BIOLOGI_MURID130208-CETAKAN_KETIGA

EDISI PERTAMA

Dibiayai oleh:
Akaun Amanah Industri Bekalan Elektrik (AAIBE)

MODUL TEKNOLOGI HIJAU

BIOLOGI

AKTIVITI MURID

KEMENTERIAN TENAGA, KEMENTERIAN PENDIDIKAN MALAYSIA YAYASAN HIJAU
TEKNOLOGI HIJAU DAN AIR (KeTTHA) MALAYSIA

Program di bawah kerjasama:

Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air (KeTTHA) 1
Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM)
Yayasan Hijau Malaysia (YaHijau)
Pusat Pendidikan dan Latihan Tenaga Boleh Baharu, Kecekapan Tenaga dan Teknologi Hijau (CETREE)

BIOLOGI

2 BIOLOGI

CETAKAN KETIGA
JANUARI 2018
Hak cipta © 2018 oleh CETREE – Pusat Pendidikan dan Latihan Tenaga Boleh
Baharu, Kecekapan Tenaga dan Teknologi Hijau ©. Semua hak cipta terpelihara.
Melainkan sebagaimana yang diizinkan di bawah Akta Hakcipta Malaysia,
tidak ada mana-mana bahagian daripada penerbitan ini yang boleh dihasilkan
semula atau diedarkan dalam sebarang bentuk atau menerusi sebarang cara, atau
disimpan dalam pangkalan data atau sistem dapatan semula, tanpa keizinan
bertulis daripada penerbit.

Pengkatalogan Perpustakaan Negara Malaysia dalam Data Penerbitan
Modul Teknologi Hijau : Biologi (Aktiviti Murid)
Ketua Editor:
Hashimah Mohd Yunus

Editor:
Mohd Wira Mohd Shafiei
Mohd Sukri Shafie
Nurul Syazwani Mansor
Sazwani Ansian
Nurul Husna Baharuddin

Teknikal Penerbitan:
Badrol Hisham Mohd Nowani
Maznah Mohamed Saipon
Syafiq Saifullah Azmi
Shahrul Fadli Abd Rahman

Ilustrator/Grafik:
Sherrilaida Aidarus
Mohd Raffi Rosmi

ISBN:
978-967-394-311-1

Penerbit:
CETREE,
Bangunan TORAY-USM, Aras Bawah (G),
Universiti Sains Malaysia,
11800 Pulau Pinang
Tel: 604-653 3888
Fax: 604-653 6701

Teks dan Paparan:
CETREE

Dicetak oleh:
CETREE

Edisi Pertama
Bil. Cetakan : 03

BIOLOGI 3

ISI KANDUNGAN 1

Kata Alu-aluan
Teknologi Hijau 7
i. Pengenalan 9
ii. Definisi Teknologi Hijau 11
iii. Dasar Teknologi Hijau Kebangsaan 13
iv. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) 15
18
v. Sektor Teknologi Hijau 21
Sektor Bekalan Tenaga 28
Kecekapan Tenaga
Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa 40
Sektor Bangunan 56
Sektor Pengangkutan 66
Panduan Menggunakan Modul Aktiviti Murid 74
Jadual IPCC (2014) 83
Teknologi Penanaman Vertikal ke Arah Pertanian Lestari
Memahami Impak Mikroorganisma ke atas Sisa untuk Kehidupan
yang Lestari
Enzim Teknologi Hijau
Pengawetan Sisa Organik dalam Teknologi Hijau
Amalan Dapur Hijau
Panel Penulis

4 BIOLOGI

TEKNOLOGI HIJAU

Pengenalan

Populasi masyarakat dunia kini semakin meningkat secara eksponen berikutan peningkatan taraf
hidup, kemudahan kesihatan, keperluan harian serta prasarana kehidupan yang semakin selesa.
Bagi sesebuah negara yang membangun, pola peningkatan populasi penduduk kini memerlukan
penyediaan tenaga kerja dalam bidang industri, pendidikan, perubatan, pentadbiran dan sebagainya.
Oleh itu, semakin bertambah penduduk dunia maka kadar permintaan terhadap sesuatu keperluan
dan sumber semula jadi turut meningkat secara mendadak.

Namun, pengurusan sumber semula jadi yang tidak terancang boleh menyumbang kepada
pencemaran alam sekitar dan ketidakseimbangan ekosistem bio. Penebangan hutan tidak terkawal,
pelepasan asap berbahaya dari kilang dan kenderaan bermotor, pembakaran terbuka, pembuangan
sisa-sisa pepejal dan air sisa ke dalam sungai, penerokaan tanah yang berleluasa menjadi antara
faktor utama terjejasnya kualiti hidup manusia dan alam sekitar. Sekiranya hal ini berterusan sehingga
beberapa tahun lagi tanpa pengawasan dan tidak diatasi, nescaya bumi yang kita diami ini akan
musnah.

Masalah utama yang sedang dihadapi oleh masyarakat dunia sekarang ialah isu perubahan iklim
dan keselamatan tenaga. Kedua-dua cabaran ini harus ditangani dengan bijak dan secara kolektif
demi memastikan kelangsungan hidup penghuni bumi baik manusia, haiwan dan tumbuhan pada
masa akan datang. Di Malaysia khususnya, Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air (KeTTHA)
telah diamanahkan untuk memegang satu portfolio berkaitan Teknologi Hijau. Teknologi Hijau telah
dikenal pasti sebagai salah satu cara dan penyelesaian dalam melestarikan alam sekitar.

Definisi Teknologi Hijau

Teknologi Hijau (TH) didefinisikan sebagai pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem
untuk memelihara alam sekitar dan alam semula jadi serta meminimumkan atau mengurangkan
kesan negatif daripada aktiviti manusia (KeTTHA, 2016). Segala alat, produk serta sistem yang
dapat mengurangkan degradasi kualiti persekitaran, rendah atau sifar pembebasan gas rumah hijau,
jimat tenaga dan sumber asli, menggunakan sumber Tenaga Boleh Baharu serta selamat pada alam
sekitar adalah merupakan TH (Iskandar, 2015). Jika dibandingkan dengan teknologi sedia ada, TH
merupakan teknologi yang mesra alam dan lebih rendah kadar pembebasan karbon ke udara.

BIOLOGI 1

Dasar Teknologi Hijau Kebangsaan

Pada Julai 2009, Perdana Menteri Malaysia Datuk Seri Najib Tun Abdul Razak telah melancarkan
Dasar Teknologi Hijau Kebangsaan (DTHK) yang menekankan kepada aspek pemacuan
pertumbuhan ekonomi negara dan pembangunan lestari. DTHK mempunyai empat (4) tonggak
utama iaitu:

i. Tenaga – Mempromosikan kecekapan tenaga dan mencari ketidakbergantungan

tenaga

ii. Alam sekitar – Meminimumkan kesan dan memulihara alam sekitar

iii. Ekonomi – Menambah ekonomi negara melalui penggunaan teknologi

iv. Sosial – Meningkatkan kualiti hidup untuk semua

Teknologi Hijau didapati dapat menjana tenaga dengan kos yang lebih murah selain selamat dan
mesra pengguna justeru menjadikan Teknologi Hijau berpotensi besar sebagai alternatif dalam
memacu pembangunan negara. DTHK memberi fokus kepada empat (4) sektor utama iaitu:

i. Sektor Bekalan Tenaga
ii. Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa
iii. Sektor Bangunan
iv. Sektor Pengangkutan

Namun begitu menurut Laporan Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC, 2014),
terdapat tambahan tiga (3) sektor lagi yang boleh difokuskan dalam Teknologi Hijau iaitu:

i. Sektor Industri
ii. Sektor Pertanian dan Perhutanan
iii. Sektor ICT

Intergovernmental Panel on Climate Change
(IPCC)

Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) yang ditubuhkan pada 1988 ialah badan
antarabangsa yang terlibat dalam bidang sains berkaitan perubahan iklim. Badan ini telah
ditubuhkan oleh World Meteorological Organization (WMO) dan United Nations Environment
Programme (UNEP). Badan ini bertanggungjawab dalam menyediakan penilaian tetap
kepada penggubal dasar mengenai dasar saintifik perubahan iklim, kesan dan risikonya pada
masa hadapan serta langkah untuk menyesuaikan dan mengurangkannya. Salah satu daripada
kaedahnya ialah melalui Teknologi Hijau.

2 BIOLOGI

Sektor Teknologi Hijau

Secara umumnya, terdapat tujuh (7) sektor Teknologi Hijau yang utama iaitu Sektor Bekalan Tenaga,
Pengurusan Sisa dan Air Sisa, Bangunan, Pengangkutan, Industri, Pertanian dan Perhutanan serta
ICT. Berikut adalah penerangan ringkas bagi sektor-sektor tersebut:

A Sektor Bekalan Tenaga

Pasaran industri dunia hingga ke hari ini didominasi oleh keperluan dan penggunaan bahan
api secara berterusan. Contoh bahan api fosil adalah seperti arang batu, petroleum dan gas
asli. Bahan api fosil ini terhasil daripada pereputan hidupan mati yang tertanam di dasar lautan.
Proses ini mengambil masa selama jutaan tahun sebelum terbentuknya bahan api fosil yang
digunakan sekarang. Namun begitu, permintaan yang sangat tinggi terhadap bahan api fosil ini
menjadikan stok bekalannya hampir berkurang selain pembakaran bahan ini yang menyumbang
kepada pencemaran alam. Justeru, satu pendekatan yang proaktif dan berkesan harus diambil
bagi mencari alternatif untuk menggantikan bahan api fosil ini. Salah satu cara adalah melalui
Sektor Bekalan Tenaga yang banyak memfokus kepada Tenaga Boleh Baharu.

Tenaga Boleh Baharu merujuk kepada tenaga yang boleh dijana di sepanjang hayat manusia.
Tenaga Boleh Baharu juga dikenali sebagai ‘Tenaga Bersih’ atau ‘Tenaga Hijau’ kerana tidak
mencemarkan udara dan air. Antara contoh Tenaga Boleh Baharu yang semakin meluas
penggunaannya ialah tenaga hidroelektrik, tenaga angin, tenaga biojisim, tenaga geoterma,
tenaga solar, tenaga ombak dan bahan api bio.

B Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa

Definisi sisa ialah apa sahaja lebihan, keluaran yang tidak dikehendaki ataupun apa-apa
bahan yang perlu dilupuskan kerana sudah rosak, pecah dan lusuh. Sisa boleh dijana melalui
beberapa medium antaranya sisa isi rumah, sisa industri, sisa pembinaan, sisa komersial
serta sisa khas. Sisa khas merujuk kepada sisa terkawal yang perlu dilupuskan menggunakan
kaedah yang tertentu kerana sifatnya yang bahaya ataupun memudaratkan kesihatan. Contoh
sisa khas adalah seperti bahan toksik yang dihasilkan dari premis perindustrian yang tidak
boleh dihapuskan di tapak pelupusan biasa. Bahan sisa ini jika tidak dibuang dan dilupuskan
secara terkawal akan menyebabkan pencemaran alam.

Manakala, air sisa ialah air yang telah digunakan termasuklah bahan-bahan seperti sisa
manusia, sisa makanan, minyak, sabun dan bahan kimia. Air sisa terbahagi kepada
beberapa jenis. Sebagai contoh, air sisa domestik, air sisa daripada perindustrian dan air
larian stormwater. Pengurusan air sisa secara efisien memainkan peranan penting dalam isu
kecekapan penggunaan sumber dan kesihatan awam.

Justeru, TH bagi Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa adalah sangat penting bagi
meminimumkan kesan pembuangan sisa terhadap alam. Sisa yang dibuang boleh diolah
menjadi suatu benda yang baharu contohnya seperti baja kompos. Salah satu pendekatan
yang diketahui umum ialah konsep 3R (Reduce, Reuse and Recycle).

BIOLOGI 3

C Sektor Bangunan

Pembebasan gas rumah hijau (Green House Gases, GHG) yang berterusan menyumbang
kepada faktor utama pemanasan global. Banyak pendekatan yang boleh diambil bagi
mengurangkan kadar pembebasan gas rumah hijau ke udara melalui Sektor Bangunan.
Menurut United States Green Building Council (2006), Bangunan Hijau merujuk kepada aplikasi
pembangunan lestari dalam Sektor Bangunan yang mengarah kepada sifat tanggungjawab
kepada alam, keuntungan ekonomi serta tempat yang sihat untuk manusia bekerja dan tinggal.

Bangunan Hijau boleh dibina dengan menitikberatkan kepada orientasi optimal bangunan di
atas tapak bina, penggunaan bahan binaan hijau, penggunaan tenaga dan air yang cekap,
penelitian terhadap kualiti persekitaran dalam bangunan, dan penghasilan sisa pepejal yang
minimum.

D Sektor Pengangkutan

Kebanyakan kenderaan bermotor menggunakan bahan api fosil (petroleum) sebagai
bahan bakar. Pembakaran bahan api fosil ini akan membebaskan gas karbon dioksida ke
udara sekaligus meningkatkan jejak karbon negara. TH dalam Sektor Pengangkutan lebih
menekankan kepada aspek prasarana pengangkutan, bahan bakar dan juga pengangkutan
awam.

Pengangkutan hijau (lestari) merujuk pada sebarang bentuk pengangkutan yang memberi
impak minimum kepada persekitaran ataupun kenderaan yang membebaskan kadar gas
rumah hijau yang rendah, contoh seperti kenderaan yang menggunakan Tenaga Boleh
Baharu. Antara bentuk pengangkutan hijau ialah berjalan kaki, berbasikal dan kenderaan
hijau (menggunakan tenaga elektrik dan tenaga solar). Kereta hibrid merupakan salah satu
contoh kenderaan hijau.

E Sektor Industri

Bidang industri menggunakan satu per tiga daripada penggunaan tenaga keseluruhan.
Perkembangan industri pembuatan dan industri pemprosesan yang agak pesat telah
menyebabkan kesan negatif terhadap alam sekitar dan kesihatan manusia. Hal ini disebabkan
oleh pembebasan gas rumah hijau dalam kadar yang agak tinggi ke udara dan menyebabkan
jerebu dan seterusnya fenomena hujan berasid. Program kecekapan tenaga dan pengurusan
tenaga merupakan contoh inisiatif TH yang sesuai bagi Sektor Industri. Inisiatif tersebut perlu
dilaksanakan bagi mengurangkan impak negatif daripada sektor ini.

4 BIOLOGI

F Sektor Pertanian dan Perhutanan

Gas karbon dioksida banyak terhasil daripada pembakaran bahan api fosil bagi menghasilkan
tenaga. Kandungan gas karbon dioksida di dalam udara ini boleh dikurangkan dengan adanya
tumbuh-tumbuhan. Tumbuh-tumbuhan menyerap gas karbon dioksida untuk membuat
makanan dan membebaskan gas oksigen ke udara melalui proses fotosintesis.
Peratus gas karbon dioksida dalam udara dapat dikurangkan dengan menanam lebih
banyak pokok serta mengawal aktiviti pembalakan. Selain itu, penggunaan baja kompos
untuk meningkatkan nutrien tanah, pengurusan pengairan tanaman (menggunakan air hujan
untuk menyiram tumbuhan) serta menambah baik amalan penanaman juga merupakan salah
satu pendekatan TH bagi Sektor Pertanian dan Perhutanan.

G Sektor ICT

TH dalam Sektor ICT merangkumi amalan dan kajian dalam penggunaan komputer dan
alat komunikasi. Amalan dan kajian ini memfokuskan kepada pembuatan, reka bentuk,
penggunaan dan pelupusan alat komputer. Contoh tindakan dan pendekatan yang boleh
diambil dalam mengamalkan ICT hijau ialah mengurangkan penggunaan bahan berbahaya,
menjimatkan tenaga elektrik, memanjangkan jangka hayat sesuatu peralatan secara efektif
serta mempromosikan produk ICT yang boleh dikitar semula ataupun terbiodegradasi.

Walau bagaimanapun hanya 6 sektor sahaja yang sesuai diterapkan dalam
modul ini iaitu Sektor Bekalan Tenaga, Pengurusan Sisa dan Air Sisa, Bangunan,
Pengangkutan, Pertanian dan Perhutanan serta Industri kecuali Sektor ICT. Sektor-
sektor tersebut diterapkan mengikut kesesuaian dengan konsep dan tajuk dalam
Kurikulum Bersepadu Sekolah Menengah Biologi.
Seterusnya, infografik disediakan sebagai ringkasan keseluruhan maklumat
berkenaan TH diikuti dengan penerangan secara ringkas mengenai sebahagian
daripada sektor-sektor tersebut disertakan dalam modul ini. Penerangan Sektor
Bekalan Tenaga, Kecekapan Tenaga, Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa, Sektor
Bangunan dan Sektor Pengangkutan dijelaskan oleh pakar-pakar TH dari Universiti
Sains Malaysia.

BIOLOGI 5

INFOGRAFIK TENTANG TEKNOLOGI HIJAU
mate Change (IPCC)
Badan BertanggungFENOMENA PERUBAHAN IKLIMMerujuk kepada bekalan tenaga, fokus kepada Tenaga Boleh Baharu
yang dikenali sebagai Tenaga Bersih atau Tenaga Hijau yang boleh
6 BIOLOGI Disebabkan oleh dijana sepanjang hayat

SOLAR GEOTERMA
ANGIN TENAGA LAUTAN

PENEBANGAN HIDRO
HUTAN
INDUSTRI

PEMBAKARAN AKTIVITI PEMBUANGAN Merujuk kepada pengangkutan berkonsepkan Teknologi Hijau dengan
BAHAN API MANUSIA SISA DAN AIR penggunaan Tenaga Boleh Baharu yang tidak mencemarkan
persekitaran
SISA
BAHAN API ALTERNATIF
jawab Antarabangsa - Intergovernmental Panel On Cli
PENGANGKUTAN AMALAN PEMANDUAN
EKO

Badan BertanggungSEKTOR
au dan Air (KeTTHA)
Membebaskan BEKALAN SEKTOR Apa sahaja lebihan atau keluaran yang tidak dikehendaki,
GHG TENAGA PENGANGKUTAN
Teknologi Hijau berperanan bagi meminimumkan kesan

pembuangan sisa dan air sisa dengan konsep 3R (Reduce, Reuse

& Recycle), pengurangan dan kitar semula sisa elektronik dan rawatan

CH4 air sisa KITAR SEMULA SISA RAWATAN AIR
SISA
Metana TH BAHAN SISA
ELEKTRONIK PUSAT PENGUMPULAN DAN KITAR SEMULA SISA

CFC GAS CO2 Penyelesaian SEKTOR TEKNOLOGI HIJAU SEKTOR
RUMAH HIJAU melalui INDUSTRI PENGURUSAN
Klorofluoro GREEN HOUSE GASES Karbon Pembangunan dan aplikasi
-karbon dioksida produk, peralatan serta sistem untuk SISA Merujuk kepada pengurangan pembebasan gas rumah hijau
(GHG) memelihara alam sekitar dan alam DAN AIR (GHG) Pengaturan Bangunan Hijau yang sempurna

N2O semula jadi serta meminimumkan SISA PENGGUNAAN BAHAN PENCAHAYAAN
atau mengurangkan kesan negatif BINAAN MESRA SEMULA JADI
ALAM
daripada aktiviti manusia
(KeTTHA, 2016)

Nitrus oksida

SEKTOR SEKTOR
PERTANIAN DAN BANGUNAN

Memberi kesan PERHUTANAN
jawab Malaysia - Kementerian Tenaga, Teknologi Hij
Penggunaan sisa pertanian dan pemeliharaan perhutanan untuk
mengawal keseimbangan persekitaran dan pengurusan sisa
tanaman untuk pembuatan baja kompos lestari

PERHUTANAN SEMULA

KEMARAU PENGURUSAN
BERPANJANGAN TERNAKAN

SUHU BANJIR
YANG MELAMPAU
TERLALU
PANAS KESAN Teknologi Hijau berusaha untuk mengurangkan pembebasan gas
DAN rumah hijau yang tinggi daripada perindustrian dengan penggunaan
tenaga secara cekap
SEJUK
KECEKAPAN
RIBUT, TAUFAN KEHILANGAN TENAGA
DAN PUTING BIODIVERSITI

BELIUNG

SEKTOR BEKALAN TENAGA

Oleh:
Profesor Haslan Bin Abu Hassan
Pengarah
Pusat Pemindahan Ilmu (KTP)
Universiti Sains Malaysia

Pengenalan

Sektor Bekalan Tenaga merupakan sektor dalam TH yang paling utama dibandingkan dengan
sektor-sektor TH yang lain. Ini kerana tenaga memainkan peranan penting dalam Sektor Bangunan,
Pengangkutan, Pengurusan Sisa dan Air Sisa, Pertanian dan Perhutanan, Industri dan ICT.

Terdapat dua perkara yang perlu dipertimbangkan dalam Sektor Bekalan Tenaga. Pertama, cara
tenaga tersebut dijana atau dibekalkan, dan kedua, cara tenaga yang telah dihasilkan itu diagih atau
diguna dengan cekap tanpa pembaziran.

Tenaga yang dijana oleh sumber fosil seperti arang batu, petroleum dan gas asli diklasifikasikan
sebagai tenaga tidak hijau atau tidak boleh baharu. Ini kerana sumber fosil yang diperoleh dari
bawah permukaan bumi dibentuk beratus juta tahun yang lalu dan tidak dapat diganti dengan cepat
selepas habis digunakan. Sejak terciptanya kereta bermotor berkuasa petroleum pada tahun 1865,
petroleum telah digunakan dengan meluas bagi memacu kenderaan tersebut. Ketika ini, lebih kurang
70% penghasilan petroleum dunia diguna dalam bidang pengangkutan. Selain petroleum, arang
batu dan gas asli dapat juga diguna bagi menjana elektrik. Kebergantungan kepada sumber fosil ini
telah meningkatkan kandungan gas rumah hijau iaitu karbon dioksida (CO2) di atmosfera
seterusnya menyebabkan pemanasan global dan perubahan iklim.

Perdana Menteri Malaysia telah membuat aku janji pada tahun 2009 semasa menghadiri Persidangan
Perubahan Iklim (COP 15) di Copenhagen bahawa Malaysia akan mengurangkan pengeluaran
keamatan karbon sebanyak 40% pada tahun 2020 dibandingkan dengan angka keamatan karbon
pada tahun 2005. Bagi mencapai hasrat ini kerajaan telah mengenal pasti sektor-sektor yang boleh
diimplementasikan dengan TH. Bagi Sektor Bekalan Tenaga, penggunaan tenaga boleh baharu dan
amalan kecekapan tenaga telah dikenal pasti dapat membantu pengurangan keamatan karbon.

Seperti yang diketahui sumber tenaga boleh dibahagikan kepada dua iaitu sumber tenaga boleh
baharu (boleh dijana semula) dan sumber tenaga tidak boleh baharu (tidak boleh dijana semula).
Sumber tenaga hijau atau boleh baharu ditakrifkan sebagai tenaga yang dapat diganti atau dihasilkan
semula dalam tempoh hayat manusia. Tenaga juga boleh dikategorikan kepada tenaga primer dan
tenaga sekunder. Tenaga primer ialah tenaga mentah yang terkandung dalam sumber-sumber
semula jadi seperti arang batu, minyak, cahaya matahari dan biojisim yang tidak menjalani sebarang
penukaran. Manakala tenaga sekunder ialah tenaga yang ditukarkan daripada bahan api lain atau
sumber tenaga utama. Sebagai contohnya, bagi menjana atau menghasilkan tenaga elektrik kita
boleh memilih sama ada untuk membakar bahan api fosil ataupun menggunakan sumber tenaga
boleh baharu seperti solar, angin, biojisim, hidro, geoterma dan ombak. Namun di Malaysia, tumpuan
tenaga boleh baharu adalah kepada solar, hidro dan biojisim, masing-masing kerana wujud sinaran
matahari yang berterusan, taburan hujan yang banyak dan sumber organik yang mencukupi. Malaysia
mensasarkan lebih daripada 10% daripada jumlah keseluruhan bekalan tenaga negara dijana oleh
sumber tenaga boleh baharu menjelang 2020.

BIOLOGI 7

Contoh

Terdapat dua jenis sistem solar. Jenis pertama dipanggil solar terma yang menghasilkan tenaga
haba bagi pemanasan dan pengeringan. Sebenarnya solar terma ini telah lama diamalkan bagi
pengeringan baju dan makanan. Apabila reka bentuk peralatannya ditambah baik dengan teknologi,
pemanasan yang dihasilkan menjadi lebih cekap sehingga dapat memanas air bagi penggunaan
domestik dan industri. Sistem solar jenis kedua dipanggil solar fotovolta yang menghasilkan elektrik
secara terus oleh panel solar apabila disinari oleh matahari. Bahan panel solar kebiasaannya terdiri
daripada bahan semikonduktor dengan kecekapan tertinggi menghampiri 21% menukar sinaran
matahari ke elektrik.

Sistem hidro menukar tenaga keupayaan dan kinetik air yang mengalir dari tanah tinggi ke tanah
rendah kepada tenaga mekanik dan kinetik turbin dan seterusnya ditukar menjadi tenaga elektrik
oleh penjana. Antara semua sumber Tenaga Boleh Baharu, tenaga hidro paling meluas diguna bagi
menjana elektrik di Malaysia.

Biojisim ialah sebarang bahan organik termasuk tumbuhan, sisa perbandaran, rumpai laut dan sisa
haiwan yang dapat diguna sebagai sumber tenaga. Sumber asal tenaga biojisim adalah daripada
matahari. Biojisim bertindak sebagai stor tenaga kimia. Tenaga kimia ini dapat ditukar kepada tenaga
dalam bentuk haba, bahan api cecair dan gas dengan menggunakan teknologi canggih. Contohnya,
cecair etanol iaitu bahan api alkohol hasil daripada penapaian selulosa biojisim seperti jagung,
tebu, ubi kayu, gandum, beras, kentang dan sisa perladangan. Najis binatang, sisa makanan yang
telah diproses dan sisa perbandaran ialah contoh-contoh biojisim yang dicerna oleh bakteria bagi
menghasilkan biogas metana.

Kesimpulan

Kerajaan berhasrat mengurangkan kebergantungan kepada sumber fosil sebagai bekalan tenaga
negara. Tenaga Boleh Baharu ditetapkan sebagai komponen kelima sumber tenaga negara selepas
petroleum, gas asli, arang batu dan hidro. Justeru, pemindahan ilmu berkaitan dengan Tenaga Boleh
Baharu perlu dilaksanakan bagi mewujudkan kesedaran, penerimaan dan penggunaan Tenaga
Boleh Baharu dalam kalangan masyarakat. Salah satu kaedah yang paling berkesan ialah dengan
mendidik murid sekolah bermula daripada peringkat rendah seterusnya menengah. Isi kandungan
subjek sekolah yang dapat dikaitkan dengan Tenaga Boleh Baharu mesti diperluaskan supaya
merangkumi teknologi terkini tentang Tenaga Boleh Baharu yang berkaitan. Bidang pekerjaan pada
masa depan dijangka lebih berunsurkan TH. Justeru itu, pakar tenaga hijau yang terdiri daripada
saintis dan jurutera mesti dilahirkan bagi menjamin keselamatan tenaga dan kelestarian negara.

8 BIOLOGI

KECEKAPAN TENAGA

Oleh:
Dr Mardiana Idayu Ahmad
Pusat Pengajian Teknologi Industri
Universiti Sains Malaysia

Pengenalan

Setelah kita memahami tentang tenaga, maka lebih mudah bagi kita untuk memahami maksud
kecekapan tenaga. Kecekapan tenaga bermaksud penggunaan tenaga yang kurang untuk
menjalankan kerja-kerja yang sama atau lebih tanpa menjejaskan keselesaan atau hasil yang diingini.
Kecekapan tenaga juga ditafsirkan sebagai nisbah tenaga yang digunakan oleh sesuatu sistem
terhadap input tenaganya. Ini merangkumi tenaga yang dibekalkan pada bangunan, pencahayaan,
sistem pemanasan, sistem pendingin hawa, kelengkapan elektrik, proses industri, pengangkutan
atau kenderaan dan sebagainya. Daripada definisi ini, kita dapat lihat bahawa kecekapan tenaga
boleh merujuk kepada penggunaan teknologi untuk mengurangkan tenaga yang diperlukan untuk
sesuatu tujuan atau perkhidmatan. Selain itu, ia juga boleh merujuk kepada sikap dan kesedaran
kita sebagai pengguna melalui penggunaan tenaga yang cermat, berhemat dan bijaksana. Amalan
kecekapan tenaga boleh mengurangkan perbelanjaan, menjimatkan kos sara hidup dan mengelakkan
pembaziran.

Contoh

Kajian saintifik telah membuktikan bahawa Sektor Bangunan menyumbang kepada hampir
40% daripada jumlah tenaga yang digunakan di kebanyakan negara di seluruh dunia. Berikutan
peratusan ini di samping turun naik harga tenaga dan cabaran perubahan iklim telah menyebabkan
peningkatan permintaan untuk penjimatan tenaga bangunan yang seterusnya membawa kepada
keperluan kecekapan tenaga dalam bangunan. Kecekapan tenaga dalam bangunan boleh ditakrifkan
sebagai menggunakan jumlah minimum tenaga untuk pemanasan, pendinginan, pencahayaan dan
kelengkapan yang diperlukan untuk mengekalkan keadaan kondusif di dalam sesebuah bangunan.

Selain itu, Sektor Pengangkutan menyumbang kepada 30% daripada peratusan penggunaan tenaga
keseluruhan. Paradigma tenaga dalam sektor ini merangkumi tiga parameter utama iaitu bahan api
kenderaan, perjalanan kenderaan dan populasi kenderaan. Oleh itu, langkah kecekapan tenaga
bagi Sektor Pengangkutan perlu mengambil kira tiga parameter tersebut. Ini termasuk meningkatkan
teknologi kenderaan (meningkatkan kecekapan tenaga kenderaan), sikap dan pemanduan
(menggunakan kurang bahan api per jarak yang dipandu), mengurangkan jarak perjalanan per
kenderaan dan menggunakan pengangkutan yang lebih lestari.

Manakala bagi Sektor Industri pula, penggunaan tenaga memberi pecahan satu per tiga daripada
penggunaan tenaga keseluruhan. Oleh itu, kecekapan tenaga dalam Sektor Industri amat diperlukan
yang menumpu kepada penjimatan tenaga, pengurangan pengeluaran gas karbon dioksida dan
seterusnya membawa kepada pengurangan kos. Antara inisiatif kecekapan tenaga Sektor Industri
ialah program kecekapan tenaga, pengurusan tenaga, insentif tenaga dan penilaian prestasi tenaga.

Penunjuk kecekapan tenaga adalah penting untuk menganalisis interaksi antara ekonomi dan
aktiviti manusia iaitu penggunaan tenaga dan pengeluaran gas karbon dioksida. Selain itu, ia dapat
mengukur prestasi sebenar tenaga dan mengenal pasti amalan pengurusan tenaga yang terbaik dan
sesuai.

BIOLOGI 9

Kesimpulan
Bagi memastikan matlamat kecekapan tenaga ini tercapai, semua pihak harus memainkan peranan
sama ada di peringkat individu, peringkat sektor (ekonomi, industri, pengangkutan, komersil),
peringkat nasional dan juga antarabangsa. Justeru, amalan kecekapan tenaga dan penyampaian
maklumat berkaitan perkara ini wajar dimulakan di peringkat individu sama ada secara formal (di
sekolah) ataupun secara tidak formal.
Komitmen Malaysia dalam kecekapan tenaga dapat dilihat melalui pelaksanaan polisi tenaga
iaitu Pelan Induk Kecekapan Tenaga Nasional oleh Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air
(KeTTHA). Pelan ini merupakan satu pelan induk untuk menjimatkan penggunaan tenaga negara
dalam tempoh 10 tahun yang menumpukan kepada tiga sektor utama iaitu industri, bangunan dan
kelengkapan elektrik. Bagi merealisasikan objektif pelan ini, antara inisiatif dan usaha yang dijalankan
ke arah pelaksanaan kecekapan tenaga ialah menerusi label kecekapan tenaga bagi kelengkapan
elektrik, Indeks Bangunan Hijau (Green Building Index), kempen teknologi cekap tenaga, kempen
penggunaan tenaga elektrik berasaskan sumber solar dan kempen kesedaran terhadap pengguna
melalui amalan penjimatan tenaga.

10 BIOLOGI

SEKTOR PENGURUSAN SISA
DAN AIR SISA

Oleh:
Prof Madya Dr Mohd Suffian Yusoff
Timbalan Ketua
Kluster Pengurusan Sisa Pepejal (SWAM@USM)
Universiti Sains Malaysia

Pengenalan

Pertambahan kadar penjanaan sisa pepejal dari tahun ke tahun dipengaruhi oleh pertambahan
penduduk dunia, peredaran zaman, perubahan gaya hidup dan sosio budaya, pertambahan
prasarana dan peningkatan ekonomi. Secara tidak langsung, penjanaan, pelupusan dan penguraian
sisa menyumbang kepada penjanaan gas rumah hijau (Green House Gases, GHG) serta perubahan
iklim dunia. Amalan pengurusan sisa yang lestari berupaya mengurangkan pelepasan GHG. Inisiatif
industri dan negara di seluruh dunia untuk menangani kesan karbon daripada aktiviti sektor sisa
membuka peluang untuk pengurangan karbon yang masih belum diterokai sepenuhnya.

Pendekatan TH oleh sektor sisa menawarkan satu portfolio yang mantap, teknologi yang praktikal
dan kos yang efektif serta boleh menyumbang kepada pengurangan GHG. TH yang disesuaikan
dan digunakan selari dengan tradisi dan keperluan tempatan boleh membantu ke arah pengurangan
pelepasan GHG global secara signifikan. Amalan TH dalam pencegahan penjanaan, pengurangan,
penggunaan semula dan kitar semula sisa semakin meningkat di seluruh dunia. Malah, amalan
tersebut telah menunjukkan potensi yang semakin memberangsangkan dalam usaha mencegah
pelepasan GHG melalui pemuliharaan bahan-bahan mentah dan bahan api fosil.

Contoh

Menerusi teknologi rawatan biologi aerobik dan anaerobik, sisa organik boleh diperoleh semula
dan diubah menjadi penstabil tanah dan baja organik. Proses-proses ini mengurangkan pelepasan
GHG melalui pencegahan karbon biogenik dalam tanah, meningkatkan sifat-sifat fizikal tanah, dan
menambah nutrien tanah. Sisa juga berpotensi menjadi sumber penting kepada Tenaga Boleh
Baharu. Teknologi pembakaran, penunuan serta pelbagai rawatan haba yang lain untuk penukaran
sisa kepada tenaga, perolehan dan penggunaan gas tapak pelupusan, serta penggunaan pencerna
biogas anaerobik memainkan peranan yang penting dalam pengurangan penggunaan bahan api
fosil dan pelepasan GHG.

Pengkomposan merupakan proses penguraian sisa organik seperti sisa pertanian, sisa makanan,
sisa dapur dan sisa taman kepada baja kompos secara semula jadi. Lambakan sisa makanan yang
terjana sehingga melebihi 40% daripada jumlah sisa pepejal negara boleh ditukar kepada barangan
berharga yang tidak mencemarkan alam sekitar. Kompos ialah bahan organik yang telah terurai
dan dikitar semula sebagai baja dan pinda tanah. Kompos adalah bahan utama dalam pertanian
organik. Asasnya, pengkomposan memerlukan hanya timbunan buangan organik di kawasan luar
dan menunggu bahan-bahan tersebut terurai dari enam minggu atau lebih. Teknologi pengkomposan
seperti sistem windrow (windrow system), timbunan statik berudara dan dalam bejana merupakan
kaedah konvensional yang dilaksanakan pada skala kecil dan komersial.

BIOLOGI 11

Pencernaan anaerobik untuk penjanaan biogas khususnya metana daripada sisa organik melalui
proses penguraian tanpa oksigen adalah salah satu TH bagi menukarkan sisa kepada tenaga.
Bahan yang sesuai untuk dijadikan suapan kepada loji reaktor anaerobik termasuklah enapcemar
kumbahan, sisa pertanian, tinja haiwan dan sisa makanan. Gas metana yang terhasil boleh digunakan
untuk kegunaan dapur dan menghidupkan jana kuasa elektrik. Penjanaan biogas boleh dijalankan
pada skala kecil di rumah manakala penjanaan komersial memerlukan teknologi yang tinggi.

Penunuan atau insinerasi ialah satu teknologi olahan sisa yang melibatkan pembakaran bahan
dan/atau benda organik. Penunuan dijalankan menggunakan jentera yang dipanggil penunu
atau insinerator. Penunuan atau insinerator adalah satu kaedah yang sangat berkesan untuk
menghindarkan sisa daripada memenuhi ruang tapak pelupusan. Keberkesanan teknologi moden
yang lestari sehingga 90% mampu meningkatkan jangka hayat tapak pelupusan dan mengurangkan
kesan pencemaran terhadap alam sekitar kerana penghasilan gas metana dan larut lesap (leachate)
dari tapak pelupusan dapat dihindarkan. Terdapat pelbagai teknologi penunuan seperti rotary kiln,
stocker grate, pirolisis, plasma dan lain-lain. Hasil sampingan proses penunuan ini adalah haba yang
panas boleh menghasilkan stim serta menjana tenaga elektrik.

Air sisa merupakan air yang telah digunakan termasuklah bahan-bahan seperti sisa manusia, sisa
makanan, minyak, sabun dan bahan kimia. Air sisa terbahagi kepada beberapa jenis. Sebagai
contoh, air sisa domestik, air sisa daripada perindustrian dan air larian stormwater. Pengurusan
air sisa secara efisien memainkan peranan penting dalam isu kecekapan penggunaan sumber
dan kesihatan awam. Hal ini kerana pengurusan air sisa dan penggunaannya semula merupakan
langkah yang tepat dalam menangani masalah kekurangan bekalan air dan mampu meningkatkan
kecekapan penggunaan sumber. Selain itu, ianya mampu mengatasi masalah eutrofikasi akibat
daripada pelepasan air sisa ke kawasan persekitaran seperti sungai atau perairan pantai.

Loji rawatan efluen yang diwujudkan untuk merawat air kumbahan yang terhasil daripada sumber
perbandaran merupakan contoh pengurusan air sisa yang efisien. Loji rawatan air seperti ini mampu
mengurangkan kos rawatan air mentah untuk menukar air buangan yang terpilih dengan penggunaan
pelbagai teknologi rawatan air. Loji rawatan air sisa kebiasaannya direka untuk mengurangkan
beban pepejal organik dan pepejal terampai. Proses rawatan air sisa kebanyakannya terdiri daripada
pelbagai kombinasi operasi fizikal, kimia dan biologi untuk menyingkirkan bahan cemar seperti bahan
organik dan nutrien daripada air.

Kesimpulan

Kaedah pengurusan sisa yang lestari bermula daripada penjanaan sehinggalah pelupusan boleh
membantu dalam mengurangkan pengeluaran GHG serta menghindarkan pencemaran alam sekitar.
Penjanaan sisa yang kian meningkat dari hari ke hari memerlukan komitmen daripada segenap
lapisan masyarakat. Pendekatan TH boleh diamalkan pada setiap peringkat hierarki pengurusan sisa.
Oleh itu pemindahan ilmu berkaitan dengan amalan pengurusan sisa lestari perlu dilaksanakan bagi
mewujudkan kesedaran dalam kalangan masyarakat. Salah satu kaedah yang paling berkesan ialah
dengan mendidik murid sekolah bermula daripada peringkat pra sekolah, rendah, menengah dan
seterusnya. Kandungan mata pelajaran kurikulum dan aktiviti kokurikulum sekolah perlu diterapkan
dengan kesedaran pengurusan sisa dan air sisa yang lestari disertai aplikasi TH.

12 BIOLOGI

SEKTOR BANGUNAN

Oleh:
Profesor Madya Dr Mohd Wira Bin Mohd Shafiei
Pengarah
Pusat Pendidikan dan Latihan Tenaga Boleh Baharu,
Kecekapan Tenaga dan Teknologi Hijau (CETREE)

Pengenalan

Mengikut laporan terkini yang dikeluarkan oleh Intergovernmental Panel for Climate Change (IPCC,
2014), bangunan menggunakan 32% daripada jumlah penggunaan tenaga dunia dan mengeluarkan
19% daripada pengeluaran gas rumah hijau (Green House Gases, GHG) yang berkaitan dengan
tenaga. Adalah dijangkakan jumlah guna tenaga dan pengeluaran GHG ini akan bertambah sebanyak
dua kali ganda malah hal ini berkemungkinan mencecah sehingga tiga kali ganda pada tahun 2050
sekiranya pola penggunaan tenaga sekarang tidak berubah. Pertambahan populasi dunia, migrasi
ke bandar-bandar besar, peningkatan tahap kekayaan dan perubahan gaya hidup selesa adalah
faktor-faktor utama yang meningkatkan penggunaan tenaga di dalam bangunan. Bagi menghadapi
perubahan ini, masyarakat dunia umumnya, dan Malaysia khasnya, perlu mempunyai rancangan
dan tindakan yang menyeluruh supaya guna tenaga bangunan berada pada tahap yang selamat.

Contoh

Antara ciri-ciri utama reka bentuk bangunan hijau adalah: (1) tapak, orientasi dan bentuk bangunan;
(2) spesifikasi sampul bangunan yang berprestasi tinggi; (3) memaksimumkan ciri-ciri pasif tenaga
bangunan seperti pencahayaan siang, penyejukan bangunan dan ventilasi; (4) sistem mekanikal
bangunan yang cekap tenaga; (5) penggunaan alatan dan peranti individu yang cekap tenaga; dan
(6) sistem berpiawai di dalam pentauliahan (commissioning) bangunan, sistem dan alatan di dalam
bangunan. Dalam tempoh sedekad yang lalu, banyak perubahan positif dan penting telah berjaya
dicapai bagi menambahkan kecekapan tenaga di dalam bangunan. Antaranya ialah pencahayaan
semula jadi dan pencahayaan berelektrik, alatan elektrik di rumah, bahan penebat (insulator)
bangunan, pam haba, penggunaan sistem kawalan automasi bangunan yang berdigital, penggunaan
meter pintar (smart meter) dan grid sebagai cara untuk mengurangkan penggunaan elektrik semasa
waktu puncak, dan kemajuan di dalam penghasilan tenaga boleh baharu.

Pengalaman pengurusan tenaga bangunan yang cekap menunjukkan penjimatan guna tenaga boleh
dicapai secara lebih efektif dengan membuat usaha penjimatan pada tahap sistem, bukannya sekadar
pada alatan dan peranti individu seperti pam, motor, kipas, dan sistem penyejukan. Penggunaan
kaedah Proses Reka Bentuk Bersepadu (Integrated Design Process) membolehkan penjimatan
pada tahap sistem dibuat dengan jayanya. Lebih penjimatan boleh diperoleh sekiranya kesemua
pasukan projek pereka seperti arkitek dan jurutera berbincang bersama-sama untuk mereka bentuk
bangunan daripada peringkat awal projek.

BIOLOGI 13

Mutakhir ini, kemajuan yang telah dicapai dalam sektor ini ialah amalan reka bentuk dalam
pembinaan bangunan dan perubahan sikap pengguna tenaga di dalam bangunan menunjukkan
penjimatan penggunaan tenaga elektrik sebanyak dua sehingga sepuluh kali ganda bagi bangunan
baru. Bagi bangunan sedia ada pula, penjimatan tersebut adalah di antara dua sehingga empat kali
ganda pengurangannya. Kemajuan TH juga membolehkan bangunan cekap tenaga dan bangunan
sifar-tenaga dibina dengan keupayaan untuk memberikan pulangan positif kepada pelaburan yang
dibuat semasa tempoh hayat bangunan tersebut. Bagi stok bangunan yang sedia ada, bukti yang
menunjukkan kaedah penyesuaian semula (retrofit) bangunan mampu memberikan penjimatan
tenaga sebanyak 50 sehingga 90 peratus. Selain daripada itu, alatan elektrik cekap tenaga,
pencahayaan rendah tenaga, dan teknologi informasi komunikasi mampu menambahkan lagi kadar
penjimatan tenaga bagi menghadapi cabaran guna tenaga masa hadapan.

Kesimpulan
Bangunan adalah elemen yang cukup kritikal dalam usaha untuk mengurangkan pelepasan GHG
yang berkaitan dengan tenaga. Oleh yang demikian, pihak kerajaan perlu mengambil langkah dalam
menggalakkan perkembangan bangunan yang lebih cekap tenaga. Usaha yang boleh diambil ialah
dengan merangka instrumen polisi tenaga yang efektif dan menyeluruh. Seterusnya pihak kerajaan
boleh membuat pembaharuan terhadap undang-undang kecil berkaitan bangunan. Contohnya,
dengan memudahkan proses pembiayaan kewangan dan memberikan insentif kepada industri
binaan yang bercirikan TH. Selain itu, pihak berkepentingan dalam industri binaan perlu membuat
perubahan dengan melaksana amalan terbaik bangunan cekap tenaga. Salah satu kaedah ialah
menjalankan program kecekapan tenaga, menggalakkan penggunaan penjimatan guna tenaga
dan penggunaan TH secara menyeluruh di dalam bangunan. Oleh yang demikian, usaha untuk
mewujudkan kesedaran pada peringkat sekolah boleh dilaksanakan melalui aktiviti kurikulum dan
kokurikulum. Sebagai contoh, menggalakkan penggunaan alatan elektrik yang cekap tenaga dan
penggunaan pencahayaan yang rendah tenaga di dalam bangunan sekolah. Maka dengan aktiviti
ini hasrat kerajaan untuk mengurangkan pengeluaran gas rumah hijau daripada bangunan dapat
dicapai.

14 BIOLOGI

SEKTOR PENGANGKUTAN

Oleh:
Prof Madya Dr Soib bin Taib
Pusat Pengajian Kejuruteraan Elektrik dan Elektronik
Universiti Sains Malaysia

Pengenalan

Pencemaran daripada pengangkutan merupakan penyumbang terbesar kepada perubahan iklim
dunia iaitu menghampiri 25% pengeluaran CO2. Kajian juga menunjukkan bahawa sebanyak 75%
daripada jumlah pengeluaran CO2 adalah berpunca daripada pengangkutan jalan dan jumlah ini
semakin bertambah dari semasa ke semasa. Didapati hampir 95% daripada Sektor Pengangkutan
ini menggunakan bahan api minyak dan ini merupakan 60% daripada penggunaan minyak dunia.
Usaha yang sistematik perlu dirancang dan dilaksanakan dalam sektor ini bagi mengurangkan
pencemaran udara dan juga untuk mencapai persekitaran yang lestari. Oleh sebab itu, penjenamaan
Pengangkutan Hijau adalah berteraskan aktiviti pengangkutan yang mesra alam dan memberi
kesan positif terhadap persekitaran sedia ada. Dalam hal ini Pengangkutan Hijau akan melibatkan
kecekapan penggunaan sumber dan penstrukturan semula sistem pengangkutan supaya lebih
selamat dan selesa.

Contoh

Rajah 1 menunjukkan huraian bagi Hierarki Mod Pengangkutan Hijau:

i. Pejalan kaki. Setiap orang digalakkan berjalan kaki dalam setiap aktiviti. Kaedah berjalan
kaki tidak akan melibatkan pencemaran sebarang gas rumah hijau (Green House Gases,
GHG) serta percuma di samping menyihatkan badan.

ii. Basikal. Merupakan mod pengangkutan lebih cepat daripada berjalan kaki dan juga kos
yang lebih murah serta aktiviti yang menyihatkan badan. Pembelian dan
penyelenggaraannya juga murah dan mudah berbanding kereta.

iii. Pengangkutan awam. Merupakan pengangkutan terbesar dalam bandar yang menyediakan
infrastruktur yang baik. Pengangkutan yang baik dan murah terutamanya bagi kumpulan
warga emas dan pelajar.

iv. Kenderaan perkhidmatan atau pengangkutan barang. Kenderaan mod ini menyumbang
hampir 9% pengeluaran gas rumah hijau. Kebanyakan kenderaan mod ini menggunakan
diesel dan elektrik atau bateri.

v. Teksi. Penggunaan teksi yang lebih mesra alam iaitu kenderaan hibrid atau kenderaan
elektrik merupakan mod pengangkutan terbaik dan menjadi pilihan utama.

vi. Kenderaan penumpang berkumpulan. Juga dikenali sebagai ‘carpool’. Merupakan salah
satu mod Pengangkutan Hijau. Sekumpulan rakan-rakan, pekerja atau sebagainya
menggunakan pengangkutan yang sama ke tempat yang sama secara berterusan.
Berbanding 5 orang berlainan menggunakan 5 jenis kereta menuju tempat yang sama,
maka mod ini adalah lebih ekonomik dan mengurangkan pencemaran.

BIOLOGI 15

vii. Kenderaan individu. Mod terakhir dalam Pengangkutan Hijau yang menggunakan teknologi
pembakaran terkini.

Rajah 1 : Mod Pengangkutan Hijau
Kelebihan Pengangkutan Hijau
Pengangkutan Hijau mempunyai pelbagai kebaikan dari segi persekitaran, kesihatan ekonomik
dan perbelanjaan. Berikut adalah beberapa faedah yang diperoleh menerusi penggunaan
Pengangkutan Hijau:

i. Persekitaran yang bersih. Pengeluaran CO2 daripada pembakaran bahan fosil daripada
kenderaan merupakan penyumbang utama GHG. Oleh itu penggunaan kenderaan hijau
adalah aktiviti penting bagi mengurangkan pencemaran udara.

ii. Kesihatan lebih terkawal. Didapati banyak aktiviti berkaitan Pengangkutan Hijau dapat
meningkatkan kualiti kesihatan dan cara hidup manusia. Berjalan kaki atau mengayuh
basikal menyumbang kepada latihan fizikal badan manakala kurangnya pencemaran
udara mampu mengurangkan kesan negatif pada sistem pernafasan. Selain itu, kurangnya
kesesakan jalan raya mengurangkan masa dan tenaga serta menjadikan jalan raya lebih
selamat.

iii. Pembangunan kelestarian lebih ekonomik. Penghasilan dan pembuatan produk kenderaan
hijau atau pembaharuan sistem pengangkutan menyediakan lebih banyak peluang
pekerjaan, sekaligus memperbaiki ketidakseimbangan sosio-ekonomik.

iv. Jimat wang. Aktiviti mod Pengangkutan Hijau dapat mengurangkan penggunaan minyak
dan secara tidak langsung menjimatkan perbelanjaan.

16 BIOLOGI

Kesimpulan

Kerajaan berhasrat mengurangkan pencemaran daripada aktiviti pengangkutan kerana aktiviti ini

telah menghasilkan sebanyak 25% pengeluaran CO2. Malah, aktiviti ini turut menjadi penyumbang
kepada perubahan iklim dunia. Pelepasan Gas Rumah Hijau (Green House Gases, GHG) melalui

aktiviti pengangkutan boleh meningkat pada kadar yang lebih cepat berbanding aktiviti yang lain,

contohnya, aktiviti perindustrian. Melalui pengurangan pembebasan GHG secara agresif dan

berterusan adalah perlu untuk memastikan pembebasan GHG yang rendah atau sifar. Hal ini kerana

kesan positif dihasilkan dapat mengurangkan perubahan iklim dan boleh membantu mengekalkan

keadaan alam sekitar yang lebih lestari. Oleh yang demikian, kesedaran mengenai penggunaan

Pengangkutan Hijau perlu ditingkatkan dalam masyarakat Malaysia.

BIOLOGI 17

PANDUAN MENGGUNAKAN
MODUL AKTIVITI MURID

18 BIOLOGI

PANDUAN MENGGUNAKAN MODUL AKTIVITI MURID

Pengenalan

Bahagian pengenalan Modul Aktiviti Murid telah memberikan maklumat tentang Teknologi Hijau
(TH). Murid perlu memahami tentang Teknologi Hijau dahulu sebelum dapat menggunakan
modul ini dengan berkesan. Definisi Teknologi Hijau serta Dasar Teknologi Hijau juga
diterangkan untuk membantu murid memahami dengan jelas kepentingan Teknologi Hijau
untuk disebar luas kepada murid-murid sebagai persediaan mereka untuk memahami dan
mempunyai kesedaran tentang fenomena perubahan iklim. Di samping itu, terdapat sedikit
penerangan daripada pakar tentang sektor Teknologi Hijau yang tertentu diguna pakai dan
sesuai dengan konsep yang diajar dalam mata pelajaran Biologi. Modul Aktiviti Murid Teknologi
Hijau ini memuatkan beberapa aktiviti berkaitan Teknologi Hijau merentasi mata pelajaran
Biologi. Bagi setiap mata pelajaran, konsep yang telah dipilih daripada sukatan pelajaran
adalah berdasarkan kesesuaian konsep tersebut untuk diintegrasikan dengan sektor Teknologi
Hijau berdasarkan Jadual IPCC (2014).

Modul Aktiviti Murid yang disediakan ini bertujuan untuk murid menjadi murid yang aktif dan
terlibat sepenuhnya dalam pembelajaran. Murid juga akan memperoleh kemahiran belajar abad
ke-21 melalui modul aktiviti ini. Kebanyakan kaedah menggunakan Pembelajaran Berasaskan
Projek/Produk, Inkuiri dan Koperatif yang memerlukan murid berbincang, mencari maklumat
dan perlu menghasilkan produk di akhir aktiviti. Modul Aktiviti Murid ditulis dalam format yang
tertentu. Berikut merupakan penerangan tentang format bagi setiap aktiviti:

• Tajuk
Menyatakan tajuk, fokus atau isu utama keseluruhan aktiviti yang menarik.

• Objektif
Menyatakan objektif aktiviti yang akan dilaksanakan serta menunjukkan perkaitan
dengan sektor TH yang bersesuaian.

• Latar Belakang
Menyatakan konsep mata pelajaran yang terlibat dalam aktiviti serta menerangkan
perkaitan konsep tersebut dengan sektor TH yang dinyatakan dalam Jadual IPCC
(2014). Bahagian ini juga menyatakan sektor TH bagi setiap aktiviti yang dijalankan
dalam tajuk tersebut. Penerangan secara ringkas kaitan TH dengan aktiviti tersebut
juga dinyatakan. Maklumat lanjut mengenai sektor TH adalah berdasarkan Jadual
IPCC (2014). Jadual tersebut menyenaraikan sektor dan kategori TH yang terletak di
bawah sektor berkenaan. Contoh: Bagi Sektor Bekalan Tenaga, kategori yang terletak
di bawah sektor ini ialah Tenaga Fosil, Tenaga Nuklear dan Tenaga Boleh Baharu.
Tenaga Boleh Baharu terdiri daripada Hidroelektrik, Angin, Biojisim dan Biotenaga,
Geoterma, Solar Fotovolta dan lain-lain sebagai kaedah menyelesaikan masalah
perubahan iklim menggunakan TH.

• Glosari
Senarai glosari diberikan bagi setiap aktiviti. Perkataan atau istilah yang baru
disertakan bertujuan memberikan kefahaman dan penjelasan ringkas untuk
kefahaman murid bagi TH yang berkaitan dalam setiap aktiviti.

• Bahan dan Peralatan
Senarai bahan dan peralatan (per kumpulan) yang diperlukan bagi menjalankan
aktiviti disertakan. Walau bagaimanapun murid boleh/bebas menggunakan bahan
atau peralatan lain mengikut kreativiti murid.

BIOLOGI 19

• Kaedah
Kaedah yang diikuti oleh murid ialah mengikut Pembelajaran Berasaskan Projek/
Produk, Inkuiri dan Koperatif yang memerlukan murid berbincang, mencari maklumat
dan perlu menghasilkan produk di akhir aktiviti. Kaedah sebegini yang memerlukan
murid untuk menghasilkan produk akan mengambil tempoh masa yang panjang.

Guru akan membimbing murid dalam proses pembelajaran sepanjang tempoh masa
yang diperlukan untuk menghasilkan produk. Semasa menjalankan aktiviti murid perlu
bekerja sebagai satu kumpulan. Murid harus sedar aktiviti seperti ini memerlukan
mereka untuk bekerjasama secara kolaboratif dalam mencari maklumat terutama
melalui laman sesawang di internet dan lain-lain sumber rujukan serta berbincang
untuk menghasilkan produk. Produk yang dihasilkan perlu menunjukkan kreativiti
murid.

• Pemerhatian
Bahagian ini menyenaraikan arahan atau soalan yang mengarah murid melakukan
pemerhatian bagi setiap aktiviti yang murid lakukan (bergantung kepada aktiviti).
Murid perlu berbincang dalam kumpulan untuk mendapatkan jawapan atau
penyelesaian.

• Soalan Perbincangan
Senarai soalan perbincangan diberikan supaya murid dapat berbincang dalam
kumpulan semasa aktiviti dijalankan. Soalan berbentuk Kemahiran Berfikir Aras Tinggi
(KBAT) ini bertujuan membantu murid berfikir dengan lebih kritis. Soalan-soalan
tersebut bertujuan menguji kefahaman murid tentang konsep Biologi dan konsep TH
yang diintegrasikan dalam aktiviti berkenaan.

• Kesimpulan
Murid perlu berbincang dan menuliskan kesimpulan daripada aktiviti tersebut dan
perlu mengaitkan konsep Biologi dengan TH yang telah diaplikasikan.

• Kerjaya Dalam Teknologi Hijau
Beberapa pekerjaan yang sesuai diberikan mengikut aktiviti supaya murid mempunyai
pengetahuan tentang pekerjaan yang bersesuaian dengan TH yang tertentu.
Maklumat tersebut dapat membuka minda murid serta menarik minat mereka ke arah
TH dan Biologi.

• Sumber Rujukan
Modul Aktiviti Murid juga diberikan senarai rujukan untuk makluman murid. Rujukan
diasingkan mengikut aktiviti untuk memudahkan murid mencari maklumat dan
membuat rujukan lanjut di laman sesawang bagi aktiviti yang spesifik.

20 BIOLOGI

REPORT OF
INTERGOVERNMENTAL PANEL
ON CLIMATE CHANGE (IPCC)
2014

Cambridge University Press

32 Avenue of the Americas
New York
United States of America
www.cambridge.org

BIOLOGI 21

22 BIOLOGI REPORT OF THE INTERGOVERNMENTAL PANEL ON CLIMATE
CHANGE (IPCC, 2014)

(*Adapted from IPCC report)

ENERGY SUPPLY

SECTOR ENERGY SUPPLY
CATEGORY
FOSSIL ENERGY NUCLEAR ENERGY RENEWABLE
Coal and Peat
Gaseous Fuel Nuclear Waste Management Hydroelectricity
Petroleum Fuels - Fuel repository Wind
Unconventional Oil - Improving proliferation Biomass and Bioenergy
Geothermal
resistance Solar Thermal Electric

Uranium Exploration, Extraction and Refining
- reprocessing the spent fuel

and extracting the unused
uranium

Nuclear Fusion Solar Photovoltaic
- fusion of heavy hydrogen fuel Solar Heating and Cooling

- fusion-power production

Ocean Energy

Biofuels

Hydrogen and Fuel Cells

Thermoelectric Generators

WASTE AND WASTEWATER MANAGEMENT

SECTOR WASTE AND WASTEWATER MANAGEMENT
CATEGORY
PREVENTION AND SEPARATION AND COLLECTION AND TREATMENT AND ULTIMATE DISPOSAL AND WASTEWATER
MINIMIZATION RECYCLING TRANSFER PROCESSING LANDFILL TREATMENT

- Food waste - Waste Collection method Physical treatment - Landfill mining - Utilization of sludge in
prevention segregation - Mechanical - Minimization of - Methane gas - industrial and
agricultural.
- Hotel waste - Waste and semi- volume and weight. bioreactor Biogas production
prevention recycling mechanical. - Alteration - Volatile fatty from sludge

- Paper waste - E-waste Scheduling and Routing of waste form and acids extraction
minimization shape from landfill
- Minimization - Waste to animal food leachate
- Cleaner of collection - Landfill leachate
production and transfer Thermal Process treatment
time - Waste to energy methods.
- Alternatives
practices for - Minimization Biological Process
plastic film/ of fuel - Waste to energy
Styrofoam consumption - Waste to fertilizer
container - Biogas production
- Utilization of - Bioethanol
biofuel.
production
- Bio-hydrogen

production

CATEGORY WASTE CH4 MANAGEMENT INCINERATION AND BIOLOGICAL TREATMENT WASTE REDUCTION, WASTEWATER AND
MANAGEMENT AND AT LANDFILLS OTHER THERMAL RE-USE AND SLUDGE TREATMENT
PROCESSES RECYCLING
GHG-
MITIGATION
TECHNOLOGIES

-Controlled landfilling - Industrial - Composting -Waste minimization
a) landfill gas co-combustion - Anaerobic Digestion
- MBT (Mechanical
recovery -Fluidized bed technology
b) without landfill Biological Treatment)

gas recovery

BIOLOGI 23 - Optimization
microbial
methane
oxidation in
landfills cover soil
(biocovers)

24 BIOLOGI TRANSPORT

SECTOR ROAD TRANSPORT RAIL TRANSPORT SHIPPING
CATEGORY Reducing Aerodynamic AVIATION Applying Current Energy-Saving
Reducing Vehicles Load
-Use lightweight materials Resistance Technology Developments Strategies

-Apply aerodynamic Reducing Train Weight Engine Developments Load Optimization
improvement
Regenerative Braking Aircraft Developments Maintenance
-Mobile air conditioning (MAC) system
Higher Efficiency Alternative Fuels for Aviation
Improving Drive Train Efficiency Propulsion System
-Advanced direct injection Aviation Potential Practices

- Gasoline / Diesel engines and Lower Flight Speeds
transmission

-Hybrid drive trains

Alternative Fuels
-Biofuels

-Natural Gas (CNG / LNG / GTL)
-Hydrogen / fuel cells
-Electric vehicles

Well-to-Wheels Analysis of
Technical Mitigation Options
a) Road transport: mode

shifts
-Public transport
-Non-motorized
transport (NMT)

Eco-Driving Practices

BUILDINGS

SECTOR BUILDINGS

CATEGORY THERMAL INDOOR COOLING HEATING, BUILDING ACTIVE DOMESTIC LIGHTING DAYLIGHTING HOUSEHOLD
ENVELOPE ENVIRONMENTAL AND VENTILATION ENERGY COLLECTION WATER SYSTEMS APPLIANCES,
MANAGEMENT CONSUMER
QUALITY COOLING AND AIR SYSTEMS AND ELECTRONICS
(IEQ) LOADS CONDITIONING TRANSFORMATION AND OFFICE
EQUIPMENT
(HVAC) OF RENEWABLE
SYSTEMS ENERGY

Insulation Air Quality Reducing the Alternative Commissioning Building-Integrated Water High Use of Natural Standby and Low
Windows Cooling Load HVAC PV (BiPV) Saving Efficiency Lighting Power Mode
Air Leakage Comfortable Systems in Operation, Fixtures Electric
Humidity Passive and Commercial Maintenance and Solar Thermal Lighting Efficiency of
Low-Energy Buildings Performance Energy for Heating Water Biomass Stoves
Temperature Cooling -Radiant chilled -Cogeneration and Hot Water Efficient
Techniques and District Washing Improved
-Natural ceiling cooling Heating/ Landscape Machine Access to Clean
and Cooling -solar garden Cooking Fuels
night-time -Displacement Insulated
ventilation Wind Energy Water Solar Cookers
-Evaporative ventilation Heaters
cooling Small Electric
-Passive Air-source Cooking
cooling or
techniques Equipment
Exhaust-air
Air Heat Pumps
Conditioners
and Vapor Solar
Compression Thermal
Chillers
Water
Heaters

Water
Recycling

Rainwater
Harvesting

BIOLOGI 25 CATEGORY MATERIALS
Use of Green Materials
Volatile Organic Compound (VOC) Paints
Renewable Raw Materials

26 BIOLOGI AGRICULTURE AND FORESTRY

SECTOR AGRICULTURE AND FORESTRY
CATEGORY
CROPLAND MANAGEMENT GRAZING LAND MANAGEMENT AND MANAGEMENT OF ORGANIC/PEATY FORESTRY
Improved Agronomic Practices PASTURE IMPROVEMENT SOILS
Reducing Deforestation
Nutrient Management Grazing Intensity Restoration of Degraded Lands and Degradation
Tillage/Residue Management
Increased Productivity Livestock Management Afforestation/Reforestation
Water Management
Rice Management Nutrient Management - Improved feeding practices Forest Management to
Fire Management - Specific agents and dietary Increase Stand and
Agro-Forestry
Land Cover (use) change Species Introduction additives Landscape-Level Carbon
- Longer-term management Density
changes and animal breeding
Increasing Off-Site Carbon
Manure Management Stocks in Wood Products and

Bioenergy Enhancing Product and
Fuel Substitution
- Residues from agriculture
- Dedicated energy crops

INDUSTRY INDUSTRY

SECTOR ENERGY FUEL POWER RENEWABLES MATERIAL CARBON
CATEGORY EFFICIENCY SWITCHING RECOVERY EFFICIENCY SEQUESTRATION
Energy Management Coal to Natural Recycling Oxy-Fuel
Gas and Oil Cogeneration Biomass Combustion
Systems High Strength
Waste Fuels Pre-Coupled Gas Biogas Steel CO2 Separation
Efficient Motor Turbine Wind Turbines from Flue Gas
Systems Biogas Reduction Process
Pressure Recovery Hydropower Losses Hydrogen
Lighting and Biomass Turbine Reduction
HVAC Thinner Film and
Landfill Gas Hydrogen Recovery Biofuels Coating Oxygen Use in
Shoe Press Blast Furnaces
Anaerobic Digestion Solar Drying Increased Efficiency
Efficient Drying Transport Sector Application to
Gasification Solar Cooling Ammonia,
Refinery Gas Re-usable Containers Ethylene Oxide
Processes
Waste Energy Solar Closed Water Use
Recovery Process O2 Combustion in Kiln

Heat O2 Combustion

Heat pumps

BIOLOGI 27

TEKNOLOGI PENANAMAN
VERTIKAL KE ARAH
PERTANIAN LESTARI

28 BIOLOGI

AKTIVITI 1

Objektif

i. Mengenal pasti kesan pertambahan populasi dunia kepada bidang pertanian dan alam
sekitar (tanaman dan ternakan).

ii. Menyediakan peta minda dalam kumpulan pembelajaran koperatif (cooperative) untuk
menggambarkan hubungan sebab-akibat dengan bersandarkan kepada fakta sebenar.

iii. Menerangkan keperluan meningkatkan kualiti dan kuantiti makanan sebagai strategi untuk
mengelakkan kekurangan makanan disebabkan oleh pertambahan populasi dunia dalam
menangani masalah ini.

Latar Belakang

Pertumbuhan populasi manusia adalah suatu keadaan yang memberi impak kepada
persekitaran dan masyarakat. Sektor Pertanian dan Perhutanan adalah salah satu sektor yang
banyak memberi kesan terhadap alam sekitar. Aktiviti pertanian seperti penerokaan hutan
untuk tujuan pertanian secara besar-besaran, penggunaan racun dan baja, perikanan yang
berlebihan adalah contoh-contoh aktiviti manusia yang mengganggu ekologi dan diversiti alam
sekitar. Melalui aktiviti ini, kita dapat memahami kesan aktiviti manusia terhadap alam sekitar
pada masa akan datang, seiring dengan pertambahan populasi dunia. Aplikasi TH dalam Sektor
Pertanian dan Perhutanan melalui kategori Pengurusan Tanah Pertanian menggunakan kaedah
Amalan Pertanian yang Lebih Baik perlu diterapkan dan dipertingkat bagi memastikan kelestarian
alam.

Glosari

Agronomi – Cabang sains yang melibatkan pengurusan tanah pertanian dan pengeluaran hasil
pertanian.

Amalan Pertanian yang Lebih Baik – Amalan pertanian yang efisien dan lestari dalam
meningkatkan mutu dan hasil pertanian.

Sektor Pertanian dan Perhutanan – Merupakan salah satu sektor daripada tujuh sektor utama
TH; melibatkan pengeluaran makanan dan barangan melalui perladangan, penternakan dan
perhutanan.

Teknologi Hijau (TH) – Pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem untuk
memelihara alam sekitar dan alam semula jadi dan meminimumkan atau mengurangkan kesan
negatif daripada aktiviti manusia.

Bahan dan Peralatan

Penggunaan ICT / kertas mahjung dan pen penanda (marker pen).

BIOLOGI 29

Kaedah

i. Tonton video ringkas berkenaan pertambahan populasi penduduk dunia yang disediakan
oleh guru.

ii. Bentukkan satu kumpulan yang terdiri daripada 3-4 orang ahli bagi satu kumpulan.
iii. Dalam kumpulan anda, gunakan tajuk “10 Bilion Penduduk Dunia” untuk membina peta

minda. Gunakan kreativiti anda untuk menghasilkan peta minda yang menarik.
iv. Bincangkan impak pertambahan populasi dunia terhadap aktiviti pertanian. Lukis anak

panah untuk menunjukkan perkaitan antara sebab dan akibat pertambahan populasi dunia
kepada aktiviti pertanian.
v. Setiap kumpulan harus melantik seorang wakil untuk memberi penerangan tentang peta
minda yang telah dibina. Manakala ahli kumpulan yang lain dikehendaki bergerak dari satu
kumpulan ke kumpulan yang lain untuk melihat dan mencatat komen-komen yang membina
berdasarkan peta konsep kumpulan-kumpulan tersebut (kaedah gallery walk).
vi. Setelah selesai sesi gallery walk, anda dikehendaki kembali semula ke kumpulan
masing-masing dan bincangkan soalan perbincangan.
vii. Setelah selesai, anda dikehendaki untuk berbincang dengan guru dan seluruh kelas tentang
soalan perbincangan tersebut.

Soalan Perbincangan

i. Adakah anda bersetuju dengan hubungan sebab-akibat yang dinyatakan dalam peta minda
rakan anda? Berikan alasan anda.

ii. Adakah terdapat pola yang berkaitan dengan hubungan sebab-akibat yang dapat
diperhatikan bagi setiap peta minda yang dipamerkan?

iii. Gabungkan idea dalam peta minda daripada setiap kumpulan bagi menggambarkan
keseluruhan idea yang lebih kompleks.

iv. Cadangkan langkah-langkah yang boleh diambil untuk mengelak atau membantu
mengurangkan impak pertambahan populasi seperti yang dibincangkan.

Kesimpulan

Berdasarkan aktiviti ini, apakah kesimpulan yang boleh dibuat oleh kumpulan anda berkaitan
dengan kesan pertambahan populasi dunia kepada pertanian? Kaitkan aktiviti ini dengan
konsep TH yang anda gunakan dalam perbincangan kumpulan.

Kerjaya Dalam Teknologi Hijau

• Saintis Alam Sekitar
• Saintis Pertanian dan Makanan
• Ahli Agronomi Lestari (Sustainability Agronomist)

30 BIOLOGI

Sumber Rujukan
i. Overpopulation: A Growing Problem (Infographic)

https://youtu.be/CAUVGYz3pZw
ii. Overpopulation and Our Environment

https://www.youtube.com/watch?v=B7lrCMoZKUU
iii. The Effect of Overpopulation

http://www.everythingconnects.org/overpopulation-effects.html
iv. The Effects of Overpopulation

https://www.youtube.com/watch?v=l7wiU_o4UlA
v. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population

Division (2017).
World Population Prospects: The 2017 Revision, Key Findings and Advance Tables.
Working Paper No.ESA/P/WP/248

BIOLOGI 31

AKTIVITI 2

Objektif

i. Memperkenalkan kaedah penanaman vertikal sebagai salah satu aplikasi TH.
ii. Menerapkan cara-cara meningkatkan kualiti dan kuantiti pengeluaran makanan melalui

kaedah pertanian vertikal.

Latar Belakang

Pertanian vertikal (vertical farming) adalah amalan pertanian dalam susunan menegak atau pada
permukaan condong sama ada di dalam atau di luar bangunan tertutup (Rujuk Gambar 1 dan 2).
Aktiviti pertanian vertikal ini kebiasaannya turut menggunakan teknologi Controlled-Environment
Agriculture (CEA) iaitu semua faktor persekitaran tidak akan menjejaskan tanaman. Dengan
teknologi ini, tumbuhan boleh ditanam dalam persekitaran terkawal misalnya mengikut suhu dan
kelembapan yang dikehendaki. Aplikasi TH dalam bidang pertanian seperti Amalan Pertanian
yang Lebih Baik dalam Sektor Pertanian dan Perhutanan dapat mengurangkan kesan negatif
aktiviti pertanian kepada alam sekitar dan secara tidak langsung turut melibatkan pengurangan
penebangan dan kemusnahan hutan. Aktiviti pertanian vertikal secara tidak langsung dapat
Mengurangkan Penebangan dan Kemusnahan Hutan dalam kategori Perhutanan. Dengan
menggunakan pengetahuan murid dalam topik fotosintesis, satu kajian tentang penanaman vertikal
akan dijalankan untuk menyelesaikan masalah kekurangan tanah pertanian di kawasan bandar.

Gambar 1
Pertanian Vertikal di Singapura

32 BIOLOGI

Gambar 2
Ladang Vertikal di Pennsylvania, AS

Glosari

Pengurusan Tanah Pertanian – Kategori dalam Sektor Pertanian dan Perhutanan yang
melibatkan pengurusan tanah pertanian secara lestari iaitu mengurangkan pelepasan gas rumah
hijau tanpa menjejaskan kualiti dan kuantiti hasil pertanian. Ia turut melibatkan amalan pengurusan
tanah yang dapat meminimumkan kehilangan nutrien tanah dengan memelihara kesuburan serta
aktiviti biologi tanah melalui penggunaan mikroorganisma serta menggunakan kaedah yang sesuai
seperti penanaman kekacang dan penggiliran tanaman.

Pertanian Vertikal – Pertanian vertikal adalah satu teknologi pertanian berskala besar yang
melibatkan penanaman dalam bangunan di kawasan bandar. Pertanian vertikal merupakan
strategi intensif yang menggunakan teknik canggih seperti hidroponik dan aeroponik untuk
menghasilkan tanaman seperti buah-buahan dan sayur-sayuran secara berterusan yang dapat
memenuhi keperluan penduduk di kawasan tersebut.

Sektor Pertanian dan Perhutanan – Merupakan salah satu sektor daripada tujuh sektor utama
TH; melibatkan pengeluaran makanan dan barangan melalui perladangan, penternakan dan
perhutanan.

Teknologi Hijau (TH) – Pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem untuk
memelihara alam sekitar dan alam semula jadi dan meminimumkan atau mengurangkan kesan
negatif daripada aktiviti manusia.

Bahan dan Peralatan

Video dan artikel tentang pertanian vertikal, contohnya :

i. The Future of Vertical Farming : Sustainable Gardens, Sustainable Agriculture:
https://www.youtube.com/watch?v=fnFwkYyy3kA

ii. Vertical Organic Urban Farming:
https://www.youtube.com/watch?v=MPvgkZhrWUA

iii. Vertical Farms Solve Land Problem :
https://www.youtube.com/watch?v=cY7O5YNxKuI

BIOLOGI 33

iv. Vertical Farming : The Future of Food Energy
https://www.youtube.com/watch?v=VvuJRgKaumQ

v. The Vertical Farm :
http://www.verticalfarm.com/

vi. How Vertical Farming is Revolutionizing the Way We Grow Food :
http://io9.gizmodo.com/how-vertical-farming-is-revolutionizing-the-way-we-grow-1730550597

Kaedah

i. Tonton video ringkas berkenaan pertanian vertikal yang disediakan guru.

ii. Bentukkan satu kumpulan yang terdiri daripada 4-5 orang ahli bagi satu kumpulan.
Bincangkan tentang kesesuaian menjalankan projek pertanian vertikal di Bandaraya Kuala
Lumpur yang tinggi kepadatan penduduknya dan jauh dari kawasan pertanian.

iii. Tulis satu kertas kerja dalam kumpulan masing-masing. Anda diberi masa selama 1 minggu
untuk menjalankan kajian tentang aktiviti pertanian vertikal.

iv. Kertas kerja perlu menerangkan perkara berikut:
• Penerangan tentang pertanian vertikal dan langkah untuk menjalankan projek.
• Keperluan tanaman untuk tumbesaran.
• Menerangkan tentang keadaan fizikal tumbuhan yang ditanam menggunakan prinsip dan
teknik penanaman vertikal berpandukan pengetahuan fotosintesis sedia ada.
• Menyatakan faktor-faktor yang dapat membantu tanaman tumbuh dengan baik dalam
bangunan yang tertutup.
• Kebaikan dan keburukan pertanian vertikal.
• Faedah daripada pertanian vertikal.
• Golongan yang akan terkesan jika pertanian vertikal dijalankan di Bandaraya Kuala
Lumpur.
• Kesesuaian penanaman vertikal untuk dijalankan di Bandaraya Kuala Lumpur yang tinggi
kepadatan penduduknya.
• Nyatakan pandangan anda jika anda mempunyai pendapat berbeza tentang pelaksanaan
pertanian vertikal di Kuala Lumpur (pandangan anda harus disokong dengan hujah dan
contoh yang bersesuaian).

v. Serahkan kertas kerja kumpulan masing-masing kepada guru untuk penilaian.

Soalan Perbincangan

i. Bagaimanakah teknologi pertanian vertikal dalam pertanian dapat membantu dalam
menangani krisis makanan dunia?

ii. Bagaimanakah pertanian vertikal dapat membantu menangani kesan negatif pertanian
terhadap alam sekitar?

iii. Bagaimanakah pertanian vertikal dapat membantu dalam bidang kesihatan?

34 BIOLOGI

Kesimpulan
Berdasarkan aktiviti ini, apakah kesimpulan yang boleh dibuat oleh kumpulan anda berkaitan
dengan pelaksanaan pertanian vertikal di Bandaraya Kuala Lumpur? Kaitkan aktiviti ini dengan
konsep TH.

Kerjaya Dalam Teknologi Hijau
• Saintis Alam Sekitar
• Saintis Pertanian dan Makanan
• Ahli Agronomi Lestari (Sustainability Agronomist)
• Usahawan Tani Moden

Sumber Rujukan
i. How Vertical Farming Is Revolutionizing The Way We Grow Food

http://io9.gizmodo.com/how-vertical-farming-is-revolutionizing-the-way-we-grow-
1730550597
ii. Pennsylvania builds world’s largest vertical farm
https://sourceable.net/pennsylvnia- builds-worlds-biggest-vertical-farm/
iii. The Future of Vertical Farming: Sustainable Gardens, Sustainable Agriculture
https://www.youtube.com/watch?v=fnFwkYyy3kA
iv. The Vertical Farm
http://www.verticalfarm.com/
v. Vertical Farming: The Future of Food Energy
https://www.youtube.com/watch?v=VvuJRgKaumQ
vi. Vertical Farms Solve Land Problem
https://www.youtube.com/watch?v=cY7O5YNxKuI
vii. Vertical Organic Urban Farming
https://www.youtube.com/watch?v=MPvgkZhrWUA

BIOLOGI 35

AKTIVITI 3

Objektif

i. Menjalankan Projek Green Wall dalam Taman Sumber Sains atau kawasan sekolah
menggunakan bahan terpakai.

ii. Memupuk sikap menghargai tumbuhan dalam kalangan murid melalui aktiviti Taman
Vertikal.

Latar Belakang

Taman Vertikal atau dinding hijau (Green Wall) adalah dinding yang sebahagian atau sepenuhnya
dilitupi oleh tumbuhan. Taman Vertikal boleh dilaksanakan sama ada di luar atau di dalam bangunan,
melekat pada dinding sedia ada serta terdapat dalam pelbagai saiz (Rujuk Gambar 3 dan 4).
Kebanyakan dinding hijau atau Taman Vertikal ini dijumpai di kawasan bandar dan berfungsi untuk
menurunkan suhu bangunan. Punca utama peningkatan haba di bandar-bandar disebabkan oleh
proses insolasi iaitu penyerapan sinaran suria oleh jalan raya serta bangunan di bandar. Haba ini
akan tersimpan dalam bahan binaan bangunan. Dengan adanya dinding hijau, proses transpirasi
oleh tumbuhan akan menyebabkan suhu permukaan dinding tidak akan naik dengan tinggi. Oleh
itu, penanaman tumbuhan di dinding luar bangunan dilihat sebagai alternatif untuk mengawal suhu
bangunan di kawasan bandar di samping mengurangkan kesan Pulau Haba Bandar. Taman Vertikal
dalam bangunan dapat memberikan kualiti udara yang lebih bersih sekaligus menyerap toksin
berbahaya seperti formaldehid dan benzena daripada perabot untuk mengekalkan suasana kondusif
di dalam sesebuah bangunan. Taman Vertikal turut memberi ketenangan minda kepada mereka
yang melihatnya. Projek Taman Vertikal yang dijalankan di sekolah secara tidak langsung dapat
memupuk peribadi murid untuk mengamalkan sikap menghargai tumbuhan dan alam semula jadi.
Aktiviti ini mengaplikasikan Sektor Bangunan berdasarkan kategori Kualiti Persekitaran Dalaman
dan kategori Sampul Bangunan. Penggunaan bahan terpakai dalam pelaksanaan Taman Vertikal
adalah berdasarkan Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa.

Gambar 3
Dinding Hijau di Ben’s, Publika

36 BIOLOGI

Gambar 4
Dinding Hijau di EcoSky, Kuala Lumpur

Glosari

Bangunan Hijau – Bangunan hijau adalah bangunan yang memaksimumkan ciri-ciri pasif tenaga
bangunan seperti pencahayaan siang, penyejukan bangunan dan ventilasi.

Insolasi – Sinaran suria yang diterima di permukaan bumi.

Kecekapan Tenaga – Kecekapan tenaga dalam bangunan boleh ditakrifkan sebagai penggunaan
jumlah minimum tenaga untuk pemanasan, pendinginan, pencahayaan dan kelengkapan yang
diperlukan untuk mengekalkan keadaan kondusif dalam sesebuah bangunan.

Kualiti Persekitaran Dalaman (Indoor Environmental Quality, IEQ) – Merujuk kepada kualiti
persekitaran dalam sesebuah bangunan dan merupakan komponen penting dalam konteks
bangunan mesra alam yang akan menentukan tahap kualiti kesihatan dan kesejahteraan penghuni
di dalam bangunan tersebut. IEQ ditentukan oleh banyak faktor termasuk pencahayaan, kualiti
udara dan kelembapan.

Penebat Haba – Penebat haba dalam bangunan merupakan faktor penting untuk mencapai
keselesaan bagi penghuninya. Penebat mengurangkan penggunaan tenaga dalam bangunan
dengan mencegah pertambahan atau kehilangan haba melalui sampul bangunan (thermal
envelope).

Pulau Haba Bandar (PHB) – Merujuk kepada fenomena mikroiklim bandar yang mempunyai
purata suhu lebih panas berbanding dengan kawasan pinggiran dan luar bandar yang disebabkan
oleh aktiviti manusia.

Sampul Bangunan – Sampul bangunan merupakan komponen bangunan yang mengawal
pergerakan tenaga di antara permukaan luar bangunan dengan permukaan dalam bangunan. Ia
memainkan peranan penting dalam melindungi pengguna dan bangunan itu sendiri. Sesebuah
sampul bangunan yang baik mestilah menyeimbangkan suhu, haba terma dan kelembapan pada
waktu siang dan malam.

BIOLOGI 37

Sektor Bangunan – Menerima pakai TH dalam pembinaan, pengurusan, pemuliharaan dan
pemusnahan bangunan.

Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa – Menerima pakai TH dalam pengurusan dan penggunaan
sumber air, rawatan kumbahan, sisa pepejal dan kawasan pelupusan sampah.

Teknologi Hijau (TH) – Pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem untuk
memelihara alam sekitar dan alam semula jadi dan meminimumkan atau mengurangkan kesan
negatif daripada aktiviti manusia.

Bahan dan Peralatan

Bergantung kepada projek yang akan dijalankan oleh murid. Kebiasaannya projek menggunakan
botol plastik terbuang dan diguna semula untuk penanaman pokok kecil. Murid digalakkan untuk
menggunakan prinsip TH seperti penggunaan bahan kitar semula, penggunaan air hujan yang
ditakung dan baja kompos mesra alam.

Kaedah

i. Tonton klip video ringkas berkaitan projek Taman Vertikal yang ditayangkan oleh guru anda.
ii. Bentukkan satu kumpulan yang terdiri daripada 5-6 orang ahli bagi satu kumpulan.
iii. Kumpul maklumat tentang projek penanaman vertikal daripada pelbagai sumber seperti

internet atau majalah.
iv. Bincangkan dalam kumpulan anda tentang teknik dan bahan yang akan digunakan untuk

menjalankan Projek Green Wall mengikut kreativiti masing-masing.
v. Hasilkan satu kertas kerja projek sebelum menjalankan projek.
vi. Jalankan projek selama 4 minggu di bawah penyeliaan guru (lihat Gambar 5 sebagai

contoh).
vii. Di akhir projek, setiap kumpulan akan membawa guru dan rakan-rakan untuk melawat

Taman Vertikal masing-masing dan guru akan menilai hasil kerja setiap kumpulan.

Gambar 5
Contoh Projek Taman Vertikal

38 BIOLOGI

Soalan Perbincangan
i. Cadangkan aplikasi TH yang dapat diterapkan semasa penanaman tumbuhan bagi projek
ini.
ii. Bincangkan kebaikan Taman Vertikal kepada alam sekitar terutamanya di kawasan bandar
raya.

Kesimpulan
Berdasarkan aktiviti ini, apakah kesimpulan yang boleh dibuat oleh kumpulan anda berkaitan
dengan projek Taman Vertikal ini? Kaitkan aktiviti ini dengan konsep TH.

Kerjaya Dalam Teknologi Hijau
• Arkitek Landskap
• Jurutera Bangunan Hijau
• Perancang Bandar Hijau

Sumber Rujukan
i. 39 Insanely Vertical Garden

http://www.buzzfeed.com/marcelle/39-insanely-cool-vertical-gardens
ii. How To Build Vertical Garden Using Soda Bottles

http://www.wikihow.com/Build-a-Vertical-Garden-from-Soda-Bottles
iii. How To Make A Hanging Disposable Bottle Garden

https://www.youtube.com/watch?v=CHago_djZiw
iv. Singapore’s First Commercial Vertical Farm, Urban Growth.
http://www.urban-growth.com/ 2013/04/Singapores vertical-urban-farm.html
v. Tanaman Vertikal Dari Botol Plastik Terbuang

https://www.youtube.com/watch?v=JT_9M5earLA
vi. The Green Wall – Educational Vertical Garden Bottle System Project

https://www.youtube.com/watch?v=UCtAQOP3xuk

BIOLOGI 39

MEMAHAMI IMPAK
MIKROORGANISMA
KE ATAS SISA UNTUK
KEHIDUPAN YANG
LESTARI

40 BIOLOGI

AKTIVITI 4

Objektif

Mengitar semula sisa dapur seperti kulit buah-buahan, kulit telur, air sisa basuhan beras dan
makanan yang sudah melepasi tarikh luput untuk menghasilkan baja semula jadi atau penggalak
pertumbuhan tanaman.

Latar Belakang

Bahan buangan dari dapur yang dibuang begitu sahaja akan mencemarkan alam sekitar lebih-
lebih lagi jika bahan buangan ini tidak diurus dengan baik. Sisa dari dapur yang tidak diurus dengan
baik turut menghasilkan bau yang busuk. Bahan buangan dapur seperti sisa sayur-sayuran, buah-
buahan, kulit telur, roti, dan lain-lain boleh ditukar menjadi bahan yang berguna kepada tanaman.
Sektor TH yang berkaitan dengan aktiviti ini ialah Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa melibatkan
kategori Pengasingan dan Kitar Semula. Secara spesifiknya, aktiviti ini melibatkan Kitar Semula
Bahan Buangan.

Glosari

Kitar Semula Bahan Buangan – Proses mengolah semula bahan buangan untuk menghasilkan
bahan baharu bertujuan mengurangkan bahan buangan, mengurangkan penggunaan bahan
mentah baru, mengurangkan penggunaan tenaga dan mengurangkan pencemaran alam sekitar.
Pencegahan dan Pengurangan – Satu proses untuk menyokong kehidupan manusia yang lestari
melalui penyingkiran dan pengurangan jumlah sisa yang dihasilkan oleh manusia dan penyingkiran
sisa yang berbahaya serta menghalang dan mengurangkan sisa domestik daripada dihantar ke
tapak pelupusan sebagai sisa.
Pengasingan dan Kitar Semula – Tindakan mengasingkan dan memanfaatkan semula sisa
domestik sebelum dihantar ke tapak pelupusan. Sisa dipisahkan mengikut jenis bahan dan diubah
menjadi bahan baharu yang berguna.
Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa – Menerima pakai TH dalam pengurusan dan penggunaan
sumber air, rawatan kumbahan, sisa pepejal dan kawasan pelupusan sampah.
Teknologi Hijau (TH) – Pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem untuk
memelihara alam sekitar dan alam semula jadi dan meminimumkan atau mengurangkan kesan
negatif daripada aktiviti manusia.

BIOLOGI 41

Bahan dan Peralatan

i. 4 keping Roti yang sudah melepasi tarikh luput
ii. 500 g Kulit buah pisang / limau / nanas
iii. 4 - 5 biji Kulit telur
iv. 250 g Gula merah
v. 2 sudu Cuka epal
vi. 1 botol Minuman susu kultur
vii. 1500 ml Air beras

Kaedah

i. Pembentukan Kumpulan
• Anda perlu membentuk kumpulan dengan 4 orang ahli dalam setiap kumpulan.

ii. Pengenalan
• Analisis gambar-gambar berikut :

Gambar 6
Sisa dapur dan pelbagai jenis sisa dalam tong sampah

iii. Bincangkan :
• Mengapakah mengasing sisa adalah penting sebelum sisa dikitar semula?
• Apakah kepentingan untuk mengitar semula bahan buangan daripada dapur?
• Jelaskan keburukan bahan sisa dapur yang tidak diurus dengan baik kepada manusia.

iv. Pelan Projek
Setiap kumpulan perlu :
• Membuat pembahagian tugas dalam kumpulan, sebagai contoh: melantik ketua kumpulan,
pencatat dan sebagainya.
• Mencari maklumat daripada pelbagai laman web dan merangka pelan tindakan untuk
mengatasi masalah timbunan sisa dapur yang tidak diasingkan dengan mengaitkannya
dengan TH iaitu Sektor Sisa dan Pengurusan Sisa, kategori Pengasingan dan Kitar
Semula.
• Merangka pelan tindakan untuk membuat baja semula jadi berbentuk cecair dan
membuktikan bahawa baja semula jadi berbentuk cecair yang dihasilkan daripada sisa
dapur ini lebih baik daripada baja kimia.
• Membina hipotesis dan menentukan pemboleh ubah bagi aktiviti ini.
• Hasilkan satu kertas kerja projek sebelum melaksanakan projek.

42 BIOLOGI

v. Tugasan Projek
Setiap kumpulan perlu :
• Berbincang untuk melaksanakan projek penghasilan baja semula jadi berbentuk cecair
dengan menggunakan pelan yang telah anda persetujui bersama dan mengikut
pembahagian tugas yang telah ditetapkan.
• Berbincang untuk membuktikan hipotesis yang dibina dengan menentukan pemboleh
ubah.

vi. Pembentangan Hasil Kerja (Produk)
• Setiap kumpulan perlu menulis laporan aktiviti dengan menggunakan format berikut :
• Tajuk
• Hipotesis
• Bahan / Peralatan
• Prosedur
• Pemerhatian
• Analisis Pemerhatian
• Kesimpulan
• Setiap kumpulan boleh membuat pembentangan projek ini dengan menggunakan
persembahan slaid atau tayangan rakaman video.
• Masa untuk mendapatkan hasil yang baik bagi projek ini ialah 7 hari (seminggu).

Pemerhatian

i. Nyatakan pemerhatian anda untuk jenis sisa yang bagus dan menyumbang kepada
pembiakan bakteria dengan baik melalui Pengasingan dan Kitar Semula.

ii. Nyatakan pemerhatian yang anda dapati untuk dijadikan sebagai bukti bahawa baja semula
jadi yang anda cipta telah berjaya dihasilkan.

iii. Nyatakan perbezaan lebar daun dan ketinggian tanaman yang anda gunakan sebagai
sampel kajian mengikut setiap pemboleh ubah yang anda telah tetapkan.

Soalan Perbincangan

i. Mengapakah mengasing sisa mengikut jenis sisa adalah penting sebelum sisa-sisa itu
dikitar semula?

ii. Bincangkan kesan pengumpulan sisa dapur yang tidak diurus dengan baik ke atas
kesihatan manusia dan alam sekitar.

iii. Apakah peranan kulit pisang, kulit limau dan kulit nanas dalam aktiviti ini?
iv. Apakah peranan cuka epal dan gula merah?
v. Apakah kebaikan menggunakan air sisa basuhan beras dalam aktiviti ini?
vi. Pada pendapat anda, adakah aktiviti yang dijalankan membantu dalam TH? Bagaimana?

Apakah impaknya pada masyarakat?

Kesimpulan

Bincang dan tulis kesimpulan yang anda dapat daripada aktiviti ini tentang pengasingan sisa
dapur untuk dijadikan baja semula jadi berbentuk cecair dengan membuat perhubungan
dengan fungsi mikroorganisma. Kaitkan aktiviti ini dengan sektor TH yang diaplikasikan.

BIOLOGI 43

Kerjaya Dalam Teknologi Hijau
• Pakar Alam Sekitar
• Pengurus Kelestarian
Sumber Rujukan
i. Cara Buat Baja Organik Cecair Baja Buah
http://www.kebunbandar.com/cara-buat-baja-organik-cecair-baja-buah/
ii. Importance of Lactobacilli in Food and Feed Biotechnology – Science Direct
http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0923250810000549

44 BIOLOGI

AKTIVITI 5

Objektif

Merawat air sisa dan enapcemar dalam sistem saliran seperti longkang di kawasan kantin sekolah
dan kawasan perumahan dengan menggunakan serum bakteria Lactobacillus sp.

Latar Belakang

Menyingkirkan bahan enapcemar pada longkang dengan menggunakan cecair atau serbuk pencuci
kimia memerlukan masa dan tenaga malah hasil cucian juga tidak memberangsangkan kecuali jika
disental dengan bersungguh-sungguh. Dengan menggunakan semburan serum Lactobacillus sp.,
enapcemar boleh ditanggalkan dengan mudah tanpa kudrat manusia. Selain dapat merawat air sisa,
kaedah ini juga bersifat mesra alam. Sektor TH yang berkaitan dengan aktiviti ini ialah Sektor
Pengurusan Sisa dan Air Sisa dengan menggunakan kategori Rawatan Air Sisa dan Enapcemar.

Glosari

Air Sisa – Sebarang jenis air yang sudah berubah kualitinya disebabkan oleh aktiviti manusia
contohnya air kumbahan dari kawasan perumahan, industri, bandar, pertanian, penternakan dan
pembalakan.
Enapcemar – Bahan pencemar yang melekat pada tebing sungai, parit dan dinding longkang.
Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa – Menerima pakai TH dalam pengurusan dan penggunaan
sumber air, rawatan kumbahan, sisa pepejal dan kawasan pelupusan sampah.
Teknologi Hijau (TH) – Pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem untuk memelihara
alam sekitar dan alam semula jadi dan meminimumkan atau mengurangkan kesan negatif daripada
aktiviti manusia.

Bahan dan Peralatan

i. 1 cawan Beras berkanji
ii. 300 g Gula merah
iii. 1 L Susu UHT / segar
iv. 1500 ml Air tanpa klorin / air bertapis / air hujan / air suling
v. 2 unit Balang kecil 1.5 L
vi. 1 unit Balang besar 2.5 L
vii. 1 unit Penapis teh

BIOLOGI 45

Kaedah

i. Pembentukan Kumpulan
• Anda perlu membentuk kumpulan dengan 4 orang ahli dalam setiap kumpulan.

ii. Pengenalan
• Analisis gambar berikut :

Gambar 7
Enapcemar pada dinding longkang

iii. Bincangkan :
• Mengapakah air sisa dan enapcemar dalam longkang perlu dirawat?
• Apakah kaedah yang biasa dijalankan untuk mencuci enapcemar degil dalam longkang?
• Apakah kesan jangka panjang sekiranya cecair pencuci kimia sering digunakan untuk
mencuci longkang tersebut?
• Adakah anda mengetahui bahawa terdapat bakteria baik yang boleh membantu
membersihkan enapcemar degil pada dinding longkang?

iv. Pelan Projek
Setiap kumpulan perlu :
• Membuat pembahagian tugas dalam kumpulan, sebagai contoh : melantik ketua
kumpulan, pencatat dan sebagainya.
• Mencari maklumat daripada pelbagai laman web dan merangka pelan tindakan untuk
mengatasi masalah enapcemar pada dinding longkang seterusnya mengaitkannya
dengan TH iaitu Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa, kategori Rawatan Air Sisa dan
Enapcemar.
• Merangka pelan tindakan untuk menghasilkan bahan pencuci yang terdiri daripada
mikroorganisma efektif iaitu serum Lactobacillus sp. yang boleh berfungsi sebagai bahan
pencuci enapcemar secara semula jadi.
• Membina hipotesis dan menentukan pemboleh ubah bagi aktiviti ini.

v. Tugasan Projek
Setiap kumpulan perlu :
• Berbincang untuk melaksanakan projek penghasilan serum Lactobacillus sp. yang boleh
bertindak sebagai bahan pencuci enapcemar dengan menggunakan pelan yang
telah dipersetujui bersama dan mengikut pembahagian tugas yang telah ditetapkan.
• Berbincang untuk membuktikan hipotesis yang dibina dengan menentukan pemboleh
ubah terlebih dahulu.

46 BIOLOGI