեք աղբյուր՝
աչքերի հատուկ տեղադրման
շնորհիվ կարող են տեսնել նախնիների փորձը, ծնողների
ամբողջ շրջապատը:
օրինակը և անձնական փորձը,
Չափազանց սուր է ցերե­
կային շատ գիշատիչ թռչուն­ որոնք առնչվում են տեսողու-
ների տեսողությունը: Այսպես,
չափերով ոչ մեծ բա զեն մեկ թյանը:
կիլոմետրից ավելի բարձրու­
թյունից տեսնում է գետնին Սկզբում այն ամենը, ինչն
շարժվող մկանը, թռչնակին և
նույնիսկ միջատին և կարող է անծանոթ է և երևան է գա­
ցած նետ վել ու որսալ դրանց:
Շատ արծիվներ և անգղեր լիս առաջին անգամ, դառ­
իրենց զոհին կամ նրա դին
կարող են նկատել 2 կիլոմետր նում է հետազոտման առար­
և ավելի բարձրությունից:
կա և զննման օբյեկտ, որն,
Գիշատիչ թռչունների վար­
քը հետաքրքիր է նաև նրանով, անկասկած, հինա կա նում
որ, բացի իրենց շրջապատը
զննելուց, դրանք միաժամա­ կատարվում է տեսողության
նակ հետևում են հարևաննե­
րի թռիչքին: Եթե նրանցից մե­ օգնությամբ: Հաճախ այս­
կը, տեսնելով լեշը, նետվում է
ցած, մնացածները, նույնիսկ տեղ գործում են տեսողական
չտեսնելով դիակը, հետևում
են հարևանի վարքին և, որպես բազմապիսի ազդակներ, ցու-
կանոն, չեն սխալվում:
ցադրամիջոցներ' բաց երախ,
Չվող թռչնատեսակների
տեսողությունը կարևոր դեր է ժանիքներ, սևեռուն հայացք,

կնճռոտված մռութ, պոչի,

ականջների, գլխ ի կամ մարմի

դիրք և այլն:

Հայացքը որոշ դեպքերում

կարող է նշանակել մարտահ­

րավեր կամ, ընդհակառակը'

հնազանդում, համերաշխու-

թյուն:

Երբեմն պոտենցիալ զոհի

(օրինակ' խոճկորի) անսպասե­

լի աղմկոտ և ագրեսիվ վար­

քը, սևեռուն հայացքը կարող

են հզոր գիշատչին ստիպել

50
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ավորվում է երեք հինա կա ն

գույների' կարմիրի, կապույտի

և կանաչի բազմապիսի զու­

գակցումներից: Պարզվում է,

որ նույնիսկ այս հարաբերու­

թյունների դեպքում, մարդու

աչքը տարբերում է 17000-ից

ավելի գունային երանգներ:

Նշենք, որ երանգների բա զ­

մապիսությունը 100 միլիոնից

ավելին է, իսկ սպեկտրի միայն

կարմիր մասում երանգների

թիվը շուրջ 8 միլիոն է:

Տարբեր կենդանիներ, կախ­

ված կյանքի և շրջակա միջա­

վայրի թելադրանքից, գույները

տեսնում և տարբերում են ըստ

հ ա գե ցվա ծո ւթ յա ն :

Այսպես' թռչունները հո­ գույնի 25 երանգ, որովհետև հեռատեսությամբ, աքրոմա-
դա նրանց զոհերի հինա կա ն
յակապ տեսնում և տարբե­ գույնն է: տիկ թե գունավոր կամ մոզաիկ

րում են իրենց ձագերի բերա­ Փղերը չեն սիրում իրենց (ինչպես օրինակ' միջատների)
ոսկորների գույնը հիշեցնող
նի գույնը հիշեցնող դեղինի սպիտակ գույնը: Դա է պատ­ պատկերաընկալման եղանա­
ճառը, որ Հնդկաստանում ճա­
և վարդագույնի երանգները: նապարհի արգելապատնեշ­ կով, ծառայում է հետևյալ կա­
ների քարերը ներկում են այլ
Աղավնիները լավ տեսնում գույներով: րևոր նպատակին' միջավայրի

և տարբերում են կապույտի Վաղուց հայտնի է, որ կո­ հետ անմիջական ծանոթա­
վերը և ցլերը չեն տարբերում
երանգները: Հավերը, աքլոր­ գույները: Իսկ ցլամարտում օգ­ նալու, սնունդ հայթայթելու,
տագործվող ալ կարմիր լաթն
ները և մյուս շատ թռչուններ ընդամենը հանդիսատեսին զուգընկեր գտնելու, բարեկա­
հրապուրելու համար է:
տեսնում և ըստ փետրածածկի մին թշնամուց կամ մրցակցից
Այս ամենից բա ցի' կենդա ­
գույների կամ կատարի կարմ­ նիները հիանալի տարբերում տարբերելու, քողարկվելու,
են լույսի ուժգնությունը և նրա
րության «եզրակացնում» են, հնարավորությունները: այսինքն' շրջապատում ավե­

թե ինչպիսի վիճակում է դի- Բոլոր կենդանիներին գրա ­ լի արդյունավետ գոյատևելու
վում են լույսի տարաբնույթ
մացինը: աղբյուրները, ա յդ թվում կրա- համար:
կը' արևից հետո Երկրի վրա
Կկուն ոչ միայն լավ գունա­ լույսի և ջերմության ամենահ- Գիտնականներին վաղուց
զոր աղբյուրը:
վոր տեսողություն ունի, այլև հետաքրքրում են աչքի կառուց­
Նույնիսկ այս ոչ ծավալուն
կարողանում է տարբերել բնե­ ներկայացումից ընթերցողին վածքը, նրա առանձնահատ-
պարզ է դառնում, որ կենդա­
րում ձվերի նախշերը: նիների և մարդու տեսողու­ կությունները' առանձնաց­
թյունը, լինի այն արտահայտ­
Չնայած իր հոյակապ տե­ ված կարճատեսությամբ թե նելով և հատուկ ընդգծելով

սողությանը' ութոտանի գլխ ո­ կենդանի էակի կյանքում այս

տանի փափկամարմինն ամեն օրգանի դերը նացած զգայա­

ինչ տեսնում է սև ու սպիտակ' րանների շարքում:

նրա տեսողությունը գունա­ Կենդանական աշխար­

վոր չէ: Ներկայում ընդունված հի ներկայացուցիչների, այդ

է, որ շները և, ընդհանրապես, թվում նա և մարդու կյանքում

շնազգիներն ամեն ինչ տես­ այս բա րդ և անփոխարինելի

նում են սև ու սպիտակ կամ օրգանի կառուցվածքը կրկնօ-

թույլ մ ո խ րա դա ր չն ա գույն րինակելով' գիտնականները

երանգներով: փորձում են պարզել մանրէնե­

Կատուները, սպեկտրի յոթ րի կազմության գաղտնիքները

հ ի ն ա կ ա ն գույներից բա­ և թափանցել տիեզերքի հեռա­

ցի, տարբերում են մոխրա­ վոր անկյունները:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015 51

к!
ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԷՆԵՐԳՒԱՑՒ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Ն» * Ц 1 i l l W ж V-Г ՎԱՐՈՒՆ ՍԻՎԱՐԱՄ
ՀԵՆՐԻ ՍՆԵՅԹ
ԼԱՎԸ*

ՍԵՄՅՈՒԵԼ ՍԹՐԵՆՔ

ապոնական կիսամութ րովսկիտե արևային տարրերի բավական տարածված են, և
մի բարում մագիստրա­ ՕԳԳ-ն բարձրացնելու 10 %-ից գիտնականները կարող են հեշ­
տուրայի ուսանող Մայքլ Լին ավելի և առաջացրին նավթա­ տությամբ ու առանց մեծ ծախ­
անձեռոցիկի վրա հապճեպո­ յին տենդի պես մի բան էներ­ սերի, ցածր ջերմաստիճաննե­
րեն գրանցում էր քիմիական գետիկայի ոլորտում, քանի որ րի պայմաններում դրանցից
բաղադրամասեր: Ավելի վաղ, ամբողջ աշխարհի գիտնա­ ստանալ բարակ, բարձրբյու-
ա յդ նույն օրը, Տոինոյի Իո- կաններն սկսեցին տենդագին րեղային կառուցվածքով թա­
կոհամայի համալսարանի մի փնտրել նոր եղանակներ՝ պե- ղանթներ, ինչպես ստանում են
աշխատակից մեծահոգաբար րովսկիտե տարրերի ՕԳԳ-ն է՛լ բարձր ջերմաստիճանների և
նրան էր հանձնել արևային ավելի բարձրացնելու համար: մեծ ծախսերի պայմաններում
տարրեր ստանալու իր նորա­ սիլիցիումային թաղանթները:
րարական բաղադրատոմսը, Գրանցված վերջին ռեկոր­ Ի տարբերություն սիլիցիումա­
որում, սովորական սիլիցիու­ դ ը ' 20,1 %-ը, ստ ա ցվել է Հա ­ յին հաստ ու կոշտ թաղանթնե­
մի փոխարեն օգտագործվում րավային Կորեայի քիմիական րի' պերովսկիտե թաղանթնե­
էր պերովսկիտ նոր նյութը: Այդ տեխնոլոգիայի ինստիտու- րը բարակ են ու ճկուն:
տարրերի ՕԳԳ-ն չէր գերա­ տում: Համեմատության համար
զա նցում 3,8 %-ը, ուստի դրա նց նկատենք, որ տասնամյակներ Սակայն սիլիցիումի տ եղը
վրա ոչ ոք ուշադրություն չէր շարունակ կատարվող հետա­ գրավելու համար հարկավոր
դարձրել, բայց Լիի համար սա զոտությունների ու մշակումեե- է հաղթահարել մի շարք լուրջ
դարձավ ոգևորության ա ղ­ րի արդյունքում արևային սի- խոչընդոտներ: Պերովսկիտե
բյուր: Փաստեր հավաքելով' լիցիումային տարրերի ՕԳԳ-ն արդի փորձնական նմուշնե­
2011 թ. նա վերա դա րձա վ Օքս- հաջողվել է հասցնել մինչև րի չափերը շատ փոքր են, և
ֆորդի համալսարանի Կլարե- գր եթ ե 25 %-ի: Իսկ պերովսկի- որպեսզի դրանք կարողա­
դոնի լաբորատորիա, որտեղ տի հետազոտողները նպատա­ նան մրցակցել արևային սի­
մենք երեքս աշխատում էինք, և կադրվել են գերազանցել այդ լիցիումային տարրերի հետ,
ըստ այդ բաղադրատոմսի կա­ ցուցանիշը: այդ չափերը պետք է բազմա­
տարեց մի շարք փորձեր: Այդ կի անգամ մեծացնել: Բացի
փորձերը հնարավորություն Պերովսկիտը հրապուրիչ այդ' հարկավոր է շեշտակի
տվեցին առաջին անգամ պե- է մի քանի պատճառով: Դրա բարձրացնել դրանց անվտան­
բաղադրամասերը Երկրի վրա գությունը և երկարաձգել
' В мире науки, N 8-9, 2015. կայունությունը:

52
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

Անսպասելի ճանաչում ստա­

ցած պերովսկիտ հանքանյութը

կարող է օգտագործվել ավելի
էժան ու արդյունավետ արևային
տարրեր (մարտկոցներ) ստեղ­
ծելու համար, քան սիլիցիումից
պատրաստվածները:

к! ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Պ ա յք ա ր ՕԳԳ-ի համար Այդ պատճառով խոչընդոտ­ լայնություն» կոչվող ֆիզիկա ­
կան բնութա գրով: Արևի լույ­
Այսօր արևային տարրե­ ների հանդիպելու հնարավո­ սը պարունակում է լուսակի
(սպեկտր) տեսանելի մասի բո­
րի ամենաբարձր ՕԳԳ-ն 25,6 րությունը փոքր է, ուստի պե- լոր ալիքների երկարություննե­
րը, բայց գրգռել էլեկտրոններ
% է: Ինչա դրա նք չեն կարող րովսկիտի' լույսով գրգռված կարող են միայն մի քանի-
սը: Մնացած ալիքներն անց­
էլեկտրականության վերածել էլեկտրոնները շատ ավելի քիչ նում են կիսահաղորդչի միջով'
առանց որևէ ներգործության:
արևի լույսի ամբողջ էներգի- էներգիա են կորցնում: Քանի

ան' 100 %-ը: Ի նչա են կարծում, որ տարրի էլեկտրական հզո­

որ արևային պերովսկիտե րությունը հավասար է տար­

տարրերի ՕԳԳ-ն կարող է րում էլեկտրոնների հոսքի

գերազանցել այդ մակարդակը: (այսինքն' հոսանքի ուժի) և

Պատասխանը պետք է դրանց փոխադրած էներգիայի

փնտրել էլեկտրոնի հատ­ (լարվածության) արտադրյա­ Արգելված գոտու լայնութ­

կություններում, որն անկան- լին, ապա պերովսկիտե տար­ յունը տարբեր կիսահաղորդիչ­

խատեսելի է և ընդունակ է րերի ՕԳԳ-ն կարող է մրցակ- ներում տարբեր է, և այն որո­

գրգռվելու: Լույսի բացակայու­ ցել սիլիցիումայինների ՕԳԳ-ի շում է հիմնարար փոխզիջումը.

թյամբ արևային տարրի նյու­ հետ, ընդ որում' մշակման հա­ որքան փոքր է արգելված գո-

թի էլեկտրոնները «կապված մար նախատեսված ավելի քիչ տու լայնությունը, այնքան մեծ

են» իրենց ատոմեերին և ծախսերի պարագայում: է գրգռված էլեկտրոններ պա-

էլեկտրական հոսանք չեն Սակայն արևային կիսա­ րունակող տարրի' արևի լու­

ստեղծում: Բայց տարրի վրա հաղորդչային տարրում արևի սակից կլանած բաժինը, բայց

ընկնող արևի լույսը կարող է լույսի' էլեկտ ր ա էներ գի ա յի փոքր է գրգռվա ծ էլեկտրոննե­

«ա զա տ ել» որոշ էլեկտրոններ: վերածված էներգիայի բա­ րի միջին էներգիան: Քանի որ

Լրացուցիչ էներգիա ստացած ժինն ունի սահման' էլեկտրոն­ արևային տարրի հզորությունը

այդ «գրգռվա ծ» էլեկտրոն­ ներն ատոմից պոկելու ընդու­ կախված է թե էլեկտրոնների

ները թափառում են տարրի նակ նվազագույն էներգիա: թվից, թե դրանց էներգիայից,

բյուրեղային ցանցում, մինչև Այդ սահմանը հիմնականում ապա անգամ արգելված գոտու

որ լքեն այն' հասնելով պայմանավորված է կիսա- կատարյալ լայնությամբ տար­

էլեկտ րոդին որպես հաղորդչի «արգելված գոտու րը կարող է վերածել էլեկտ­

հոսանքի կրողներ, րաէներգիայի արևի

կամ հանդիպեն էներգիայի ընդամենը

խոչընդոտի, ընկնեն 33 %-ը:

ծուղակ' սեփական Սիլիցիումի ար­

էներգիան վերածելով գելված գոտու լայ­

անօգուտ ջերմության: նությունն անփոփոխ

Որքան կատարյալ է և բնա վ կատարյալ

է բյուրեղային ցան­ չէ, սակայն արևային

ցը, այդքան քիչ են էներգետիկայում գե­

էլեկտրոնների շարժ­ րակշռում է սիլիցիումի

մանը խոչընդոտող կիրառումը, քանի որ

արատները: Ցանցի դրանից արևային տար­

արատները վերացնե­ րեր ստանալու եղա­

լու համար արևային նակները լավ հայտնի

սիլից իումային տար­ են: Իսկ պերովսկիտի

րերը տաքացնում են դեպքում գիտնական­

մինչև 900 0C ջերմաս­ ները կարող են փոփո­

տիճան: Իսկ պերովս- խել արգելված գոտու

կիտների բյուրեղային ցանցն լայնությունը' փոփո­

արատներ գրեթե չունի, թեև Պերովսկիտ ե թ ա ղա նթ ները կարող են խելով դրա բաղադրամասերի
ունենալ տարբեր գույներ, տեղադրվել
պերովսկիտը մշակվում է շատ պատուհանների կամ պատերի վրա' բաղադրությունը, որը սիլի­
դրանով իսկ ոչ միայն արտադրելով
ա վելի ցա ծր' շուրջ 100 0C ջեր­ էլեկտրաէներգիա, այլ նաև ստեղծելով ցիումի ՕԳԳ-ից ավելի բարձր
գունային երևույթներ
մաստիճանի պայմաններում: ՕԳԳ ստանալու հեռանկարներ

54
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԷՆԵՐԳՒԱՑՒ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

է բացում: Բացի այդ, հետա- գիտնականներին հայտնի են գիտնականները լուծել են, իսկ
զոտողները կարող են դարսել ստացված լուծույթով ցենտրի-
իրար վրա արգելված գոտու դեռևս XIX դարից: Վերջին ֆուգման միջոցով շերտածած-
տարբեր լայնությամբ պերովս- կել են ապակե տակդիրը և այն
կիտե շերտեր, որը մեծացնում երկու տասնամյակների ըն­ չորացրել: Արդյունքում ապա­
է սիլիցիումից ստացված արև­ կու վրա նացել է պերովսկի-
ային տարրերի ՕԳԳ-ն գերա­ թացքում ճարտարագետներն տե նանոբյուրեղների շերտ:
զանցելու հնարավորությունը: Այս գործընթա ցը նմա ն է մա­
Պերովսկիտե երկշերտ տար­ արհեստական պերովսկիտի կընթացային ջրավազանների
րերը պետք է որ գերազանցեն չորանալուց հետո դրանց ում
սիլից իումային տարրի վերին հիման վրա ստեղծել են փորձ­ աղի բյուրեղների առաջաց­
սահմանը՝ 33 %-ը. հիմքեր կան ման երևույթին: Արևի լույսի
ենթադրելու, որ դրանց ՕԳԳ-ն նական սարքավորումներ, ազդեցությամբ նանոբյուրեղ-
կա րող է հասնել մինչև 40 %-ի: ների շերտում գոյանում են
բայց նրանց տեսադաշտից գրգռված էլեկտրոններ: Ճիշտ
Հին նյութերը նոր է, դրանց թիվը փոքր է, սա­
«հ ն ա ր ք ն ե ր ո վ » օժտելու, վրիպել է արևային տարրե­ կայն պերովսկիտի նանոաղ-
հնարավորություն բյուրների երկու կողմերում
րում այն օգտագործելու հնա- հետազոտողները քսել են նյու­
Երկրի կեղևում առկա պե- թի բարակ շերտեր՝ դեպի ար-
րովսկիտի բնական ձևերը րավորությունը:

Սակայն 2009 թ. Տոինոյի

Իոկոհամայի համալսարանի

խումբը պատրաստել է արև­

ային տարր կապարի հալո­

գենիդ պարունակող արհես­

տական պերովսկիտից, որն

առաջին անգամ սինթեզել է

1978 թ.: Դրա պատրաստման

համար անհրաժեշտ նյութերը

ԵՐԿՈՒՍԸ ՄԵԿԻՑ ԼԱՎ է

Սիյիցիումային U պերովսկիտե արևային տարրերր կարոդ են ոչ թե մրցւսկցել, այլ աշխատել միասին' ապահովելով արևի
էներգիան էլեկտրական էներգիայի փ ոխակերպման ավելի բարձր ՕԳԳ. բան յոտարանչյուրն աոանձին: Այդպիսի միավորված

արևային տարրում (աջից) պերովսկիտի շերտը սիլիցիումի շերտի վրա է, և ամրոդջ համակարգը դեներացնում է ավելի բարձր

էներգիայով օժտ վա ծ տարրեր, բան յուրաբնչյուր նյութն աոանձին, որը հնարավորություն է տալիս արդյունբում ստանալու ավելի

բարձր լարուն: Բացի այդ, պերովսկիտե ու սիլիցիումը լույսը փոխակերպում են լուսակի տարբեր տիրույթներում

(ներբևում)' ստիպելովաշխատելա լուսակի ավելի լայն տիրույթ:

Արևային ֆոսանը վախանցում է էներգիան Սեձ էներգիայով
(կարճալիքային) ֆոտոն
էլեկւորոեիե' պոկելով այն ասածից ե

բյուրեղային guiLgnuf առաջացնելով իաուվ: Փոքր էներգիայով
(երկարալիքային) ֆոտոն
էլեկտրոնն ու իաոո^ը շարժվում են դեպի

հակադիր էլեկւորոդներ ստեղծելով

էլհկարակահhnwilhp՛

Աս|ակի
Խոեավաթ-յուեից սյաշսայա՚ նա’

հէյոքէաիկ արգելաշերտ

Թափանցիկ էլեկտրոդ

Պեյավսկիտե սւարր _____

Թունելային անց ումում

էլեկտ րոհներն ու ____ Թուեէլսցիե
իտտտ^ները միմյանց

Սրեի լուսակ չեգոքսւցնոս! են'

Պերովսկիսւի հնարավորություն սաղով
սաւրրի իրենց «սկզբնական

վերափո,խաէ լծւ . զուգընկերներին» լքելու
լրացուցիչ ԷՆերզիա տարրերնարտաքին
1քի|ոցօվ

Սիլիցիումային աարրի Մետաղական

վերավախած լրացուցիչ էներգիա էլեկտրոդ

Խոնավությունից
պաշՆոպանող հերմետիկ

արգելաշերտ

ալիքի երկարություն

к! ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

տաքին էլեկտրական շղթա րեղային թաղանթի պատրաս­ րաստված տարրերի էժան
էլեկտրոնների փոխանցումը տումը պահանջում է նյութի զանգվածային արտադրու­
դյուրացնելու համար' դրանով շերտածածկման բարդ եղա­ թյունը: Վերջերս պերովսկի-
իսկ ստեղծելով էլեկտրաէներ­ նակների օգտագործում: Կորե­ տի հետազոտողներն սկսել են
գիայի աղբյուր: այի քիմիական տեխնոլոգիայի տաքացնել լուծույթն ու ապա­
ինստիտոտի գիտնական Սանգ կե տակդիրը, որի վրա քսվում
Առաջին փոքր տարրերի Իլսոկի խումբը մշակել է բա զ­ է ա յդ լուծույթը. դրա արդյուն­
ՕԳԳ-ն կազմում էր ընդամե­ մաստիճան գործընթաց, որն քում ստացվել են մի քանի
ն Ը 3,8 %, և դրա նք շատ ան­ ապահովում է ցենտրիֆուգ- կարգով ավելի մեծ չափի բյու­
կայուն էին. դադարում էին ման միջոցով շերտածածկված րեղներ, քան առաջին արևային
աշխատել հաշված ժամերի լուծույթից անջատվող բյու­ տարրերում. հուսադրող նշան,
ընթացքում: Լին փոխեց պե- րեղների բարձր կարգավոր- որ բյուրեղացումը շարունա­
րովսկիտի բաղադրությունը և վածություն: Լավարկելով այդ կում է կատարելագործվել:
փոխարինեց տարրի անապա­ գործընթացը' կորեացիները
հով շերտը, որը հնարավորու­ կարողացել են 2014 թ. ընթաց­ Գիտնականները մշակում
թյուն տվեց ՕԳԳ-ն հասցնելու քում երեք անգամ բարձրաց­ են նաև պերովսկիտե տարրերի
10 %-ից մեծ արժեքի: Նման նել պատրաստվող արևային նոր առանձնահատկություն-
հաջողությունների էր հասել տարրերի ՕԳԳ-ն' այն 16,2 %-ից ներ: Քիմիական բաղադրա­
նա և գիտնականների խումբը, հա սցնելով 20,1 %-ի: մասերի հարաբերակցության
որը ղեկավարում էին Միքայել փոփոխումը հնարավորություն
Գրետցելը Շվեյցարիայի Լո- Ուրիշ գիտ նա կա ններ պար­ է տալիս ստեղծելու այնպիսի
զան քաղաքի ազգային տեխ­ զեցրել են այլ նյութերի շերտե­ սալիկներ, որոնք ունեն դե­
նոլոգիական ինստիտուտից և րի ավելացման գործընթացը: ղինի կամ մորեգույնի թեթև
Նա մգյու Փարկը' Կորեայի մայ­ Պերովսկիտե արևային նորա­ երանգներ: Շերտածածկելով
րաքաղաք Սեուլի Սոնգյուն- գույն տարրերն ավելի շատ ապակին պերովսկիտի առան­
վան համալսարանից: նման են սիլիցիումից պատ­ ձին խազվածքների միջոցով,
րաստվածներին և նման են մի ոչ թե հարթ շերտով' կարե­
Վերջերս ՕԳԳ-ն հասցրել քանի հարթ շերտերից բա ղ­ լի է ստանալ թափանցիկ, կի­
են մինչև 20 %-ի, որը պայմա­ կացած սովորական տրցակի: սաթափանցիկ կամ անթա­
նավորված է որոշ հնարամիտ Հենց այսպիսի կառուցվածքն է փանցիկ թաղանթներ: Այդ
նորարաությունների կիրառ- ապահովել սիլիցիումից պատ- տարբերակների զուգակցումը
մամբ: Արատներից զուրկ բյու­ ճարտարագետներին տալիս
է ընտրության հնարավորու-
թյուն' չսահմանափակվելու
սիլիցիումային կոշտ անթա­
փանցիկ կապտասև գույնի
արևային տարրերով: Պերովս-
կիտե թաղանթից նրանք կա­
րող են ստեղծել գունագեղ
լուսամփոփներ փողոցային
լապտերների համար, պատու­
հաններ, շենքի ճակատներ:
Պատկերացրեք երկնաքեր,
որի պատուհանները երանգա­
վորված են պերովսկիտե թա­
ղանթով, որը պաշտպանում
է բնակարաններն արևի չա­
փազանց վառ ու թեժ լույսից'
վերածելով այն էլեկտրաէներ­
գիայի և կրճատելով օդափո­
խության ծախսերը:

(շարունակելի)

56
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

m

ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՓՐԿՎԵԼ ԵՆ ԱՐԱԳ ԻԴԵՊ

ԳԼՈՒԽՆԵՐԸ ՄԱՀԻՑ ՔԱՅԼԵՐՈՎ ՚ *» յ
ԴԵՊԻ
Զատկի կղզու քարե հսկա­ Աշխարհում յուրաքանչյուր
յական երկու գլուխների հիմ­ տարի ավելի քան հինգ միլիոն երկարակեցություն
քում կատարված պեղումները մարդ մահանում է ծխելու հետ
ցույց են տվել, որ հողի տակ կապված հիվանդություններից 10 տարվա ընթացքում շուրջ
թաքնված են իրաններ և ձեռ­ և կես միլիոնը' ծխողների ար­ 650 հազար ամերիկացիների
քեր: Ընդ որում, 500-1000 տա­ տաշնչած ծուխը շնչելու պատ- առողջության, սովորություն­
րի առաջ ստեղծված արձան­ ճառով: ների և մահացության ուսում­
ների մեջքին փորագրված են նասիրությունը ցույց է տվել,
ինչ-որ գրություններ, որոնք 1990 թվականից Բրազիլի- որ ֆիզիկական անգամ փոքր
դեռևս չի հաջողվել կարդալ: այի կառավարությունը պայ­ ակտիվությունը նկատելիո­
Քանի որ քանդակները տե­ քար է ծավալել ծխախոտի դեմ: րեն երկարացնում է կյան­
ղադրված են լեռների լանջե­ Նախ' մեծ հարկ են դրել ծխա­ քը: Պարզվել է, որ եթե 40-ից
րին, հնագետները կարծում են, խոտի վրա, ապա' պարտադ- բարձր տարիքի մարդը շա­
որ ի սկզբանե քանդակները րել են տուփերի վրա տպագ­ բաթվա ընթացքում 75 րոպե
կանգնեցվել են հասակով մեկ, րել նախազգուշացում' ծխելու հատկացրել է արագ քայլելուն,
բայց հարյուրամյակների ըն­ պատճառով առաջացող հի­ ապա նրա կյանքը երկարել է
թացքում թաղվել են գագա թ­ վանդությունների մասին, հե- 1,8 տարով: Եթե մարզման ժա ­
ներից և լանջերից անձրևների տո' հանրային վայրերում և մանակը երկարացնենք մինչև
բերած հողի մեջ: աշխատավայրում ծխելու դեմ շաբաթական 150-299 րոպե,
խիստ օրենք են ընդունել: Ար­ ապա կշահենք 3,4 տարի, իսկ
ՀՈԼԱՆԴԻԱՆ դյունքում 1989 թվականից շաբաթական 450 րոպեի դեպ­
մինչև մեր օրերը ծխողների քում 4,5 տարի: Ընդ որում, շա­
ԱՃԵԼՈՒ Է թիվը կրճատվել է երկու ան- հում են բոլորը' ինչպես նիհա­
գամ: Մասնագետների գնա- րակազմ մարդիկ, այնպես էլ
ԾՈՎԻ ՀԱՇՎԻՆ հատմամբ, այդ կրճատման ավելորդ քաշ ունեցողները և
կեսը բացատրվում է ծխախո­ անգամ ճարպակալածները:
Ռոտերդամի նավահանգս- տի գնի բարձրացմամբ, հա­
տի մոտակայքում ստեղծվել ջողության 14 %-ը վերա գր­
է նոր թերակղզի: Հյուսիսա­ վում է նոր օրենքներին, 10 %-ը'
յին ծովի հատակից բարձրաց­ ծխախոտից կախվածության
րել են 325 միլիոն խորանարդ բուժմա ն ծրա գրերին և 6 %-ը'
մետր ավազ և ողողադիզել են ԶԼՄ-ներում ծավալված քա­
նոր ցամաք: Աշխատանքները րոզչությանը: Ըստ հաշվարկ­
տևել են չորս տարի և արժե­ ների, ընդհանուր ջանքերով
ցել են շուրջ երեք միլիոն եվ­ մահից փրկվել է 420 հազար
րո: Նիդեռլանդների մակերեսն բրա զիլա ցի:
աճել է 2000 հեկտարով, որը
մոտավորապես 10 ա նգա մ մեծ 2002 թ. հունվարի 1-ից ԱՄՆ
է Մոնակոյի մակերեսից: Նոր Մինեսոտա նահանգում ծխելն
հողի հաշվին ընդարձակվելու արգելվել է ռեստորաններում,
է Ռոտերդամի նավահանգիս­ իսկ 2007 թ. հոկտեմբերի 1-ից'
տը, որն առանց այն էլ ամենա­ ամենուր, բացառությամբ բնա-
մեծն է Եվրոպայում: կարանների: Մի քանի տարի
անց նահանգում սրտի կաթ­
վածների թիվը նվա զել է մեկ
երրորդով:

«Наука и жизнь», N 2, 2013

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

г

է ՄՒԿՐՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱՑՒՑ ՆԱՆՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱ

ՍԽԵՄԱՆԵՐԻ ՕԼԵԳ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ՄԱՍՇՏԱԲԱՎՈՐՄԱՆ
ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ, ՀԱՊՀ «Միկրոէլեկտրոնիկա և կեն-
ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐԸ սաբժշկական սարքեր» ամբիոնի
ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ վարիչ, տեխնիկական գիտություն­
ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ների դոկտոր, պրոֆեսոր
Գիտական հետաքրքրությունների
ոլորտը' գերմեծ ինտեգրալային
սխեմաների նախագծում և մոդելա­
վորում, կենսաբժշկական համա­
կարգեր և տեխնոլոգիաներ, նեյրո-
սխեմատեխնիկա և նեյրոնային

ց անց եր

Կիսահաղորդչային էլեկ­ աշխատակից Գորդոն Մուրը իրականացնելու համար պա­
տրոնիկան XX դարի հանջում է ավելի շատ կիսա­
երկրորդ կեսի ամենախոշոր (նկ1): հաղորդչային սարքեր և չիփի
ձեռքբերումներից մեկն է և Հետագայում տեղի ունե­ ա վելի մեծ մակերես: Այս պայ­
հետագայում կերպափոխվել մաններում տրանզիստորների
է միկրոէլեկտրոնիկայի (ՄԷ), ցավ ինտեգրացման տեմպե­ չափերի փոքրացումը և նա-
որի հինա կա ն արտադրանքն րի նվազեցում, և ներկայումս նոչափային մասշտաբավոր-
ինտեգրալային սխեմաներն են Մուրի օրենքը ձևակերպվում է ման երևույթները դառնում են
(ԻՍ): Բավական երկար ժա մա ­ հետևյալ կերպ' տրանզիստոր­ ավելի կարևոր: Հիմնա խ նդի֊
նակ նկատվում է ԻՍ-երի ին­ ների քանակը բյուրեղի վրա րը դառնում է ավելի զգայուն,
տեգրացման աստիճանի էքս- կրկնապատկվում է յուրաքան­ քանի որ դասական մասշտա-
պոնենցիալ մեծացման երեք չյուր 1,5 - 2 տարին մեկ: Ցույց բավորման մեխանիզմներն
ուղղություն' առաջինը կապ­ է տրված նա և, որ Մուրի օրեն­ ունակ չեն հարմարվելու նոր
ված է տոպոլոգիական չափե­ քը կարող է գործել մինչև 2020 տեխնոլոգիաներին: ՄՕԿ (մե-
րի փոքրացման հետ և, հետև­ թվականը, երբ տոպոլոգիա- տաղ-օքսիդ-կիսահա ղորդիչ)
աբար, բյուրեղի վրա տարրերի կան նորմա ն կհասնի 14 նմ-ի,
խտության բարձրացման հետ իսկ փականի ֆիզիկական եր- ԻՍ-ի թ-ալսւրկման սւարիԱ
(ներկայում տոպոլոգիական կարությունը' 6 նմ-ի:
չափերը կազմում են 0,1-0,3 Նկ. 1. ԻՍ-երի ինտեգրացման
մկմ), երկրորդ ուղղությունը ԻՍ-երի զա րգա ց­ աստիճանն ըստ տարիների.
կապված է բյուրեղի մակերե­ ման կարևոր միտում 1. ԻՍ-երի թողարկման սկզբնական
սի մեծացման հետ, երրորդ է կիսահաղորդչային փուլ (տրանզիստորների քանակի
ուղղությունը տարրերի դասա- թիթեղի տրամագծի կրկնապատկում 12 ամիսը մեկ)
վորվածքի կոնստրուկտիվ լու­ մեծացումը' 100 մմ 2. Intel ֆիրմայի միկրոպրոցեսորներ
ծումների լավարկումն է: (1975 թ.), 150 մմ (1983 (կրկնապատկում 24 ամիսը մեկ)
թ.), 200 մմ (1987 թ.),
Մուրի օրենքը 300 մմ (1995 թ.), և 3. օպերատիվ հիշողություն
2012 թվականից այն (կրկնապատկում յուրաքանչյուր 18
Միկրոէլեկտրոնային տեխ­ կազմում է 450 մմ,
որը կկիրառվի մինչև ամիսը մեկ)
նոլոգիաների զարգացման 2020 թվականը:

օրենքը, որի համաձայն «ԻՍ- ԻՍ-երում տրանզիստոր­
ների քանակի աճը ԻՍ-երի
ում տեղաբախշված տրան­ նախագծման գործընթացում
հանգեցնում է մի շարք խնդիր-
զիստորների քանակը կրկնա­ ների: ԻՍ-երի աճող ֆունկցիո­
նա լ բարդությունը բա րդ ճար­
պատկվում է յուրաքանչյուր 18 տարագիտական լուծումներ

ամիսը մեկ», 1965 թվականին

ձևակերպել է Intel ֆիրմայի

58
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՄՒԿՐՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱՑՒՑ ՆԱՆՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱ >; * " Iա

տրանզիստորների առանցքա­ վի: Սակայն բյուրեղի չափերը րողները բա խվեցին ֆիզիկա ­
յին պարամետրերը, օրինակ'
փականի օքսիդի շերտի հաս­ չեն կարող մեծացվել առանց կան և տեխնոլոգիական որոշ
տությունը, այլևս հնարավոր
չէ մասշտաբավորել ներքև: կ ո ղ ն ա կ ի երևույթների առա- սահմանափակումների: Ներ­
Սա հա նգեցնում է անջատ­
ված վիճակում սարքի հոսան­ ջացման: կայում ա յդ հիմնախնդիրների
քի (այսպես կոչված կորստյան
հոսանք) շատ արագ աճին: Սկսած 2000 թվականից' լուծումը գնում է նոր նյութերի
Այս բոլոր հիմեա խնդիրները
սահմանափակում են թվա­ ՄԷ-ն հա ղթա հա րել է 100 և կառուցվածքների փնտրտու­
յին ԻՍ-երի տակտավորման
արագությունը (clocking speed) նմ նախագծային նորմերը քի ուղիով:
մեծացնելու հնարավորությու­
նը: Թվային ԻՍ-երի համար և, այսպիսով, աստիճանա­ Դասական մասշտաբավոր-
ա յդ հաճախությունը կարող
է մեծացվել, սակայն միև­ բար ձևափոխվել է նանոչա- ման սկզբունքը նախատեսում
նույն ժամանակ առաջանում
են բարդություններ՝ ջերմու­ փային էլեկտրոնիկայի: Ներ­ է, որ ԻՍ-ի տարրերի և միջմի-
թյան գեներացում, սխալների
քանակի մեծացում և այլն: Սա կայում նանոէլեկտրոնիկան ացումների երկրաչափական
հանգեցնում է նոր ճարտա-
րագիտությունների, առաջին հա սել է 14 նմ և ա վելի ցածր չափերի k ա նգա մ փոքրացման
հերթին՝ բազմամիջուկային
պլատֆորմների առաջացման: տեխնոլոգիական նորմերի: դեպքում էլեկտրական դաշտը
Սրանք կտակտավորվեն ավե­
լի ցածր հաճախությամբ, որի Այդպիսի տեխնոլոգիական պետք է նա անփոփոխ:
դեպքում կարող են իրակա­ նորմերով մասշտաբավորու- Մասշտաբավորման օրենքը
նա ցվել զուգահեռ հաշվումներ' մը ցույց է տվել, որ ա յդ ճա­
սրանով բարձրացնել համա­ նապարհին գոյություն ունեն հայտնագործել է Ռոբերտ Դե-
կարգի ընդհանուր արդյունա- մի շարք խնդիրներ' լիցքա­ նա րդը (Robert Dennard) (IBM
վետությունը: Նպատակն է կիրների շարժունության փոք- ընկերություն)' 1972 թ.: Նրա
շարունակել բարձրացնելով րացում' խառնուկների վրա գաղափարի համաձայն' եթե
համակարգի բնութագրերը' ցրման պատճառով, լիցքերի ՄՕԿ տ րա նզիստորների չա փ ե­
պահպանելով համեմատա­ կորստի աճ' կապված թունե- րի փոքրացման դեպքում պահ­
բար ցածր տակտային հաճա­ լավորմամբ ենթափականա- պանվի էլեկտրական դաշտի
խություններ (մի քանի ԳՀց) և յին դիէլեկտրիկի հաստության լարվածության հաստատուն
ավելացնելով ավելի շատ մի- փոքրացման հետ և p-n ան­ մեծություն, ապա ԻՍ-ի պա­
ջուկներ' զուգահեռ գործողու­ ցումներով կորստի հոսանքի րամետրերը կբարելավվեն:
թյունների իրականացման հա­ մեծացում' պայմանավորված Դա նշանակում է, որ եթե, օրի­
մար: Հիմնախնդիրներից մեկը, նրանց թափանցման խորու­ նակ, կրճատվի փականի եր­
որն առաջանում է այս տեսա­ թյան փոքրացմամբ: Հոսքուղու կարությունը n անգամ և մի­
կի պլատֆորմների համար, լեգիրումը չլեգիրված հոսքու- աժամանակ նույնքան անգամ
ծրագրի զուգահեռացումն է ղու նկատմամբ հանգեցնում է փոքրացվի աշխատանքային
(code parallelism): թռիչքի ժամանակի և դիմադ­ լարումը (էլեկտրական դաշ­
րության մեծացման: տի լարվածության մեծությու­
Հաջորդ' ավելի բարդ ճար- նը ա յդ դեպքում չի փոխվի),
տարագիտությունների հա­ Մասշտաբավորման հիմ­ ապա տրամաբանական տար­
մար, հիմնախնդիրն այն է, որ նական սկզբունքները րի հապաղման ժամանակը
անհրաժեշտ է չիփի ավելի մեծ ևս կփոքրանա n անգամ: Այս­
մակերես, այնպես որ չափը ՄՕԿ տ րա նզիստորների և տեղից հետևում է նա և կոշտ
ևս պետք է մասշտաբավոր- դրանց հիման վրա գերմեծ կախվածություն ԻՍ-ի տարրե­
ԻՍ-երի արագագործության րի չափերի և դրանց արտադ­
բարձրացման հիմնախնդիր- րողականության միջև: Սա­
ների վերաբերյալ ակնարկից կայն նանոչափային տարրերին
հետևում է, որ վերջին տա­ անցման դեպքում մասշտաբա-
րիներին ՄԷ-ի ավանդական վորման օրենքը չի պահպան­
զա րգա ցումը գնում էր ԿՄՕԿ վում նանոէլեկտրոնիկային
կառուցվածքների մասշտաբա- բնորոշ յուրահատուկ հանգա­
վորման ուղղությամբ' դրանց մանքների պատճառով: Դրա
չափերի փոքրացման ճանա- համար մտցվել են մասշտա-
պարհով: Սակայն վերջին տա­ բավորման նոր սկզբունքներ,
րիներին տրանզիստորի հոս- որոնց համաձայն' սնման լա­
քուղու ավելի փոքր չափերի րումը փոփոխական է:
անցման դեպքում արտադ­
Աղյուսակ 1-ում ներկա յաց­
ված են ՄՕԿ տ րա նզիստ որնե­
րի մասշտաբավորումը սահ­

մանափակող գործոնները:

г նախագծման նորմերին անց­
նելիս առաջանում են ֆիզի­
է ՄԻԿՐՈԷԼԵԿՏՐՈՆԻԿԱՑԻՑ ՆԱՆՈԷԼԵԿՏՐՈՆԻԿԱ կական սահմանափակումներ.
պահանջվում են ավելի բարակ
ՄՕԿ ինտ եգրա լա յին սխեմաների մա սշտ ա բա վորմա ն կողային պատեր, փոքր խորու­
ֆիզիկական սահմանափակումները թյան ակունքային և արտաբե-
րային ա ն ցո ւն ե ր և փականի
Պարամետր Աղյուսակ 1 ավելի բարակ դիէլեկտրիկ:
Ֆիզիկական սահմանափակումը ՄՕԿ տ րա նզիստորների բնու­
թագրերի բարելավման տար­
Տարրի նվա զա գույն մեծությունը' Հարթակի լեգիրման ֆլուկտուացիաները, բերակ է կարճ հոսքուղային
0,03 նմ ֆոտոռեզիստորի թողտվությունը և p-n երևույթների թուլացումը: Վեր­
անցման լայնությունը ջին ժամանակներս դրա հա­
մար կիրառվում են կրկնակի
Ենթափականային դիէլեկտրիկի Դիէլեկտրիկով թունելավորման հոսանք­ փականով տրանզիստորներ,
հաստությունը' 1 նմ ները որոնք երկու կամ բոլոր կողմե­
րից ընդգրկում են հոսքուղին
Սնման նվա զա գույն լարումը' Ջերմային պոտենցիալը (նկ. 3):
0,025 Վ
Էլեկտրոնի լիցքի ընդհատությունը, ներ­
Հոսանքի նվա զա գույն խտությունը' կառուցված էլեկտրոնի լիցքը
10-6 Ա/սմ2
Աղմուկները, ջերմային էներգիա ն, դի-
Ն վ ա զա գույն հզորություն' 10-12 Վ տ / էլեկտրական հաստատունը
տարր 1 կՀց հաճախականության
դեպքում

Սահմանային արագագործությունը' Լույսի արագությունը
0,03 ն վ
Ենթափականային դիէլեկտրիկի ծակումը,
Սնման առավելագույն լարումը ակունքի և արտաբերի տիրույթների
փոխ ծածկումը
Հարթակի առավելագույն լեգիրումը
p-n անցման թունելային ծակումը
Հոսանքի առավելագույն խտութ­
յունը Էլեկտրամիգրացիան, լարման անկումը
հպակների պարազիտային դիմա դրութ­
Առավելագույն հզորությունը յունների վրա
Տարրերի քանակը բյուրեղի վրա' Հարթակի և սխեմայի բաղադրիչների
109 ջերմահաղ որդակ անութւունը

Վերը բերված բոլորսահմանափակումները

Ինտեգրալային սխեմա­ նող զույգ: Այդ չափերը կարելի Նկ. 3. Կրկնակի փականով
ներում ՄՕԿ տ ր ա ն զ ի ս ­ է գնահատել «փականի քայլ» տրանզիստորի կառուցվածքը
տորների մասշտաբավո- պա րա մետրով (նկ. 2):
րումը Հեռանկարային ՄՕԿ
տրանզիստորների առանձ­
Ժամանակակից ԻՍ-երը նահատկությունները

հ ի ն վ ա ծ են փոխլրացնող Տիպային ՄՕԿ տ րա նզիս­ Այդպիսի մոտեցումը հնա­
տորի կառուցվածքը հնարավո­ րավորություն է տալիս ար­
(կոմպլեմենտար) մետաղ-օք- րություն է տալիս նվազեցնելու դյունավետ կերպով կառավա­
փականի երկարությունը մին­ րելու ակունքի և արտաբերի
սիդ-կիսա հա ղորդիչ (ԿՄՕԿ) չև 0,06 մկմ պարզ մասշտա- միջև էներգեիական արգել­
բավորմամբ: Սակայն 130 նմ քը և էապես թուլացնել 50 նմ
կառուցվածքի վրա, որն օգ­ նախագծային նորմերից փոքր
Նկ. 2. Փականի քայլի տրանզիստորներում մեծ թվով
տա գործում են n-ՄՕԿ և p -ՄՕԿ կախվածությունը կարճ հոսքուղային երևույթնե­
ֆոտովիմագրման րդ
տրանզիստորների փոխլրաց- նախագծային
նորմաներից
«Սիլիցիումը մեկուսիչի
վրա (ՍՄվ) »

ՍՄՎ տ ե խ նո լո գի ա յո վ

պատրաստված ՄՕԿ

տրանզիստորները բավական

հեռանկարային, միկրոհզոր և

բարձր արագագործությամբ,

1,2 Վ և ա վելի ցածր սնման լա­

րումով գերմեծ ԻՍ-եր ստեղ-

60
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՄՒԿՐՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱՑՒՑ ՆԱՆՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱ

ծելու միջոցներ են, քանի որ դիրների հաղթահարման հա­ փոքր ժամանակով (low-laten-
ակունքի և արտաբերի տակ մար պետք է մշակվեն նոր
սիլիցիումի փոխարեն հաստ լուծումներ: Այս տեսակետից cy) մեծաքանակ cache-հիշո­
օքսիդի առկայությունն էա­ խոստումնալից տեխնոլոգիա­
պես փոքրացնում է հարթակի ներից մեկը եռաչափ ԻՍ-երն ղություն: 3D տ եխ նոլոգիա ն
ունակությունը: ՍՄՎ-ի էական են (3D IC), որոնք հնարավորու­
առավելություններից են նաև թյուն են տալիս բարելավելու առաջարկում է Մուրի օրենքով
բաղադրիչների մեկուսացման տեխնոլոգիայի բնութագրե­
գործընթացի պարզությունը, րը և նվազագույնի հասցնելու որոշվող առաջընթացի հաս­
ինտեգրացման բարձր աս­ նկարագրված կողնա կի երև-
տիճանը՝ պայմանավորված ույթները: տատման իրատեսական ուղի:
մեկուսացնող գրպանիկների
բացակայությամբ, ճառագայ- Ե ռա չա փ ՒՍ-երի տ ե խ ն ո ­ Բոլոր այս առավելությունների
թումային կայունությունը և լոգիան
հուսալիությունը բարձր ջեր- հետ մեկտեղ, այս դասի ճար­
մաստիճաններում: Որոշ դեպ ­ Եռաչափ ԻՍ բա ղկա ցա ծ է
քերում ՍՄՎ կառուցվածքում մի քանի չիփերից, որոնք մեկը տարապետություններին բնո­
մեկուսիչի փոխարեն կիրառ­ մյուսի վրա դասավորված են
վում է օդ («սիլիցիումը ոչնչի պատյանի մեջ՝ ուղղահայաց րոշ են նա և թերություններ՝
վրա »՝ Silicon-on-Nothing տեխ­ ուղղությամբ: 3D տ րա նզիս­
նոլոգիա), որը միավորում է տորի տիպային կառուցվածքը հինա կա նում տեխնոլոգիա­
տիպային տրանզիստորների բերված է նկ. 5-ում:
դրա կա ն որակները և ՍՄՎ-ի կան բնույթի: Կառուցվածքի
առավելությունները (նկ. 4):
բարդությամբ պայմանավոր­

ված 3D ԻՍ-երի ա րտ ա դրա ­

կան ելքի տոկոսն ավելի փոքր

է՝ համեմատած ավանդական

կառուցվածքի հետ: Սակայն

3D ԻՍ-երում ա ռա ջա ցող ամե­

նակարևոր հիմնախնդիրն

այսպիսի կառուցվածքներում

ջերմության գեներացումը և

ջերմացրումն են:

FinFET - տրանզիստոր:

( FinFET - ուղղահայաց «լո­
ո+ լ • ’•*.'Л' Հ - . Vv ղա թև» տիպի չլեգիրված սի-
Նկ. 5. 3D տրանզիստորի կառուցվածքը լիցիումային հոսքուղիներով
P -սփսփ \ “ տրանզիստորների կիրառու­
սիլիցիում 4 Այս տ եխնոլոգիա ն հնարա­ թյունը տարրերի մակերեսի
վորություն է տալիս ունենալու փոքր չափերի հասնելու այ­
Նկ. 4. ՄՕԿ տրանզիստորի «սիփցիումը ակտիվ տրամաբանության լընտրանքային մոտեցում է
ոչնչի վրա » կառուցվածքը մի քանի շերտ, որոնք ուղ­ (նկ. 4):
ղահայաց միջանցիկ անցքե­
Նկարագրված կառուց­ րի միջոցով կապված են մեկը Նկ. 6. ՄՕԿ տիպի տրանզիստորների
մյուսին: Այս տ եխնոլոգիա յի կառուցվածքները.
վածքների հինա կա ն թերու­ դեպքում համընդհանուր միջ-
միացումների երկարությունն ա. հարթ, բ. FinFET, գ. բազմամուտքանի
թյունը հոսքուղու և հարթակի ավելի կարճ է, միջմիացում-
ների բացթողնման շերտի Մինչև 2005-2007 թվական­
միջև բարձր ջերմային դիմա դ­ լայնությունը (bandwidth) կա­ ները կորստային էներգայի
րող է համեմատելի դառնալ ծախսի մեծացման հաշվին դի­
րության առկայությունն է, որը ավանդական հորիզոնական նամիկ էներգասպառման նվա­
տեխնոլոգիայի հետ, սպաս­ զեցումն ընդունելի էր, քանի
հանգեցնում է ուժեղ ինքնա- ման ժամանակները (latencies) որ ստատիկ էներգասպառումը
և տարածման հապ աղումնե֊ մի քանի կարգով ավելի փոքր
տաքացման, հետևաբար' ֆո- րը դառնում են շատ ավելի էր, քան դինամիկը: Սակայն
պակաս, և ազդանշանի եզրի այդ եղանակը ժամանակակից
նոնների վրա լիցքակիրների կտրուկությունը պահպանվում տեխնոլոգիաների համար ոչ
է: Այն հնարավորություն է տա­ շահավետ է, քանի որ 90 նմ-ից
ցրման և ակունքի ու արտաբե­ լիս նաև չիփերի կառուցված­ ավելի փոքր տեխնոլոգիաների
քում ինտեգրելու սպասման
րի միջև պարազիտային հա­

ջորդական դիմադրության մե-

ծացման:

Վերը նշված բոլոր հան­

գամանքները զգալի ա զ­

դեցություն ունեն չիփերի

կայունության և արտադրո­

ղականության վրա: Ակնհայտ

է, որ նկարագրված հիմնա խ ն֊

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՄՒԿՐՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱՑՒՑ ՆԱՆՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱ

դեպքում ԻՍ-ի ստատիկ էներ­ տանքի ընթացքում առանձին
ենթահամակարգերի սնման
գիայի ծախսը դարձել է նույն լարումները և աշխատանքա­
յին հաճախությունները փոք­
կարգի, ինչ դինամիկ էներգի- րացնելու հնարավորություն
է տալիս' չա զդելով ԻՍ-ի աշ­
այինը: 65 նմ տեխնոլոգիայով խատանքի արդյունավետու­
թյան վրա: Դրանց միաժամա­
պատրաստված ԻՍ-ում կորս- նակյա փոքրացման դեպքում
հնարավոր է ավելի քան չորս
տային հոսանքներով պայմա­ անգամ փոքրացնել ենթա-
հանգույցի էներգասպառումը:
նավորված էներգասպառումը Ելնելով տոպոլոգիական նա­
խագծման սահմանափակում-
կազմում է ամբողջ ԻՍ-ի ծախ­ ներից' նպատակահարմար չէ
ԻՍ-ի յուրաքանչյուր ենթա-
սած էներգիայի 40%-ից ավե- հանգույց առանձին սնման Նկ. 7. Էներգասպառման և հապաղման
լարման դ ող ին միացնելը: Ուս­ կախումը VDD-ից
լին: տի ԻՍ-ում մի քանի ենթա-
հանգույցներ միավորում են'
Տեխնոլոգիայի մասշտա- ձևավորելով այսպես կոչված
լարման կղզյա կ (ԼԿ): ԻՍ-ն ԼԿ-
բավորման պատճառով շատ ների բաժանելիս պետք է հաշ­ հաճախության փ ոքրա ցում
վի առնել ոչ միայն ենթահան-
դժվա ր է լինում արտադրու­ գույցների սնման լարումների է: ԻՍ-ի աշխատանքի ընթաց­
արժեքները, այլև ԻՍ-ի տոպո-
թյան ընթացքում ապահովել լոգիան, ենթահանգույցների քում հազվադեպ է պատահում,
ֆունկցիոնալության տեսակը,
ԻՍ-ի տարրերի պարամետ­ սխալների առաջացման հա­ երբ բոլոր ենթահանգույցներն
վանականությունը և այլն: Յու­
րերի ճշտությունը: Օրինակ՝ րաքանչյուր ենթահանգույցի աշխատում են իրենց առավե­
համար գոյություն ունի սնման
արտադրության ընթացքում լարման միջակայք: V ^ -ով լագույն շեմով: Հետևաբար'
նշանակվում է ա յդ միջակայ­
տրանզիստորների պարա­ քի նվա զա գույն ա րժեքը, VDDH- այն հանգույցները, որոնցից
ով' առավելագույն արժեքը:
մետրերի 30%-ով տարբերու­ Կատարվում է սնման լարման առավելագույն կատարողա­
բաժանում վերջավոր թվով
թյունը կարող է հանգեցնել լարման արժեքների, և որոշ­ կանություն չի պահանջվում,
վում է տվյալ ենթանհանգույ-
կորստային հոսանքների մին­ ցի համար սնման լարման VDDM էներգիա խնայելու նպատա­
արժեքը, որի դեպքում էներ-
չև 20 անգամ փոփոխության: գասպառման և հապաղման կով կարող են ենթարկվել
արտադրյալը նվազագույնն է
Այսպիսով՝ ժամանակակից (նկ. 7): մասշտաբավորման: Սնման

տ եխ նո լո գի ա ն եր ով պատ­ Սնման լարման և հա ճա ­ լարման փոքրացմամբ ԻՍ-երի
խության մասշտաբավո-
րաստված ԻՍ-երի համար րումը արտադրողականության նվա­

չափազանց կարևոր խնդիր Այս մասշտաբավորման էու­ զեցման խնդիրը կարել է լու­
թյունը սխեմայի սնման լար­
է դառնում դրանց էներգաս- ման և սինքրոազդանշանի ծել շեմային լարման փոքրաց-

պառման նվազեցումը: մամբ: Սակայն դա բերում է

Ւնտեգրալային սխեմա­ անջատված վիճակում սպառ­
ների էներգասպառման
նվազեցման միջոցների ման հզորության մեծացման,
արդի վիճակը
ուստի ա յդ դեպքում պետք է

փնտրել փոխզիջում սնման

լարման և շեմային լարման

Տեխնոլոգիայի մասշտա- միջև: ԻՍ-ի էներգասպառման
բավորումը հնարավորություն
է տալիս ավելի ու ավելի շատ նվազեցման շեմային լարման
տարրեր տեղակայելու միև­
նույն ԻՍ-ի վրա: Ներկայիս ԻՍ- մասշտաբավորման մեթոդի
երը պարունակում են տարբեր
ֆունկցիոնալությամբ օժտված հիմքում ընկած է տրանզիս­
ամբողջական ենթահամա-
կարգեր: ԻՍ-ի աշխատանքի տորի հարթակի պոտենցիալի
ընթացքում ոչ բոլոր ենթա­
համակարգերն են աշխատում փոփոխությամբ պայմանա­
միևնույն ծանրաբեռնվածու­
թյամբ, նույնիսկ ավելին' պա­ վորված կորստային հոսանք­
տահում են այնպիսի ենթահա­
մակարգեր, որոնք ԻՍ-ի տվյալ ների փոքրացման երևույթը:
օպերացիայի ընթացքում պա­
րապուրդի վիճա կում են: Սա Ենթափականային դիէ-
էներգիայի ծախսի նվա զեց­
ման նպատակով ԻՍ-ի աշխա- լեկտրիկի հաստության փոք-

րաց ումից բացի' ԻՍ-երի

չափերի փոքրացման և արա-

գագործության բարձրացման

ուղղությունները նկարագր­

ված են աղ. 2-ում:

ՄԷ-ի էվոլյուցիոն զա րգա ց­

ման պաշարը (գոնե դասական

հարթ սիլիցիումային տեխնո­

լոգիայի հանար) արդեն մոտ

62
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

ՄՒԿՐՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱՑՒՑ ՆԱՆՈԷԼԵԿՏՐՈՆՒԿԱ ա

է սպառմանը (նկ. 8): Նկ. 8-ում ԻՍ-երի չափ երի փ ոքրա ցմա ն և ա ր ա գա գո րծութ յա ն
բերված է նա և «չիփային» ար­ բարձրացման ուղղությունները
դյունաբերության եկամուտնե­
Աղյուսակ 2
րի աճը:

Ո ւղղությունը Կ ա ռուցվա ծքը

Չիփսցիե եկամուտները. միլիստղ յ ^ Հոսքուղու Ujnvphp Ակունք/արտաբեր/տիրույթների
Ge, III - IV աճեցումը (SDE - Source/
Drain Extension) բացառում է
100 f *Engineered* տրանզիստորի բնութագրերի
վատթարացումը և փոքրացնում է
J Si CMOS ենթափականային դիէլեկտրիկի
ծակման հավանակությունը
1* ՆանոէլեկարոԱիկսւ
■ Սպինւորոևիկա
ա/
Սայլն

SiBJT/SiCMOS Щ Ь Г Т

-- — ^

1965 1975 1985 1995 2005 2015 2025 2035 2045 «Սիլիցիումը մեկուսիչի վրա»
ՏալփԱէր տեխնոլոգիան լրա ցուցիչ SiO2
շերտի ստեղծմամբ փոքրացնում է
Նկ. 8. Միկրոէլեկտրոնային պարազիտային ունակությունները'
արդյունաբերության տարեկան մեծացնելով փոխանջատման
եկամուտները և հեռանկարները արագությունը

Գիտական հետազոտու­ SiGe հոսքուղու կիրառումը վոր ուղղությունը կլինի նանո-
թյունների արդյունքների վեր­ մեծացնում է տրանզիստորի էլեկտրոնիկան, որը որոշում է
լուծությունը ցույց է տալիս, որ արագագործությունը ոչ այնքան նանոէլեկտրոնային
չնայած ԻՍ-երի գոյություն ու­ շնորհիվ խոռոչների ավելի սարքերի տարրերի չափերը,
նեցող մասշտաբավորման ֆի­ մեծ արագագործության, որը որքան դրանց կառուցման գա-
զիկական և տեխնոլոգիական սակայն փոքրանում է հոսքուղու ղափարախոսությունը:
սահմանափակումերին' հնա­ երկարության փոքրացման հետ
րավոր է շարունակել ԿՄՕԿ
տեխնոլոգիայի առաջընթացը' գործությունը և ինտեգրման
շնորհիվ նոր նյութերի, կա­ աստիճանը ու նվա զեցնել
ռուցվածքների և սխեմատեխ- սպառման հզորությունը:
նիկական լուծումների կիրա­
ռության, որոնք թույլ կտան Սակայն XXI դա րի էլեկտ ­
բարձրացնել ԻՍ-երի արագա- րոնիկայի զարգացման գլխ ա -

mr ШГ ❁ * Ի ԴԵՊ
Աշխարհում առկա են շուրջ 60 տարած­ Ֆրանսիայում ըն­
քային վեճեր պետությունների միջև: Այդ դունվել է օրենք, որը Ըստ արբանյա կային լու
վիճելի տարածքները կազմում են մոտա­ պարտադրում է տա­
վորապես 780 հազար քառակուսի կիլո­ րեկան հարյուր գրա ­ սանկարների' Արկտիկայի ՚ * » յ
մետր, այսինքն' ցամաքի ընդհանուր մա­ մից ավել նանոմաս-
կերեսի մեկ տոկոսից պակաս: նիկներ արտադրող, սառցե «գլխարկը» 1980­
ներմուծող կամ վա­ 2012 թթ. կրճատվել է 40 %-ով:
«Наука и ж изнь», N 2, 2013 ճառող ձեռնարկու­
թյուններին գրանցվել
բնա պ ա հպ ա նությա ն
նա խ ա ր ա ր ութ յո ւնո ւմ :
Նանոմասնի կների
ազդեցությունը բնու­
թյան և մարդու վրա
դեռևս ուսումնասիր­
ված չէ:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

эк
*ք ք < \

I ]Հ ա յ տ ն ա բ ե ր վ ե լ է մ ո լ ո ր ա կ , ո ր ն

Ի ԴԵՊ

՚® յ առավելագույնս նման է ե ր կ ր ի ն *

Հուլիսի 23-ին ՆԱՍԱ ամե­ անցնում է աստղից այնպի­ խիստ տարբերվել Երկրի չա­
սի հեռավորությամբ, որ նրա փերից, կամ դրանց ուղեծիրը
րիկյան տիեզերական գոր­ մակերևույթին ջուրը կարող է և կենտրոնական աստղի ճա-
լինել հեղուկ վիճակում, որն ռագայթումե այդքան նման չեն
ծակալությունը հայտարարել անհրաժեշտ է սպիտակուցա­ եղել Երկրի համանման չափա-
յին կյանքի գոյության համար: նիշներին: Դա է պատճառը,
է Երկրին չափազանց նման Աստղի շուրջն այդ մոլորակի որ դրանց միայն փոքր մասն է
պտույտի պարբերությունը 385 «բնակման գոտում»:
մոլորակի հայտնաբերման օր է, որն ընդամենը 5 տոկո­
սով է տարբերվում Երկրի հա­ «Նախկինում մենք չենք
մասին: Այն պտտվում է պա­ մանման ցուցանիշից: Էկզոմո- տեսել Երկրին այդքան նման
լորակի համեմատաբար փոքր մոլորակներ»,— ասել է Ռոն
րամետրերով Արեգակին չափերը և երկրայինին մոտ Ջենկինսը' «Կեպլեր» աստղա­
զանգվածը, որը հաշվարկվում դիտակից ստացվող տ վյա լնե֊
նման մի աստղի շուրջը: է պտույտի պարբերության հի­ րի ավագ վերլուծաբանը:
ման վրա, հնարավորություն է
Հայտնագործությունը կա­ տվել հետազոտողներին են­ Ինչպես նշում է Ինտեր-
թադրելու, որ հայտնաբերված ֆաքս գործակալությունը, մի­
տարվել է «Կեպլեր» տիեզե­ երկնային մարմինը, հավանա­ ակ դժվարությունն այն է, որ
բար, Երկրի պես ժայռոտ է և Երկրի այդ երկվորյակը Երկ-
րական աստղադիտակի օգ­ պինդ: Պինդ մակերևույթ ունե­ րից հեռու է 1,4 հա զ. լուսա­
ցող մոլորակներ հայտնաբեր­ յին տարի. գոյություն ունեցող
նությամբ, որը դուրս է բերվել վել են նա և նախկինում, սա­ տեխնոլոգիաների օգնությամբ
կայն կամ դրանց չափերն են ճանապարհորդությունը մին­
ուղեծիր էկզոմոլորակների չև Kepler-456b կտևի շուրջ 550
մլն երկրային տարի:
(Արեգակնային համակարգի

սահմաններից դուրս մոլո­

րակներ) որոնման համար:

Հայտնաբերված Kepler-452b

էկզոմոլորակի տրամագիծն

ընդա մենը 1,6 ա նգա մ է մեծ

Երկրի տրամագծից, և այն

այսպես կոչված «բնակման

գոտում» է. դրա ուղեծիրն

՚ http://news.am /rus/news/278367.htm l

64
ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ № 4 . 2015

tk*v'P;>tSGfj/fy ա ա ըտ ա ւ

lF-cW■■:■•՛S•■•,r ’

Հ/-'՚չ1(<£՛':VЖ՝ З"֊.Е"Ղ*-

Ա Մ ԵՆ Ա ՀԵՏԱ ՔՐՔԻՐ

■ ՀԱ Ն Դ !° ա 1
<ь

•■-■ ՜՜_____ гп ^и п а^и и ■
Ա Շ էսՍ ԼՐ Հւ^Ւ Ա 1 < ծ М*+жтшяжжйШ*‘
Г. 'Д.--1/Г -•:'»• Հ Տ յ^ Հ
Тгггггтг^ТГГГ ^^^^к,рсъчпггц 11 '/ / / / / / / iif / f i

" v"

UU՚-՚*Ւ>(՚ 'ՈՒ• Հ-4յ8|* Vw* ix r
t f^
ШВа