พระนางปรัชญาปารมิตา บุคลาธิษฐานของคัมภีร์ปรัชญาปารมิตาสูตร จิตรกรรมแบบปาละในคัมภีร์อัษฏสาหสริกา ปรัชญาปารมิตา พบที่แคว้นพิหาร อินเดีย, 1073 51 ลัทธิตันตรยานได้รับการอุปถัมภ์จากราชวงศ์ปาละ (ศตวรรษที่ 8 - 12)
พระสังวร สัญลักษณ์ของการขจัดอวิชชา “โกรธ” อันธกาลสูรมูรติ จิตรกรรมทิเบตพบที่เนปาล 1250 - 1350 ศิลปะปาละ 52 ถ้้าเอลลูล่า 16 เทวาลัยไกรลาสนาถ
ภาพสลักบนหน้าผาที่มามัลปุรัม ตอน คงคาธรมูรติและการบ้าเพ็ญตบะของอรชุน 53 พราหมณศิลป์ในอินเดียใต้: ศิลปะสมัยราชวงศ์ปัลลวะ (600 - 950)
Shore Temple หรือเทวาลัยริมทะเล มามัลลปุรัม เทวาลัยราชสิงเหศวร (ไกลาสนาถ) เทวาลัยปัญจรถ มามัลปุรัม เทวาลัยไกลาสนาถที่กาญจีปุรัม
ลึงโคภวมูรติ พระนัฏราชแปดกร แสดงกรณะที่ 76 “สูจิ” หรือท่าเท้าชี้ 55 เทวาลัยราชสิงเหศวร (ไกลาสนาถ) เทวาลัยไกลาสนาถที่กาญจีปุรัม นรสิงหาวตาร
ราชวงศ์จันเทลละ (850 - 1050) เทวาลัยที่ขชุราโห 56
ภาพสลัก“กามสูตร” จากคัมภีร์กามสูตร บนผนังเทวาลัยที่ขชุราโห 57
เทวาลัยพระสูรยะ โกนาร์ก รัฐโอริสสา สร้างโดยพระเจ้านรสิงหเทวะ (1208 - 1258) เทวรูปพระสูรยะ 58 “วิมาน” พังทลายจนเกือบหมดเหลือเพียง “มณฑป”
ศิลปะสมัยราชวงศ์โจฬะ: เทวาลัยราชราเชศวร รัฐทมิฬนาฑุ(1003 - 1010) โสมสูตร (รองรับด้วยสังขนิธิ) วิมานและมณฑปของเทวาลัย เทวรูปบนผนังวิมาน 59
พระนัฏราช นางกาไรกาล 60 ภาพสลักกรณะของพระศิวะ เทวาลัยทิลไล นัฏราชา หรือเทวาลัยจิดัมพรัม รัฐทมิฬนาฑุ(ศตวรรษที่ 13)
ศิลปะสมัยวิชัยนคร (1336 - 1565) และนายัก (2108 เป็นต้นไป) เทวาลัยติรุวันนามไล เทวาลัยมทุไร 61
สถูปกัณฑกะ มหินทเล เมืองอนุราธปุระ ศิลปะลังกา มหาสถูปอมราวดี (จ้าลอง) 62
สังฆาราม (วิหาร) ที่เมืองอนุราธปุระ 63
แบบจ้าลองถ้้าคาร์ลี “วาฏะทาเค” (ถูปาราม) สถูปอัมพสถาละ เขามหินตาเล อนุราธปุระ ถูปาราม อนุราธปุระ 64
พระพุทธรูปลังกาได้รับอิทธิพลจากพระพุทธรูปสมัยอมราวดี พิพิธภัณฑ์โคลอมโบ วัดอูกานา นอกเมืองอนุราธปุระ พิพิธภัณฑ์อมราวดี 65
เทวาลัยไกรลาสนาถที่กาญจีปุรัม ถ้้ามัลยาธิปัตติ จิตรกรรมสมัยราชวงศ์โจฬะและจิตรกรรมลังกาสมัยโปลนนารุวะ 66 วิหารติวังกะ โปลนนารุวะ ศรีลังกา
พระราชวังสีคิรียะ จิตรกรรมรูปนางอัปสรหรือพระนางตารา ปัจจุบันเหลือเพียง 21 ตนจากประมาณ 500 ตน 67
ลัทธิตันตรยานในลังกา สถูปอภัยคีรี อนุราธปุระ พบที่เวหาลคะละ อนุราธปุระ วัชระพบที่เวหาลคะละ อนุราธปุระ สถูปเชตวนาราม อนุราธปุระ 68
พระโพธิสัตว์ (อวโลกิเตศวร) และปราชญา (พระนางตารา) พุทุรุวคละ ใกล้กับเมืองเวละวยะ 69 พบที่เวหาลคะละ อนุราธปุระ
โปลนนารุวะ พระพุทธรูปสลักบนเพิงหินที่คัลวิหาร โปลนนารุวะ 70
ลึงคบรรพต (สูง 1,416 เมตร) วัดภู เมืองจ้าปาสัก ประเทศลาว พบที่ปราจีนบุรี 300 - 350 สวายัมภุวลึงค์ 71 พราหมณศิลป์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มานุษลึงค์ เอกมุขลึงค์ พบในประเทศเวียดนาม
ลัทธิไวษณพ พนมดา กัมพูชา 540 - 600 อ.ตะกั่วป่า จ.พังงา 650 - 700 กัมพูชา 650 - 700 72
สถาปัตยกรรมแบบนาครศิขระ (อินเดียเหนือ) และทราวิฑศิขระ (อินเดียใต้) พบที่ อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี พบที่อ๊อกเกียว บริเวณสามเหลี่ยมปากแม่น้้าโขง เวียดนาม 73 จันทิภีมะ ที่ราบสูงเดียง เกาะชวากลาง อินโดนีเซีย 650 - 700 ปราสาทพนมบายัง กัมพูชา 604 - 612
Corbel Arch ปราสาทก้าแพงน้อย Roman (Etruscan) Arch ระบบการก่อสร้างปราสาทเขมร ปราสาทที่สัมโบร์ไพรกุก ประเทศกัมพูชา 74 พราหมณศิลป์กัมพูชา
ปราสาทบาแค็ง ประเทศกัมพูชา, 893 - 925 ประกอบด้วยปราสาททั้งหมด 108 ยอด การวางผังปราสาทเป็นระบบมณฑล เทวาลัยพระตรีมูรติที่พรัมบะนัน ชวาภาคกลาง อินโดนีเซีย, ประมาณ 850 75
“อิศวรปุระ” หรือปราสาทบันทายสรี, 967
ปราสาทพระวิหาร แสดงการก่อสร้างที่สอดคล้องกับภูมิประเทศ 77 ปี 1018 พระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 ทรงสถาปนาศิวลึงค์ 4 องค์ ประดิษฐาน ๔ ทิศรอบอาณาจักรกัมพูชา หนึ่งในนั้น อยู่ที่ “ศรีศิขเรศวร” หรือเขาพระวิหาร และได้ทรงเชิญพระภัทเรศวร เทพเจ้าประจ้าอาณาจักรกัมพูชาโดยทาง เวทมนต์คาถาให้ทรงมาสถิตที่เขาพระวิหาร “ศรีศิขเรศวร” หรือปราสาทพระวิหาร, 1016
บารายตะวันตก 8x2.2 กม. ความจุ 70 ล้าน ลบ.ม. พระวิษณุอนันตศายิน ความยาวประมาณ 6 เมตร ลัทธิไวษณพ ปราสาทแม่บุญตะวันตก, 1050 - 1066 พุทธนีลกัณฐ์นครกาฏมาณฑุ เนปาล
พระเจ้าสูรยวรมันที่ 2 (บรมวิษณุโลก) (r. 1113 - 1150) ทรงสร้าง “ปราสาทนครวัด”ถวายพระวิษณุ 79
ลัทธิไศวะ นิกายปาศุปัต พระเจ้าสูรยวรมันที่ 2 ทรงสร้างปราสาทพนมรุ้งพระราชทานนเรนทราทิตย์พระราชนัดดาของพระองค์ ผู้ทรงบ้าเพ็ญพรตเป็นฤษีในนิกายปาศุปัตที่ภูพนมรุ้ง วิมานและโคปุระของปราสาทพนมรุ้ง หน้าบันและทับหลังมณฑป 80 นางกาไรกาลและบริวาร (ภาพถ่ายเก่า) ปัจจุบันถูกโจรกรรม
เทวาลัยพระตรีมูรติที่พรัมบะนัน ชวากลาง อินโดนีเซีย, ประมาณ 850 พราหมณศิลป์ในชวากลาง: ลัทธิไศวะ (ตรีมูรติ)
พราหมณศิลป์ในชวาตะวันออก สระสรงของพระเจ้าแอลังคะแห่งราชวงศ์กาดิรี, 1049 พระเจ้าแอลังคะ ในรูปแบบของพระวิษณุทรงครุฑ ศักติของพระวิษณุ 82
จันทิจาวี “ไศวพุทธะ” ราชวงศ์สิงหัสสาหรี(1222 - 1292) 83 จากจันทิสิงหัสสาหรี
ราชวงศ์มัชฌปาหิต (1293 - 1519) จันทิปะนะตะรัน ภาพสลักเล่าเรื่องรามายณะที่จันทิปะนะตะรัน 84 ภาพจ้าลอง “เมรุ” ของจันทิปะนะตะรัน
พราหมณศิลป์ที่เกาะบาหลี วัดเบซากีห์หรือวัดแม่ (The mother temple) แห่งเกาะบาหลี จันทิกุนุงกาวี น้้าพุศักดิ์สิทธิ์ของพระวิษณุ 85 ระบ้าบาร็อง
สัญลักษณ์ก่อนสร้างพระพุทธรูป พบที่เขาสามแก้ว จ.ชุมพร ลัทธิหีนยาน พุทธศิลป์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ 86 พบที่เมืองอ๊อกเกียว ปากแม่น้้าโขง เวียดนาม พบที่วัดลักษมีนทรโลเกศวร ดงเซือง เวียดนาม
ศิลปะคุปตะ สกุลช่างสารนาถ อ.ไชยา จ.สุราษฎร์ธานี ปาเล็มบัง อินโดนีเซีย กัมพูชา ลัทธิมหายาน “พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร” เป็นพระโพธิสัตว์ที่ได้รับพุทธศาสนิกชนในลัทธิมหายานให้ความนับถือมากที่สุด 87
ลัทธิตันตรยานในชวากลาง บุโรพุทโธ ชวากลาง อินโดนีเซีย, 807 88
ชั้นล่างสุด (ถูกกลบ) กามธาตุ: คัมภีร์มหากรรมวิภังคสูตร (ท้าดีได้ดี ท้าชั่วได้ชั่ว) 89 ชั้นที่ 1 - 2 รูปธาตุ: แสดงภาพจากชาตกมาลา อวทาน และพุทธประวัติจากคัมภีร์ลลิตวิสตระ
90 ชั้นที่ 1 - 2 รูปธาตุ: แสดงภาพจากชาตกมาลา อวทาน และพุทธประวัติจากคัมภีร์ลลิตวิสตระ ชั้นที่ 2 - 4 คัมภีร์คันธวยูหสูตร เป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์อวตัมสกสูตร ของลัทธิมหายาน-ตันตรยาน
บุโรพุทโธชั้นบนสุด หมายถึง “อรูปธาตุ” สถูปตรงกลางเป็นสัญลักษณ์ของ “ธรรมกาย” พระไวโรจนะทรงแสดงธรรมบนสวรรค์ ภายในสถูปกลวงเป็นรูตาข่าย ตามที่ปรากฏในอินทรชาลสูตร และอวตัมสกสูตร 91
จันทิเมนดุต ชวากลาง อินโดนีเซีย, 770 “นิทานปัญจตันตระ” ฐานวิหารที่นาลัณฑา อินเดีย, 815
ภาพจ้าลองการแสดงพระธรรมเทศนาของพระไวโรจนะบนสวรรค์ชั้นอกนิษฐ์ พระปัทมปาณิ (อวโลกิเตศวร) พระไวโรจนะ พระวัชรปาณิ จันทิเมนดุต ชวา อินโดนีเซีย, 770 93
พระเจ้าอินทรวรมันที่ 2 แห่งจามปา ทรงสร้างวัดลักษมีนทรโลเกศวรในปี 875 จารึกของวัดนี้กล่าวถึง พระพุทธเจ้าไวโรจนะ พระวัชรธร พระวัชรสัตว์ และพระโลเกศวร (อวโลกิเตศวร) รวมทั้งวัชระและฆัณฏา (กระดิ่ง) แต่ลัทธิตันตรยานในจามปาก็เจริญรุ่งเรืองเพียง 23 ปีเท่านั้น ลัทธิตันตรยานในจัมปา (875 - 898) 94
อุณหิสและมงกุฎทองค้า จาก จ.นครราชสีมา พระอาทิพุทธะนาคปรก ศิลปะบาปวนและศิลปะบายน 95 ลัทธิตันตรยานในกัมพูชา พระพุทธรูปนาคปรกของเขมร คือ พระอาทิพุทธะ พระพุทธเจ้าองค์ที่ 6 (ธรรมกาย) ของลัทธิตันตรยาน
ปราสาทพิมาย (ประมาณ 1100) สร้างในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 6 แห่งดินแดนมหีธรปุระ พระวัชรสัตว์ 96 ทับหลังภาพนมัสการพระวิมายะจากปราสาทพิมาย
พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (1182/83 - ประมาณ 1218) กับคัมภีร์การัณฑวยูหสูตร พระรูปเหมือน พบที่ปราสาทพิมาย พระอวโลกิเตศวรเปล่งรัศมี ได้จากโบสถ์พราหมณ์ กรุงเทพฯ พระอาทิพุทธะนาคปรก พบที่ปราสาทพิมาย 97
ปราสาทนาคพัน หรือ “ราชัยศรี” กลางบารายปราสาทพระขรรค์ชื่อชัยตฏากะ สมมติว่าเป็นสระอโนดาตที่มี น้้าไหลออกจากปากสัตว์ทั้งสี่ มีรูปม้าวลาหกร่างแปลงของพระอวโลกิเตศวร ตามคัมภีร์การัณฑวยูหสูตร
ปราสาทบายนมี 59 ยอด หลังละ 4 พักตร์ รวมทั้งหมด 256 พักตร์ ส่วนประตูนครธมมียอดเดียว 4 พักตร์
พระอาทิพุทธะนาคปรก พระนางปรัชญาปารมิตา นางโยคินีที่ปราสาทบายน รอยยิ้มแบบบายน 100