UNIVERSITETI UNIVERSITETI UNIVERSITETI
“KADRI ZEKA” “UKSHIN HOTI” “HAXHI ZEKA”
GJILAN PRIZREN PEJË
FAKULTETI JURIDIK
STUDIME POSTDIPLOMIKE- MASTER
PROGRAMI- QEVERISJA LOKALE DHE SHOQËRIA DEMOKRATIKE
PUNIM DIPLOME
Mentori: Kandidati:
Prof. Asoc. Dr. Kadri Kryeziu Flamur Salihi
Prizren, 2021
UNIVERSITETI UNIVERSITETI UNIVERSITETI
“KADRI ZEKA” “UKSHIN HOTI” “HAXHI ZEKA”
GJILAN PRIZREN PEJË
FAKULTETI JURIDIK
STUDIME POSTDIPLOMIKE- MASTER
PROGRAMI- QEVERISJA LOKALE DHE SHOQËRIA DEMOKRATIKE PUNIM
DIPLOME
Tema: Decentralizimi në Kosovë – me theks të veqantë në rajonin e Anamoravës dhe
integrimi i serbëve
Mentori: Kandidati:
Prof. Asoc. Dr. Kadri Kryeziu Flamur Salihi
Prizren, 2021
2
3
4
Punuar nga: Flamur R.Salihi
Deklarata e Autorsisë
Unë, Flamur Salihi, deklaroj dhe mbajë përgjegjësi personale, morale e intelektuale, se e tërë
puna e zhvilluar dhe realizuar në këtë (projekt) punim diplome është produkt i angazhimit e
hulumtimit tim akademik dhe professional.
Gjatë punimit tim, deklaroj se nuk kam përdorur; ide, të dhëna ose formë tjetër të kopjimit pa
shënuar njohjen dhe referencën specifike nga buron punimi dhe kush është autor i punimit të
përdorur.
Ky punim nuk përmbanë asnjë lloj mashtrimi, falsifikimi dhe plagjiature.
Kjo deklaratë i prashtrohet Komisionit vlerësues të punimit.
Unë qëndroj pas kësaj deklarate, në rast se hetohet ndonjë pandershmëri akademike e cila përfshinë
deklarime false, të dhëna të rreme, plagjiaturë (pos rasteve të mosrespektimit të rregullave të
citimeve për shkak të pakujdesisë ose të mosdijes, të cilat dallohen nga ato ku pandershmëria është
e qëllimshme, e dukshme dhe e qartë), do të mbaj përgjegjësinë dhe do të përgjigjem moralisht
dhe sipas ligjeve në fuqi.
Deklaruesi: Datë:
Prizren, 2021
––––––––––––––––––
(nënshkrimi)
5
Dedikim
Këtë punim diplome ja dedikoj familjes time e cila më ka mbështetur gjatë gjithë rrugëtimit tim
akademik si financiarisht dhe moralisht.
Ju jam mirënjohës përjetë!!!
6
Falënderime dhe Mirënjohje
Falënderimi i takon Zotit i cili e ka kriju njeriun në formen më të mirë dhe e ka ngrit në poziten
më të lartë në aspektin e dijes, duke i dhënë intelekt dhe duke e bërë zëdhenës të Tij në tokë.
Së pari do të falënderoj Udhëheqësin Shkencor të kësaj teze, Prof. Asoc. Dr. Kadri Kryeziu, i cili
me kontributin e tij shkencor dhe metodik, më ka qëndruar pranë, më ka konsultuar, ndihmuar
dhe nxitur gjatë gjithë periudhës së punës për realizimin e këtij punimi.
Realizimi i këtij punimi ka kërkuar shumë punë dhe përkushtim, por gjithashtu ka kërkuar edhe
bashkëpunimin me shumë njerëz.
Dëshiroj t’i falënderoj dhe t’u shpreh mirënjohjen time profesorëve të nderuar të Fakultetit
Juridik në studimet master të Programit Qeverisja Lokale dhe Shoqëria Demokratike, për
këshillat dhe sugjerimet e tyre gjatë kohës së studimeve.
Së fundi, dua të falënderoj gjithashtu edhe familjen time për mbeshtetjën gjatë kohës së
studimeve dhe të gjithë ata që, në një mënyrë apo tjetër, më ndihmuan për realizimin e këtij
punimit.
7
Abstrakti
Ardhja e misioneve ndërkombëtare në Kosovë pas përfundimit të luftës vazhdoi kontributin e tyre
me zhvillimin e demokracisë në vend, zhvillimin e kapaciteteve vendase, në mënyrë që Kosova e
vetme të administronte me territorin e vet, më vonë duke i fuqizuar komunat, përkatësisht pushtetin
lokal. Faktori ndërkombëtar në Kosovë, menjëherë pas luftës filloi punën për decentralizimin e
pushtetit në Kosovë dhe fuqizimin e komunave, por gjithashtu edhe krijimin e komunave të reja.
UNMIK-u në atë kohë që kishte kompetenca të administronte Kosovën ishte mjaft i intersuar për
decentralizim të pushtetit, por decentralizimin që e preferonte ai përmes mekanizmave të vet, siç
ishte OSBE-ja e që funksionte si shtyllë e UNMIK-ut, dukej se më tepër ishte i interesuar për të
krijuar një stabilitet politik në Kosovë. Pra, duke e inkurajuar pakicën serbe në Kosovë për të
qëndruar në Kosovë, përmes garantimit të të drejtave të pakicave dhe premtimit të pushtetit përmes
një autonomie të qeverisjes, qoftë në nivelin lokal por edhe atë qendror, duke aplikuar të
ashtuquajturin “diskriminimin pozitiv”. Me këtë rast u vërejt me garantimin e vendeve të
rezervuara për pakicën serbe dhe komunitetet tjera në Kuvendin e Kosovës, d.m.th. se ky ishte një
sinjal pozetiv për komunitetin serb në Kosovë se do t’i gëzonte të drejtat e plota, qoftë në nivelin
lokal por edhe atë qendror, madje të drejta këto që nuk mund t’i gjenim edhe në vendet më
demokratike në botë. Shpallja e pavarësisë së Kosovës në shkurt 2008 ishte një kontribut i
jashtëzakonshëm i faktorit ndërkombëtar, sepse ishte bërë me rekomandim të vet faktorit
ndërkombëtar dhe në koordinim të plotë me ta. Krejt kjo mbështetje erdhi edhe si rezulutat i pakos
së Ahtisarit, pako kjo që kishte të bënte edhe me decentralizimin në Kosovë dhe krijimin e
komunave të reja, sidomos krijimin e komunave me shumicë serbe. Dilema e decentralizimit në
Kosovë vjen edhe në rajonin e Anamoravës, sepse rajoni më i prekur nga decentralizimi është ky
rajon, ku përmes tij janë krijuar dhe zgjeruar disa komuna një etnike (me shumicë serbe). Përkitazi
për këtë shtrohet pyetja, pse pikërisht ky rajon duhej të decentralizohej e jo qyteti i Prishtinës, kur
kihet parasysh fakti se, Prishtina krahasuar me numrin e banorëve edhe nevojave të qytetarëve për
shërbime kishte nevojë shumë më tepër për decentralizim se sa rajoni rajoni i Anamoravës.
8
Fjalët – kyçe: Decentralizimi, UNMIK-U, Sfidat dhe problemet, Pakoja e Ahtisarit, Efektet e
Decentralizimit në Anamoravë.
Abstract
The arrival of international missions in Kosovo after the end of the war continued their contribution
to the development of democracy in the country, the development of local capacities, so that
Kosovo alone could administer its territory, later empowering municipalities, ie local government.
The international factor in Kosovo, immediately after the war, began work to decentralize power
in Kosovo and strengthen municipalities, but also the creation of new municipalities. UNMIK at
the time had the power to administer Kosovo was quite interested in decentralizing power, but the
decentralization it preferred through its own mechanisms, such as the OSCE, which functioned as
a pillar of UNMIK, seemed to me he was very interested in creating political stability in Kosovo.
So, by encouraging the Serb minority in Kosovo to stay in Kosovo, by guaranteeing the rights of
minorities and the promise of power through an autonomy of government, both at the local and
central level, applying the so-called “positive discrimination”. On this occasion, it was noticed
with the guarantee of the reserved seats for the Serbian minority and other communities in the
Assembly of Kosovo, i.e. that this was a positive signal for the Serb community in Kosovo that it
would enjoy full rights, both at the local and central level, and even those rights that we could not
find in the most democratic countries in the world. Kosovo's declaration of independence in
February 2008 was an extraordinary contribution of the international factor, because it was made
on the recommendation of the international factor itself and in full coordination with them. All this
support came as a result of the Ahtisaari package, a package that also had to do with
decentralization in Kosovo and the creation of new municipalities, especially the creation of Serb-
majority municipalities. The dilemma of decentralization in Kosovo also comes in the region of
Anamorava, because the region most affected by decentralization is this region, where through it
have been created and expanded several municipalities one ethnic (mostly Serb). Therefore, the
question arises, why exactly this region should be decentralized and not the city of Pristina, given
the fact that Pristina compared to the number of inhabitants and the needs of citizens for services
needed much more decentralization than the region of Anamorava .
9
Key words: Decentralization, UNMIK, Challenges and Problems, Ahtisaari Package,
Decentralization Effects in Anamorava.
Lista e shkurtesave
Në punim janë disa shkurtesa varësisht nga problematika e cila shtjellohet. Shkurtesat e përdorura
në këtë punim së bashku me definimin e tyre janë:
LVQL - Ligji për Vetëqeverisje Lokale
AKP - Agjencia Kosovare për Privatizim
AKP - Agjencia Kosovare e Pronës
BB - Banka Botërore
EPK - Ekipet Përgatitore Komunale
GNMD - Grupi Ndërministror i Decentralizimit
AKK - Asociacioni i Komunave të Kosovës
ICG - Grupi Ndërkombëtar i Krizave
IPA - Instrumenti për Asistencë dhe Partneritet
KE - Komisioni Evropian
LFK - Ligji për Financa Komunale
LKK - Ligji për Kufij Komunal
MAPL - Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal
MPMS - Ministria e Punës dhe Mirëqenies Sociale
NPR - Ndërmarrje Publike Rajonale
KE - Këshilli i Evropës
OJQ - Organizatë jo qeveritare
OSBE - Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë
SDC - Agjencia Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim
UNDP - Programi për Zhvillim i Kombeve të Bashkuara
USAID - Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar
ZCN - Zyra Civile Ndërkombëtare
10
Lista e Grafikëve
Grafiku 1. Mosha e Respondentëve e shprehur në përqindje…………………….……………..61
Grafiku 2. Gjinia e Respondentëve e shprehur në përqindje…………………………...……….62
Grafiku 3. Përkatësia etnike e Respodentëve e shprehur në përqindje……………………….…63
Grafiku 4. Regjionet e respondentëve të shprehur në përqindje…………………………..…….64
Grafiku 5. Arsimimi i Respondentëve i shprehur në përqindje……………………..…………..65
Grafiku 6. Punësimi i Respondentëve i shprehur në përqindje…………………………..……..66
Grafiku 7. Njohuria për Decentralizimin i shprehur në përqindje…………………………...….67
Grafiku 8. Njohuritë e respondentëve për procesin e decentralizimit në Kosovë e shprehur në
përqindje…………………………………………………………………………………...…….68
Grafiku 9. Decentralizimi i suksesshëm i shprehur në përqindje……………………..…...……69
Grafiku 10. Dështimet e ICO-së në proceset e zhvilluara në Kosovë i shprehur në përqindje....70
Grafiku 11. Sa keni pritur nga kjo zyrë ndërkombëtare, (pritshmëria nga ICO-ja)…………….71
Grafiku 12. Për dallim nga UNMIK-u, sa ka ndihmuar ICO-ja për t’u integruar veriu i shprehur
në përqindje………………………………………………………………………………..……..72
Grafiku 13. A mendoni se ICO-ja e përfundoi mandatin e saj me sukses sa i përket decentralizimit
i shprehur në përqindje…………………………………………………………..73
11
PËRMBAJTJA
KAPITULLI I
1.Hyrja……………………………………………………………………………………….….13
1.1 Përshkrimi i problemit.......................................................................................................16
1.2 Qëllimet e studimit............................................................................................................16
1.3 Pyetjet kërkimore...............................................................................................................17
1.4 Hipotezat...........................................................................................................................17
1.5 Metodologjia e hulumtimit................................................................................................18
1.6 Rezultatet e pritura............................................................................................................18
1.7 Konsultimi i literaturës......................................................................................................18
KAPITULLI II
2. Misioni Ndërkombëtar në Kosovë-UNMIK-u………………………………………….….19
2.1 Roli i UNMIK-ut në fillimin e decentralizimit në Kosovë………………………………20
2.2 Roli i Ministrisë së Administrimit të Pushtetit Lokal në procesin e decentralizimit në
periudhën e UNMIK-ut………………………………………………………………….23
2.3 Roli i Ministrisë së Administrimit të Pushtetit Lokal në procesin e decentralizimit në
periudhën pas UNMIK-ut…………………………………………………….………….24
2.4 Suksesi apo dështimi i UNMIK-ut në intergrimin e pakicave serbe në Kosovë………...28
2.5 Fillimi i negociatave për zgjidhjen e statusit të Kosovës-çmimi garantimi i të drejtave të
pakicave në Kosovë përmes decentralizimit dhe proceseve tjera………………………..28
KAPITULLI III
3. Decentralizimi si nocion…………………………………………………………….……….32
3.1 Decentralizimi në Kosovë-sfidat dhe problemet…………………………………………34
3.2 A është bërë edhe Decentralizimi i Kosovës Sui Generis………………………………..36
12
3.3 Reagimet e Shoqërisë Civile dhe të tjerëve për decentralizimin në Kosovë me fillimin e
negociatava………………………………………………………………………………37
3.4 Karta Evropiane për vetëqeverisje lokale……………………………………..…………38
KAPITULLI IV
4. Misioni i ICO-së në procesin e decentralizimit në Kosovë……………………….…….....41
4.1 Ndikimi i “Pakos së Ahtisarit” në Kornizën Ligjore…………………………….………43
4.2 Ligji për Vetëqeverisjen Lokale…………………………………………………...…….44
4.3 Të drejtat ekskluzive të pakicës serbe në Kosovë dhe decentralizimi sipas Planit Ahtisarit
(Pro & Contra)………………………………………………………………...…………44
KAPITULLI V
5. Krijimi i Komunave të reja si rezultat i decentralizimit……………………………..……50
5.1 Decentralizimi në rajonin e Anamoravës, Ranillug, Kllokot, Partesh, Komuna e zgjeruar e
Novobërdës…………………………………………………………...……………….52
5.2 Efektet e decentralizimit në ofrimin e shërbimeve lokale në këto komuna………..……58
KAPITULLI VI
6.Rezultatet Anketë/ Pyetësor me qytetarë të Republikës së Kosovës sa i përket
decentralizimit…………………………………………………………………………………..61
6.1 Testimi i hipotezave…………………………..................................................................74
KAPITULLI VII
7. Përfundime dhe Rekomandimet……………………………………………………………75
7.1 Përfundimi……………………………………………………………………….……..75
7.2 Rekomandimet…………………………………………………………………...……..75
Bibliografia...................................................................................................................................77
SHTOJCA (pyetësori).................................................................................................................80
13
KAPITULLI I
1.Hyrje
Kosova menjëherë pas përfundimit të luftës filloi me sfida të reja, siç ishte zgjidhja e statusit
përfundimtar të Kosovës. Mirëpo përveç kritereve apo standardeve tjera, si kriter kryesor nga
Bashkësia Ndërkombëtare kishte respektimin e të drejtave të pakicave a grupeve etnike në Kosovë,
e në veçanti respektimin e të drejtave të pakicës serbe. Prandaj qëllimi i këtij studimi prekë edhe
të drejtat e pakicës serbe në Kosovë, përkatësisht një temë mjaftë e rëndësishme dhe e ndjeshme
për popullin e Kosovës dhe institucionet e saja, siç ishte decentralizimi. Gjithashtu, kemi vënë në
pikëpytje, realizimin e të drejtave të pakicës serbe në Kosovë përmes këtij decentralizimi, pasi që
është e diskutueshme se sa do të mund të implementohet apo të sjellë ndonjë rezultat në të mire të
qytetarëve ky lloj decentralizimi etnik. Prandaj, sipas meje është i llojit të veçantë, sepse krijimi
komunave të reja me bazë etnike, është në kundërshtim të drejtpërdrejt me Kartën Evropiane për
Qeverisje Lokale. Shumica e vendeve të Ballkanit Perëndimor kanë përdorur reformat e
decentralizimit si një mjet për të gjetur zgjidhje për çështjet kombëtare, që kanë dalë si pasojë e
konflikteve ndëretnike dhe si nevojë për të zvogëluar kompetencat e tepruara të centralizimit të
trashëguar nga regjimet e mëparshme socialiste. Në këtë proces ishte e përfshirë edhe Kosova, që
po ashtu kishte dalë nga lufta dhe që kishte nevojë për një decentralizim të mirëfilltë që kishte
trashëguar një centralizim të pushtetit. Mirëpo në anën tjetër, decentralizimi mund të ishte një
proces kundërthënës, sepse gjatë zbatimit qeveritë qendrore ngurronin të bartnin pushtetin me
argumentin se qeveritë lokale akoma nuk ishin në gjendje që t’ia dilnin me kompetencat e reja të
tyre. Në anën tjetër, komunat kërkonin më shumë përgjegjësi në mënyrë që t’i përmbushnin
kërkesat e qytetarëve për ofrim të shërbimeve. Decentralizimi në Kosovë nga shumë ekspertë apo
njohës të decentralizimit, disa nga këta si përfaqësues të këtyre institucioneve (Instituti Kosovar
për Qeverisje Lokale, KIPRED) etj, shihej si një proces shumë kompleks. Prandaj shumë nga këta
decentralizimin e shihnin në mënyra të ndryshme, dhe ishin mjaft kontradiktor në mes vete. Në
këtë aspekt, shumë prej tyre thoshin që decentralizimi funksional në Kosovë është i rrezikuar pasi
14
që pushteti lokal në Kosovë është forcuar në letër, por në praktikë ende ka probleme dhe vështirësi
për të gjeneruar qëndrueshmëri dhe zhvillim lokal, prandaj edhe arsyeshmëria e temës vë në theks
dhe analizon se sa ka arritur decentralizimi të sjellë efekte apo ndonjë rezultat në ato komuna; a ka
arritur që komuniteti pakicë në Kosovë të integrohet në shoqërinë Kosovare, apo ndoshta
decentralizimi ka sjellur edhe efekte negative sidomos në disa raste siç është arsimi universitar.
Shembull për ta theksuar, është themelimi i Universitetit në Mitrovicën e Veriut, përdorimi i
teksteve mësimore nga ana e pakicës serbe në Kosovë, e disa dilemma tjera që do të mundohem
t’i shtjelloj dhe t’i argumentoj në punim. Në këtë aspekt, mbetet të shihet ende se decentralizimi
funksional në Kosovë a është i rrezikuar, pasi që pushteti lokal në Kosovë është forcuar vetëm në
letër. Megjithatë, në praktikë ende ka problem dhe vështirësi për të gjeneruar qëndrushmëri dhe
zhvillim lokal. Ky kapitull analizon në mënyrë sistematike decentralizimin në Kosovë, kundrejt
pyetjeve dhe parimeve të shtjelluara në studimin e literaturës e veçanërisht në kornizën analitike.
Faktet e decentralizimit në Kosovë 13 vjet pas aprovimit të Kushtetutës tregojnë se, kjo reformë
publike është një proces afatgjatë dhe jo një intervenim që mund të arrihet plotësisht në një afat
kohor të caktuar nga vendim-marrësit vendës apo faktori ndërkombëtar. Deri më tani,
decentralizimi ka pasur edhe efekte pozitive, sepse ka arritur në disa komuna integrimin e serbeve
deri diku në jetën institucionale por jo edhe atë shoqërore. Sidoqoftë, suksesi i decentralizimit do
të varet në rend të parë nga dy faktorë kryesorë: përkrahja e qeverisë qendrore dhe reagimi i duhur
i qeverive lokale dhe qytetarëve. Për më tepër organizatat ndërkombëtare donatore, të cilat e kanë
shtyrë aq shumë këtë proces në fillim, akoma kanë punë për të kryer, veçanërisht me resurse dhe
intervenime konkrete. Megjithatë, ka një anë tjetër të decentralizimit e cila është më pak politike
e më shumë praktike. Qëllimet e decentralizimit shkojnë përtej parimeve të gjera të vetëqeverisjes
dhe përfaqësimit politik të komuniteteve lokale. Ato po ashtu kanë për qëllim që shërbimet publike
t’i ofrojnë më afër qytetarëve, duke u siguruar që të njëjtat janë të ofruara më efikasitet dhe më
përgjegjshmëri në mënyrë që t’u shkojnë a përshtaten nevojave të komunitetit lokal, ta
përmirësojnë jetën dhe mirëqenien e njerëzve që jetojnë atje. Pikërisht këto janë sfidat aktuale të
decentralizimit në Kosovë. Qëllimet politike të decentralizimit nuk mund të përmbushen në
mënyrën e duhur pa pasur vëmendjen tek ofrimi efikas i shërbimeve publike. Në këtë aspekt, ky
punim përpiqet të tregojë dhe analizojë procesin e decentralizimit në Kosovë, sukseset dhe sfidat,
duke u fokusuar në dy fusha kryesore: krijimi i komunave të reja dhe efikasiteti i shërbimeve
lokale- disa vjet pas inicimit të procesit të decentralizimit. Përparimi kryesor i decentralizimit, ka
15
qenë konsolidimi i komunave të reja. Këto komuna kanë bërë përparime konkrete në konsolidimin
e administrative të tyre dhe në marrjen e përgjegjësive të dhëna atyre së bashku me statusin e ri.
Në kohë të njëjtë, institucionale ilegale paralele akoma funksionojnë në disa prej komunave të
krijuara e sidomos në Mitrovicën e Veriut e shprehur më shumë, duke paraqitur kështu një sfidë
në autonominë e plotë të qeverive lokale legale atje.
Në veçanti në fushën e arsimit, pasi që mësuesit paguhen nga Beogradi dhe janë nën urdhërat e
Beogradit, autoritetet kosovare nuk mund të zbatojnë planprogramet, kalendarin dhe tërë sistemin
e arsimit parauniversitar të Kosovës, kudo që mësimi zhvillohet në gjuhën serbe. Pra, jo vetëm në
komunat me shumicë serbe. Dallimi edhe më drastik është se në komunat me shumicë serbe,
komuna nuk ka asnjë lloj komunikimi ndërmjet shkollave lokale dhe autoriteteve kosovare që janë
përgjegjëse për arsim në pjesën tjetër të vendit. Në njërën nga komunat e synuara, në Mitrovicën
e Veriut, vështirësitë janë më të dukshme. Zbatimi i dispozitave të dizajnuara në Planin e Ahtisarit,
të shndërruara në Ligjin për Vetëqeverisje Lokale, nuk janë përmbushur ashtu siç janë planifikuar.
Realizimi i këtij punimi është organizuar në shtatë kapituj. Secili nga kapitujt është ndërthurur me
tjetrin duke krijuar kështu një vijueshmëri të mendimit dhe qëllimit kryesor të punimit. Punimi nis
me rolin dhe ndikimin e faktorit ndërkombëtar gjegjësisht UNMIK-ut dhe Zyrës Ndërkombëtare
Civile në Kosovë rreth decentralizimit, vazhdon me trajtimin teorik të decentralizimit, rolin e
institucioneve kosovare në decentralizim duke u ballafaquar me sfidat dhe problemet në krijimin
e komunave të reja në Anamoravë, dhe gjithashtu duke përfunduar me rezultatet apo pasojat që
kanë ardhur si rezultat apo pasojë e këtij decentralizimi në përgjithësi e me fokus të veçantë në
Anamoravë.
16
1.1 Përshkrimi i problemit
Tema në fjal do të trajtoj problematikën e cila do të elaboroj konceptin mbi Decentralizimi në
Kosovë – me theks të veqantë në rajonin e Anamoravës dhe integrimi i serbëve. Decentralizimi në
Kosovë është duke u argumentuar që nga fillimi i vitit 2002, kryesisht nga politikanët por edhe
nga organizatat ndërkombëtare, përfshirë UNMIK-un, Misionin e OSBE-së në Kosovë, Këshillin
e Evropës, etj. Sikurse në të gjitha vendet fqinje, zbatimi i procesit të decentralizimit është
dëshmuar si i vështirë edhe në Kosovë. Në disa raste bashkësia ndërkombëtare ka pasur nevojë të
ushtrojë persion mbi institucionet e Kosovës për ta çuar përpara procesin e decentralizimit.
1.2 Qëllimet e studimit
Qëllimit i temës është të analizojmë se a është bërë decentralizimi vetëm sa për t’i kënaqur pakicat
në Kosovë përkatësisht pakicën serbe, apo me të vërtetë decentralizimi në Kosovë është kuptuar
drejtë, që d.m.th. ofrim i shërbimeve më të mira për qytetarët. Në përgjithësi besohet se
decentralizimi politik ndihmon në zvogëlimin e konflikteve etnike apo secesionizmit në botë.
Rrjedhimisht, mendohet se decentralizimi politik zvogëlon konfliktet dhe secesionizmin në
demokracitë duke sjellë qeverisjen më afër popullit, duke rritur mundësitë për pjesëmarrje në
qeverise. Por nga ana tjetër decentralizimi politik ka funksionuar në disa vende më shume se në të
tjerat. Për më shumë, ky lloj decentralizimi ka pasur sukses në vendet si Belgjika, India dhe Spanja,
por nuk ka qenë e suksesshme në zvogëlimin e tensioneve etnike apo të secesionizmit në vendet
si Nigeria, Indonezia si dhe ish-Jugosllavia. Me decentralizim politik mendohet që grupeve të
caktuara tu jepet një kontroll mbi proceset e tyre politike, shoqërore dhe ekonomike. Kjo ndihmon
që ato grupe të mund të kalojnë ligje të ndryshme që i mbrojnë interesat e tyre në nivelin e qeveris.
Këto interesa mund të jenë: mbrojtja e gjuhës, zhvillimi ekonomik, politika të ambientit, politikat
e sigurisë etj.
17
1.3 Pyetjet kërkimore
Nga tematika që ne do ta trajtojm në këtë punim, dhe që përbënë një nga sfidat më të mëdha që
ballafaqohet shoqëria jonë, është decentralizimi e cila është më pak politike e më shumë praktike.
Qëllimet e decentralizimit shkojnë përtej parimeve të gjera të vetëqeverisjes dhe përfaqësimit
politik të komuniteteve lokale. Ato po ashtu kanë për qëllim që shërbimet publike t’i ofrojnë më
afër qytetarëve, duke u siguruar që të njëjtat janë të ofruara më efikasitet dhe më përgjegjshmëri
në mënyrë që t’u shkojnë a përshtaten nevojave të komunitetit lokal, ta përmirësojnë jetën dhe
mirëqenien e njerëzve që jetojnë atje. Pikërisht këto janë sfidat aktuale të decentralizimit në
Kosovë.
Për trajtimin e këtij procesi të decentralizimit, kemi nxjerru edhe tri pyetje kërkimore të cilat janë:
1. Cili ishte roli dhe ndikimi i faktorit ndërkombëtarë në këtë process?
2. Duke u bazuar në decentralizimin si nocion shtrohet pyetja se, A është në harmoni të plotë
ky lloj decentralizimi me Kartën Evropiane për Vetëqeverisje Lokale?
3. Cilat janë sfidat dhe problemet për implementimin e decentralizimit në rajonin e
Anamoravës?
1.4 Hipotezat:
Ky punim është i mbështetur edhe në hipotezat kryesore dhe ato ndihmëse. Hipotezat e paraqitura
në këtë hulumtim, do të mundësojnë që të arrihet qëllimi i studimit.
Hipotezat janë si vijon:
Hipoteza 1
Pjesa më e madhe e qytetarëve nuk janë të kënaqur me rolin dhe ndikimin e faktorit
ndërkombëtar gjegjësisht UNMIK-ut dhe Zyrës Ndërkombëtare Civile në Kosovë rreth
decentralizimit.
Hipoteza 2
Duke e ditur se Decentralizimi është bërë në bazë të Planit të Ahtisarit, ku mikëqyrëse e
këtij plani ka qenë ICO-ja, sa keni pritur nga kjo zyre ndërkombëtare.
18
1.5 Metodologjia e hulumtimit
Ky studim është rezultat i hulumtimit sasior dhe cilësor, që d.m.th se metodologjia e hulumtimit
është e përzier. Studimi kryesisht, është fokusuar në dokumente zyrtare të institucioneve vendase
dhe ndërkombëtare, pastaj në qëndrimet dhe deklaratat e udhëheqësve dhe vendim marrësve të
këtij procesi si dhe kontribuesve të tjerë; gjithashtu përmes intervistave dhe anketave të ndryshme
është kërkuar edhe nga opinion publik lidhur me këtë proces. Mendoj se përmes këtij krahasimi,
mund të vijmë më lehtë edhe më saktë deri te konkluzioni dhe rekomandimet lidhur me të arriturat
apo edhe dështimet që po sjell decentralizimi në Kosovë e sidomos në komunat e krijuara të
Anamoravës.
1.6 Rezultatet e pritura
Arsyeja e përcaktimit për këtë temë qëndron edhe në faktin se tema është shumë aktuale dhe qe
vendi është duke u ballafaquar me këtë dukuri e cila në masë të madhe po ndikon negativisht dhe
është duke e dëmtuar vendin, por në temë janë shqyrtuar vetëm arsyet pse është i dëmshëm
“Decentralizimi” duke mos u futur në shpjegime se kush, pse është përgjegjës.
Nga këto rezultatet do të arrijm të konceptojm, se qfarë është Misioni Ndërkombëtar në Kosovë-
UNMIK-ut, Decentralizimi në Kosovë-sfidat dhe problemet, Misioni i ICO-së në procesin e
decentralizimit në Kosovë, Ndikimi i “Pakos së Ahtisarit” në Kornizën Ligjore, Decentralizimi në
rajonin e Anamoravës, si dhe Anketë/Pyetësor me qytetarë të Republikës së Kosovës sa i përket
decentralizimit.
1.7 Konsultimi i literaturës
Shqyrtimi i literaturës rreth decentralizimit nxjerr në pah libra dhe shkrime që datojnë nga fillimi
i viteve 1999, botuar në Këshillin e Evropës, deri 2008, duke u përqendruar kryesisht në
decentralizimin si një qasje administrative të nivelit të qeverisjes lokale. strategjitë e
decentralizimit janë konsideruar si mjet më i mirë për të arritur te të varfrit në viset ruale e urbane
si dhe pë viset ruale e urbane si dhe për ta rritur pjesëmarrjen në procesin e zhvillimit. Në
përqendrimi i literaturës ka qenë kryesisht në aspektet politike, duke shtruar çështjen nëse
decentralizimi mund ta nxisë qeverisjen e mirë, t’i kufizojë konfliktet etnike brendashtetërore, ta
lehtësojë zhvillimin e shoqërisë civile dhe ta rrisë privatizimin e detyrave të sektorit publik.
19
KAPITULLI II
2.Misioni Ndërkombëtar në Kosovë-UNMIK
Roli i organizatave ndërkombëtare në Kosovë para dhe pas shpalljes së Pavarësisë së Kosovës pa
shmangshëm ka qenë një sukses në vete, që ka kontribuar në zhvillimin e demokracisë në vend.
Gjithashtu, ato kanë dhënë kontribut të madh edhe në shtetëndërtimin e Kosovës, pavarësisht
sfidave dhe problemeve që kanë hasur rreth implementimit të politikave të tyre, gjithnjë, duke
pasur parasysh mandatin e tyre rreth statusit të Kosovës.
Pas luftës tragjike në Kosovë, më 10 qershor 1999 KS i OKB-së miratoi Rezolutën 1244 duke
vendosur administratën e përkohshme të OKB-së në Kosovë1. UNMIK-u ka qenë përgjegjës për
të siguruar administrimin e përkohshëm për Kosovën, përderisa do të mbështeste atë për t’i
“themeluar dhe për t’i zhvilluar institucionet demokratike të vetëqeverisjes, si dhe për ta lehtësuar
një proces politik në përcaktimin e statusit të ardhshëm të Kosovës” (UNMIK, 1999). Kosova e
dëmtuar shumë nga lufta, pati nevojë për t’i ndërtuar pothuajse të gjithë mekanizmat institucionalë
shtetërorë. Për këtë qëllim, ajo pati nevojë për shumë ndihma, rindërtim dhe mbështetje
institucionale ndërkombëtare.
Themelimi i institucioneve qendrore dhe lokale demokratike, sundimi i ligjit, zgjedhjet e lira dhe
të drejta, ishin vetëm disa nga kërkesat me prioritet për Kosovën. Ky kapitull ofron informata të
përgjithshme, pak histori institucionale për Kosovën, strukturat e qeverisë lokale dhe informata
rreth decentralizimit që nga viti 1999.
Pra, Kosova menjëherë pas përfundimit të luftës filloi me sfida të reja, siç ishte zgjidhja e statusit
përfundimtar të Kosovës. Mirëpo përveç kritereve apo standardeve tjera, si kriter kryesor nga
bashkësia ndërkombëtare kishte respektimin e të drejtave etnive jo shumicë në Kosovë, e në
veçanti respektimin e të drejtave të pakicës serbe. Prandaj qëllimi i këtij studimi prekë edhe të
drejtat e pakicës serbe në Kosovë, përkatësisht një temë mjaft të rëndësishme dhe të ndjeshme për
popullin e Kosovës dhe institucionet e saja siç ishte decentralizimi.
1 Shih: KS i OKB-së Rezoluta 1244 e miratuar nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së, shikuar për here të fundit shkurt
2020 në www.un.org/doc.
20
2.1 Roli i UNMIK-ut në fillimin e decentralizimit në Kosovë
Nga vështrimi kronologjik i zhvillimit, vetëqeverisja lokale në Kosovë historikisht ka ndryshuar
formën, bazuar në rrethanat e zhvillimit social, ekonomik dhe politik.
Rregullorja e UNMIK-ut Nr. 2000/45 Mbi Vetëqeverisjen e Komunave të Kosovës2, ishte akti i
parë rregullativ me fuqi ligjore që vendosi themelet e një sistemi të vetëqeverisjes lokale
demokratike dhe në shërbim të qytetarëve në shtetin e Kosovës. Me këtë rregullore themelohet
baza juridike e sistemit të vetëqeverisjes lokale në përputhje me parimet dhe praktikat demokratike
evropiane.
Nga viti 1999 e deri në vitin 2010 janë nxjerrë shumë rregullore të UNMIK me fuqi ligjore, ligje
organike, ligje sektoriale dhe udhëzime administrative, të cilat i kanë dhënë një autonomi gjithnjë
e më të madhe pushtetit lokal në Kosovë. Ndërsa, menjëherë pas shpalljes së pavarësisë së
Kosovës, në shkurt të vitit 2008 Kuvendi i Republikës së Kosovës i miratoi ligjet e reja kryesore
për vetëqeverisjen lokale, të cilat kanë zëvendësuar legjislacionin e deri atëhershëm. Zhvillimi i
kornizës ligjore për vetëqeverisjen lokale në Kosovë mund të ndahet në tri periudha kohore:
1. Periudha e administrimit të komunave me Administrator komunal, sipas Rregullativave të
UNMIK-ut, nga viti 2000 deri më 2002;
2. Periudha e administrimit të komunave pa administrator komunal sipas Rregulloreve të
UNMIK-ut dhe akteve tjera ligjore të IPVQ, me transferim të kompetencave në organet e
vetëqeverisjes lokale, gradualisht nga viti 2002 deri më 2007; dhe
3. Periudha e vetëqeverisjes lokale sipas Kushtetutës dhe Ligjeve të miratuara nga Kuvendi i
Republikës së Kosovës, nga 2008 deri sot.
Pas vendosjes së administrates ndërkombëtare të UNMIK-ut në Kosovë në vitin 1999 Kosovës iu
njoh kontinuiteti juridik. Sistemi i vetëqeverisjes lokale mbeti i pandryshuar dhe në këtë kontekst,
u trashëgua sistemi një shkallësh i vetëqeverisjes lokale dhe sipas rregullores së UNMIK-ut për
numrin emrat dhe kufijtë e Komunave. Lidhur me këtë, Kosova kishte gjithsej 30 Komuna.
2 Shih: Misioni i OKB-së në Kosovë, (2000) Rregullorja nr. 2000/45, www.unmikonline.org.
21
Në vitin 2000 për herë të parë mbahen zgjedhjet e lira dhe demokratike për strukturat lokale. Bazë
për funksionimin dhe organizimin e pushtetit lokal në Kosovë në këtë kohë ishte rregullorja e
UNMIK-ut mbi Vetëqeverisen e Komunave. Më vonë, në vitin 2001 me Kornizën Kushtetuese
garantohen, gjithashtu edhe parimet kryesore të vetëqeverisjes lokale. Viti 2002 ishte përsëri vit i
zgjedhjeve lokale. Në vitin 2004, u miratua marrëveshja Kornizë për fillimin e procesit të reformës
së pushtetit lokal dhe për herë të parë, filloi reforma territorial duke krijuar disa njësi të reja
komunale. Me marrëveshjen Kornizë, parashihej krijimi i pesë pilot njësive komunale (Krijimi i
tri pilot njësive komunale u realizua, ndërsa dy të tjera nuk u funksionalizuan menjëherë, për shkak
të rrethanave politike në Kosovë që ishin në atë kohë).
Kosova që nga viti 2000 i kishte formuar institucionet e saja demokratike qendrore dhe lokale, të
cilat ishin plotësisht funksionale: Parlamenti me 120 vende (20 të rezervuara për pakicat etnike),
presidencën, qeverinë, kuvendet komunale dhe ekzekutivin në nivel lokal. Sidoqoftë, ende
mbeteshin si sfida vendosja e qeverisjes së mirë, llogaridhënia e institucioneve, korrupsioni dhe
rritja e qëndrueshme ekonomike. Edhe pse, institucionet e Kosovës ishin në proces të përmbushjes
së të ashtuquajturave “Standarde për Kosovën”3, çështjet e theksuara më lart konsideroheshin si
barrë e madhe për qeverinë e Kosovës, të paktën në planin afatmesëm.
Pas luftës në Kosovë në vitin 1999 e veçanërisht që nga tetori i vitit 2002 politikës së
decentralizimit i është kushtuar kujdes i madh nga ana e qeverisë qendrore dhe asaj lokale, nga
partitë politike, OJQ-të dhe mediet në Kosovë. Kompetencat e qeverisë lokale në atë kohë ishin të
rregulluara me Rregulloren e UNMIK-ut nr. 2000/454, një dokument legjislativ, i cili ofronte një
kornizë të përgjithshme për punën e komunave.
Rregullorja nr. 2000/45 është miratuar në vitin 2000, mirëpo më vonë vlerësohej si një legjislacion
i vjetruar e i papërshtatshëm për qeverisjen lokale. Sidoqoftë, kjo rregullore ka qenë një dokument
i përshtatshëm ligjor për periudhën e pasluftës. Më vonë, nevoja për miratimin e ligjit të ri për
vetëqeverisjen lokale dhe qeverisjen e financave lokale, ishin çështje esenciale. Ky ligj kërkonte
jo vetëm hartimin e dispozitave të reja ligjore, por edhe ri definimin (përkufizimin e ri) e kufijve
3 “Standardet për Kosovën” ishin disa kritere qe ishin vënë nga UNMIK-u për institucionet e Kosovës që në mesin e
këtyre kritereve ishte edhe garantimi i të drejtave të pakicave në Kosovë nëpërmjet decentralizimit. Keto standard
ishin vënë si kusht për zgjidhjen e statusit final të Kosovës.
4 Shih: Misioni i OKB-së në Kosovë, (2000) Rregullorja nr. 2000/45, www.unmikonline.org.
22
të qeverive lokale dhe pranimin e gjerë politik, përfshirë edhe parlamentin, pakicën e minipakicat
etnike dhe bashkësinë ndërkombëtare.
Që nga fundi i vitit 2002 shumë organizata ndërkombëtare dhe lokale ishin përfshirë në proces të
projektimit të propozimit përkatës. Këshilli i Evropës ka qenë i autorizuar nga UNMIK-u për ta
përpiluar një propozim lidhur me decentralizimin5. Sidoqoftë, ky propozim ishte konsideruar si
projektim ekskluziv i politikave dhe me mungesë serioze të pronësisë lokale, ku për këtë arsye nuk
ka qenë gjerësisht i pranuar nga institucionet e Kosovës dhe partitë politike. Një propozim i tillë,
i promovuar në vitin 2003 nuk ka qenë kurrë operativ në terren dhe si i tillë kishte dështuar.
Në fund të vitit 2004 nën presionin e madh të bashkësisë ndërkombëtare. Qeveria e Kosovës kishte
hartuar përsëri planin për decentralizimin dhe kishte vendosur për ta testuar decentralizimin në
disa komuna. Në shkurt të vitit 2005 Qeveria e Kosovës kishte vendosur që ta testojë
decentralizimin, duke i themeluar 5 pilot njësi komunale brenda 5 pilot komunave të përcaktuara
kryesisht, aty ku banorët ishin nga komunitetet pakicë (pakica serbe dhe turke).
Projekti kishte për qëllim:
1. Të sigurojë qeverisje të qëndrueshme dhe kushte të jetesës për të gjithë ata që jetojnë në
Kosovë;
2. Të sigurojë integrimin e të gjitha komuniteteve në strukturat demokratike në Kosovë; dhe
3. Të sigurojë ngritjen dhe konsolidimin e institucioneve funksionale e demokratike në
Kosovë, që është pjesë e Standardeve për Kosovën (Ministria e Qeverisjes Lokale, 2005).6
Sidoqoftë, partitë opozitare në Kosovë ishin në mënyrë të prerë kundër nisjes së reformës së
decentralizimit të qeverisë lokale në këtë mënyrë. Ato pretendonin se ky lloj i decentralizimit ishte
kërcënim i mundshëm për ndarjen e Kosovës në vija etnike. Po ashtu edhe disa organizata të
shoqërisë civile ishin kundër këtij projekti, meqë frikoheshin se ky projekt mund t’i kontribuojë
ndarjes së Kosovës.7
5 Shih: KS i OKB-së (2002) Sekretari i Përgjithshëm emëron Michael Steinerin, Për faqësues të tij Special për Kosovë.
http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2002/sga784.html.
6 Shih: Qeveria e Kosovës (2005), Programi i punës për reformimin e qeverisë lokale: http://www.pm-
ksgov.net/news_article.php?lang=en&id_article=1819.
7 (Kosovo Action Network - KAN, 2005).
23
Çështja e mbrojtjes së komuniteteve pakicë dhe e të drejtave të tyre që në atë kohë ishte adresuar
në nivelet më të larta institucionale. Respekti më i madh dhe pjesëmarrja e pakicave në
institucionet e Kosovës kuptohej si një mjet për t’i lehtësuar aspiratat e Kosovës dhe për të pasur
një imazh të shoqërisë modern demokratike me aspirata reale për t’u anëtarësuar në Bashkimin
Evropian. Këshilli Konsultativ për Komunitete, i mandatuar nga Parlamenti i Kosovës, e kishte
përmbyllur procesin e konsultimeve lidhur me hartimin e dokumentit, i cili i adresonte të drejtat e
pakicave në Kosovë pas përcaktimit të statusit.
Të gjitha palët në procesin e negociatave – UNMIK-u, Qeveria e Kosovës dhe Beogradi flisnin
vetëm për një komunitet pakicë – komunitetin serb në Kosovë. Sidoqoftë, i tërë procesi është i
përqendruar vetëm në shtimin e numrit të komunave, të cilat kryesisht ishin të banuara nga pakica
serbe, edhe pse kriteret e propozuara përfundimisht nuk ndikonin dhe nuk përfshinin komunitetet
më të vogla, p.sh. komunitetin boshnjak dhe goran, etj.
2.2 Roli i Ministrisë së Administrimit të Pushtetit Lokal në procesin e decentralizimit në
periudhën e UNMIK-ut
Për ta mbështetur reformën e qeverisë lokale dhe në pajtim me procesin e decentralizimit, në
dhjetor të vitit 2004 UNMIK-u kishte vendosur që ta themelojë Ministrinë e Administrimit të
Pushtetit Lokal. Kjo ministry ishte përgjegjëse për çështjet që ndërlidhen me ngritjen e efektivitetit
të vetëqeverisjes lokale. Në ushtrimin e kompetencave të veta për qeverisje lokale efektive,
Ministria ishte përgjegjëse për të siguruar ofrimin e shërbimeve publike, të kontrolluara nga niveli
qendror, për plotësimin e nevojave për të gjitha komunitetet dhe sigurimin e qasjes së barabartë në
shërbimet e tilla8.
Kjo ministri është konsideruar si sektor themelor i qeverisë qendrore për të hartuar politikat dhe
për ta zbatuar legjislacionin për qeverisjen efikase komunale, për ta promovuar zhvillimin e
shërbimit profesional komunal, duke marrë parasysh përgjegjësitë e Ministrisë së Shërbimeve
Publike; për t’i koordinuar aktivitetet e agjencive ndërkombëtare dhe të organizatave joqeveritare,
të cilat merreshin me komunat dhe me aktivitetet e tjera për qeverisjen lokale në Kosovë.9
8 Rregullorja e UNMIK-ut nr.2004/50.
9 Po aty.
24
Më pas, në vitin 2007 ndodhi reforma e dytë që kishte të bënte me reformën zgjedhore për pushtetit
lokal në aspektin institucional, që natyrisht kishte për qëllim avancimin e demokracisë lokale në
vend. Në këtë vit, qytetarët për herë të parë, zgjodhën Kryetarët e Komunave me vota direkte në
zgjedhjet lokale.
2.3 Roli i Ministrisë së Administrimit të Pushtetit Lokal në procesin e decentralizimit në
periudhën pas UNMIK-ut
Në vitin 2008 Kuvendi i Republikës së Kosovës, pas shpalljes së pavarësisë, miratoi Kushtetutën
e Republikës së Kosovës dhe pakon e ligjeve bazike për organizimin e vetëqeverisjes lokale në
Kosovë. Kushtetuta si akti më i lartë politik dhe juridik i vendit, garanton vetëqeverisjen lokale
dhe cakton parimet kryesore të funksionimit të komunave, në frymën e dispozitave të Kartës
Evropiane për Vetëqeverisje Lokale.10
Në këtë kuadër, me qëllim të zbatimit të Kartës Evropiane për Vetëqeverisje Lokale, në
Kushtetutën e Republikës së Kosovës u inkorporuan dispozitat e saj, në nivel të njëjtë të
obligimeve me vendet që kanë nënshkruar dhe ratifikuar këtë Kartë. Përveç kësaj, u miratuan ligjet
bazike për vetëqeverisje lokale duke përfshirë: Ligjin për Vetëqeverisjen Lokale, Ligjin për Kufijtë
Administrative të Komunave, Ligjin për Zgjedhjet Lokale, si dhe Ligjin për Financat e Pushtetit
Lokal.11
Qeveria e kishte konsideruar decentralizimin si njërin ndër nxitësit kryesorë për reformën më të
gjerë të qeverisë lokale. Është e rëndësishme të përmendet se gjatë negociatave, delegacioni i
Kosovës kishte ofruar projektin e tij të decentralizimit, i cili kishte qasje integruese dhe përmbante
disa parime të decentralizimit demokratik. Në anën tjetër, Qeveria e Serbisë kishte propozuar një
plan që është pak a shumë, i njëjtë me atë të propozuar në marrëveshjen e paqes “së Dejtonit për
Bosnjën”, me qëllim përfundimtar ndarjen e territoreve. Ndryshimet politike dhe ligjore pas
shpalljes së pavarësisë, i gjetën institucionet e zgjedhura të Komunave në gjysmën e mandatit,
prandaj komunat për një periudhë relativisht të shkurtër është dashur të harmonizojnë aktet e tyre,
si dhe strukturat organizative me legjislacionin e ri për vetëqeverisjen lokale, procesi i cili ishte
sfidues për komunat edhe sa i përket implementimit të legjislacionit të ri dhe funksionimit të tyre.
10 Shih: Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Prishtinë, 15 Qershorë 2008, Neni 123.
11 Shih: Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Prishtinë, 15 Qershorë 2008.
25
Përveç kësaj, në këtë periudhë janë shfaqur vështirësitë në konteksin e unifikimit të vetëqeverisjes
lokale.
Tri komuna (Zubin Potok, Zveçan dhe Leposaviq), kanë vazhduar sistemin e njëjtë të organizimit
dhe të funksionimit, ashtu siç parashihej me rregulloren e UNMIK-ut, duke refuzuar të integrohen
në sistemin e ri të paraparë me Kushtetutën e Republikës së Kosovës dhe Ligjin e ri për
Vetëqeverisjen Lokale.
Përveç ndryshimeve strukturore dhe organizative, si dhe hyrjes në fuqi të legjislacionit të ri për
vetëqeverisje lokale, zbatimi i procesit të decentralizimit, gjithashtu, imponoi reformën sa i përket
transferimit të kompetencave nga niveli qendror në nivelin lokal, por edhe reformën territoriale.
Nga 30 Komuna ekzistuese, me Ligjin e ri për kufijtë Administrativ të Komunave parashihej që
ky numër të rritej në 38 komuna. Me këtë rast, Pilot Njësitë Komunale morën statusin e Komunës,
ndërsa ishte paraparë që të krijohen edhe 5+1 komuna të reja.
Në vitin 2009, me qëllim të zbatimit të legjislacionit për vetëqeverisje lokale dhe fillimin e
reformës së pushtetit lokal, Qeveria e Republikës së Kosovës, mori vendim për zbatimin e planit
të veprimit për decentralizimin. Në këtë kontekst, procesin e reformës së vetëqeverisjes lokale në
Kosovë e karakterizuan dy aspekte: e para, aspekti gjithëpërfshirës i reformës, i realizuar për të
gjitha komunat ekzistuese në kuptimin e transferimit të kompetencave; dhe në anën tjetër, reforma
territorial, dhe procesi i decentralizimit, që u përdor si një mjet për të avancuar integrimin ndër-
etnik në Kosovë. Gjatë kësaj periudhe, filloi bartja progresive e kompetencave dhe resurseve nga
niveli qendror në nivelin lokal për të gjitha komunat, si dhe u krijuan ekipet përgatitore komunale
për themelimin e komunave të reja.
Në fund të vitit 2009 u mbajtën zgjedhjet lokale, mbi bazën e të cilave u themeluan komunat e
reja. Në vitin 2013 u organizuan zgjedhjet lokale në gjithë territorin e Republikës së Kosovës, ku
për herë të parë pas shpalljes së pavarësisë, zgjedhjet ishin organizuar dhe mbajtur në të gjitha
komunat. Me këtë rast, është përmbyllur procesi i reformës së pushtetit lokal në kuptimin e
obligimeve për decentralizimin nga pakoja e Ahtisarit, sepse me legjitimimin e organeve lokale të
komunës së Mitrovicës Veriore, edhe ky proces përfundon. Me këtë rast, është arritur të unifikohej
vetëqeverisja lokale, si dhe t’i jepet fund decentralizimit territorial dhe funksional, të paraparë me
pakon legjislative për vetëqeverisjen lokale në fuqi.
26
Lidhur me atë që u tha më lart, përkundër progresit të nënvizuar, që nga viti 1999 e këtej sistemin
e vetëqeverisjes lokale në Kosovë, vazhdimisht e kanë përcjellë vërshtirësi dhe sfida. Sanimi i
dëmeve materiale nga lufta, funksionalizimi i administratës komunale, vendosja e sistemit për
shërbimet publike komunale, ndryshimet e shpesha në legjislacionin për vetëqeverisjen lokale,
mungesa e resurseve financiare, mungesa e kapaciteteve profesionale, bartja e kompetencave nga
administratorët e UNMIK-ut te strukturat e zgjedhura lokale, procesi i decentralizimit dhe
vështirësitë politike për të unifikuar sistemin e vetëqeverisjes lokale, kanë qenë disa nga problemet
dhe sfidat që e kanë përcjellë vetëqeverisjen lokale në vend.
Aktualisht Kosova ka 38 komuna, 1,467 vendbanime në të cilat jetojnë 1,780,021 banorë, në
gjithsej 10,896 km2. Komuna me popullsinë më të madhe është komuna e Prishtinës me gjithsej
198,897 banorë, ndërsa komuna me popullsinë më të vogël është komuna e Parteshit me 1,787
banorë, komuna me sipërfaqen më të madhe është komuna e Podujevës me 633 km2 , ndërsa
komuna më e vogël është komuna e Mitrovicës Veriore me 5 km2.12 Nga kjo del se një komunë,
mesatarisht përfaqëson 47 mijë banorë.
Madhësia mesatare e komunave të Kosovës është 282.7 km/2. Komuna më e madhe përfshinë 6%
të territorit të Kosovës, ndërsa komuna më e vogël përfshinë 0.23% të territorit. Kështu 57% e
komunave kanë territory më të madh se mesatarja apo mbi 282.7 km/2, ndërsa 43% e komunave
kanë territor më të vogël. Tetë komuna kanë më pak se 1% të territorit të Kosovës13. Kjo d.m.th
se, në Kosovë dominojnë komunat e mëdha dhe vërehet se ka një diskrepancë (dallueshmëri)
ndërmjet sipërfaqes së komunave. Në anën tjetër, të gjitha Komunat kanë kompetenca bazike të
njëjta pavarësisht, numrit të banorëve, sipërfaqes apo qëndrueshmërisë ekonomike. Pikërisht, ky
disbalanc (kjo shpërputhje) ndërmjet komunave të mëdha dhe të vogla, ka bërë që në disa raste
komunat të mos kenë kapacitetet e nevojshme financiare dhe njerëzore për t’i përballuar kërkesat
e qytetarëve. Prandaj, me rastin e përcaktimit të orientimeve strategjike për vetëqeverisjen lokale
për vitet e ardhshme, duhet të merren në konsideratë standarde, kritere dhe parime me rastin e
krijimit apo rregullimit të ri territorial të njësive të vetëqeverisjes lokale. Duke marrë në
konsideratë trendin e uljes së numrit të njësive të vetëqeverisjen lokale në të gjitha vendet e BE-së
12 Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal- Organizimi dhe funksionimi i vetëqeverisjes lokale në Kosovë- Gusht
2013.
13 Po aty.
27
dhe vendeve të rajonit; duke marrë parasysh zhvillimin e teknologjisë informative dhe mundësinë
për kryerjen on-line të shumë shërbimeve, si dhe me qëllim të uljes së kostos financiare të
shpenzimeve të administratës, edhe Kosova, në një proces eventual të reformës territoriale, në të
ardhmen, domosdoshmërisht, duhet t’i ketë në konsideratë të gjitha këto zhvillime. Në këtë aspekt,
krahas ndryshimeve territoriale të njësive të vetëqeverisjes lokale, duhet të reflektohen ndryshimet
edhe me rastin e përcaktimit të kompetencave dhe financimit të komunave.
Një aspekt tjetër që ka sfiduar vetëqeverisjen lokale gjatë viteve të kaluara është edhe dobësimi i
vijës ndarëse ndërmjet stafit politik dhe civil në komuna, që ka rezultuar në zbritjen e memories
institucionale të administratës në një nivel të ulët në rangun hierarkik në administratën komunale.
Prandaj, bazuar edhe në praktikat ndërkombëtare, sidomos vendeve anëtare të BE-së, memoria
institucionale zë vendin kryesor.
Kryetarit të Komunës duhet t’i garantohen mekanizma ligjor që të ushtrojë mandatin e tij për t’i
realizuar orientimet e veta politike, në bazë të të cilave ka marrë besimin dhe votën nga qytetarët,
mirëpo, në anën tjetër, është i nevojshëm edhe forcimi i rolit të Kuvendit të Komunës dhe krijimi
i mekanizmave të kontrollit dhe balancit ndër-institucional, sepse legjislacioni ekzistues i
vetëqeverisjes lokale, ka dobësuar pozitën e Kuvendit të Komunës, si organi më i lartë në Komunë.
Përkitazi për këto, gjithsesi, duhet të trajtohen aspekte të ndryshme të praktikave demokratike për
të rregulluar kontrollin e ndërsjellë ndërmjet pushteteve në nivelin lokal, si dhe balancin ndër-
institucional.
Në të ardhmen, është e domosdoshme edhe harmonizimi i legjislacionit në kuadër të rendit juridik
të vendit, sidomos, kur është fjala për ligjet bazike për vetëqeverisjen lokale, duke marrë në
konsideratë ndryshimet që do të ndikojnë në legjislacionin sa i përket harmonizimit me “Acquis të
BE-së”. Laramania e legjislacioneve të ndryshme që ishin të zbatueshme në Kosovë, duke filluar
nga ligjet e ish-Jugosllavisë që nuk kishin karakterin diskriminues, pastaj rregulloret e UNMIK-
ut, ligjet e Kuvendit të Kosovës kanë reflektuar në një sistem ligjor, të përcjellë shpesh herë me
kundërthënie dhe zbraztësira juridike edhe për shumë çështje të vetëqeverisjes lokale. Për më tepër,
një ndarje jo shumë e saktë e kompetencave të nivelit lokal dhe qendror, eliminimi i
dyshkallshmërisë në procesin administrativ në Komuna, mos harmonizimi dhe kundërthëniet
ndërmjet ligjeve, kanë qenë disa nga çështjet sfiduese për komunat në vitet e kaluara.
28
2.4 Suksesi apo dështimi i UNMIK-ut në integrimin e pakicave serbe në Kosovë
Nëse analizojmë mandatin e UNMIK-ut është krejtësisht e kuptueshme dhe e natyrshme, që
misioni i UNMIK-ut ishte misioni i parë civil që erdhi në Kosovë dhe si qëllim primar kishte të
administrojë Kosovën deri në përgatitjen apo konsolidimin e institucioneve të Kosovës për një
vetëqeverisje. Edhe UNMIK-u nuk mundi ta kryente këtë mision me sukses të plotë, pasi që nuk
arriti që institucionet e Kosovës t’i shtrijë në tërë territorin e Kosovës. Veriu i Kosovës mbeti pa
institucione të Kosovës në periudhën e UNMIK-ut. Pra, asnjëherë nuk mundi të mbajë zgjedhje në
atë pjesë edhe pse OSBE-ja ishte përgjegjëse t’i organizojë ato, e cila në atë periudhë funksiononte
si shtylla e tretë e UNMIK-ut.
Prandaj, mendimi im është që OKB-ja me misionin e saj në Kosovë UNMIK, nuk mund të krenohet
me përmbushjen me sukses të plotë të misionit të saj e as nuk mund të arsyetohet me pamundësinë
e shpërbërjes së strukturave paralele që vepronin në Kosovë, sepse i kishte të gjitha kapacitetet,
kompetencat dhe mandatin që të veprojë në Kosovë. Pra, këtu nuk shihet tjetër përpos një
mosgatishmërie, mos vullneti apo edhe për një vlerësim të gabueshëm të situatës, për t’i zgjidhur
këto çështje si dhe misioni i tejzgjatur i kësaj organizate, e bënë UNMIK-un që mos t’i përmbushë
detyrat me sukses.
2.5 Fillimi i negociatave për zgjidhjen e statusit të Kosovës-çmimi garantimi i pakicave në
Kosovë përmes decentralizimit dhe proceseve tjera
Në Kosovë kishte të paktën tri palë kryesore e ndoshta vazhdon ende të jetë kështu: Bashkësia
ndërkombëtare, Qeveria e Kosovës dhe Qeveria e Serbisë. Palët e tjera të interesuara vendëse,
përfshirë edhe grupet e ndryshme etnike, partitë politike dhe grupet e shoqërisë civile, ishin
pjesërisht të përfshira në këtë proces, por pa ndonjë kompetencë reale për ta çuar përpara. Duke e
ndjekur strukturën e kornizës analitike, do t’i analizojë të gjitha palët e interesuara në mënyrë
sistematike: Bashkësia ndërkombëtare në Kosovë, e cila udhëhiqej nga UNMIK-u (përgjegjës për
administrimin e Kosovës); Grupi i Kontaktit dhe Zyra e të Dërguarit të Posaçëm të OKB-së për
Kosovën (UNOSEK) ishin nxitësit kryesorë të zgjidhjes së statusit, përfshirë edhe përcaktimin e
natyrës së ardhshme të decentralizimit.14
14 Shih: KS i OKB-së (2005), Deklarata presidenciale e Këshillit të Sigurimit të OKB-së për fillimin e procesit politik
për të përcaktuar statusin e ardhshëm të Kosovës. http://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8533.doc.htm.
29
Që nga fillimi i vitit 1990 në ish federatën jugosllave (Kroacia, Bosnjë-Hercegovina, Kosova dhe
Maqedonia), institucionet ndërkombëtare kanë luajtur një rol të rëndësishëm. Ato kanë qenë të
përfshira në disa veprime të ndryshme: duke zbatuar marrëveshjet për paqe (Bosnjë-Hercegovinë
dhe Kosovë); duke vepruar në emër të stabilitetit rajonal dhe integritetit territorial (Maqedoni);
dhe duke e promovuar zgjerimin e mëtejmë të BE-së (Kroacia, Serbia dhe Mali i Zi). Ato kanë
tentuar të ruajnë paqen si një aspekt i rëndësishëm i stabilitetit të BE-së dhe të parandalojnë aspirata
të caktuara vendëse për ekspansion (p.sh. Serbia e madhe).
Bashkësia ndërkombëtare në Kosovë, si njëra nga forcat kryesore nxitëse të decentralizimit, ku e
përceptonte këtë politikë si një aspekt të rëndësishëm në reformimin e strategjisë së qeverisë dhe
për sigurimin e mbrojtjes më të madhe e të prosperitetit të pakicave etnike. UNOSEK-u gjatë vitit
2006 kishte organizuar 7 takime ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit lidhur me decentralizimin.15
Ata kryesisht i diskutuan çështjet politike, sikurse janë kufijtë komunal, numri i komunave,
financat, statusin e tyre politik dhe tërë këtë Brenda kornizës së decentralizimit në bazë të kufijve
etnikë.
Zëvendësi i emisarit të OKB-së për statusin e Kosovës, Albert Rohan, pati deklaruar se një sistem
i arsyeshëm i decentralizimit do të jetë kërkesë themelore për zgjidhjen e statusit të Kosovës.
Ngjashëm, gjatë një takimi në mes të muajit shkurt 2006 me ministrin e Punëve të Jashtme të
Gjermanisë, Frank-Walter Steinmair, i dërguari i OKB-së për statusin e Kosovës, Marti Ahtisari,
pati deklaruar se procesi i decentralizimit është ndër çështjet më themelore lidhur me statusin e
ardhshëm të Kosovës 16 . Në këtë aspekt lehtë mund të supozohej se një marrëveshje për
decentralizimin, e cila do të arrihej ndërmjet dy palëve, ka mundësi të kontribuojë në përcaktimin
e statusit dhe stabilizimin rajonal. Për këtë arsye bashkësia ndërkombëtare e analizoi procesin e
decentralizimit si kompromisin më të madh që arrihet mes palëve në bisedime. Interesi i bashkësisë
ndërkombëtare ishte t’i shmangë konfliktet etnike ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, të arrijë një
zgjidhje të pranueshme ndërkombëtarisht, e cila do t’i përmbushte kërkesat e shteteve anëtare të
Grupit të Kontaktit17, të sigurojë vetëqeverisjen e pakicave kombëtare në qeveri komunale dhe të
përmbyllë statusin e papërcaktuar të Kosovës në mënyrë që ta lehtësojë integrimin e mëtejmë të
15 Shih: UNOSEK (2006), Rreth UNOSEK-ut http://www.unosek.org/unosek/index.
16 Shih: UNDP, (2006) Raporti i paralajmërimit të hershëm 2006. http://www.kosvo.undp.org/publications.htm.
17 Raporti i Grupit Ndërkombëtar të Krizave, Kosovapress, 2006.
30
Ballkanit Perëndimor në BE. Në anën tjetër, konsiderohej se forcë kryesore nxitëse e
decentralizimit për Qeverinë e Kosovës ishte përcaktimi i mëhershëm i statusit (Pavarësia e
Kosovës). Qasja e kosovarëve ndaj procesit të decentralizimit duhej të diskutohej rreth dy
aspekteve kryesore:
Para së gjithash, Qeveria e Kosovës ishte plotësisht e përkushtuar për pavarësinë e Kosovës. Për
këtë arsye ishte e gatshme të bisedojë për modalitetet e decentralizimit të qeverisjes, në mënyrë që
t’i përmbushë interesat e pakicës serbe në Kosovë. Konsiderohej se ekipi negociator i Kosovës
ishte i gatshëm të shkëmbejë dhe të bëjë koncesione me bashkësinë ndërkombëtare në mes të
decentralizimit, apo më parë, transferimit maksimal të kompetencave qeverive lokale të banuara
nga pakicat etnike (lokalitetet serbe) me njohjen e pavarësisë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së
dhe Grupi i Kontaktit.18
Nga shumica e liderëve kosovarë mendohej se ky proces ofronte rastin e vetëm për pavarësi dhe
për ta hequr qafe Serbinë.19 Për këtë arsye, kjo strategji kishte gjasë të mbështetet nga bashkësia
ndërkombëtare në Kosovë, meqë ajo besonte se duke iu transferuar më shumë kompetenca
lokaliteteve të banuara nga pakicat etnike, zvogëloheshin gjasat për fragmentimin e mundshëm të
territoreve, meqë do të ketë vetëqeverisje të mjaftueshme për serbët.
Në tremujorin e fundit të vitit 2005 politikanët kishin miratuar shprehje “kompromisi ynë është
pavarësia”20 për këtë arsye, udhëheqësit kosovarë mund të argumentonin se pavarësia është forca
e vërtetë nxitëse e decentralizimit dhe kështu t’u shmangen kritikave gjithnjë në rritje, të
parashtruara nga organizatat e shoqërisë civile, të cilat pretendonin se “decentralizimi i këtillë
është ndarje e Kosovës”. Një aspekt tjetër i analizave i bërë nga Grupi Ndërkombëtar i Krizave,
kishte të bëjë me deklarimet e vazhdueshme të qeverisë se decentralizimi përfaqësonte vetëm një
aspekt të reformës së përgjithshme të qeverisë lokale. Ata argumentonin se parimet e
decentralizimit ishin në pajtim me Kartën e Këshillit të Evropës për vetëqeverisje lokale dhe
“Marrëveshjen e Madridit”.21
18 Po aty.
19 Shih: (Grupi Ndërkombëtar i Krizave, 2006).
20 Shih: (Grupi Ndërkombëtar i Krizave 2006).
21 Për më tepër, “Programi i Punës 2005” për qeverinë lokale, konsiderohet të jetë iniciatori kryesor i reformës së
qeverisë lokale, e cila do të arrihet nëpërmjet decentralizimit (Kosumi, Peterssen dhe Zyra e Shteteve të Bashkuara në
Prishtinë, 2005).
31
Qeveria e Serbisë si një forcë e rëndësishme nxitëse e decentralizimit në Kosovë, ishte kryesisht e
interesuar për të krijuar sa më shumë komuna që të jetë e mundur, në mënyrë që të krijojë korridore
etnike territoriale dhe të sigurojë autonomi më të madhe për pakicën serbe.
Gjatë procesit të bisedimeve, Qeveria e Serbisë kishte paraqitur një plan krejtësisht tjetër
(krahasuar me planin e UNOSEK-ut dhe të Qeverisë së Kosovës) për decentralizimin në Kosovë.
Ky plan ka qenë pak a shumë i ngjashëm me marrëveshjen e paqes për Bosnjën, të arritur në Dejton
(KS i OKB-së, 1995), me qëllim përfundimtar ndarjen dhe copëtimin e territoreve. “Beogradi e
shihte agjendën e bashkësisë ndërkombëtare për decentralizim, kryesisht si mjet për ta rivendosur
kontrollin mbi një pjesë të territorit të Kosovës, më tepër sesa një metodë për mbrojtjen
institucionale për serbët dhe pakicat e tjera brenda një Kosove të pavarur”22.
Edhe pse Serbia konsiderohej si një forcë e jashtme nxitëse, ajo ushtronte presion (trysni) të madh
ndaj autoriteteve ndërkombëtare vendimmarrëse, ku përmes kanaleve diplomatike në mënyrë që
ta çojë përpara propozimin e saj. Përfaqësuesit e saj, deklaronin se “janë përfaqësues legjitim të
interesave të pakicave etnike në krahinë”, edhe pse kjo hidhej poshtë fuqishëm nga autoritetet
kosovare dhe nga faktorët ndërkombëtarë. Tina Kaidanov, ish shefe e Zyrës së Shteteve të
Bashkuara në Kosovë, pohonte se “është dëshpëruese që Beogradi, kryesisht po negocionte në
emër të serbëve nga Kosova, sepse vetëm serbët e Kosovës mund t’i mbrojnë interesat e tyre”23.
KAPITULLI III
3.Decentralizimi si nocion
Sa i perket vetë nocionit të decentralizimit, në gjuhën shqipe hasim në disa kuptime, si: bartje,
zhvendosje, dislokim, transfero, shkarkim etj. Decentralizimi, në të vërtet, kuptohet si proces i
22 Shih: Grupi Ndërkombëtar i Krizave, 2006.
23 B-92, 2006, 15/08/06.
32
bartjes së kompetencave nga organet e pushtetit qendror në shkallë të caktuar të organve
joqendrore (të nivelit lokal).24
Aktualisht trendet e zhvillimit të qeverisjes në botë, janë duke u zhvilluar në dy kahe të ndryshme.
Në njërën ana në kuptimin e jashtëm, është duke shkuar drejt globalizimit dhe në anën tjetër, në
kuptimin e brendshëm, është duke shkuar drejt lokalizimit apo fuqizimt të vetëqeverisjes lokale -
decentralizimit. Në këtë kuptim, të gjitha vendet e botës kanë të ndërtuar sisteme të qeverisjes
lokale në përputhje me zhvillimet politike, ekonomike dhe nevojat e qytetarëve. Ngritja e të
menduarit publik dhe presioni i lartë i komuniteteve lokale për pjesëmarrje më të madhe në
procesin e vendimmarrjes, ka shkaktuar vendosjen e autoriteteve lokale ballë për ballë me kërkesa
të reja.25
Autoritetet lokale gjithnjë e më shumë po fitojnë liri të veprimit nga niveli qendror dhe në
përgjithësi kanë pushtet që krijojnë burime nga të hyrat vetanake dhe që, gjithashtu pranojnë
ndihmë nga qeveria. Në përgjithësi, po përvijohen tri koncepte themelore të decentralizimit dhe të
organizimit të Pushtetit Lokal.
Koncepti i parë ka të bëjë me llojin e decentralizimit të orientuar në përfshirjen e
komuniteteve në qeverisje, që ndryshe quhet si decentralizim politik;
Koncepti i dytë ka të bëjë me llojin i decentralizimit të orientuar në ofrimin e shërbimeve
cilësore për qytetarët, që ndryshe quhet si decentralizim administrativ; dhe
Koncepti i tretë është përzierje e dy koncepteve, që është i orientuar në përfshirjen e
komuniteteve dhe ofrimin e shërbimeve cilësore.
Në Kosovë është tentuar të zbatohet ky lloji i decentralizimit, duke e shtuar edhe decentralizimin
etnik në bazë të vijave territorial, koncept ky që nuk ekziston askund në decentralizime
demokratike apo në konceptet e decentralizimit.
24 Kryeziu Prof.Dr. Kadri, “Administrim Lokal”(Cikël Leksionesh), Prizren, 2015, Fq. 45.
25 Robin Hambleton: “Modernising Political Management in Local Governments”, 37 URBAN STUDIES 931,
(2000).
33
Decentralizimi ne kuptimin administrativ nënkupton udhëheqjen e organizatës nga qendra.
Decentralizimi është sistem i njësive organizative që u lejohet mëvetësia, pra kryejnë rrethin e
caktuar të detyrave dhe punëve.26
Decentralizimi është raport i organeve qendrore dhe joqendrore, ku organet joqendrore gëzojnë
një shkallë të avancuar të mëvetësisë ndaj organeve qendrore është sistem i raporteve midis
organeve joqendrore dhe qendrore në të cilën organet joqendrore gëzojnë njëfarë shkalle të
pavarësisë.27
Diferencimi i llojeve të ndryshme të decentralizimit është i rëndësishëm pasi hedh dritë në
dimensionet e shumta të tij dhe nevojën për koordinim por nga ana tjetër këto koncepte
mbivendosin njëra tjetrën. Decentralizimi politik, dhe administrativ.28
Decentralizimi politik synon t’u japë qytetarëve dhe përfaqsuesve të zgjedhur të tyre më shumë
pushtet në proçesin e marrjes së vendimeve publike. Ky lloj decentralizimi shpesh është i
shoqëruar me politika pluraliste dhe qeveri përfaqsuese, por ai mund të mbështesë gjithashtu
demokratizimin duke iu dhënë qytetarëve ose përfaqsuesve të tyre më tepër influencë në
formulimin dhe zbatimin e politikave. Decentralizimi demokratik shpesh kërkon reforma
kushtetuese, krijimin e partive politike pluraliste, forcimin e legjislacionit, krijimin e njësive lokale
politike dhe inkurajimin e grupeve efektive publike.
Decentralizimi administrativ kërkon të rishpërndajë autoritetin, përgjegjësinë dhe burimet
financiare për sigurimin e shërbimeve publike ndërmjet niveleve të ndryshme të qeverisjes. Ai
është transferimi i përgjegjësisë për planifikimin, financimin dhe menaxhimin e funksioneve të
caktuara publike, nga pushteti qëndror dhe agjensitë e tij tek njësitë në terren, të agjensive
qeveritare, njësive vartëse, autoriteteve publike apo korporatave gjysëm-autonome ose
autoriteteve rajonale.
Decentralizimi administrativ ka tre forma kryesore- dekoncentrimin, delegimin dhe devoluimin-
secila me karakteristika të ndryshme.
26 Kryeziu Prof.Dr. Kadri, E Drejta Administrative, Prizren, 2019, Fq. 53.
27 Kryeziu Prof.Dr. Kadri, ABC-ja e së Drejtës dhe Shteti, Prizren, 2016, Fq. 74.
28 Litvack, Jennier & Seddon, Jessica, Decentralizimi shënime përmbledhëse, Washington, 1999, Fq. 2.
34
Kushtetutat, ligjet dhe aktet nënligjore kodifikojnë parametrat formalë në bazë të të cilave duhet
të funksionojnë sistemet e decentralizuara.
Përse decentralizimi?
Procesi i decentralizimit në Kosovë, që nga fillimi i tij në vitin 2008, ka hyrë në fuqi me
Kushtetutën e Kosovës më 15 qershor të vitit 2008. Kushtetuta e Kosovës në masë të madhe është
ndërtuar mbi “Propozimin gjithëpërfshirës për zgjidhjen e statusit të Kosovës” 29 (Korniza e
Ahtisarit) dhe qëndron në themel të një kornize të gjerë legjislative e cila synon mbrojtjen e të
drejtave të minoriteteve. Komunitetet janë përkufizuar me Kushtetutë si “Banorë, të cilët i takojnë
të njëjtit grup etnik, gjuhësor ose fetar tradicionalisht të pranishëm në territorin e Kosovës”.
Ligji mbi Vetëqeverisjen identifikon kompetencat e veçanta dhe të përbashkëta të secilit autoritet
qeveritar lidhur me një shkallë të gjerë të sektorëve të shërbimit, siç është kujdesi shëndetësor,
arsimi, shërbimet sociale dhe zhvillimi lokal ekonomik (Ligji mbi vetëqeverisjen lidhur me
kompetencat e veta dhe mbi kompetencat e fuqizuara komunale).
3.1 Decentralizimi në Kosovë - sfidat dhe problemet
Për të analizuar politikën dhe ndikimet e çfarëdo ndryshimet të rëndësishme në politikë në Kosovë,
me rëndësi është që të shqyrtohet konteksti i pazgjidhur politik dhe ligjor i pasluftës në Kosovë.
Dialogu politik dhe ligjor në vend, deri në një shkallë të caktuar ishte i komplikuar dhe unik në të
dyja kontekstet, në njërën anë e kishim UNMIK-un, i cili ishte formalisht përgjegjës për
administrimin civil dhe ushtarak, ndërsa në anën tjetër, sipas Rezolutës 1244 të KS të OKB-së,
Kosova ende mbetej pjesë përbërëse e Serbisë. Sidoqoftë, realiteti në terren sipas analizave
përkatëse të organizatave ndërkombëtare, por edhe organizatave të ekspertëve, tregonin se “de-
fakto Kosova tashmë ishte e pavarur duke pasur administratën e saj, legjislacionin dhe se ishte
protektorat i OKB-së, por ende nuk kishte sovranitetin e saj”. Për këtë qëllim, pretendimet
“legjitime” dhe agjenda e interesave vetjake të të gjitha palëve të interesuara (Kosovë, Serbisë dhe
bashkësisë ndërkombëtare), të përfshira në zgjidhjen e statusit të Kosovës, vazhdonin në një betejë
29 Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Prishtinë, 15 Qershorë 2008, Kapitulli 3, neni 57.1.
35
sfiduese, e cila nuk zhvillohej vetëm në procesin e negociatave, por edhe nëpërmjet kanaleve
politike dhe diplomatike të bisedimeve dhe marrëveshjeve.
Çështje tjetër e analizuar nga gjyqtari Tunhaim ishte edhe Decentralizimi ose Federalizimi, në
raport me Pakon e Ahtisarit. Ndarja vertikale e pushteteve është, po ashtu balancim i rëndësishëm
i pushtetit. Decentralizimi, i paraparë me Marrëveshje, ndan një pjesë të pushtetit qeveritar për
komuna. Ky koncept po ashtu njihet si federalizëm, dhe ndryshon në aplikim nga shteti në shtet.
Kosova do të përbëhet prej komunave të cilat do të gëzojnë një shkallë të lartë të vetëqeverisjes
lokale dhe të cilat inkurajojnë dhe sigurojnë pjesëmarrje aktive të të gjithë qytetarëve në jetën
demokratike. Kompetencat dhe kufijtë e komunave do të përcaktohen me ligj. Komunat kanë të
drejtë për burime lokale të të ardhurave dhe pranim të financimit të duhur nga autoritetet qendrore.
Komunat kanë të drejtë për bashkëpunim ndërkomunal dhe ndërkufitar në fushat e kompetencave
të tyre vetjake dhe të zgjeruara. Parimet kryesore të decentralizimit duhet të ruhen në kushtetutë.30
Është me rëndësi të nënvizohet se qeverisa e Kosovës, para krijimit të komunave të reja, ka
parashtruar një strategji për decentralizimin. Procesi i decentralizimit është parashtruar për të
implementuar reformat kryesore administrative dhe territoriale, për të përforcuar statusin dhe
kapacitetin e personelit në nivel rajonal dhe lokal, qartazi të përcaktojë funksionet dhe burimet në
nivele të ndryshme të qeverisë si dhe të promovojë transparencën dhe pjesëmarrjen e qytetarëve
dhe, më e rëndësishmja, të nxis dhe të mbrojë të drejtat e qytetarëve të cilët janë pjesëtar të grupeve
etnike minoritare. Krijimi i bazave legjislative për vetëqeverisjen lokale dhe zhvillimi i kornizës
së saj institucionale është bërë në vitin 2008.
Komunat, gjatë ekzekutimit të kompetencave të tyre të deleguara, janë njësitë themelore të
vetëqeverisjes në Kosovë. Ligji i ri mbi Vetëqeverisjen Lokale i ka zgjeruar fushat në të cilat
komunat kanë kompetenca ekskluzive. Ky ligj, së bashku me Ligjin mbi Kufijtë Komunal
Administrativ dhe Ligjin mbi Financat Lokale, rregullojnë qeverinë lokale në Kosovë.
Korniza kushtetuese e përcakton që komunat duhet të ushtrojnë kompetencat e tyre në pajtim me
parimin e Subsidiaritetit. Po ashtu, ajo merr parasysh parimet e vetëqeverisjes të mbajtur në Kartën
Evropiane të Vetëqeverisjes dhe Protokollet e tij, Konventën e Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave
30 Kryeziu Prof.Dr. Kadri, E Drejta Kushtetuese e Krahasuar, Prizren, 2017, Fq. 50.
36
Kombëtare, Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose të Minoriteteve dhe Skicën e Konventës
Evropiane mbi Bashkëpunimin Tejkufitar midis Komuniteteve Territoriale ose Autoriteteve dhe
Protokollet e saj.
Përderisa vala fillestare e decentralizimit ka qenë një iniciativë nga lartë‐poshtë, që ka ardhur nga
negociatat dhe Pakoja e Ahtisaarit, kërkesat për decentralizim tani janë duke ardhur nga poshtë‐
lartë, me gjashtë (6) lokacione të reja që i kanë dërguar kërkesat për të marrë statusin e komunës.
Këto okalitete kanë parë përfitimet që mund të sjell decentralizimi në aspekt të resurseve;
sidoqoftë, ato po ashtu dëshirojnë që shërbimet të jenë më afër tyre. Ky proces duhet të përkrahet
në të ardhmen, por me kritere të qarta të cilat nuk janë të motivuara politikisht. Ofrimi i shërbimeve
duhet të jetë baza për krijimin e komunave të reja pasi që ky është parimi kryesor i decentralizmit
e jo komunat etnike, të cilat duhet të mënjanohen pasi që ato kontribuojnë më shumë në ndarje
sesa në integrim të shoqërive.31
3.2 A është bërë edhe Decentralizimi i Kosovës Sui Generis
Sipas mendimit tim, Kosova edhe pas pavarësisë së vet po vazhdon te jetë një shtet i llojit të
veçantë, sepse vetëm në Kosovë është aplikuar një decentralizim i tillë në baza etnike, ku unë jam
i sigurt që kjo nuk do të sjellë integrimin e pakicave në Kosovë por vetëm se do t’i largojë ata prej
shoqërisë kosovare shumicë dhe se ata do të sillen dhe veprojnë vetëm përbrenda komunitetit të
tyre. Mu për këtë as institucionet e Kosovës, por as edhe komuniteti ndërkombëtar nuk mund ta
cilësojnë se kanë arritur një decentralizim të suksesshëm, përveç krijimit të mundësive për disa
shërbime të tyre më afër e që duke e ditur se qëllimi kryesor i bashkësisë ndërkombëtare ishte
integrimi i pakicës serbe në shoqërinë kosovare, prandaj lirisht mund të them se kjo ende nuk është
arritur.
Po të bëhej një decentralizim i mirëfilltë sipas Kartës Evropiane për Qeverisje Lokale, ku si qëllim
do të ishte ofrimi i shërbimeve më afër dhe më shpejt te qytetarët, atëherë me siguri se do të kishim
një decentralizim ndryshe ku së pari do të decentralizohej vetë qyteti i Prishtinës, qytet ky që më
së shumti ka nevojë për decentralizim.
31 Tahiri. Besnik, Decentralizimi një peshë e rëndë për ta realizuar- Përpjekjet për të lëvizur nga konsolidimi i
demokracisë lokale në ofrim më të mirë të shërbimeve- Rasti i Kosovës. Prishtinë, 2011. Fq. 7-8.
37
Një decentralizim në vija etnike është e kundërta e Kartës Evropiane për Vetëqeverisje Lokale dhe
se këtë lloj decentralizimi nuk e hasim askund në vendet më demokratike në botë, prandaj me të
drejtë unë quaj “decentralizim të llojit të vet”.
Shqiptarët në “Maqedoni e Veriut”, që për nga numri po i afrohen popullsisë sllavo-maqedonase,
nuk i kanë dhe nuk mund t’i gëzojnë këto të drejta, siç i ka minoriteti serb në Kosovë.
Po kështu as shqiptarët e Kosovës Lindore: Preshevë, Medvegjës dhe Bujanocit. Përse këto
standarde të dyfishta?
A është e drejtë dhe e moralshme që serbët në Kosovë të kenë më shumë të drejta se çdo komunitet
pakicë në Evropë. Shtrohet çështja nëse edhe shteti i Kosovës ka të drejtë të interesohet për
bashkëkombasit e vet në Serbi, në po atë masë sa interesohet edhe shteti serb për bashkëkombasit
e vet ne Kosovë? Prandaj askush nuk është kundër të drejtave pakicë në një shtet, mirëpo kjo duhet
të bëhet në mënyrë reciproke e aq më shumë tek shtetet që mendohet se janë promotor të
demokracisë.
3.3 Reagimet e Shoqërisë Civile dhe të tjerëve për decentralizimin në Kosovë me fillimin e
negociatave
Shoqëria civile dhe partitë politike brenda Kosovës ishin një palë tjetër e rëndësishme, forcë
nxitëse e diskutimeve për politikën e decentralizimit, sepse për t’u bërë një decentralizim i
suksesshëm, është shoqëria civile e atij vendi e cila duhet të jetë e zhvilluar mirë, meqë ofron
burime shtesë për informata dhe në kohë të njëjtë e kritikon qeverinë. Deri diku shoqëria civile ka
qenë disi e përfshirë në nxitjen e procesit të decentralizimit, por pa ndonjë fuqi reale në ndikimin
e mëtejshëm të atij procesi. Në disa raste, pala ndërkombëtare në Kosovë kishte kërkuar nga
qeveria ta zgjerojë pjesëmarrjen e ekspertëve në grupin punues për decentralizimin. Në këtë
kontekst, disa OJQ dhe institute të përbëra nga ekspertë kanë organizuar takime me akademikë
dhe ekspertë për t’i analizuar politikat e propozuara për decentralizim dhe për ta zgjuar vëmendjen
e hartuesve të politikave, për të vendosur lidhur me modelin e decentralizimit. Ata po ashtu patën
paraqitur disa propozime për politika të mundshme, të cilat ishin pranuar mire nga Qeveria.
Nga ana tjetër, partitë politike, veçanërisht ato kryesoret ishin në një krah me Ekipin Negociator,
meqë ky forum përfshinte edhe qeverinë e koalicionit në atë kohë (LDK, AAK dhe 6+) dhe partitë
38
opozitare (PDK dhe ORA). Edhe partitë e pakicave (grupeve etnike të vogla), (goranë, boshnjakë,
romë, ashkalinj dhe egjiptianë) po ashtu ishin pjesë e forumit, ku disa nga ta ishin po ashtu edhe
anëtarë të Ekipit Negociator të Kosovës, duke marrë pjesë krah për krah me shqiptarët në procesin
e bisedimeve me Serbinë.32
Për më tepër, turqit e përkrahnin decentralizimin, meqë kishin përfituar nga projekti i njësive
testuese (pilot) komunale dhe kishin themeluar Komunën e Mamushës, e cila është kryesisht e
banuar me pakicën turke. Sidoqoftë, disa përfaqësues të komuniteteve goranë dhe boshnjake nuk
ishin të kënaqur, meqë nuk kishin përfituar nga decentralizimi projektet testuese. Ata kërkonin
themelimin e komunave të reja në Vitomiricë, Reçan (Kosovë Jugore) dhe në një pjesë të Komunës
së Dragashit, të banuar nga goranët dhe boshnjakët.
Prandaj, disa parti të vogla shqiptare, si (LPK dhe LKÇK), në mënyrë të hapur, e kundërshtuan
procesin e decentralizimit. Ato pretendonin se “përmes decentralizimit, politikanët shqiptarë
kosovarë u pajtuan me kërkesat serbe për të themeluar komunat ku shumicë ishin serbë”. Në këtë
mënyrë Kosova sipas tyre fragmentohej nga kufijtë e saj të brendshëm etnikë. Këto deklarata u
paraqitën vetëm një herë, pa pasur ndonjë vazhdimësi, apo instrumente të tjera të presionit publik.
3.4 Karta Evropiane për Vetëqeverisje Lokale
Në kuadrin e opinioneve të Asamblesë Konsultative dhe konferencës së ministrave të Romës,
Komiteti i Ministrave miratoi Kartën Evropiane të Vetëqeverisjes Lokale në formën e një konvente
në qershor të vitit 1985. Në njohje të faktit që iniciativa për kartën kishte ardhur nga Konferenca
e përhershme e autoriteteve lokale dhe rajonale të Evropës (CLRAE), u vendos që konventa të
hapej për nënshkrim më 15 tetor 1985 me rastin e sesionit të 20-të plenar të CLRAE-s.
Qëllimi i Kartës Evropiane të Vetëqeverisjes Lokale është të plotësojë mungesën e standardeve të
përbashkëta evropiane për matjen dhe garantimin e të drejtave të organeve vendëse, të cilat janë
më pranë qytetarëve, dhe t’i japë qytetarëve mundësinë e pjesëmarrjes efektive në marrjen e
vendimeve që kanë ndikim për mjedisin e përditshëm të tyre.
32 Z. Sadik Idriz, përfaqësuesi i goranëve dhe Z. Haxhi Zylfi Mergja, përfaqësues i romëve ishin anëtarë në grupet
punuese për decentralizimin dhe në grupin punues për çështjet e pakicave.
39
Karta i angazhon palët të zbatojnë rregullat bazë që garantojnë pavarësinë politike, administrative
dhe financiare të organeve lokale. Pra, ajo demonstron në nivelin evropian vullnetin politik për t’i
dhënë jetë në të gjitha nivelet e administrimit territorial parimeve të mbrojtura që prej themelimit
të saj nga Këshilli i Evropës, i cili e konsideron si funksionin e tij ruajtjen e ndërgjegjes
demokratike të Evropës dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut në kuptimin më të gjerë të mundshëm.
Në të vërtetë, Këshilli është i bindur se niveli i vetëqeverisjes që gëzohet nga të gjitha organet
lokale mund të konsiderohet si provë e demokracisë së vërtetë.33
Karta përmban tri pjesë: Pjesa e parë përmban dispozitat kryesore që parashikojnë parimet e
vetëqeverisjes lokale. Ajo specifikon nevojën e themelit kushtetues dhe ligjor për vetëqeverisjen
lokale, përkufizon konceptin dhe jep parimet që udhëheqin natyrën dhe objektin e kompetencave
të organeve lokale. Më tej, nenet lidhen me mbrojtjen e kufijve të organeve lokale, duke pasur
parasysh se ata kanë autonomi për strukturën administrative dhe marrjen në punë e personelit të
aftë dhe duke përcaktuar kushtet për mbajtjen e një posti të zgjedhur lokal. Dy nenet kryesore,
lidhen me kufizimin e mbikëqyrjes administrative të aktiviteteve të organeve lokale dhe me të
siguruarin që ata kanë burime të mjaftueshme financiare në dispozicion, aq sa nuk cenohet
autonomia bazë. Pjesa tjetër e mbetur e dispozitave në këtë pjesë mbulon të drejtën e organeve
lokale për të bashkëpunuar dhe për të formuar shoqata, si dhe mbrojtjen e vetëqeverisjes lokale
nëpërmjet të drejtës së rekursit për zgjidhje ligjore.
Pjesa e dytë, përmban dispozita të ndryshme lidhur me objektin e angazhimeve të ndërmarra nga
palët. Në përputhje me synimin e të siguruarit të një ekuilibri real, ndërmjet garantimit të parimeve
themelore dhe fleksibilitetit të nevojshëm për të marrë parasysh veçantitë ligjore dhe institucionale
të shteteve të ndryshme anëtare, Karta Evropiane për Vetëqeverisje Lokale i lejon palët të
përjashtojnë dispozita specifike të saj nga ato, të cilat ata i konsiderojnë të detyrueshme.
Në këtë mënyrë, ajo përqafon një kompromis, ndërmjet të pranuarit të faktit që vetëqeverisja lokale
prekë strukturën dhe organizimin e vet shtetit, gjë që është shqetësim bazë për qeverinë, nga njëra
anë, si dhe objektivin e mbrojtjes së parimeve bazë që duhet të respektohen nga çdo sistem
33 Charte européenne de l’autonomie locale et rapport explicative-ISBN 92-871-0859-5 –Botim i Këshillit të Evropës
F-67075 Strasbourg Cedex ISBN 92-871-0860-9;© Këshilli i Evropës, 1986-Riprintuar në vitin 1996, mars 1998,
tetor 1998, tetor 1999; Botuar në Këshillin e Evropës.
40
demokratik i qeverisjes lokale, nga ana tjetër. Për më tepër, parashikohet që angazhimet e palëve
mund të shtohen, pasi të jenë hequr pengesat përkatëse.
Mundësisht, parimet e vetëqeverisjes lokale të parashikuara në kartë zbatohen në të gjitha nivelet
ose kategoritë e organeve lokale në të gjitha shtetet anëtare, dhe po ashtu, mutatis mutandis, dhe
në organet territorial në nivelin rajonal. Gjithsesi, për të lejuar raste specifike, palëve u lejohet të
përjashtojnë kategori të caktuara organesh nga objekti i kësaj karte.
Karta nuk parashikon një sistem të institucionalizuar kontrolli për zbatimin e saj përtej kërkesës
për palët për të dhënë të gjithë informacionin e nevojshëm në lidhje me masat legjislative ose masat
e tjera të marra me qëllimin e realizimit të përputhshmërisë me të. Në fakt u mendua dhe për
mundësinë e krijimit të një sistemi ndërkombëtar mbikëqyrjeje të ngjashëm me atë të Kartës
Sociale Evropiane. Gjithsesi, u pa e rrugës të mos krijohej një makineri komplekse mbikëqyrëse,
pasi prania e CLRAE brenda Këshillit të Evropës, duke pasur qasje të drejtpërdrejtë tek Komiteti
i Ministrave, siguron kontrollin e nevojshëm politik të përputhshmërisë së kërkesave të kartës nga
palët. Pjesa e fundit e tekstit përmban dispozita përfundimtare, të cilat janë në përputhje me
dispozitat e zakonshme të përdorura në konventat e hartuara nën mbikëqyrjen e Këshillit të
Evropës.
Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale është instrumenti i parë ligjor shumëpalësh që përcakton
dhe garanton parimet e autonomiës lokale, një ndër shtyllat e demokracisë, mbrojtja dhe zhvillimi
i së cilës është detyrë e Këshillit të Evropës. Mund të shpresohet që në këtë mënyrë, ajo do të japë
një kontribut thelbësor për mbrojtjen dhe zgjerimin e vlerave të përbashkëta të Evropës.34
KAPITULLI IV
4.Misioni i ICO-së në procesin e decentralizimit në Kosovë
34 Charte européenne de l’autonomie locale et rapport explicative-ISBN 92-871-0859-5 –Botim i Këshillit të Evropës
F-67075 Strasbourg Cedex ISBN 92-871-0860-9;© Këshilli i Evropës, 1986-Riprintuar në vitin 1996, mars 1998,
tetor 1998, tetor 1999; Botuar në Këshillin e Evropës.
41
Menjëherë, pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës filloi punën Zyra Ndërkombëtare Civile (ICO),
e drejtuar nga një Përfaqësues Ndërkombëtar Civil. Ky Përfaqësues (ICO), apo mandati i tij kishte
për detyrë të mbikëqyrë implementimin e marrëveshjes së statusit të Kosovës, përkatësisht
implementimin e Planit Ahtisari, ku gjithashtu kishte disa kompetenca ekzekutive të përkufizuara
qartë dhe të rishikueshme.35
Pavarësisht se ICO-ja ishte një zyrë ndërkombëtare civile apo një mision që kishte për qëllim
kryesore mbikëqyrjen për zbatimin e plotë të Planit Ahtisari nga ana e insitucioneve të Kosovës,
kjo zyrë gjithashtu ishte e involvuar direkt në shumë çështje që kishin të bëjnë me institucionet e
Kosovës. Lidhur me këtë kemi shembujt: sçi ishin reformat në institucionet publike në Kosovë,
emërimet politike nëpër bordet kryesore në Kosovë sçi ishin AKP-ja, KPA-ja pastaj Gjykatësit
ndërkomëtarë në Gjykatën Kushtetuese (i emëronte ICO-ja) e shumë çështje tjera që kishin të bëjnë
direkt në ngritjen dhe zhvillimin e institucioneve të Kosovës.
Fillimi i ICO-së dukej të ishte një fillim shumë i mbarë, sepse ky mision filloi konsolodimin shumë
shpejt, ku menjëherë filloi mandatin e tij duke u fokusuar në Planin Ahtisari. Kështu ajo ka
ndihmuar institucionet e Kosovës për zbatimin e këtij plani, ku në fokus të veçantë kishte
integrimin e minoriteteve në Kosovë, shpërbërjen e strukturave paralele që vepronin në enklavat e
ashtuquajtura serbe. Gjithashtu, demarkacioni me shtetet fqinje ishte njëri prej prioriteteve të ICO-
së, ruajtja e trashëgimisë kulturore dhe decentralizimi. Të gjitha këto ishin disa prej fushave që
ICO-ja ishte e interesuar t’u ndihmonte institucioneve të Kosovës në përmbushjen e mandatit të
tyre.
Por pavarësisht prej synimit të ICO-së, disa prej këtyre fushave filluan ta sfidojnë edhe atë,
njëkohësisht edhe institucionet e Kosovës sepse reagimi qytetarë vinte nga të gjitha anët, si nga
ana e shqiptarëve lidhur me decentralizimin dhe demarkacionin, po ashtu edhe integrimi i serbëve
35 Këto kompetenca qartësisht të përcaktuara ekzekutive do të përfshinin autoritetin: për të bërë disa emërime të
caktuara në sferën ekonomike; për të hetuar dhe për të ndjekur penalisht krime serioze dhe të ndjeshme në
bashkëpunim me autoritetet kosovare ose në mënyrë të pavarur; për të anuluar vendimet e marra dhe ligjet e miratuara
nga organet qeveritare ose Kuvendi (në nivel qendror ose lokal), të cilat janë në kundërshtim me dokumentin ose
frymën e marrëveshjes; për të sanksionuar ose në raste ekstreme për të shkarkuar individë të cilët ai/ajo i gjykon se
janë duke vepruar në mënyrë të dizajnuar për të parandaluar implementimin e marrëveshjës. Ernst M. Felberbauer &
Predrag Jurekovic & Frederic Labarre (Eds.): Cutting or Tightening the Gordian Knot?: The Future of Kosovo and
the Peace Process in the Western Balkans after the Decision on Independence”, 16th Workshop of the Study Group
“Regional Stability in South East Europe”, Study Group Information, National Defence Academy and Bureau for
Security Policy at the Austrian Ministry of Defence, Vienna, 2008, Faqe 107-108.
42
dukej të ishte i vështirë sidomos në pjesën veriore të Kosovës,36 sepse minoriteti serb nuk ishte
ende i gatshëm të pranojë Planin e Ahtisarit. Prandaj Zyra Ndërkombëtare Civile thuajse i kishte
të qarta sfidat me të cilat duhej të përballej.
Mbyllja e misionit të ICO-së u bë me 10 Shtator 2012 ku ky mision u cilësua i suksesshëm nga
faktori ndërkombëtar, por edhe nga Institucionet e Kosovës. Në anën tjetër unë mendoj se,
pavarësisht disa sukseseve që kishte arritur ICO-ja gjatë mandatit të saj, nuk arriti që ta përmbyllë
me sukses të plotë misionin e saj, sepse duke u bazuar në qëllimet që kishte po ashtu për mendimin
tim mbyllja e ICO-së do të kishte kuptim vetëm nëse BE-ja e njihte Kosovën si shtet dhe nëse
autoriteti i institucioneve të Kosovës do të shtrihej në tërë territorin e saj. Pra, duke pamundësuar
që në territorin e Kosovës të ketë prani të strukturave të paftuara të ndonjë shteti tjetër, siç janë
strukturat e Serbisë. Pastaj problemi i veriut ishte çështje e hapur, gjithashtu edhe demarkacioni
me Malin e Zi, si dhe me Serbinë shumë çështje ende nuk kishin përfunduar (e që edhe sot e kësaj
dite mbetën të pa përfunduara). Tash më dihet se, demarkacioni me Malin e Zi është bërë një
problem mjaft serioz, ku si duket kjo marrëveshje do të jetë një shqetësim i madh për shoqërinë
kosovare e sidomos për banorët e asaj ane.
Në anën tjetër decentralizimi ishte qëllim në vete i misionit të ICO-së, por ky synim pavarësisht
mënyrës si ishte bërë edhe ashtu ajo nuk arriti ta përfundojë në pjesën veriore të Kosovës,
përkatësisht krijimin e Komunës së Mitrovicës së Veriut. Prandaj e them se, vendimi për
përmbylljen e pavarësisë së mbikëqyrur ishte i ngutshëm.
Pra, përkitazi për ato që u thanë më sipër, bashkësia ndërkombëtare do të duhej të insistonte që
para mbylljes së ICO-së të zgjidhej problemi i veriut të Kosovës, të kryhej demarkacioni, të
shiheshin efektet e decentralizimit edhe në veri, por gjithashtu edhe në jug të korrigjohej apo
përmirësohej në këtë mandat të ICO-së. Por nëse nuk shkonte gjithçka mirë në implementim e
çështjeve e tek pas kësaj të shqyrtohej shuarja e ICO-së.
4.1 Ndikimi i “Pakos së Ahtisarit” në Kornizën Ligjore
36 Pjesa Veriore e Kosovës nënkupton Komunën e Mitrovicës Veriore, Leposaviqin, Zveçanin dhe Zubin Potokun.
43
Procesit të hartimit dhe të miratimit të aktit më të lartë juridik dhe politik të vendit, Kushtetutës së
Republikës së Kosovës, i ka paraprirë Propozimi Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të
Kosovës apo Pakoja e Ahtisarit. Pakoja e Ahtisarit vjen si rezultat i bisedimeve politike me Serbinë
të ndërmjetësuara nga faktori ndërkombëtar, me anë të cilës Kosova merr përgjegjësi të caktuara
në raport me mënyrën e rregullimit shtetëror të vendit edhe ndaj pakicës serbe. Me këtë
marrëveshje Kosova fitoi përkrahjen ndërkombëtare për shpalljen e Pavarësisë së saj më 17 shkurt
2008. Në përputhje me frymën e marrëveshjes dhe me kërkesat politike të popullit të Kosovës me
09 prill 2008 është miratuar Kushtetuta, e cila hyri në fuqi më 15 qershor 2008 Kushtetuta e
përcakton Republikën e Kosovës shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm37.
Dispozitat e kushtetutës, të cilat përcaktojnë shtyllat kryesore të organizimit dhe funksionimit të
vetëqeverisjes lokale, janë të bazuara, kryesisht në parimet e Kartës Evropiane për Vetëqeverisjen
Lokale (KEVL) dhe në kërkesat që dalin nga Pakoja e Ahtisarit (PA). Kërkesat e PA kanë ndikuar
në masë të madhe në përcaktimin e disa standardeve shtesë të sistemit të VQL e që kanë të bëjnë
me të drejtat dhe përgjegjësit e komunitetit serb. Korniza ligjore këto të drejta i ka sanksionuar me
dispozita të përgjithshme dhe të veçanta, ku kanë ndikuar në krijimin e dallimeve pozitive ndërmjet
qytetarëve në favor të komunitetit serb.
Ndikimi i frymës së Pakos së Ahtisarit në zhvillimin e kornizës ligjore dhe të sistemit të VQL në
përgjithësi, ka pasur për qëllim që të krijojë një sistem shumë fleksibil dhe politikisht të
qëndrueshëm, duke siguruar pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve në qeverisjen lokale. Kjo ka
ndikuar që të krijohet një sistem i hapur i qeverisjes dhe jo shumë llogaridhënës. Kosova, siç shihet
është e orientuar në qeverisjen e mirë, pra në plotësimin e nevojave të qytetarëve dhe në integrimin
e plotë të komuniteteve në institucionet e qeverisjes lokale. Krijimi i kushteve politike dhe juridike
për integrimin e komunitetit serb në institucionet lokale nëpërmjet të cilit proces janë krijuar
kushtet për stabilitetin politik të vendit, ka qenë parësore në zhvillimin e kornizës ligjore.
Korniza ligjore nga rregulloret e UNMIK deri te legjislacioni aktual, karakterizohet me një
zhvillim drejt krijimit të një sistemi të qëndrueshëm me përfshirje të të gjitha komuniteteve në
procesin e vendimmarrjes dhe të ofrimit sa më cilësor të shërbimeve ndaj qytetarëve si dhe grupeve
të interesit. E gjithë kjo mund të bëhej nëpërmjet forcimit të autonomisë lokale.
37 Kuvendi i Kosovës: Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Prishtinë, 15 Qershorë 2008, Kapitulli I, neni 1.
44
4.2 Ligji për Vetëqeverisjen Lokale
Në përputhje me parimet e Kushtetutës së Republikës së Kosovës, Kartës Evropiane për
Vetëqeverisje Lokale dhe “Pakos së Ahtisarit”, Kuvendi i Republikës së Kosovës ka miratuar
Ligjin për Vetëqeverisjen Lokale (LVL), si ligj organik apo themelor për organizimin dhe
funksionimin e VQL në Kosovë. Ligji i cakton normat dhe standardet për një VQL e cila bazohet
në 4 shtylla kryesore:
Demokracia lokale (zgjedhja e organeve komunale);
Pushteti i autoriteteve lokale (autonomia lokale);
Organizimi dhe funksionimi i SVQ dhe
Mbikëqyrja e autoriteteve lokale.
Ligji përcakton një model të përfaqësimit proporcional politik në vendimmarrje, si parim i
demokracisë lokale. Ky përfaqësim bëhet drejtpërdrejt nga qytetarët në dy organe kryesore të
VQL, kuvendi i komunës dhe kryetari i komunës. Derisa parimi themelor i vetëqeverisjes lokale
është përfaqësimi i barabartë i qytetarëve në vendimmarrje, me këtë ligj dhe me ligjin për zgjedhjet
lokale, duke e përcaktuar komunën vetëm një zone zgjedhore, qytetarëve u mundësohet përfaqësim
proporcional vetëm nëpërmjet partive politike dhe iniciativave të qytetarëve, por jo edhe të vetë
qytetarëve. Ndërkaq qytetarëve u është mundësuar që të marrin pjesë në vendimmarrje të
drejtpërdrejtë nëpërmjet iniciativave të qytetarëve dhe referendumit38. Me ligj janë përcaktuar
mekanizmat e demokracisë lokale si: zgjedhjet lokale, referendumi, peticioni, iniciativa e
qytetarëve, komitetet konsultative, këshillat e vendbanimeve dhe fshatrave, takimet me qytetarë,
transparenca dhe diskriminimi pozitiv për komunitetet jo shumicë.
4.3 Të Drejtat ekskluzive të pakicës serbe në Kosovë dhe Decentralizimi sipas Planit Ahtisari
(Pro & Contra)
Kosova menjëherë pas përfundimit të luftës filloi me sfida të reja, sidomos zgjidhja e statusit
përfundimtar të Kosovës. Mirëpo përveç kritereve apo standardeve tjera si kriter kryesor nga
Bashkësia Ndërkombëtare, kishte respektimin e të drejtave e jo shumicës në Kosovë, e në veçanti
respektimin e të drejtave të pakicës serbe. Prandaj, qëllimi i këtij studimi prekë edhe të drejtat e
38 Shih: MAPL: “Ligji për Vetëqeverisjen Lokale”, Prishtinë 2008, Neni 70, 71.
45
pakicës serbe në Kosovë, përkatësisht një temë mjaft të rëndësishme dhe të ndjeshme për popullin
e Kosovës dhe institucionet e saja, siç ishte decentralizimi. Gjithashtu kemi vënë në pikëpyetje
realizimin e të drejtave të pakicës serbe në Kosovë përmes këtij decentralizimi, pasi që është një
dilemë (mëdyshje) e madhe se sa do të mund të implementohet apo do të sjellë ndonjë rezultat në
të mirë të qytetarëve. Ky lloj decentralizimi që gjithnjë sipas meje është i llojit të veçantë, sepse
krijimi komunave të reja është në kundërshtim të drejtpërdrejtë me Kartën Evropiane për Qeverisje
Lokale, është në kundërshtim edhe me vendosjen e parimit të Kosovës multietnike (me 92%
shqiptarë, sa Franca e francezve a Gjermania e gjermanve është larg kësaj pjesëmarrjeje).
Lidhur me këtë, jam munduar t’i shtjelloj epërsitë që kishte Propozimi Gjithëpërfshirës për
Kosovën ndaj Kushtetutës së Kosovës.39
Sipas gjithë kësaj lë të diskutohet se a është pakica serbe në Kosovë më e privilegjuar se sa e
pakicat tjera në Kosovë dhe në këtë rast pse duhet të jetë, por gjithashtu edhe në raport me pakicën
shqiptare në Serbi, e po ashtu edhe në raport me Shqiptarët në Maqedoni. Nuk them që pakica
serbe nuk duhet t’i gëzojë liritë dhe të drejtat e tyre si pakicë por jam kundër që kjo pakicë të jetë
më e privilegjuar se pakicat tjera ne Kosovë. Me bindje të thellë them se kjo pakicë është më e
privilegjuara në Evropë, duke u bazuar në të drejtat e pakicave në shumicën e vendeve më
demokratike në Evropë. Prandaj mendimi im është që pakica serbe në Kosovë duhet të ketë të
drejta, po aq sa kanë të drejta pakicat në Francë, Holandë, Gjermani, Zvicër e vende tjera
evropiane, të cilat mundohen që të eksportojnë çdo ditë demokraci, e most ë flasim për të drejtat e
pakicave në rajon.
Disa nga nga te drejtat eksluzive sa i përket minoritetit serb ne Kosovë të parapara me planin
Ahtisari
Pjesëmarrja e Komuniteteve dhe Pjesëtarëve të Tyre në Jetën Publike dhe Vendimmarrje
4.1 Komunitetet dhe pjesëtarët e tyre do të përfaqësohen në Kuvend. Legjislacioni i caktuar në
mënyrë specifike me kushtetutë nuk mund të nxirret apo ndryshohet pa pëlqimin e deputetëve të
39Shih: http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal_-_Propozimi_gjith%EBp%EBrfshir%EBs_-
_albanian_final.pdf.
46
Kuvendit të cilët mbajnë ulëse të rezervuara apo garantuara për komunitetet, siç parashihet me
nenin 3.7 të Aneksit I40.
Unë do të isha ndalur pikërisht këtu, ku gjithashtu mendoj që një komunitet siç është ai serb në
Kosovë që me 5% të popullsisë në Kosovë të ketë këto të drejta (privilegje), pikërisht janë të drejta
eksluzive për komunitetin serb në veçanti, dhe nuk përkon me të drejtat e pakicave në përgjithësi
e në anën tjetër. Komuniteti shqiptar në Serbi përfaqësohet me vetëm një deputet në Parlamentin
e Serbisë dhe as që mund të flitet për vende të rezervuara në parlament dhe në asnjë mënyrë të jetë
factor në legjislacionin e Serbisë, derisa po ky shtet pretendon të hyjë në BE. Gjithashtu, duhet
theksuar se avancohet nga vet BE-ja. Pra, nëse kjo është Demokraci, nëse duhet të respektohen të
drejtat e komuniteteve, atëherë kjo pa tjetër duhet të vlejë në mënyrë reciproke.
Decentralizimi- është çmim për pavarësinë. “Kështu arsyetonin politikanë e zyrtarë të ndryshëm
institucionesh. Mirëpo, jo vetëm kjo fjali, por asnjëra shprehje e kësaj fjalie nuk është e vërtetë”.
Decentralizimi është cilësuar si një nga proceset më të vështira që dalin nga propozimi i presidentit
Ahtisari, në bazën e të cilit Kosova e ka shpallur pavarësinë.
Ky decentralizim që është bërë në Kosovë, nuk ishte i tillë në kuptimin e plotë nuk ishte ofrim i
pushtetit te qytetarët, pasi që shtëpitë e shqiptarëve në Pasjak e Stanishor janë 2 kilometra afër
qytetit të Gjilanit, kurse pas decentralizimit ato i ka nxjerrë nga komuna e Gjilanit. Si mund të
kuptohet fakti se, këto dy fshatra e kanë larg 27 kilometra ndërtesën e komunës së tyre të re të të
Artanës. Zgjerimi si komunë i qytezës së Artanës bëhet deri në paralagjet e qytetit të Gjilanit.
Shërbimet për qytetarët si administrate komunale, ambulanca, biblioteka, policia, zjarrfikësit,
shkolla e mesme, tregu, gjykata e shumëçka tjetër, janë dhjetëfish më larg. Po ashtu, meqë
strukturat paralele të Serbisë, të cilat ndodhen gjithandej ku ka serbë, nuk ishin shpërbërë
paraprakisht, përderisa të rriturit ndahen në baza etnike përmes policisë, gjyqësisë e administratës,
në këto komuna fëmijët dhe të rinjtë nëpër shkolla do t’i kenë planprogramet e Serbisë, kurse
fëmijët serbë nuk e kanë të obliguar ta mësojnë gjuhën shqipe. Arsimi nëpër komunat e reja me
shumicë serbe, ku mësohet një histori e kundërt prej pjesës tjetër të Kosovës, e farkon brezin e
ardhshëm të serbëve për konflikte të reja me shqiptarët dhe ku serbët marrin paga të dyfishta si
40 Plan Propozimi për Kosovën – Të drejtat e komuniteteve 2 shkurt 2007- faqe 21.
47
nga Institucionet e Republikës së Kosovës, po ashtu edhe nga shteti i Serbisë që mbajnë dhe
koordinojnë çdo hap si në arsim, shëndetësi dhe struktura të tjera në Kosovë me qëllim të kontrollit
të tyre dhe pengimit në integrimin e serbëve në shtetin e Kosovës.
Po ashtu shteti i Serbisë me ndarjen e fondeve për serbët e Kosovës, vazhdon ta sfidojë shtetin e ri
të Kosovës edhe sa i përket rregullimit të infrastrukturës në këto komuna të Anamoravës si në
rregullimin e rrugëve që lidhin fshatrat serbe, kanalizimeve, ujësjellësve etj. Kështu, rastin e fundit
e kemi në fshatin Kolloleq të Kamenicës, ku kemi të asfaltuara 3 rrugë të këtij fshati jo nga buxheti
i institucioneve të Republikës së Kosovës dhe pa ndonjë mbikëqyrje nga ministritë përkatëse ose
organet komunale të Kamenicës. Sipas meje është një rast i veçantë që nuk ndodhë në shtetet tjera
fqinje, pra është cenim i sovranitetit të shtetit të Kosovës dhe që nuk mund të ndodhë nga cilido
shtet fqinj i çdo shteti të botës.
Në çdo shtet normal demokratik e të zhvilluar, një decentralizim i tillë në parimin etnik, do t’i
çrregullonte qoftë edhe shtetet më të zhvilluara dhe me të forta. Shtetet e pavarura e sovrane nuk
dëshirojnë dhe as që lejojnë të ndodhin këso lloje decentralizimesh.
Në Nenin 1. tek Dispozitat Themelore në Propozimin gjithëpërfshirës për Kosovën thuhet se:
Vetëqeverisja lokale në Kosovë do të bazohet në parimet e Kartës Evropiane për Vetëqeverisjen
Lokale dhe veçanërisht në parimin e subsidiaritetit.41
Kjo dispozitë është në kundërshtim me Kartën Evropiane për Vetëqeverisje Lokale, sepse në Nenin
5 tek Karta Evropiane për Vetëqeverisje Lokale shkruhet se: Ndryshimet në kufijtë e njësive të
qeverisjes lokale nuk mund të bëhen pa marrë mendimin e popullatave lokale përkatëse mundësisht
nëpërmjet referendumit. Në Kosovë ndodhë e kundërta, dhe kjo është për të ardhur keq, sepse
pikërisht institucionet vendëse dhe ndërkombëtare janë ato që nuk i kishin respektuar mendimet e
qytetarëve edhe pse ka pasur mjaft shqetësime nga ana e tyre rreth kufijve të rinj të njësive
komunale dhe se kjo nuk është respektuar.
41 Plan Propozimi për Kosovën – Të drejtat e komuniteteve 2 shkurt 2007- faqe 23.
48
Neni 4 Kompetencat e Zgjeruara Vetanake Komunale
4.1 Disa komuna të caktuara në Kosovë do të kenë kompetenca vetanake të zgjeruara si vijon:
4.1.1 Komuna Mitrovicës së Veri do të ketë kompetencë për arsim të lartë, përfshirë regjistrimin
dhe licencimin e institucioneve të arsimit, punësimit, pagimit të rrogave dhe trajnimit të
instruktorëve dhe administratorëve të arsimit.
7.1 Sa i përket planprogramit arsimor të shkollave të Kosovës që japin mësim në gjuhën serbe:
7.1.1 Shkollat të cilat mësojnë në gjuhën serbe mund të zbatojnë planprograme apo tekste shkollore
të hartuara nga Ministria e Arsimit të Republikës së Serbisë, me njoftim të Ministrisë së Arsimit,
Shkencës dhe Teknologjisë së Kosovës.
7.1.2 Në rast se Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë e Kosovës kundërshton
përdorimin e planprogramit apo tekstit shkollor të veçantë, çështja do t’i referohet një komisioni
të pavarur për të shqyrtuar pajtueshmërinë e planprogramit apo tekstit shkollor në fjalë me
Kushtetutën e Kosovës dhe legjislacionin e miratuar në pajtim me këtë Marrëveshje.
7.1.3 Komisioni i pavarur do të përbëhet nga tre (3) përfaqësues të zgjedhur nga deputetët e
Kuvendit të Kosovës që mbajnë ulëse të rezervuara apo të garantuara për komunitetin serb, tre (3)
përfaqësues të zgjedhur nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë së Kosovës, dhe një
(1) anëtar ndërkombëtar të zgjedhur nga, që përfaqëson Përfaqësuesin Civil Ndërkombëtar.
7.2 Sa i përket universitetit publik në gjuhën serbe:
7.2.1 Universiteti i Mitrovicës së Veri do të jetë institucion autonom i arsimit të lartë. Universiteti
do të miratojë statutin që do të saktësojë organizimin dhe qeverisjen e brendshëm të tij si dhe
procedurat dhe ndërveprimin me autoritetet publike, në pajtim me legjislacionin kornizë qendror,
i cili do të shqyrtohet nga një komision i pavarur, siç parashihet në nenin 7.2.2 të këtij Aneksi.42
7.2.2 Vendimet mbi pajtueshmërinë e Statutit me legjislacionin kornizë qendror, standardet
evropiane dhe praktikat më të mira dhe mbi çështjet që kanë të bëjnë me akreditimin e Universitetit
42 Plan Propozimi për Kosovën – Të drejtat e komuniteteve 2 shkurt 2007- faqe 27.
49
brenda sistemit Universitar të Kosovës, do të merren nga një komision i pavarur i përbërë nga tre
(3) përfaqësues të zgjedhur nga Universiteti, tre (3) përfaqësues të zgjedhur nga Ministria e
Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë së Kosovës dhe një (1) anëtar ndërkombëtar i zgjedhur nga,
dhe që përfaqëson Përfaqësuesin Civil Ndërkombëtar. Komisioni do t’i merr të gjitha vendimet
me anë të shumicës së votave dhe do të kryesohet përmes rotacionit në mes të përfaqësuesit të
zgjedhur nga Universiteti apo përfaqësuesit të zgjedhur nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe
Teknologjisë së Kosovës, çdo vit.43
7.2.3 Komuna Mitrovicës së Veri do të ketë autoritet për të zbatuar përgjegjësinë e këtij
Universiteti publik në gjuhën serbe, në pajtim me nenin 4.1.1 të këtij Aneksi. Komuna do të ketë
të drejtën e emërimit të dy anëtarëve në Bordin e Universitetit, i cili do të përbëhet nga gjithsej
nëntë (9) anëtarë. Komuna gjithashtu do të sigurojë se Universiteti pranon objekte dhe financim
adekuat për veprimtarinë e tij.
7.2.4 Komuna Mitrovicës së Veri mund të bashkëpunojë me çdo komunë tjetër në mbajte në
veprim të universitetit.
Edhe pse e drejta për shkollim në cilin do nivel, është e drejtë themelore dhe absolutisht nuk do të
isha kundër, sikur kjo e drejtë për themelimin e Universitetit Serb të ushtrohej në Prishtinë. Pra,
mënyra se si ushtrohet kjo e drejtë është plotësisht e gabuar. Këtë mendim e mbështes në këto
fakte: sepse në Kosovë kjo e drejtë po u jepet komunitetit serb në vend të gabuar; sepse po lejohet
një Universitet Serb në Mitrovicen Veriore, çka do të thotë që vet Bashkësia Ndërkombëtare dhe
qeveria jonë nuk janë duke kontribuar për integrimin e komunitetit serb, por vetëm sa po i largojnë
ata nga populli shumicë ne Kosovë. Kështu pra, po kontribuojnë në ndarjen e shoqërisë. Kjo qeveri
do të duhej të kishte ide dhe plane që komuniteti serb të ketë të drejtë arsimi te lartë brenda
përbrenda Universitetit të Prishtinës po në Prishtinë, sepse aty fillon integrimi, dhe se forma më e
mirë për integrimin e një shoqërie është arsimi.
43 Shih: Propozim Gjithëpërfshirës për Kosovën- faqe 27, marrë nga:
http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal_-_Propozimi_gjith%EBp%EBrfshir%EBs_-
_albanian_final.pdf.
50
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Flamur Salihi tema masterit 2021 (1)
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search