คลก ิ เพ ื ่ อเข ้ าส่ ู บทเรย ี น
เมนห ู ล ั ก ค าช ้ ี แจง เทคโนโลย ี จ ั ดการส่ิ งแวดล ้ อม ผ ู ้ จ ั ดท า การว ิ เคราะห ์ สถานการณ ์ปั ญหา การรวบรวมข ้ อม ู ล เพ ื่อแก ้ปั ญหา
1. ให ้ น ั กเรย ี นศึ กษาบทเรย ี น 2. ให ้ น ั กเรย ี นท าแบบทดสอบ หล ั งเร ี ยนท ั ้ งหมด 15 ข ้ อ 15 คะแนน ค าช ้ ี แจง
1 เทคโนโลย ี จ ั ดการส ่ ิ งแวดลอ ้ ม
1. วเ ิ คราะห ์สถานการณ ์ปั ญหาและสร ุ ปกรอบของปั ญหา 2. รวบรวมข ้ อม ู ลท ี ่ เกย ี ่ วข ้ องกบ ั แนวทางการแกป้ ั ญหา จด ุ ประสงค ์ ของบทเรย ี น 2
ทางเล ื อกของการเด ิ นทาง โดยรถสาธารณะม ี น ้ อย จ ึ งต ้ องใช ้ รถยนต ์ส่ วนต ั ว รถต ิ ด อะไรค ื อสาเหต ุ ของปั ญหาท ่ ี แท ้ จรง ิ ปรม ิ าณรถมาก แต ่ พ ื ้ นท่ี ถนนม ี น ้ อย การจัดระเบ ี ยบการจราจรไมม่ ี ประสิทธภิาพ เช่น สัญญาณ ไฟจราจรไม่สัมพันธก ์ ับสภาพ การเดินรถในชั่วโมงเรง่ด่วน ป้ายบอกทางไม่ชดัเจนอาจทา ให้ รถชะลอตัว หรอ ื ต้องขับวน ในท้องถนนนาน คนไม่ม ี วินัยในการขับข ี่เช่น ขับรถเรว ็ ไม่เคารพกฎ คนรกัความสะดวกสบาย จราจร จอดข้างทาง ขับเปลย ี่น เลนไปมา ท าให้เกิด ไม่นิยมใช้รถสาธารณะใน อ ุ บัติเหต ุ และรถสามารถว่ิงบน ถนนได้ช้า คนรก ั ความสบายไม่นิยมใช ้ รถสาธารณะในการเดินทาง 3
ปั ญหารถต ิ ดเป็ นหน ่ ึ งปั ญหาใหญ ่ในช ุ มชนเมอ ื งทม ี ่ ี ผลกระทบต ่ อส ่ ิ งแวดล ้ อมทง ั ้ ดา ้ นมลพ ิ ษทางอากาศทเ ี ่ กด ิ จากเขม ่ า คว ั น มลพ ิ ษทางเสี ยงของรถยนต ์ ทว ี ่ ่ ิ งตามทอ ้ งถนน ซ ่ ง ึไม ่ เพ ี ยงแต ่ ส่ งผลต ่ อส ่ ิ งแวดล ้ อมเทา ่ น ั ้ น สข ุ ภาพของคนในช ุ มชนกไ็ ดร ้ บ ั ผลกระทบไปดว ้ ย ในการทจ ี ่ ะแกป้ ั ญหาเรอ ื ่ งน ี ้ ต ้ องม ี การว ิ เคราะห ์ กอ ่ นว ่ าสาเหต ุ ทแ ี ่ ทจ ้ รง ิ ของปั ญหาค ื ออะไร เพ ื ่ อหาแนวทางการ แกป้ ั ญหาทต ี ่ รงประเดน ็ และเป็ นว ิ ธก ี ารแกป้ ั ญหาทย ี ่ ง ั ่ ยน ื 4
ทบทวนความร ู ก ้ อ ่ นเรย ี น ช ุ มชน ก ม ีปั ญหาการท ้ ิ งขยะลงในแม ่ นา ้ ล าคลองจ านวนมาก ท าให ้ นา ้ เน ่ าเสี ยส่ งกล ่ ิ นเหม ็ น ม ีสั ตว ์ และแมลงท ี ่ เป็ นพาหะน าโรคต ่ าง ๆ ตามมา มากมาย เราจะหาทางช ่ วยข ุ มชน ก แกป้ ั ญหาน ี ้ ไดอ ้ ยา ่ งไรบา ้ งนะ ในช ั ้ นม ั ธยมศึ กษาปี ท ี ่ 1 น ั กเร ี ยนได ้ เร ี ยนร ู ้ เก ี ่ ยวก ั บการแก ้ปั ญหา ตามกระบวนการออกแบบเช ิ งว ิศวกรรมไปแล ้ ว น ั กเร ี ยนลองใช ้ ความร ู ้ ท ี ่ เร ี ยนมาช ่ วยก ั นหาทางแก ้ปั ญหาน ี ้ ให ้ส าเร ็ จ โดยน ั กเร ี ยนสามารถเข ี ยน ข ั ้ นตอนในการแกป้ ั ญหาจากจ ิ นตนาการของตนเองไดเ ้ ลย 5
หลายปี ท ี ่ ผ ่ านมาจ านวนประชากรในประเทศไทยเพ ่ ิ มมากข ้ ึ น ม ี การ ขยายต ั วของช ุ มชนจากชนบทส่ ู ช ุ มชนเม ื อง การขยายต ั วทางด ้ านเศรษฐก ิ จและ อ ุ ตสาหกรรม รวมถ ึ งความเจร ิ ญก ้ าวหน ้ าทางเทคโนโลย ี ท าให ้ มน ุ ษย ์ น า ทรพ ั ยากรธรรมชาต ิ มาใช ้ประโยชน ์ มากข ้ ึ น ส่ งผลให ้ ทรพ ั ยากรอาจหมดไป อ ี กทง ั ้ เก ิ ดของเสี ยจากการใช ้ งานและเก ิ ดมลพ ิ ษทางส ่ ิ งแวดล ้ อมตามมา ปั ญหา ส ่ ิ งแวดล ้ อมท ี ่ เก ิ ดข ้ ึ นในปั จจ ุ บ ั นไม ่ได ้ เก ิ ดจากฝี ม ื อมน ุ ษย ์ เพ ี ยงอย ่ างเด ี ยว แต ่ อาจ เกด ิ ข ้ ึ นเองตามธรรมชาต ิ เช ่ น ปั ญหามลพ ิ ษจากการระเบ ิ ดของภ ู เขาไฟ จากไฟป่ า ปั ญหาการกด ั เซาะชายฝ ่ ั ง ด ั งน ั ้ นมนษ ุ ย ์ จ ึ งต ้ องสร ้ างหร ื อพ ั ฒนาเทคโนโลย ีในการ แกป้ ั ญหาดง ั กล ่ าว 6
ปั ญหาส ่ ิ งแวดลอ ้ มท ี ่ เกด ิ จากมนษ ุ ย ์ จากสาเหต ุ การเพ ่ ิ มข ้ ึ นของประชากร และการขยายต ั ว ของช ุ มชนเม ื อง ท าให ้ เก ิ ดเทคโนโลย ีใหม ่ ๆ เพ ื ่ อตอบสนองความ ต ้ องการของมนษ ุ ย ์ ท ่ ีส่ งผลให ้ เก ิ ดปั ญหาส ่ ิ งแวดล ้ อมตามมามากมาย เช ่ น การท ้ ิ งขยะและปล ่ อยนา ้ เสี ยจากโรงงานและบ ้ านเร ื อนลงส่ ู แม ่ นา ้ ล าคลอง ท าให ้ นา ้ เสี ยส่ งกล ่ ิ นเหม ็ น เป็ นแหล ่ งแพร ่ พ ั นธ ุ ์ ของ เช ื ้ อโรคและปั ญหาทางส ุ ขภาพ 7
การท ้ ิ งขยะและนา ้ เสี ยลงส่ ู แม ่ นา ้ 8
การปล ่ อยคว ั นพ ิ ษของโรงงานอ ุ ตสาหกรรม 9
การปล ่ อยคว ั นพ ิ ษของรถยนต ์ 10
ปั ญหาส ่ ิ งแวดลอ ้ มท ี ่ เกด ิ จากธรรมชาต ิ นอกจากมน ุ ษย ์ แล ้ ว ปั ญหาส ่ ิ งแวดล ้ อมย ั งม ีสาเหต ุ จาก ธรรมชาต ิ เอง เช ่ น การเกด ิ นา ้ ทว ่ ม ไฟป่ า แผน ่ ดน ิ ไหว ภเ ู ขาไฟระเบด ิ การเก ิ ดไฟป่ าบางคร ั ้ งเป็ นผลมาจากวาตภ ั ย เน ื ่ องจากลมท ี ่ พ ั ดแรงจนท าให ้ ต ้ นไม ้ เอนไปมาเก ิ ดการเสี ยดสี ก ั นเก ิ ดเป็ นไฟป่ าข ้ ึ นซ ่ ึ งไฟป่ าส่ งผลให ้ เก ิ ดมลพ ิ ษทาง อากาศจากฝ่ ุ นละออง และแก ๊สพ ิ ษจากการเผาไหม ้ นอกจากน ี ้ ย ั งเป็ นอ ั นตรายต ่ อ ระบบหายใจของมนษ ุ ย ์ การเกด ิ นา ้ ทว ่ มเน ื ่ องจากฝนตกหน ั ก ทา ให ้ เกด ิ ความเสี ยหายต ่ อบา ้ นเรอ ื น และทรพ ั ยส์ ิ นของมนษ ุ ย ์ นอกจากน ี ้ ยง ั ทา ให ้ พ ื ชผลทางการเกษตรเกด ิ ความเสี ยหาย และยง ั เป็ นทม ี ่ าของโรคภย ั ต ่ าง ๆ เช ่ น โรคนา ้ กด ั เทา ้ ตาแดงไข ้ เล ื อดออก อ ุ จจาระ รว ่ ง อาหารเป็ นพ ิ ษ อห ิ วาตกโรค 11
ไฟป่ า 12
นา ้ ท ่ วม 13
แผ ่ นด ิ นไหว การเก ิ ดแผ ่ นด ิ นไหวท ่ ี เป็ นสาเหต ุ มาจากการเคล ื ่ อนท ่ ี ของแผ ่ น เปล ื อกโลก หากม ี ระด ั บความร ุ นแรงมาก จะท าให ้ บ ้ านเร ื อน อาคาร หร ื อส ่ ิ งก ่ อสร ้ างพ ั งทลายจนได ้ ร ั บเสี ยหาย ท าให ้ มน ุ ษย ์ไว ้ ท ่ ี อย ่ ู ขาด แคลนอาหาร นอกจากน ้ ี ย ั งท าให ้ เก ิ ดการพ ั งทลายของหน ้ าด ิ น และ ส่ งผลให ้สภาพแวดล ้ อมทางธรรมชาต ิ ของพ ื ชและสั ตว ์ เปล ่ ี ยนไป 14
แผ ่ นด ิ นไหว 15
ภเ ู ขาไฟระเบด ิ ภ ู เขาไฟระเบ ิ ด เก ิ ดจากแรงด ั นของความร ้ อนท ่ ีสะสมอย ่ ู ใต ้ เปล ื อกโลก ด ั นออกมาส่ ู ผ ิ วของเปล ื อกโลกจนเก ิ ดการระเบ ิ ด ไอระเหย หร ื อคว ั นท ่ ี เก ิ ดจากภ ู เขาไฟม ี ก ามะถ ั น และฝ่ ุ นละอองปนอย ่ ู มาก ซ ่ ึ งจะ ก ่ อให ้ เก ิ ดปั ญหามลพ ิ ษทางอากาศ เป็ นอ ั นตรายต ่ อส ่ ิ งม ี ช ี ว ิ ตหากเก ิ ด การระเบ ิ ดของภ ู เขาไฟใต ้ นา ้ จะก ่ อให ้ เก ิ ดคล ื ่ นขนาดใหญ ่ในมหาสม ุ ทร ท ่ ี เรย ี กว ่ า "สึ นาม ิ" 16
ภ ู เขาไฟระเบ ิ ด 17
จากปั ญหาส ่ ิ งแวดล ้ อมตา ่ ง ๆ ท ี ่ กล ่ าวมา หลายประเทศท ั ว ่ โลก ไดพ ้ ยายามหาทางลดหรอ ื แกไ้ ขปั ญหา เชน ่ การก ่ อตง ั ้ องค ์ กรชอ ื ่ “กรน ี พ ี ซ” (Green peace) เพ ื ่ อรณรงค ์ และเฝ้ าควบค ุ มตด ิ ตามไม ่ให ้ เกด ิ ปั ญหา ส ่ ิ งแวดล ้ อม การสน ั บสนน ุ ให ้ ผผ ู ้ ล ิ ตใชฉ ้ ลากคารบ ์ อนฟต ุ -พร ้ น ิ ท ์(carbon footprint) เพ ื ่ อควบค ุ มการปล ่ อยแก ๊สเรอ ื นกระจก ให ้ น ้ อยท ี ่ ส ุ ด ซ ่ ง ึ เป็ น สาเหตห ุ น ่ ึ งของการเกด ิ ภาวะโลกรอ ้ น รวมท ั ง ้ การค ิ ดค ้ นเทคโนโลยใี หม ่ ๆ เพ ื ่ อใชใ้ นการแกป้ ั ญหาส ่ ิ งแวดลอ ้ มดว ้ ย 18
ปั จจบ ุ น ั ม ี การค ิ ดค ้ นเทคโนโลยต ี า ่ ง ๆ มาใชใ้ นการแก ้ปั ญหาส ่ ิ งแวดล ้ อม เชน ่ การบ าบด ั นา ้ เสี ย การบ าบด ั มลพ ิ ษทางอากาศ การจด ั การขยะม ู ลฝอย 1. 1 เทคโนโลยใี นการจด ั การส ่ ิ งแวดลอ ้ ม ห ุ ่ นยนต ์Microbot 19
เทคโนโลย ีในการบ าบ ั ดนา ้ เสี ย โรงงานผล ิ ตสิ นค ้ าประเภท อ ิ เล ็ กทรอน ิ กส์ และแบตเตอร ่ ีส่ วนใหญ ่ จะปล ่ อยโลหะจ าพวก ตะก ั ่ ว สารหน ู แคดเม ี ยม โครเม ี ยม ท ่ ี เก ิ ดจากกระบวนการผล ิ ตออกมาส่ ู ส ่ ิ งแวดล ้ อม ซ ่ ึ งเป็ นอ ั นตรายต ่ อมนษ ุ ย ์ เม ื ่ อสารเหล ่ าน ้ ี เข ้ าส่ ู รา ่ งกาย เช ่ น มะเรง ็ เก ่ ี ยวก ั บระบบ ทางเด ิ นหายใจ เก ิ ดอาการทางระบบประสาท และ เป็ นอ ั นตรายต ่ อส ่ ิ งแวดล ้ อม โดยเฉพาะสั ตว ์ นา ้ จะได ้ ร ั บสารพ ิ ษท ่ ี ปนเป ้ ื อนมาก ั บนา ้ ด ้ วย จ ึ งได ้ ม ี การค ิ ดค ั นว ิ ธ ี การก าจ ั ดโลหะเหล ่ าน ั ้ น ภายในโรงงาน เทคโนโลยใี นการบ าบด ั นา ้ เสี ย 20
ห ุ ่ นยนต ์ ขนาดเล ็ กกว ่ าเส้ นผมมนษ ุ ย ์ หรอ ื microbot เป็ นห ุ ่ นยนต ์ ท ่ ีใช ้ในการด ู ดช ั บตะก ั ่ วออกจากนา ้ในการบ าบ ั ดนา ้ เสี ยในโรงงาน โดย ช ั ้ นนอกส ุ ดของห ุ ่ นยนต ์ เป็ นแกรฟิ น (graphene) ท ่ ี ท าหน ้ าท ่ ี ด ู ดข ั บตะก ั ่ ว ออกจากนา ้ นอกจากน ้ ี ห ุ ่ นยนต ์ ต ั วน ้ ี ย ั งสามารถเคล ื ่ อนท ่ ีได ้ เอง โดยเม ื ่ อ เต ิ มไฮโดรเจนเปอรออกไซ ์ ค ์(hydrogen peroxide) ลงในนา ้ เสี ย ทองค าขาวท ่ ี เป็ นองค ์ประกอบ หน ่ ึ งของห ุ ่ นยนต ์ จะบ ่ อยสลายไฮโดรเจน เปอรอ ์ อกไซด ์ และปล ่ อยฟองขนาดเล ็ กออกมาทางด ้ านหล ั ง สามารถต ั น ห ุ ่ นยนต ์ให ้ เคล ื ่ อนท ่ ีไปข ้ างหน ้ าตามท ิศทางท ่ ี ควบค ุ มโดยสนามแม ่ เหล ็ ก 21
ปั จจ ุ บน ั ม ี เทคโนโลยใี นการควบค ุ มสารปนเป ้ ื อนจากแหล ่ งกา เน ิ ดกอ ่ นปล ่ อย ออกส่ บ ู รรยากาศ เพ ื ่ อลดปรม ิ าณสารปนเป ้ ื อนในบรรยากาศให ้ อยใ่ ู นปรม ิ าณทไี ่ ม ่ กอ ่ ให ้ เกด ิ อ ั นตราย ยกต ั วอยา ่ งเช ่ น ไซโคลน (cyclone) เป็ นเครอ ื ่ งแยกอนภ ุ าคสาร ปนเป ้ ื อนออกจากกระแสอากาศ หรอ ื กล ่ าวงา ่ ย ๆ ค ื อ เป็ นเครอ ื ่ งดก ั จ ั บฝ่ น ุ ทม ี ่ ี ขนาด เล ็ กประมาณ 10-40 ไมครอน ออกจากอากาศ ทา ให ้ ช ่ วยลดฝ่ น ุ ละอองในอากาศ โดย ใช ้ แรงหน ีศน ู ยก ์ ลางหรอ ื แรงเหว ี ่ ยง ซ ่ ง ึ เกด ิ จากการทา ให ้ กระแสอากาศม ี การหม ุ น อนภ ุ าคถ ู กเหว ี ่ ยงไปยง ั ผน ั งของไซโคลนและเคล ื ่ อนทล ี ่ งถ ั งพ ั ก ว ิ ธน ี ี ้ ม ั กใช ้ในโรงงาน ทม ี ่ ีฝ่ น ุ จากกระบวนการผล ิ ตมาก เช ่ น โรงเล ื ่ อยไม ้โรงงาน ผสมอาหารสั ตว ์ ข ี ้ เถ ้ า แกลบ และฝ่ น ุ ละอองจากการข ั ดโลหะ เทคโนโลยใี นการบ าบด ั มลพ ิ ษทางอากาศ 22
ไซโคลนในโรงงานอุตสาหกรรม 23
การท างานของไซโคลน อากาศดอ ี อก อากาศเสี ยเข ้ า อากาศหม ุ นจนท าให ้ อนภ ุ าคท่ี อย ่ใ ู นอากาศ ตกลงมาด ้ านล ่ าง ฝ่ ุ นหรอ ื อนภ ุ าค เคล ื่อนท่ี ลงส่ ู ถ ั งพ ั ก 24
ขยะม ู ลฝอยท ่ ี เก ิ ดข ้ ึ นในแต ่ ละว ั นม ี หลายประเภท ท ั ้ งเศษอาหาร เศษพ ื ชท ่ ี เหล ื อจากการท าเกษตรกรรม รวมท ั ้ งขยะท ่ ี เก ิ ดข ้ ึ นตามช ุ มชน ไม ่ ว ่ าจะเป็ นถ ุ งพลาสต ิ ก กระดาษ แก ้ ว ภาขนะบรรจ ุ สารเคม ี ต ่ าง ๆ เป็ น ต ้ น เพ ื ่ อให ้ ง ่ ายต ่ อการจ ั ดการขยะม ู ลฝอยแต ่ ละประเภทด ้ วยเทคโนโลย ี ท ่ ี ต ่ างก ั นกรมควบค ุ มมลพ ิ ษจ ึ งก าหนดว ิ ธ ี การจ าแนกขยะและการ จ ั ดการขยะในแต ่ ละประเภท ด ั งน ้ ี เทคโนโลยใี นการจด ั การขยะม ู ลฝอย 25
แผนภาพการจด ั การขยะแต ่ ละประเภท ขยะมูลฝอย จากผ ู ้ บรโิ ภคต ้ นทาง ขยะท ั่วไป ขยะรไี ซเค ิ ล ขยะเปี ยก ขยะพ ิ ษ 26
แยกลงส่ ู ถ ั งขยะ แต ่ ละประเภท เพ ื่อน าไปก าจ ั ด ต ั วอย ่ างเทคโนโลย ี การจ ั ดการขยะม ู ลฝอย แต ่ ละประเภท ขยะท ั่วไป ขยะรไี ซเค ิ ล ขยะเปี ยก ขยะพ ิ ษ ขยะท ี่ยอ่ยสลายยาก และไม่ค ุ้มค่าในการ น าไปรไี ซเคิล ซอง บะหม ี่เปลอ ื กลก ู อม ถ ุ งขนม ถ ุ งพลาสติก ขยะท ี่สามารถน า ไปขายได้แก้ว กระดาษ พลาสติก โลหะ/อโลหะ ขยะยอ่ยสลายได้ เศษอาหารและพ ื ชผัก ท ี่เหลอ ื จากการ รบั ประทานและ การประกอบอาหาร ขยะม ี พิษท ี่ต้องเก ็ บ รวบรวมแลว้น าไป ก าจัดอยา่งถ ู กวิธ ี กระป๋ องสเปรย ์ หลอดไฟ ถ่ายไฟฉาย ฝั งกลบขยะ แปรร ู ปเป็ น ผลติภัณฑ ์ใหม่ (recycle) ท าป๋ ุ ยหมัก/ ป๋ ุ ยช ี วภาพ/ อาหารสัตว ์ ส่งโรงงาน เพ ื่อก าจัด อยา่งถ ู กวิธ ี 27
การผล ิ ตไฟฟ้ าจากบ ่ อฝั งกลบขยะม ู ลฝอย 28
ต ั วอย ่ างเทคโนโลย ีในการออกแบบบ ่ อฝั งกลบ จะต ้ องม ี ว ัสด ุ ก ั นซ ึ มรองท ่ ี ก ั นหล ุ มก ่ อน เพ ื ่ อป้ องก ั น ไม ่ให ้ ของเสี ยหร ื อนา ้ ชะ จากของเสี ยซ ึ มลงส่ ู ด ิ น โดย ว ัสด ุ ก ั นซ ึ มน ั ้ นจะต ้ องม ีสมบ ั ต ิ ทนต ่ อการก ั ดกร ่ อนของ นา ้ ชะม ู ลฝอย และสามารถร ั บแรงกดท ั บจาก ขยะม ู ล ฝอยได ้ ด ี นอกจากน ้ ี ย ั งต ้ องม ี ระบบท ่ อระบายแก ๊สจาก ใต ้ ด ิ น เพราะเม ื ่ อขยะม ู ลฝอยท ั บถมก ั นเป็ นเวลานานจะ ท าให ้ เก ิ ดแก ๊สม ี เทนท ่ ีสามารถต ิ ดไฟได ้ จ ึ งต ้ องม ี ท ่ อ ระบายแก ๊สออกมาจากใต ้ ด ิ น ท ั ้ งน ้ ี ย ั งสามารถน าแก ๊สท ่ ี ได ้ไปใช ้ในการผล ิ ตไฟฟ้ าได ้ อ ี กด ้ วย 29
ชวนค ิ ด น ั กเรย ี นลองช ่ วยก ั นค ิ ดด ู ว ่ า นอกจาก เทคโนโลย ี ด ้ านส ่ ิ งแวดล ้ อมท ่ ี ยกต ั วอย ่ างมา ข ้ างต ้ นแล ้ ว ย ั งม ี เทคโนโลย ี อะไรอ ี กบ ้ างท ่ ี น ั กเรย ี นเคยพบเห ็ น หรอ ื เผยแพรอ ่ ย ่ใ ู น อ ิ นเทอรเ ์ น ็ ต 30
กจ ิ กรรมท ี ่ 1.1 เรอ ื ่ ง ส ารวจส ่ ิ งแวดลอ ้ มในโรงเรย ี น น ั กเรย ี นแต ่ ละกลม ุ ่ ส ารวจปั ญหาด ้ านส ่ ิ งแวดลอ ้ ม ในโรงเรย ี นหรอ ื ช ุ มชน จากน ั ้ นเข ี ยนแผนท ี ่ ความค ิ ดเพ ื ่ อ แสดงปั ญหาท ี ่ พบจากการส ารวจให ้ได ้ มากท ี ่ ส ุ ด 31
1 การว ิ เคราะห ์ สถานการณ ์ปั ญหา
1.2 การวเ ิ คราะห ์สถานการณ ์ปั ญหา จะช ่ วยให ้ แก ้ปั ญหาได ้ ตรงจ ุ ด สามารถรวบรวมรายละเอ ี ยด ของปั ญหาได ้ ตรงประเด ็ น โดยเทคน ิ คหน ่ ึ งท ่ ี น ั กเร ี ยนการระบ ุ ปั ญหาท ่ ี ข ั ดเจนเป็ นพ ื ้ นฐานในการก าหนคว ั ตถ ุ ประสงค ์ เพ ื ่ อแก ้ไข ปั ญหาให ้สอดคล ้ องก ั บสภาพปั ญหาท ่ ี แท ้ จร ิ ง น ามาใช ้ในการ ว ิ เคราะห ์สถานการณ ์ปั ญหาและช ่ วยให ้ได ้ ข ้ อม ู ลท ่ ี น าไปส่ ู การ ก าห น ด กรอบของปั ญหา ค ื อ การใช ้ ค าถา ม 5 W1H ซ ่ ึ ง ม ี รายละเอ ี ยดแสดงด ั งตาราง 2
ค าถาม รายละเอ ี ยด What (อะไร) เกด ิ ปั ญหาอะไร Who (ใคร) ปั ญหาน ี ้ เกด ิ กบ ั ใคร หรอ ืใครเป็ นผท ู ้ ท ี ่ า ให ้ เกด ิ ปั ญหาน ี ้ Why (ทา ไม) ทา ไมจ ึ งเกด ิ ปั ญหาน ี ้ When (เม ื ่ อใด) ปั ญหาน ี ้ เกด ิ ข ้ ึ นเม ื ่ อใด Where (ทไี ่ หน) ปั ญหาเกด ิ ข ้ ึ นทไี ่ หน How (อยา ่ งไร) จะแกป้ ั ญหาน ี ้ ไดอ ้ ยา ่ งไร 3
ปั ญหาด ้ านส ่ ิ งแวดล ้ อมท ่ ี เก ิ ดข ้ ึ นในโรงเร ี ยนม ี มากมายหลายปั ญหา เช ่ น ปั ญหาขยะท ่ ี ม ี ผ ู ้ ท ้ ิ งเป็ น จ านวนมากจนล ้ นถ ั งปั ญหานา ้ เสี ยจากโรงอาหาร ปั ญหาเศษต ่ างๆ เหล ่ าน ้ ี ต ่ างส่ งผลกระทบต ่ อส ุ ขภาพ และความเป็ นอย ่ ู ของคนในโรงเร ี ยนท ั ้ งส ้ ิ น หาก พ ิ จารณาถ ึ งปั ญหาต ่ างๆ เหล ่ าน ้ ี แล ้ วจะพบว ่ าปั ญหาขยะ เป็ นปั ญหาท ่ ีโรงเรย ี นส่ วนใหญ ่ พบเจอก ั นอย ่ ู เป็ นประจ า ด ั งน ั ้ นในต ั วอย ่ างต ่ อไปน ้ ี จะน าเสนอการแก ้ปั ญหา เก ่ ี ยวก ั บขยะด ้ วยกระบวนการออกแบบเช ิ งว ิศวกรรม 4
แม ้ ว ่ าในโรงเรย ี นจะม ี การรณรงค ์ให ้ ม ี การแยกขยะก ่ อนท ้ ิ ง ลงในถ ั งโดยทางโรงเร ี ยนได ้ จ ั ดเตร ี ยมถ ั งขยะแยกประเภทไว ้ แล ้ วแต ่ ก ็ ย ั งคงม ีปั ญหาขยะเก ิ ดข ้ ึ นในโรงเร ี ยน เช ่ น ขยะม ี มากจน ล ้ นออกถ ั ง สถานการณ ์ปั ญหาขยะล ้ นถ ั ง 5
ปั ญหาขยะในโรงเรย ี น สาเหต ุ ของปั ญหา 1. ขยะล ้ นถ ั ง คนท ้ ง ิ ขยะม ี มาก ถ ั งขยะไม ่ เพ ี ยงพอ ไม ่ ม ี เจ ้ าหน ้ าทน ี ่ าขยะไปท ้ ง ิ หรอ ื เว ้ นช ่ วงเป็ นระยะ เวลานาน 2. ขยะส่ งกล ่ ิ นเหม ็ น ม ี ขยะเปี ยกอยข ่ ู ้ างในถ ั ง 3. แมลงว ั นตอมขยะ ขยะเปี ยกส่ งกล ่ ิ นให ้ แมลงว ั นมาตอม 6
เ ก ร ด ็ น่ า รู้ แ ก๊ สไ ข่ เ น่ า ห ร อ ื แ ก๊ สไ ฮ โ ด ร เ จ น ซ ล ั ไ ฟ ด์ เ กิ ด จ า ก ก า ร ห มั ก ห ม ม ข อ ง ส า ร อิ น ท ร ย ี ์ เ ช่ น ข ย ะ น า้ เ สี ย ซ า ก พื ช ซ า ก สั ต ว์ ห า ก มี ป ร ม ิ า ณ 100 ppm (part per million : ห น่ึ ง ใ น ล้ า น ส่ ว น ) เ มื่ อ สู ด ด ม เ ข้ าไ ป ต่ อ เ นื่ อ ง ย า ว น า น 30 น า ที จ ะ ท า ใ ห้ เ สี ย ชี วิ ตไ ด้ ห ร อ ื ถ้ า ห า ก มี ค ว า ม เ ข้ ม ข้ น 1 ,000 ppm สู ด ด ม เ ข้ า ไ ป เ พี ย ง 2 -3 วิ น า ที ก็ จ ะ เ สี ย ชี วิ ตไ ด้ ทั น ที เ นื่ อ ง จ า ก แ ก๊ ส ตั ว น้ี จ ะ ขั ด ข ว า งไ ม่ ใ ห้ อ อ ก ซ เ ิ จ น เ ข้ า สู่ ส ม อ ง ท า ใ ห้ ส ม อ ง ข า ด อ า ก า ศ จ น ห ม ด ส ติ แ ล ะ เ สี ย ชี วิ ตไ ด้ 7
เม ื ่ อว ิ เคราะห ์ หาสาเหต ุ ของปั ญหาและจ ั ดเรย ี งล าด ั บความส าค ั ญ ของปั ญหาแล ้ วพบว ่ า ปั ญหาขยะล ั นถ ั งเป็ นสาเหต ุ ท ่ ี ท าให ้ปั ญหาอ ื ่ น ๆ ตามมา เช ่ น ขยะม ี กล ่ ิ นเหม ็ น ขยะม ี แมลงว ั นตอม จ ึ งจ าเป็ นต ้ องแก ้ไข ปั ญหาขยะล ้ นถ ั งก ่ อนเป็ นอ ั นด ั บแรก น าหล ั ก 5W1 H มาใช ้ในการก าหนดกรอบของปั ญหา จะช ่ วยให ้ เข ้ าใจถ ึ งสาเหต ุ ท ่ ี แท ้ จร ิ งของปั ญหา เพ ื ่ อก าหนดกรอบของปั ญหาได ้ ช ั ดเจน และสามารถออกแบบว ิ ธ ี แก ้ปั ญหาให ้ เหมาะสมได ้ ด ี ย ่ ิ งข ้ ึ น รายละเอ ี ยดของการระบ ุ ปั ญหาด ั งตารางการว ิ เคราะห ์ 5W1Hของปั ญหา ขยะล ้ นถ ั ง 8
5W1H ปั ญหาขยะล ้ นถ ั ง What (อะไร) • ขยะม ีปรม ิ าณมากจนล ้ นออกถ ั ง Who (ใคร) • ท ุ กคนในโรงเรย ี นท่ี ท ้ ิ งขยะ หรอ ื ม ีส่ วนในการท าให ้ เก ิ ดขยะ (รวมท ั ้ งแม ่ ค ้ าท่ี เป็ นผ ู ้ ขายและน ั กเรย ี นท่ี เป็ นผ ู ้ ซอ ื ้ ) Why (ทา ไม) • ขยะม ีปรม ิ าณมากไป • ถ ั งขยะม ี ขนาดเล ็ กไป • ขยะม ีปรม ิ าตร ท าให ้ ม ี ท่ี ว ่ างในถ ั งขยะ When (เม ื ่ อใด) • การท ้ ิ งขยะเก ิ ดข ้ ึ นท ุ กช ่ วงเวลา แต ่ จะม ีปรม ิ าณมากท่ีส ุ ดค ื อ ช ่ วงพ ั กกลางว ั น Where (ทไี ่ หน) • ท่ี ต ั ้ งถ ั งขยะบรเ ิ วณลานท่ี น ั่งพ ั กผ ่ อนใกล ้โรงอาหาร How (อยา ่ งไร) • หาว ิ ธก ี ารลดปรม ิ าตรของขยะ เพ ื่อเพ่ิ มพ ื ้ นท่ีในถ ั งขยะ • หาว ิ ธล ี ดปรม ิ าณขยะ 9
ล าด ั บต ่ อไปน ้ ี น ั กเร ี ยนจะได ้ เห ็ นต ั วอย ่ างการแก ้ปั ญหา ของนนท ์ และนา ้ หวานจากสถานการณ ์ เด ี ยวก ั น นนท ์ จะ แก ้ปั ญหาขยะล ั นถ ั งโดยสร ้ างข ้ ึ นงานท ่ ี จะน ามาใช ้ แก ้ปั ญหา ส่ วนนา ้ หวานจะแก ้ปั ญหาขยะล ั นถ ั งโดยหาว ิ ธ ี ลดปรม ิ าณขยะซ ่ ง ึ ผลล ั พธจ ์ ะอย ่ใ ู นร ู ปของว ิ ธก ี าร 10
นนท ์ ระบ ุ สาเหต ุ ของปั ญหาขยะท ่ ี ม ี มากจนล ้ น ออกจากถ ั ง เน ื ่ องจากม ี ช ่ องว ่ างระหว ่ างขยะท ่ ี อย ่ใ ู นถ ั ง รวมท ั ้ งขยะบางชน ิ ด ท ่ ี ม ี พ ื ้ นท ่ ี ว ่ างข ้ างใน เช ่ น ขวดหรอ ื แก ้ วพลาสต ิ กเปล ่ า นนท ์ จ ึ งสนใจหาว ิ ธก ี ารบ ี บอ ั ดขยะ โดยการลดปรม ิ าตรของขวดหรอ ื แก ้ ว พลาสต ิ ก เช ่ น ท า ให ้ แบนก ่ อนท ้ ิ ง เพ ื ่ อเพ ่ ิ มท ่ ี ว ่ างในถ ั งขยะ 11
เ ก ร ด ็ น่ า รู้ ใ น ก า ร บี บ ข ว ด พ ล า ส ติ ก จ า เ ป็ น ต้ อ ง เ ปิ ด ฝ า อ อ ก ก่ อ น เ นื่ อ ง จ า ก ใ น ข ณ ะ ท่ี ปิ ด ฝ า ข ว ด อ า ก า ศ ท่ี อ ย่ ภ ู า ย ใ น แ ล ะ ภ า ย น อ ก จ ะ มี แ ร ง ดั น ก ร ะ ท า กั บ ผ นั ง ข ว ด ใ น ทุ ก ทิ ศ ท า ง ท า ใ ห้ ว ด มี ค ว า ม แ ข็ ง แ ร ง แ ล ะ ย า ก ต่ อ ก า ร บี บ ใ ห้ ข ว ด มี ป ร ม ิ า ต ร เ ล็ ก ล ง ดั ง นั้ น ก า ร เ ปิ ด ฝ า ข ว ด ก่ อ น บี บ จึ ง เ ห มื อ น เ ป็ น ก า รไ ล่ อ า ก า ศ อ อ กไ ป จ า ก ข ว ด แ ร ง ท่ี ก ร ะ ท า กั บ ข ว ด ส่ ว น ใ ห ญ่ จึ ง มี เ พี ย ง อ า ก า ศ จ า ก ภ า ย น อ ก แ ล ะ แ ร ง ท่ี ใ ช้ บี บ ข ว ด ท า ใ ห้ ข ว ด มี ป ร ม ิ า ต ร เ ล็ ก ล งไ ด้ นั่ น เ อ ง 12
กรอบของปั ญหาของนนท ์ ค ื อ ต ้ องการหาว ิ ธ ี การบ ี บอ ั ด ขยะประเภทขวดพลาสต ิ ก แก ้ วพลาสต ิ กในถ ั งขยะ เพ ื ่ อให ้ ม ี ท ่ ี ว ่ างในถ ั งมากข ้ ึ น ท าให ้ เพ ื ่ อนน ั กเรย ี นคนอ ื ่ นสามารถ ท ้ ิ งขยะลงในถ ั งได ้โดยเฉพาะในช ่ วงพ ั กกลางว ั นท ่ ี ม ี การ ท ้ ิ งขยะมาก 13
ส่ วนนา ้ หวาน ระบ ุ สาเหต ุ ของปั ญหาขยะท ่ ี ม ี มากจนล ้ น ออกจากถ ั ง ค ื อ ม ี การใช ้ ภาชนะประเภทพลาสต ิ กมาก เก ิ นไปนา ้ หวานจ ึ งสนใจหาว ิ ธ ี การท ่ ี จะลดปร ิ มาณการใช ้ พลาสต ิ ก เช ่ น การรณรงค ์ให ้ ลดแก ้ วพลาสต ิ กแบบใช ้ แล ้ วท ้ ิ งด ้ วยแผ ่ นป้ ายประชาสั มพ ั นธ ์ การออกมาตรการให ้ รา ้ นค ้ าและน ั กเรย ี นลดการใช ้ พลาสต ิ ก 14
กรอบของปั ญหาของนา ้ หวาน ค ื อ ต ้ องการหาว ิ ธ ี การลด ปรม ิ าณขยะพลาสต ิ กก ่ อนท ่ ี จะท ้ ิ งลงถ ั ง เพราะในโรงเรย ี น แม ้ จะม ี การแยกขยะก ่ อนท ้ ิ ง ตามประเภทของถ ั งแล ้ ว แต ่ ขยะพลาสต ิ กท ่ ี ท ้ ิ งก ็ ย ั งม ีปรม ิ าณท ่ ี มากจนล ้ นถ ั งอย ่ ด ู ี 15
กจ ิ กรรมท ี ่ 1.2 เรอ ื ่ ง ก าหนดกรอบของปั ญหา จากการส ารวจปั ญหาส ่ ิ งแวดล ้ อมในโรงเรย ี นหรอ ื ช ุ มชนใน ก ิ จกรรมท ่ ี 1.1 ให ้ น ั กเรย ี นต ั ดสิ นใจเล ื อกปั ญหาท ่ ีส ารวจปั ญหา พรอ ้ มให ้ เหต ุ ผลในการต ั ดสิ นใจ จากน ั ้ นให ้ ว ิ เคราะห ์ปั ญหาท ่ ี เล ื อกโดยใช ้ 5W 1 H แล ้ วเข ี ยนกรอบของปั ญหา 16