ایمن سازی
بسم ا الرحمن رحیم
فهرست: ایمن سازی و واوسیناسیون مفهوم ایمنی اتواع ایمنی واکسن واکسن ضعیف شده واکسن کشته شده توکسوئید اجزای سلولی واکسن های ترکیبی نکات قابل توجه در امر واکسیناسیون نحوه ی تزریق واکسن ها واکسن ثلاث نکات آموزشی به والدین موارد منع مصرف ثلاث توام خردسال توام بزرگسال واکسن ام ام ار نکات آموزشی به والدین موارد منع مصرف ام ام ار واکسن هپاتیت بی گروه های در معرض خطر عوازض واکسن هپاتیت بی واکسن فلج اطفال پی وی ُ مزایای ا آموزش به والدین وتکسن ب ث ژ عوارض واکسن ب ث ژ موارد منع مصرف ب ث ژ نکات قابل توجه قبل از تزریق دلایل مثبت بودن تست توبر کولین نحوه ی افتراق واکنش پوستی ناشی از عفونت فعال با با تزریق ب ث ژ آموزش به والدین استفاده از ایمونو گلوبولین موارد ویژه ی مصرف واکسن ها ایمن سازی بعد از تماس واکسن پنتاوالان فواید واکسن پنتاوالان گروه هدف تجویز پنتاوالان
عنوان: ایمن سازی گروه هدف: عموم مردم درس : تکنولوژی آموزشی، کارشناسی بهداشت عمومی استاد درس : خانم دکتر فرشته زمانی منتور دوره : خانم محدثه خوشگفتار تهیه کننده: ساینا صباغ شکاری پاییز ۱۴۰۱
❖ عوامل پیشگیری کننده وایمنسازی در سر تا سر جهان به عنوان با صرفه ترین وسیله که دارای آثار مشهودی بر بهداشت عمومی می باشد، شناخته شده اند. ❖ واکسیناسیون یکی از ابزار های مهم پیشگیری از بیماری های کودکان است و امروزه شناخت واکسن ها و بکار گیری آن ها سبب کاهش بسیاری از مرگ و میر های کودکان شده است. ایمن سازی و واکسیناسیون
❖ به طور کلی پاسخ ایمنی ، به کلیه مکانیزم های فیزیولوژیک بدن اطلاق می شود که برای موجود زنده ، قابلیت شناخت مواد بیگانه ، خنثی کردن ، دفع یا متابولیزه کردن آن ها را امکان پذیر می سازد. مفهوم ایمنی
❖ ذاتی یا فطری (اولیه( ✔ قومی و نژادی ❖ اکتسابی ( ثانویه ) ❖ این ایمنی در بدن ایجاد می گردد که خود بر دو نوع می باشد. 1 .غیر فعال . مصنوعی ( تزریق ایمونوگلو بین )- طبیعی ( از طریق شیر مادر) 2 .فعال . مصنوعی ( تزریق واکسن)- طبیعی ( از طریق ابتلا به بیماری) انواع ایمنی
ایمنی غیر فعال ❖ ایمنی غیر فعال در نتیجه ورود سرم ایمنی که در بدن فرد یا حیوان دیگری تولید گردیده باشد به بدن فرد ایجاد می شود . از مشخصات این ایمنی این است که ناپایدار بوده و حداکثر دوران ایمنی آن ششماه می باشد . ❖ ایمنی غیر فعال به دو صورت طبیعی و مصنوعی وجود دارد. نوع طبیعی آن شامل انتقال پادتن از طریق جفت یا شیرمادر می باشد . نوع مصنوعی ایمنی غیر فعال شامل تزریق سرم ایمنی است که از فرد یا حیوان دیگری
ایمنی فعال ❖ هنگامی است که بدن می تواند آنتی بادی تولید کند. در این نوع ایمنی عامل بیماری وارد بدن فرد گردیده و سیستم ایمنی را فعال می نماید. ایمنی فعال به دو صورت دیده می شود. طبیعی و مصنوعی . نوع طبیعی آن شامل ابتلا به بیماری یا آلودگی پنهانی است . ایمنی فعال مصنوعی در اثر تزریق واکسن در فرد ایجاد می شود.
تفاوت عمده ایمنی فعال و غیر فعال در این است که ایمنی فعال پایدار بوده و پیشگیری دائم و طولانی ایجاد می کند اما ایمنی غیر فعال ناپایدار بوده و درمان یا پیشگیری کوتاه مدت را .موجب می شود
واکسن ، انتی ژنی است که می تواند سیستم ایمنی را تحریک کرده و سبب تولید آنتی بادی های خاص در بدن گردد. انواع واکسن از نظر ماهیت می توانند شامل ویروس ، یا باکتری ضعیف شده یا کشته شده توکسوئید و یا قسمتی از سلول باشند. واکسن
از انواع این واکسن های می توان به واکسن MMR ،قطره خوراکی فلج اطفال و واکسن ب ث ژ اشاره نمود. واکسن های زنده به طور کلی دارای قدرت ایمنی زایی بالایی هستند ولی در شرایط خاص منع مصرف دارند . مانند دوران بارداری ، نقص سیستم ایمنی ) ابتلا به بیماری های کاهش دهنده سیستم ایمنی با مصرف داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی بدن .( واکسن های ضعیف شده
برای تهیه این واکسن ها میکروب مورد نظر را تحت تاثیر عوامل فیزیکی و شیمیایی غیر فعال می نمایند. به علت کارایی کم تر این واکسن ها مانند واکسن سیاه سرفه تزریق 2 یا 3 بار این واکسن ها همراه با دوز یادآور نیاز است تا پاسخ ایمنی کافی ، در بدن فرد به وجود آید. واکسن های کشته شده
این واکسن از طریق سم تولید شده برخی موجودات تهیه می گردد. مانند واکسن دیفتری و کزاز توکسوئید
بعضی واکسن ها از اجزای سلولی تهیه می شوند. مانند واکسن مننژیت که از قسمت پلی ساکاریدی دیواره سلولی تهیه می شود یا واکسن هپاتیتB که از آنتی ژن سطحی ویروس تهیه شده است. اجزای سلولی
بعضی از واکسن ها ترکیبی از عوامل مختلف هستند مانند واکسن ثلاث که شامل توکسوئید ،دیفتری و کزاز و باکتری کشته شده سیاه سرفه می باشد. از مزایای فرم های ترکیبی ، عدم نیاز به تزریق چندگانه، کاهش هزینه و صرفه جویی در زمان می باشد. واکسن های ترکیبی
❖ رعایت زنجیره سرد حفظ زنجیره سرد یکی از بخش های بسیار مهم گسترش ایمن سازی است . منظور از زنجیره سرد یعنی این که واکسن از زمان ساخت تا زمان مصرف باید در دمای معینی )2-8 درجه سانتیگراد ( قرار گیرد. دمای پایین تر از صفر درجه سانتیگراد باعث یخ زدگی واکسن می گردد و دمای بالاتر از هشت درجه سانتی گراد باعث فساد و تخریب آن می شود . نکات قابل توجه در امر واکسیناسیون
یخچال به عنوان مهم ترین عضو گروه بهداشت در اتاق واکسیناسیون باید دارای شرایطی باشد که به شرح زیر می باشد: ❖ در معرض نور و گرما نبوده و محل آن تراز باشد. ❖ بطری های آب در طبقه های تحتانی جهت حفظ سرما به هنگام قطع برق نگهداری شود. ❖ قطر برفک در محفظه جایخی بیش تر از 5 میلی متر نباشد. ❖ مواد غذایی در یخچال نگهداری نشود. زیرا سرمای یخچال را جذب می کنند باعث باز شدن مکرر یخچال خواهد شد. محیط یخچال آلوده می شود
❖ یخچال باید مجهز به ترمومتر باشد و برگه چارت درجه حرارت یخچال بر روی آن نصب شده باشد. ❖ روزانه 2 بار در شروع و پایان کار دمای یخچال بر روی برگه چارت ثبت ، ثبت گردد ❖ جعبه های واکسن طوری کنار هم قرار گیرد که هوا بین آن ها جریان داشته باشد. ❖ بین دیوار و یخچال حداقل 10 سانتی متر فاصله جهت تبادل هوا وجود داشته باشد. ❖ واکسن های زنده ضعیف شده در طبقه بالا و سه گانه ، دوگانه وهپاتیت در قسمت میانی نگهداری می شود . حلال های واکسن در طبقات پایین نگهداری می شود.
❖ هر روز قبل از شروع کار در واحد واکسیناسیون کیسه های یخ را در فلاسک موجود در واحد قرار می دهیم. ❖ هنگامی که دمای فلاسک به زیر هشت درجه سانتی گراد رسید واکسن های مورد لزوم مصرف روزانه را در آن قرار می دهیم باید دقت نمود که شیشه های واکسن تماس مستقیم با آیس بک ها نداشته باشد . جهت این کار از یک مقوا استفاده می کنیم . ❖ هر تزریق و به ویژه واکسن ممکن است با بروز واکنش های حساسیتی توام باشد جهت برخورد با این موضوع در اتاق واکسیناسیون باید آمپول آدرنالین و سرنگ انسولین موجود و
:تزریق عضلانی تزریق عضلانی تزریقی است که در آن سرنگ به صورت عمود وسوزن با زاویه 90درجه وارد پوست می شود و تا عمق لایه عضلانی فرو می رود. تزریق زیر جلدی: تزریقی است که در آن سرنگ و سوزن با زاویه 45 درجه وارد پوست شده و زیر جلد فرو می رود. تزریق داخل جلدی: تزریقی است که در آن سوزن با زاویه 15 درجه داخل جلد وارد می شود نحوه تزریق واکسن ها
❖ قسمت قدامی جانبی ران منطقه مناسبی برای تزریقات عضلانی و زیر جلدی در کودکان زیر 2 سال می باشد. ❖ بهترین محل تزریق نقطه تلاقی یک سوم فوقانی ران با یک سوم میانی است . ❖ تزریق باید به آهستگی انجام شود این کار درد ناشی از تزریق را کم و جذب دارو را بهتر می کند. ❖ قبل از تزریق ، ناحیه مورد نظر ضد عفونی گردیده و اجازه داده شود تا کاملا خشک گردد. ❖ هنگام تزریق ، کودکان محدود گردند. ❖ محدود کردن کودک در زمان تزریق در صورتی که شدید باشد موجب ترس کودک گردیده و تنش عضله را افزایش می دهد. ❖ در صورت نیاز به تزریق دو واکسن ، یکی در پای چپ و دیگری در پای راست تزریق می شود. ❖ بعد از انجام واکسیناسیون، ناحیه تزریق از نظر خونریزی کنترل گردیده و در صورت نیاز از پنبه خشک استفاده شود.
واکسن ها ی فلج اطفال ، سه گانه ، کزاز و هپاتیت B پس از باز شدن ویال در مراکز ارائه خدمات ایمن سازی، در صورتی که شرایط زنجیره سرما و استریلتی حفظ شود، تا پایان تاریخ انقضا قابل مصرف هستند. توجه به مدت زمان نگهداری واکسن ها پس از باز شدن ویال آن ها در مراکز ارائه خدمات ایمن سازی
❖ در تیم های واکسیناسیون سیار، ویال واکسن های باز شده باید در پایان کار روزانه دور ریخته شود ولی ویال های باز نشده به شرط رعایت کامل زنجیره سرما باید در روز های بعد در اولویت مصرف قرار گیرد. ❖ ویال های باز شده MMRو BCGدر صورتی که در عرض 6 ساعت به مصرف نرسد باید دور ریخته شود. هریک از ویال های باز شده در شرایط زیر باید بلافاصله دور ریخته شوند: اگر شواهد آلودگی قابل رویت ، نظیر تغییرات ظاهری ، غوطه وری واکسن در یخ آب شده داخل واکسن کاریر ) )Carrier Vaccine و یا ذرات معلق وجود داشته باشد و یا وجود ترک خوردگی در ویال واکسن.
❖ جهت پیشگیری از ابتلا به بیماری های ( دیفتری، کزاز و سیاه سرفه ) از واکسن) T.P.D) استفاده می شود. این واکسن ترکیبی از میکروب کشته شده سیاه سرفه و توکسوئید دیفتری و کزاز می باشد و به صورت عضلانی و به مقدار 5/0 میلی لیتر در قسمت قدامی جانبی ران ( کودکان زیر 2 سال ) یا عضله دلتوئید ) کودکان 4-6 (تزریق می شود. ❖ از عوارض جانبی واکسن می توان به التهاب ، قرمزی، آبسه نکروز یا گرانولوم اشاره کرد . تب، تشنج و گریه جیغ مانند از عوارض دیگر واکسن می باشد . )D.P.T) ثلاث واکسن
نکات مورد توجه در تزریق واکسن ثلاث ❖ تزریق باید به صورت عضلانی عمیق و به آهستگی انجام شود و سر سوزن باید 16-23 میلی متر داخل عضله فرو رود. ❖ محل تزریق از نظر خونریزی کنترل گردد. در صورت وجود خونریزی از پنبه خشک استفاده شود. ❖ محل تزریق به مدت 30 ثانیه ماساژ داده شود. ( تزریق آهسته واکسن و ماساژ داده شود. ❖ در صورت بروز تب بالای 40 درجه و تشنج در نوبت بعدی DT توام خردسال استفاده شود.
برای پیشگیری از تب ناشی از واکسن : ❖ برای اولین بار بدون توجه به وجود تب در کودک یا عدم وجود آن به میزان دو برابر وزن کودک به وی قطره استامینوفن داده شود. ❖ در صورت ادامه تب یا بی قراری کودک ❖ روز اول هر 4 ساعت ،روز دوم هر 6 ساعت و روز سوم هر 8 ساعت قطره استامینوفن به میزان ذکر شده ادامه می یابد. ❖ جهت رفع التهاب محل واکسن . روز اول کمپرس سرد و 24 ساعت بعدی کمپرس گرم و خشک استفاده می شود. نکات آموزشی به والدین
❖ بیماری حاد تب دار ❖ وجود بیماری نورولوژیک ❖ واکنش شدید در تزریق نوبت قبلی مانند گریه جیغ و تشنج و... ❖ حساسیت به واکسن موارد منع مصرف (T.P.D)
❖ این واکسن ترکیبی از توکسوئید دیفتری و کزاز می باشد. ❖ موارد استفاده واکسن توام خردسال (DT ( در کودکانی که پس از تزریق واکسن ثلاث در نوبت اول ، تب بالای 40 درجه سانی گراد یا تشنج داشته اند وجود ضایعات مغزی پیشرونده در کودک واکسن توام خردسال) DT (
❖ این واکسن ترکیبی از توکسوئید دیفتری و توکسوئید کزاز می باشد. ❖ موارد استفاده: هنگامی که کودک واکسن ثلاث 4-6 سالگی را دریافت نکرده و سن بیش تر از 6 سال و 11 ماه و 29 روز می باشد دوران بارداری قبل از ازدواج واکسن توام بزرگسال
❖ این واکسن ترکیبی از ویروس های ضعیف شده اوریون ،سرخک و سرخجه می باشد. این واکسن در یک سالگی تزریق می گردد و نوبت دوز یاد آور آن 4-6 سالگی است . تزریق این واکسن به صورت زیر جلدی می باشد. واکسن MMR
نکات مورد توجه در تزریق واکسن MMR: ❖ جهت حل کردن واکسن حلال آن باید به آهستگی به جداره ویال ریخته شودو پس از آن به آرامی چرخانده شود. حلال واکسن نیز باید در یخچال نگهداری شوند. ❖ در پایان کار روزانه ،ویال حل شده MMR دور ریخته می شود . ❖ جهت پیشگیری از اتلاف واکسن ، در مراکز بهداشتی درمانی ، روزهای بخصوصی از هفته به تزریق این واکسن اختصاصی داده شده است . ❖ هنگام تزریق واکسن از پنبه الکلی نمناک استفاده شود و قبل از تزریق ناحیه خشک شده باشد. ❖ محل تزریق ماساژ داده نمی شود.
❖ کودک ممکن است همان روز یا یک هفته بعد تب کند . در صورت بروز تب به میزان دو برابر وزن کودک قطره استامینوفن داده می شود. ❖ محل تزریق نباید ماساژ داه شود. ❖ یک هفته بعداز تزریق واکسن ممکن است عفونت خفیف دیده شود. نکات آموزشی به والدین
❖ کودکان دچار نقص سیستم ایمنی یا تحت درمان با دارو های سرکوب کننده ایمنی ❖ زنان باردار ❖ بیماری حاد تب دار ❖ آلرژی و حساسیت به واکسن ❖ سل فعال یا درمان نشده ❖ دریافت اخیر خون کامل یا تجویز اخیر ایمونوگلوبین از سه ماه قبل تا کنون موارد منع مصرف واکسن MMR
واکسن هپاتیت از آنتی ژن سطحی ویروس تهیه می گردد. دوز واکسن برای کودکان زیر 10 سال به میزان 5/0 میلی لیتر ، برای افراد بالای ده سال 1 میلی لیتر و جهت افراد دیالیزی و دچار نقص سیستم ایمنی 2 میلی لیتر خواهد بود. واکسن هپاتیت B
واکسن هپاتیت B واکسن هپاتیتB به صورت عضلانی تزریق می گردد اما در بیماران هموفیلی تزریق به روش زیر جلدی انجام می واکسن شود . اولین دوز واکسن ، بدو تولد، نوبت دوم در 2 ماهگی و نوبت سوم در 6 ماهگی تزریق می شود از پانزدهم اسفند ماه سال 1385 برای متولدین 1368 طرح واکسیناسیون هپاتیت ب انجام گرفت . که در سه نوبت بار اول ، نوبت دوم 1 ماه بعد و نوبت سوم 6 ماه بعد از بار اول واکسیناسیون انجام می گردد.
گروه های در معرض خطر ❖ کارکنان گروه پزشکی اعم از دندانپزشکان، پزشکان، پرستاران و... ❖ بیماران دریافت کننده خون ( هموفیلی و تالاسمی ) ❖ بیماران دیالیزی ❖ معتادان تزریقی ❖ افراد دارای رفتار های پرخطر جنسی ❖ نوزادان مادران ناقل هپاتیت B ❖ کارمندان مراکز نگهداری معلولین ذهنی
عوارض واکسن هپاتیت B ❖ احساس سوزش، درد و سفتی در محل تزریق ، ❖ تورم و قرمزی ❖ تب در 48 ساعت اول بعد از تزریق واکسن ، از عوارض جانبی واکسن هپاتیتB می باشد.
روش پیشگیری پس از تماس اتفاقی با ویروس هپاتیت B)فرو رفتن سوزن آلوده به خون بیمار ( ویروس تماس با قبلا واکسن دریافت ننموده قبلا واکسن دریافت نموده واکسن یاد آور یک بار تزریق می شود ، تعیین تیتر آنتی بادی در سرم ؛ در صورت کمتر از 10 واحد در لیتر : تزریق ایمونو گلوبین ، علاوه بر دریافت واکسن در عرض 72 ساعت پس از تماس 1 .تزریق 5 cc ایمونو گلوبین در عرض 72 ساعت پس از تماس 2 .شروع یک دوره کامل واکسیناسیون در عرض هفت روز پس از درمان
در صورت تماس اتفاقی با سوزن آلوده به خون فرد بیمار باید اجازه داد تا مقدار خون از محل خارج گردد سپس محل با آب داغ و صابون شتشو داده می شود . نمونه فرد آلوده یا مشکوک جهت آزمایش فرستاده می شود . نوزادی که از مادر HBSAg مثبت متولد می شود. باید به طور همزمان در دو عضله جداگانه وی ایمونو گلوبین و واکسن هپاتیت B تزریق شود . هرچه سریع تر و ترجیحا ظرف 12 ساعت پس از زایمان . در صورتی که یکی از افراد خانواده HBSAg مثبت باشد بقیه افراد ساکن در منزل بایستی علیه بیماری هپاتیت واکسینه شوند.
واکسن فلج اطفال ❖ واکسن فلج اطفال به دو صورت تهیه می شود . واکسن غیر فعال شده پولیو ( IPV) ❖ در این واکسن هر سه نوع ویروس پولیو به صورت غیر فعال در آمده است. این واکسن به صورت تزریقی بوده و در 4 نوبت تلقیح می گردد . تزریق واکسن به صورت زیر جلدی می باشد. ❖ واکسن سه ظرفیتی ❖ واکسن خوراکی است که حاوی سه نوع ویروس پولیو می باشد. دریافت این واکسن برخلاف واکسن غیر فعال شده پولیو ، ایمنی روده ای نیز ایجاد می کند . این واکسن در 5 نوبت و به میزان دو قطره از راه دهان داده می شود.
❖ هم ایمنی روده ای و هم ایمنی خلطی ایجاد می کند ❖ تجویز آن آسان است . ❖ در همه گیری ها کاربرد دارد. ❖ نسبتا ارزان است. مزایای OPV ممکن است واکسن خوراکی فلج اطفال در دستگاه گوارش کودکان جهش یافته و منجر به بروز بیماری در خود آن ها و در افرادی که با این کودکان تماس دارند. .شود
نکات مورد توجه در هنگام تجویز واکسن OPV : ❖ این واکسن باید در طبقه فوقانی یخچال نگهداری شود. ❖ نوزادان به هنگام ترک بیمارستان قطره خوراکی را دریافت می کنند. ❖ در صورت ابتلا کودک به فلج اطفال باز هم قطره خوراکی باید تجویز شود زیرا حاوی هر سه نوع ویروس می باشد. ❖ استفراغ مختصر اشکالی ایجاد نمی کند ❖ در صورت بروز استفراغ در عرض کم تر 10 دقیقه پس از دریافت قطره فلج اطفال بایستی تجویز قطره تکرار شود.
❖ تا نیم ساعت بعد از خوردن قطره ، مایعات داغ به شیر خوار داده نشود. ❖ دادن شیر مادر بعد از قطره OPV اشکالی ندارد. لازم نیست قبل و بعد از قطره فلج اطفال شیر مادر قطع شود. آموزش به والدین قطره فلج اطفال برای افراد بالای 18 سال توصیه نمی شود.
این واکسن حاوی باسیل غیر بیماری زا می باشد. این واکسن برای افراد زیر یک سال 05/0 سی سی و بالای یک سال1/0 سی سی تزریق می گردد. راه تجویز داخل جلدی و زمان تجویز بدو تولد می باشد. واکسن ب.ث. ژ
❖ لنفادنیت چرکی ( شایع ترین عارضه ) ❖ استئومیلیت ❖ التیام دیررس محل تزریق ❖ عفونت سل ❖ آبسه زیرجلدی .عوارض واکسن ب.ث.ژ
❖ سوختگی ❖ نقص ایمنی یا مصرف دارو های سرکوب گر ایمنی ❖ عفونت پوستی ❖ سوءتغذیه خیلی شدید ❖ بارداری ❖ بیماری مزمن و تب دار ❖ افراد تحت درمان با ایزونیازید ❖ اگزمای عمومی ❖ افرادی که تست توبرکولین آن ها مثبت است. .موارد منع مصرف واکسن ب.ث.ژ
❖ از پنبه الکل استفاده نشود زیرا باعث تخریب باسیل می گردد. ❖ حلال به آرامی وارد ویال شود. ❖ از آب مقطر جهت حل نمودن واکسن استفاده نشود. می توان از نرمال سالین استفاده نمود. نکات قابل توجه قبل ازتزریق
این تست جهت تشخیص بیماری سل می باشد . مقدار 1/0 سی سی از مایع توبرکولین در ناحیه ساعد به صورت داخل جلدی تزریق می شود. بعد از 48-72 ساعت میزا ن اریتم و به ویژه میزان( اندوراسیون( سفتی آن را اندازه می گیرند . در صورتی که قطر سفتی کمتر از 5 میلی متر باشد به عنوان تست منفی ، درصورتی که قطر سفتی 5-10 میلی متر باشد . مشکوک و واکنشی بیش تر از 10 میلی متر مثبت تلقی تست مانتو ، تست توبرکولین ، تست بیماری سل
❖ نشان می دهد که شخص آلوده به مایکو باکتریوم توبرکلوزیس است اما دلیل برابتلا به بیماری سل نیست . ❖ در کودکان کم تر از 2 سال واکنش مثبت دلیل بر ضایعه فعال سل می باشد ❖ سه ماه بعد از تزریق ب.ث. ژ تست در 95-100 درصد موارد مثبت می گردد. دلایل مثبت بودن تست توبرکولین چیست؟